Rauf parfi she’riyatida lirik qahramon

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	379.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Rauf parfi she’riyatida lirik qahramon

Купить

KIRISH
Bitiruv malakaviy ish mavzusining dolzarbligi va zarurati. Jahon
adabiyotshunosligida zamonaviy lirikaning faol janrlari, poetik shakllarning
yangilanishi, voqelikni badiiy idrok etishdagi y etakchi tamoyillar tadqiqiga ustuvor
ahamiyat qaratilmoqda. Bu, birinchi galda, she’riyatdagi neorealizm yo‘nalishining
psixopoetika, poetik stilistika kabi usullar vositasida o‘rganilishi mahsuli bo‘lsa,
ikkinchi tomondan, badiiy tafakkur yutuqlarining jahondagi ilg‘or adabiy-estetik
an’analar bilan sintezlashishi tadqiqi samarasidir.
Dunyo xalqlari she’rshunosligida poetik talqinning tobora siqiq, sof adabiy
hodisa sifatida o‘rganilishi, muammo talqinining o‘ziga xos ifodasini ko‘p hollarda
she’riyatning yangilanishini namoyon etmoqda. Zamonaviy she’riyat takomilida
odam va olam munosabatlarining tutgan o‘rni tadqiqiga e’tibor har qachongidan
kuchaydi.
O‘zbek adabiyotshunosligida she’riyatni jahoniy darajaga ko‘tarilishi yuz
berganligini ham alohida qayd etmoq lozim. Shoir olam-u odam muammolarini,
uning qalb kechinmalarining she’rga aylantirilishi, bashariyat oldida turgan qator
masalalarga uyg‘unlashuv, takomili she’riyat tadqiqiga yangicha yondashuv uchun
zamin yaratdi. Shu bois “Adabiyot va san’atga, madaniyatga e’tibor – bu, avvalo,
xalqimizga e’tibor, kelajagimizga e’tibor ekanini, shoir Cho‘lpon aytganidek,
adabiyot va madaniyat yashasa, millat yashashi mumkinligini unutishga bizning
aslo haqqimiz yo‘q” 1
. Muayyan davr adabiy-estetik tafakkuri taraqqiyotida o‘sha
davr adabiyotida munosib o‘rin tutgan ijodkorlar muhim o‘rin tutadi.
70- yillardayoq adabiyotimizda o‘z ovoziga ega bo‘lgan bir qator ijodkorlar
Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Rauf Parfi kabi shoirlarning poetik izlanishlari
yangi sahifalarni bu jarayonda ocha oldi. Iste’dodli bu ijodkorlar she’riyatida olam
va odam ruhiyati talqini, hayotiy muammolarni badiiy-falsafiy tadqiq etish
1
ЎзбекистонРеспубликаси Президенти Шавкат Мирзи ё евнинг « Ўзбек мумтоз ва замонавий адабиётини
халқаро миқёсда ўрганиш ва тарғиб қилишнинг долзарб масалалари » мавзусида ги халқаро конфер e нция
иштирокчиларига йўллаган табриги. www.xabar.uz.
2

jarayoni o‘ziga xos ifodalangan. Har bir ijodkorning o‘z uslubi bo‘lgani kabi
o‘zbek she’riyatining ham yorqin namoyondalari hisoblangan bu ijodkorlar,
adabiyotimizda takrorlanmas iz qoldirdi.
Mustaqillik tufayli boshqa sohalar qatorida ma`naviy hayotimizda ham
ulkan o‘zgarishlarga, yangilanishlarga keng imkoniyatlar ochdi. Ma`naviyatni
shakllantirishga bevosita ta’sir qiladigan muhim hayotiy omil – ta’lim-tarbiya
tizimi bilan chambarchas bog‘liqdir. Ma’lumki, ota-bobolarimiz qadimdan bebaho
boylik bo‘lmish ilm-u ma’rifat, ta’lim va tarbiyaning inson kamoloti va millat
ravnaqining eng asosiy sharti va garovi deb belgilanishi ham bejiz emas edi.
Yurtimizda yoshlarning ta’lim-tarbiya olishiga katta ahamiyat qaratilgan.
Barkamol va komil insonni tarbiyalash mamlakatimizda muhim masalalardan
biridir. Biz komil inson deganda, avvalo, ongi yuksak fikrlay oladigan bilimli,
ma`rifatli kishilarni tushunamiz. Eng avvalo, yoshlarni kafolatlangan ta`lim-
tarbiyaga yo‘naltirish uchun o‘zligimizni anglashni o‘rgatmog‘imiz lozim.
O‘zlikni anglash milliy qadriyatlarni hurmatlash, ona tilimizni qadrlash va eng
avvalo, adabiyotimizga e’tibordan boshlanishi barchamizga juda yaxshi ma’lum.
Adabiyotimizda yirik iste’dodli yozuvchi va shoirlar bisyordir. Har qanday
ijodkorning badiiy mahorati u yaratgan badiiy asarlar tilida namoyon bo‘ladi.
Adibning hayotdagi voqea-hodisalarga munosabati, o‘ziga xos dunyoqarashi, teran
idroki, tabiatdagi boshqalar ko‘ra olmagan ranglarni nozik his etishi hamda uni
go‘zal shaklda kitobxonga yetkazib bera olishi va yana ko‘pgina boshqa
jihatlar birgalikda badiiy asarning jozibadorligini tashkil qiladi. Ijodkorning xalq
tilini chuqur bilishi, cheksiz so‘z boyligiga ega bo‘lishi, so‘zning ta’sir qudratini
his eta olishi, har bir so‘zni ma`no nozikligini ilg‘ab olishi, so‘z o‘yinlaridan
ustalik bilan foydalana olishi alohida o‘rin tutadi.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi. O‘zbek adabiyotining istedodli
shoirlaridan biri Rauf Parfining go‘zal misralari, qator tarjimalaridagi o‘ziga xos
xususiyatlar yaqqol ko‘zga tashlanadi. Ijodkorning badiiy mahoratini boshqalardan
ajratib turadigan yorqin qirralaridan biri ham tilidagi o‘ziga xoslikdir. Uning
ijodida Ona Vatan, Turkiston mavzulari etakchilik qiladi. Bu poetik talqinlar bir
3

qator adabiyotshunoslar tomonidan o‘rganilganligini ham alohida qayd etish
lozim. 2
Shoirning she’riyatidagi poetik talqinlardagi ifoda shakllari, ijodkorning
lirik qahramon va kechinmalar ifodasini talqini o‘ziga xos tarzda tahlil
qilinganligini ham kuzatish mumkin. Shoir she’riyatidagi talqinlarni tahlil
qilganligini ham qayd etib o‘tamiz. 3

Iste’dodli o‘zbek shoiri Rauf Parfi she’riyat osmonida tutgan o‘rni beqi-
yosdir. Uning she’rlarida ilgari surilgan g‘oyalar va so‘z qo‘llash mahorati
e’tirofga sazovordir. Shoir ijodini, uning so‘z qo‘llash mahoratini o‘rganish uchun
Rauf Parfi she’riyatidagi badiiy san’atlarni, misralarda ifodalangan kechinmalar
ifodasini ham alohida qayd etish lozim. Bunda Rauf Parfi she’riyatida qo‘llangan
lafziy va ma’naviy san’atlar hamda bir bandning o‘zida bir nechta she’riy
san’atlardan foydalanganligini tahlil qilish, shu asosida kechinmalar ifodasidagi
qarashlarni yaxlit mohiyatini anglash mumkin.
She’riy sanatlar yuzasidan talaygina ishlar qilingan. A Hojiahmedov, T
Boboyev, B Zaripov kabi tadqiqotchilar ishida bu o‘z aksini topgan. Rauf Parfi
ijodining adabiy merosi o‘rganilgan, ammo uning asarlaridagi lirik kechinmalar
yetarlicha e’tibor qaratilmagan. Mazkur bitiruv ishida shu muammo o‘zimizning
diqqatimizni qaratamiz.
Biriruv malakaviy ishining maqsad va vazifalari. Bitiruv malakaviy
ishining asosiy maqsadi Rauf Parfi she’riyatining badiiy xususiyatiga e’tibor
qaratish, ijodkor she’riyatidagi badiiy san`atlarni tahlil qilib sharhlash.
Ushbu maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalarni amalga oshirdik:
- Rauf Parfi ijodi bilan tanishish;
- Shoir she’riyatining o‘ziga xos tamoyillarini asoslash;
- Ijodkor she’rlaridagi g‘oyalar va fikrlarni idrok qilish;
- Rauf Parfi ijodidagi lirik kechinmalar ifodasini izohlash ;
- Shoir ijodidagi lirik qahramon xarakterining badiiy talqinlari haqida so‘z
yuritish;
-Rauf Parfi ijodi va unda qo‘llangan she’riy san`atlar haqida
2
Rahimjonov N. istiqlol va bugungi adabiyot. – Toshkent, O‘qituvchi, 2012. – 296 bet.
3
G‘aniyev I. Rauf Parfi O‘zturk dunyosi. Monografiya. – Toshkent, Muharrir nashriyoti, 2021. – 732 bet.
4

xulosalar chiqarishdan iborat.
Biriruv malakaviy ishining ilmiy yangiligi . Bitiruv malakaviy ishining
yangiligi shundan iboratki, mazkur ishda Rauf Parfi she’riyatidagi lirik kechinma
va lirik qahramon va badiiy san’atlarning matndagi o‘rnini tahlil qilishdan iborat.
Biz Rauf Parfining ajoyib so‘z ustasi, mohir ijodkorligini yaxshi bilamiz. Ko‘p
tadqiqotlar, ilmiy ishlar ijodkor asarlarini adabiy jihatdan o‘rganishga qaratilgan,
ammo shoir ijodining qayd qilingan xususiyatlari yetarlicha tahlil qilinmagan.
Tadqiqotning manbalari . Tadqiqot vazifalari va tahlil mavzu taqozosiga
ko‘ra ishda quyidagi asosiy manbalarga tayandik: she’riy asarlaridagi lirik
qahramon, lirik kechinma va badiiy san’atlar, Turkiston mavusining badiiy
talqinlariga doir turli ilmiy adabiyotlar, darsliklar, qo‘llanmalar, maqolalar hamda
internet ma’lumotlaridan foydalandik. Shuningdek, shoirning “Saylanma” asari
asosiy manba vazifasini o‘tadi. 4

Tadqiqotning predmetini ob y ekt sifatida olingan shoirlar she’rlaridagi
janriy xususiyatlar, badiiy tafakkur va falsafiy mushohada , lirik voqelikni badiiy
idrok etish va ifodalashdagi y etakchi tamoyillar, obraz va obrazlilik masalalari
tashkil etadi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat :
- Zamonaviy o‘zbek she’riyatida mumtoz Sharq lirikasidagi an’anaviy
mavzular bilan jahon intellektual she’riyati yutuqlarining milliy poetik tafakkur
kontekstida o‘zaro sintezlashishi natijasida ijodkorlarning badiiy idrok ko‘lami
kengayib, she’riyatdagi lirik qahramon va kechinmalarning badiiy ifodasini
anglash;
- Hozirgi o‘zbek she’riyatidagi voqeaband lirikaga xos shakliy-uslubiy
izlanishlarda ramziy-falsafiy tafakkur tarzi xalqona usullar bilan qorishiq holda
talqin qilinishi ustuvor ijodiy tamoyil darajasiga ko‘tarilganligi dalillangan;
- She’riyatda lirik kechinmani anglatishning asosiy vositasi sifatida keng
qo‘llaniluvchi “ko‘ngil” poetik obrazi ham shakliy, ham mazmuniy jihatdan
asarning badiiy yaxlitligini ta’minlaydigan yetakchi unsurga aylanganligi ko‘rsatib
4
Parfi Rauf. Saylanma. – Toshkent, Akademnashr, 2013. 41-bet.
5

berilgan;
- Bashariy muammolarning badiiy talqinida etakchi o‘rin tutuvchi janrlar
strukturasi aniqlanib, falsafiy-estetik g‘oya yaxlitligini ko‘rsatishda modifikatsiya
tamoyili hamda janriy izlanishlar uyg‘unligi asoslangan.
Tadqiqotning amaliy natijalari quyidagilardan iborat:
- Hozirgi o‘zbek she’riyatining shakllanish manbalari hamda rivojlanish
qonuniyatlari asoslab berilgan;
- Z amon va davr she’riyatining tadrijiy shakllanish tamoyillari o‘z isbotini
topgan;
- Hozirgi o‘zbek she’riyati muhitidagi aksariyat adabiy janrlar, jumladan,
lirikaning o‘z davri ijtimoiy-siyosiy va adabiy-madaniy muhiti zaruriyat va ehtiyoji
sifatida nisbatan faollashuvi, adabiy-estetik vazifalari Rauf Parfi she’riyati
misolida ochib berilgan.
Bitiruv malakaviy ishining ilmiy ahamiyati. Rauf Parfi asarlarining badiiy
qahramon va lirik kechinmalar ifodasidagi qarashlarni o‘rganish jarayoni bitiruv
malakaviy ish sifatida o‘rganilayotganligi ishning umumiy ahamiyatini tashkil
etadi.
Shoir ijodidagi badiiy vositalar, ulardan foydalanishda ijodkor mahoratini
yoritib berish bo‘yicha qilingan tahlillarning mavjudligi va ularning ilmiy
xulosalanganligi bitiruv malakaviy ishining ilmiy qimmatini belgilaydi.
Bitiruv malakaviy ishining tuzulishi va hajmi . Bitiruv malakaviy ishi
kirish, uch asosiy bob, xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxatidan iborat.
Ishning umumiy hajmi 72 sahifani tashkil etgan.
6

I BOB
RAUF PARFI IJODI VA ADABIY-TANQIDIY QARASHLAR
1-fasl. Shoir she’riyati va adabiy-tanqidiy qarashlar. Rauf Parfi
(Tursunali Parfiev) 1943-yil 27-sentyabrda Toshkent viloyatining Sho‘ralisoy
qishlog‘ida tug‘ilgan. O‘zbekiston xalq shoiri. ToshDU (hozirgi Milliy
universitet)ning filologiya fakultetini tugatgan. Shoirning ilk ijodi 60-yillarning
so‘ngi choragidan boshlangan. Dastlabki she’rlar to‘plami “Karvon yo‘li” (1968).
“Aks-sado” (1970), “Tasvir” (1973), “Xotirot” (1974), “Ko‘zlar” (1976),
“Qaytish” (1981), “Sabr daraxti” (1986), “Sukunat” (1991), “Tavba” (2001),
“So‘nggi vido” (2006), “Saylanma” (2013) kabi bir qator she’riy to‘plamlari nashr
etilgan. Bayronning “Manfred”, Nozim Hikmatning “Inson manzaralari”, Karlo
Kaladzening “Dengiz xayoli” kabi jahon adabiyotining nodir durdonalarini o‘zbek
tiliga tarjima qilgan. 2005-yilda Toshkent shahrida vafot etgan.
Rauf Parfining dastlabki kitoblatidan biri hisoblangan “Karvon yo‘li” she’riy
to‘plami zamonaviy o‘zbek she‘riyatida chuqur iz qoldirgan. Bu she’riy to‘plam
chop etilgandan so‘ng, ijodkorning iste’dodi, badiiy mahorati yanada teranroq
namoyon bo‘lganligini alohida qayd etish lozim. She’riy to‘plamga kirgan bir
qator she’rlar nafaqat o‘zbek, balki yangi turkiy adabiyotda katta burilish yasadi
desak, aslo xato qilmaymiz.
Rauf Parfi ijodiga nazar tashlar ekanmiz, shoirning 1986-yilda nashr etilgan
“Sabr daraxti” kitobiga so‘zboshi yozgan o‘zbek adabiyotining buyuk va iste’dodli
ijodkori Asqad Muxtor quyidagi fikrlarni qayd etib o‘tgan edi: “Rauf Parfi
poeziyada murakkab va dinamik metaforalar usulini tanladi. Unda ayrim
obrazlargina emas, balki butun she'r metafora harakatiga quriladi, metafora poetik
tilga, obraz mantiqiga, she'riy tafakkur boyligiga aylanadi”. 5

O‘zbek adabiyotining yetuk ijodkori Asqad Muxtor o‘zbek she’riyatining
5
Muxtor A. She’r – shoirning ijtimoiy vijdoni // Rauf Parfi. Sabr daraxti. – Toshkent, G‘afur G‘ulom nomidagi
adabiyot va san’at nashriyoti, 1986. 3-bet.
7

yangilanish jarayoniga ulkan hissa qo‘shgan Rauf Parfi ijodiga juda yuksak va
asosli baho bergan ediki, bu esa bugungi kunda ham o‘zining qiymatini
yo‘qotmaganligidan dolalatdir. Shoir she’riyatining poetik ifoda shakllari
insonning qalb kechinmalarini, uning tuyg‘ularini tarbiyalashga hamda bu
she’riyatning mukammallik tomonga, falsafiy talqinlarni yuzaga chiqishiga katta
imkon berganligini ham ta’kidlash joizdir. Shoirning qoldirgan badiiy asarlari
tafakkur qilishga qodir insonlarning boyligi bo‘lib qolganligini ham alohida qayd
etish lozim.
Adabiyotshunos Ilhom G‘aniyev qayd etganidek: “Poetik asarning g‘oyasini
lirik kechinmaning mazmuni belgilaydi. Bu o‘ziga xoslikning takrorsiz, elliktaga
ham yetkazishga asos topiladi. She’rning yuzlab nazariy, falsafiy ta’rif va talqinlari
bor. Birov uni fazl, zakovat, fasohat, hikmat deydi; yana birov isyon, Allohga
munojot, dard, girya, faryod, oliy joziba deydi”. 6

So‘z san’atkori o‘z dardini ijodi mahsuliga aylantirmay, balki o‘zgalar
dardiga malham bo‘ladi, insonlar qalbiga ezgulik urug‘larini ekadi. Fasllar
almashinishi tabiatning o‘zgarmas qonuniyatining tabiiy jarayoni hosilasi. Badiiy
adabiyotda ham nuroniy avlodlar o‘rniga navqiron nasllarning kirib kelishi
ma’naviy ehtiyoj, ruhiy zarurat taqozosidir. Bu badiiy-estetik tafakkurda hamisha
yangi did va estetik saviyalarning zohir bo‘lishi demakdir. Tabiat va jamiyat
hodisalarini, odam va olam sir-sinoatlarini yangicha tushunish, yangi obrazlar va
badiiy vositalar bilan tushuntirish san’ati demakdir. S h oir motiv orqali asar
mazmuniga daxldor bo‘lgan inson, oila, vatan, or-nomus, ishq kabi motivlarni lirik
voqelik, kechinmalar sifatida tasvirlaydi va o‘zi ko‘rgan, anglagan voqelikni
badiiy-estetik jihatdan baholaydi.
Darhaqiqat, qayd qilinganidek, she’rning asosida lirik kechinmalar ifodasi
mujassamlashgan bo‘ladiki, bu esa kitobxonni qalbini larzaga soladi. Rauf Parfi
ijodi haqida so‘z yuritgan shoir va tarjimon Vafo Fayzullo shunday ezadi: “Asr
boshida Cho‘lponlar boshlagan yangicha tajribalar asr oxirida Rauf Parfi
kashfiyotlari bilan takomil topdi. Bu XX asr dunyo she’riyatining o‘rganilishi
6
G‘aniyev I. Rauf Parfi O‘zturk dunyosi. Monografiya. – Toshkent, Muharrir nashriyoti, 2021. 18-bet.
8

voqeasi. Uning yangiliklari e’tirofga molikdir. Avvolo bu izlanishlar shaklda ham,
ma’noda ham o‘zbek she’riyatiga yangi qon, yangi jilo berdi. Uning ijtimoiy
mavzudagi she’rlari ham shaxsiy dard, kechinmadek qalbga yaqin va ta’sirchan.
Turkiston fojiasi va iqboliga bag‘ishlangan she’rlar esa millat ziyolilarini turtib
uyg‘otgan ruhi rangin, naqshi nigorli otashin qo‘shiqlardir”. 7
Badiiy asardagi l irik sub’ekt zulmat va tun so‘zlari orqali jamiyatni, atrof-
borliqni ulkan sahnaga o‘xshatib, zalning chiroqlari o‘chirilgani, teatr oynasidagi
qora pardalar tushirilgani va barcha e’tibor sahnaga qaratilgani haqida xabar
beradi. Bunda zulmat, qora parda mazmuniy konstruksiyalari ortida olamning bir
tomoni bo‘lsa, shoirning nurli darchasi ikkinchi tomon bo‘lib, yaxlit olamning
dualistik boshlanmasiga ishora qilinadi. Bu ma’naviy qashshoqlik bilan komillik,
ezgulik va yovuzlik kurashi deb olinishi mumkin. Shoir zulmatga qarshi nurli
darchasini ochdi. U harakatda, fikr yuritish, ijod qilish, olamni zulmatdan
qutqarishga tayyor shaxs sifatida nurga yo‘l ochdi. Keyingi yillar she’riyati turfa
poetik ohanglar asosida yangilanib borar ekan, bu jarayonlarni eng avvalo, shakl
va uslubda namoyon bo‘lishi kuzatilmoqda. Shakl hamda uslub takomili adabiy
talqinning turli shakllarini, poetik talqinlarni vujudga keltiradi. Insoniyat qalbini
anglashga bo‘lgan ehtiyojning ortishi, she’riy asarlarni yanada takomillashuvi
uchun asos bo‘lmoqda.
Yozuvchi va adabiyotshunos Ulug‘bek Hamdam qayd etganidek: “Adabiyot
o‘tmish, bugun va kelajakni bog‘lovchi shunday bir ko‘prikki, hech bir boshqa
vosita uning qadar ishonchli bo‘lolmaydi, uningchalik insonga yaqin kelolmaydi.
Ha, adabiyot moziyga tayanadi, hozirning havosidan simirib, kelajakka ko‘z
tashlaydi, kezi kelganda uni bashorat etadi”. 8
Ijtimoiy munosabatlarning
keskinlashuvi, dunyoqarash va didning saralanishiga o‘ziga xos sharoit tug‘diradi,
natijada ijtimoiy ohang tahlili o‘rnini ko‘ngil maylini ifodalovchi talqinlar egallay
boshladi. O‘zgarib borayotgan poetik tasvir jahon adabiyotida yetakchilik qilishi,
o‘zbek she’riyatini turli aspektda o‘rganish, poetik didlararo milliy ifoda kesimida
7
Файзуллоҳ Вафо. “Мен сувман ҳали ҳеч ким ичмаган”. Қаранг: Рауф парфи. Туркистон. Сайланма. –
Тошкент, “Шарқ”, 2013. 15-бет.
8
Ҳамдам У. Янгиланиш эҳтиёжи. Илмий-адабий нашр. – Тошкент, “Фан”, 2007. 11-бет.
9

shakliy izlanishlarni, poetik talqinlardagi o‘zgarishlarni nazariy tahlil etishga
ehtiyoj tug‘dirdi.
Yuzaga kelgan poetik yangilanish, shu jumladan, tafakkurdagi o‘zgarishlar
falsafiy-ruhiy umumkayfiyatni keskin o‘zgarishiga imkon yaratdi. Jahon
she’riyatidagi poetik talqiniy o‘zgarishlardagi ilg‘or an’analar ta’siri o‘zbek
she’riyatiga ham o‘z ta’sirini o‘tkaza oldi. Uslubiy-shakliy izlanishlarda botiniy
fikr uyg‘unligini namoyish qilish asosiy poetik talqin sari yuzlandi. She’riyatdagi
shakliy ixchamlikka intilish, falsafiy mushohada tig‘izlashuvini badiiy mezon
darajasiga ko‘tarilishi uchun imkon yaratdi. Asrlar davomida shakllangan she’riyat
sayqallangan, barqarorlashgan va taraqqiy topgan adabiy mohiyat zamon talabiga
muvofiq tubdan yangilandi, haqli ravishda, adabiyotshunoslik nazariyasi va
estetikasi poetik talqiniy izlanishlarni yangicha ilmiy tafakkur asosida o‘rganishni
kun tartibiga chiqardi. Vatan mavzusining badiiy talqini XX asr o‘zbek
she’riyatining yetuk vakillari CHo‘lpon, Oybek, Hamid Olimjon, G‘afur G‘ulom,
Zulfiya, Erkin Vohidov, Abdulla Oripov, Rauf Parfi, Jamol Kamol, Omon Matjon,
Abduvali Qutbiddin, Muhammad Yusuf, Bahrom Ro‘zimuhammad, Faxriyor,
Sirojiddin Sayyid, Ulug‘bek Hamdam, Oydiniso, Go‘zalbegim kabi bir qator
ijodkorlar ijodida qabarib ko‘rinadi.
Ayniqsa, badiiy adabiyotda shakllangan Vatan mavzusini har bir ijodkor o‘z
zamonasida yangilashga, poetik talqin nuqtayi nazardan boyitishga intiladi. Bu
mavzuning talqinlarida his, tuyg‘u, fikr, marom, kayfiyat, holat, tasvir va tavsif
qorishuvi jahon san’atining ilg‘or tajribalariga hamohangligi badiiyatda esa o‘ziga
xos talqinlarni yuzaga chiqarganligini poetik tasvirlarda kuzatish mumkin.
“Hayotda shunday odamlar borki, ular o‘z hunari va kasb korini nuridiydasi
qatorida qadrlaydi, ardoqlaydi. Ularning tirikligi hunar-ilmi yoki san’ati bilan
bog‘liq. Sevgan hunarsiz – san’atsiz hayot ular uchun o‘z ma’nosini yo‘qotadi.
Buning sababi shundaki, bu xildagi odamlar uchun san’at – uning qaysi turida
bo‘lishidan qat’iy nazar – yashash quroli, kurash vositasi, o‘zligining namoyish
qilish, jo‘nroq qilib aytganda, hayotda borligini anglatib turish belgisidir”. 9

9
Қўшжонов М., Мели С. Абдулла Орипов. – Тошкент, Маънавият, 2000. 8-бет.
10

She’riyatdagi kechinmaga berilgan ta’riflarning turfaligi muammoning aniq
y echim topishida biroz qiyinchilik tug‘diradi. Masalan, “Poeziyaning murakkab
muammolaridan biri ratsionalizmdan o‘z o‘rni, me’yorida foydalanilgani holda, u
bilan doimiy “munozara” qilishdan, ma’lum ziddiyatga kirishishdan iborat” 10
. Bu
y erda shoirning real borliq va sub y ektiv olam o‘rtasidagi holati, kechinmasiga
ishora bor. Chunki ratsionallik bilan bahsga kirishar ekan, shoir o‘z motiv va
kechinmalarini ratsionalizmga qarshi qo‘yadi. Demak, motiv va kechinmada
ratsionallik ma’lum me’yorda bo‘lishi lozim. Biroq ko‘payib ketsa, she’rdagi
kechinma va motiv birligiga, umuman olganda, badiiyatga putur yetadi. Asl
shoirlarning tarjimayi holi nihoyatda qisqa, taqdirlari esa uzun bo‘ladi. Tug‘ilish-u
so‘nggi nafas oralig‘ida kechgan umr, bu - yorug‘ qismat, achchiq taqdir. Tun bilan
kunlarning, shom bilan tonglarning o‘rin almashinishi, bu - tabiat hayotining
shunchaki bir odatiy ko‘rinishi, holati emas. U - ezgulik bilan yovuzlik, mutelik
bilan erkin nafas, yaxshilik bilan yomonlik, adolat bilan yolg‘on-riyo, nur bilan
zulmat o‘rtasida kechadigan azaliy va abadiy kurash, muhoraba jarayonlari.
Qismat - bu she’riyat. Uni birovga cho‘pchak qilib aytish qiyin; yolg‘iz dil-dildan
chuqur tuyish, his etish mumkin, xolos.
Rauf Parfi qo‘liga qalam tutgan asnolardan, she’r - uning uchun qismatga,
bir umrlik taqdirga aylangan edi. Aslida, o‘zbekning shoiri bo‘lish nihoyatda
mas`uliyatli. She’riyatda shoirning birovdan yashiradigan maxfiy narsasi yo‘q.
Faqat she’rning sir-asrori cheksiz imkoniyatlari chegarasizdir. Bu - badiiyatga
aylangan qismat. Taqdirning olov ko‘zlarini ko‘ngliga joylagan she’r. Rauf Parfi
ilk she’rlaridanoq dunyoqarashi, ruhiyati, ma`naviy e’tiqodi shakllangan ijodkor
sifatida o‘zligini namoyon qildi. “Modernizm bugungi o‘zbek she’riyatining jiddiy
uslubiy yo‘nalishlaridan bo‘lib, milliy poeziyamizning yanada ta’sirchan va
tarovatli bo‘lishini ta’minlayotir. Bugungi o‘zbek she’riyatida o‘ziga xos
yo‘nalish yaratgan shoir Rauf Parfi milliy modern she’riyatining asoschilaridan
biri va eng yirik vakilidir”, - deb yozgan edi professor Qozoqboy Yo‘ldoshev. 1
Rauf Parfi o‘zining mazmundor ijodi bilan she’riyat muxlislarining mehrini
10
Акрамов Б. Шеърият гавҳари. – Тошкент: Ғ.Ғулом номидаги адабиёт ва санъат нашриёти, 1979. 107 - бет.
11

qozongan ijodkordir. Turli mavzularni qamragan Rauf Parfi ijodi kitobxonning dil
torlarini nozik ma`nosi bilan chertadi. Uning she’riyatidagi o‘ziga xos falsafa bilan
birga so‘z qo‘llash mahoratini alohida ta`kidlash lozim. Shu bilan birga ijodkor
she’rlarida rang-barang badiiy san’atlarni ham o‘rinli qo‘llagan. Shu jumladan,
shoir talmeh san’atining ajoyib na’munalarini yaratib, poetik maqsadini amalga
oshirgan. Talmeh (“nazar solmoq”) she’r yoki nasrda mashhur tarixiy voqealar,
afsonalar, adabiy asar qahromonlarni, mashhur shaxslar yoki maqollarga ishora
qilmoq san`atidir. Rauf Parfi ijodida badiiy tasvir vositalaridan unumli
foydalanilgan. Jumladan, talmeh san’ati ijodkorning falsafiy ruhdagi she’rlariga
yangi ijodiy ruh bag‘ishlaydi. Shoir ijodida qo‘llanilgan talmeh san’atining
quyidagi mavzu guruhlarini uchratamiz: 1)tarixiy shaxslar nomi bilan bog‘liq
talmehlar:
Tunlar bosib kelar dunyo hasrati,
Kunlar gizli tug‘yon, bosib kelar she’r.
Nechuk qismat erur, shoir qismati?!
Tushlarimni buzar hazrat Alisher…
Qayd qilingan misralarga nazar tashlar ekanmiz, ijodkor shoirlik qismati
haqida ta’sirli va asosli fikrlarni bildirib, turkiy adabiyotini rivojiga hissa qo‘shgan
XV asrda yashab ijod qilgan Alisher Navoiy nomiga ishora qilgan. Yana bir
bandda shoir ona vatan muhabbati hamda ajdodlar yodi haqida teran fikrlar
bildirib, fors-tojik adabiyotining mashhur mutafakkiri Abulqosim Tusiy (Fidavsiy)
nomi keltirilgan:
Firdavsiy bir zamon aytgani kabi
Har ne o‘tkinchidir, fanoning o‘zi,
Faqat ikki narsa qolur abadiy –
Botirning shavkati, dononing so‘zi.
Poetik obraz shoirning badiiy niyati, asardagi muammolar tizimi, asar
g‘oyasi, mavzu, kechinmalarning umumlashma tarzda ifoda qiluvchi
badiiy-falsafiy vosita sifatida qadrli hisoblanadi. Lekin har bir shoir o‘z
she’rlaridagi poetik obrazga individual yondashadi. Natijada har bir shoir ijodida
12

o‘ziga xos obrazlar yuzaga keladi. Masalan, Chori Avaz ijodini o‘rganganimizda,
undagi poetik obrazlar (kino, rangtasvir) san’atga yaqinligi, biroz sodda, samimiy
va qisman adolatparvar, isyonkorroq tabiati bilan ajralib turishiga guvoh bo‘ldik.
Badiiy tafakkur yuritish jarayonida ijodkor real borliqni mushohada qiladi.
Shoir aniq obraz va konkret sharoitdagi lirik voqealik asosida mushohada yuritar
ekan, unga o‘zining badiiy niyati, g‘oyasini singdirib yuboradi. “G‘oya hayotning
o‘zida kechgan voqea va hodisalarning mushohada qilish tufayli hosil bo‘lganidek,
adabiy asarning g‘oya mazmuni ham unda tasvir etilayotgan voqeaning bevosita
mushohada etilishi natijasida o‘quvchi zehnida tug‘iladi” 11
. Voqeaband lirikada
voqeaning vosita ekanligi, voqeaning lirik kechinmani ifodalovchi detallari hamda
kulminatsion nuqtalariga e’tibor qaratilishi, voqeaband lirikada lirik syujet, lirik
kompozitsiya boshqa she’rlarga nisbatan aniqroq namoyon bo‘lishi ta’kidlangan.
Lirik syujet lirik mazmunni qanday ifodalashi mumkinligi haqida mulohaza
yuritib, uning matni epik asar matniga nisbatan sezilarli darajada qisqaligi, mazkur
qisqalikda esa lirik ekspressivlik, u orqali esa yashirin ravishda meditativlikka yo‘l
borligini ta’kidlaydi 12
.
Badiiylik qonuniyatlari shoir she’riyatining mukammal tamoyillari
h i soblanadi. Shuning uchun bo‘lsa kerakki, insonni anglash, uning turli
kechinmalarini talqin etish ijodkorning badiiy g‘oyasida mujassamlashadi. Chunki
voqeaband she’rda ham hayotiy voqealar asosida shoirning ma’lum g‘oyasini
namoyon etuvchi kechinmalar oqimi asar syujetini tashkil etuvchi omil bo‘la oladi.
Shu ma’noda voqeaband lirikada syujet va g‘oya mutanosibligi lirik she’r
badiiyligini ko‘rsatuvchi yetakchi xususiyatlardan hisoblanadi.
Erkin vaznda yozilgan ushbu she’rda birinchi qarashda shoir borliq haqida
mushohada yuritayotgandek tuyuladi. Shoir mushohada yuritar ekan, gapni
uzoqdan boshlaydi, muammoni (Osmon yengilligi) qo‘yadi-da, voqealarni (lirik
syujetga osmonning shardek yengilligi, go‘dak kaftida ko‘tarishi kabi)
rivojlantiradi, muammoni muhokama qiladi. Sabrli o‘quvchi gap nimada ekanligini
kutadi. Ziyrakrog‘i esa shaxs erki haqida ekanligi va uning hech kimga og‘irligi
11
Sulton Izzat. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: O‘qituvhi, 2005. 108 -bet . (272)
12
Sulton Izzat. Adabiyot nazariyasi. – Toshkent: O‘qituvhi, 2005. 10 9-bet.
13

tushmasligini darhol fahmlaydi. Rauf Parfi ijodida esa makon va zamon
masalasiga poetik manzarada oniy shuurini aksi sifatidagina emas, balki
zamonning katta bir polotnosi sifatida qaraydi.
Rauf Parfi lirikasida makon va zamon masalasiga yondashganda,
birinchidan, shoir makoniy chegaradan fazoviy chegaraga qadar erkin uchishni
hayot tarziga aylantirishni ma’qul deb hisoblaydi; ikkinchidan, voqelikni tahlili va
savol-javob tarzidagi baholashlari zamirida insoniyat estetik-tafakkuri qabarib
ko‘rinadi; uchinchidan, iymon, e’tiqod, maslak birligida o‘z «men»ini kashf
qilishni maqsad qiladi; to‘rtinchidan, inson mohiyatiga qaratilgan mulohazalarida
zamonni muammolari bilan bog‘liq holda tahlil qilishni hayot a’moli darajasiga
ko‘taradi. Hotam Umurov fikricha, “Asardagi g‘oyaning tug‘ilishiga ishontirgan
asardagi voqea (voqealar silsilasi)ni syujet deb yuritish odat tusiga — ijodiy
jarayonning asosiy qonuniyatlaridan biriga aylangan”. 13
Voqeaband she’ridagi badiiy zamon va makon muammosi turlanuvchan
xususiyatga ega bo‘lib, adabiyotshunos Damin To‘raev uning botiniy jihatiga urg‘u
beradi: “Hozirgi o‘zbek she’riyatida insonparvarlik muammolari faqat odamiylik
fazilatlarini ulug‘lash va insonlikka zid xulq-atvorni qoralash tarzida (aslida
ma’naviy tarbiya axloq ilmi va she’riyatning ham vazifasi bo‘lsa-da) tasvirlash
bilan cheklanmay, inson ruhiy olamida yashiringan botiniy va sirli olamlarni kashf
etish va teran tahlil etishga intilish kuchayib borayotganligi quvonarlidir” 14
. Olim
shoirlar botiniy makonini tasvirlar ekan, undagi yangidan yangi kechinmalarni
kashf etib, ko‘ngilning o‘zini ulkan xronotopga aylantirganiga ishora bergan.
Umuman olganda, Rauf Parfi ruhiyatida idrok etilgan falsafiy-estetik
qamrov ham yuqoridagi mulohazalarga mos keladi. Badiiy obraz va obrazlilik
deganda borliq, undagi inson, tabiat, narsa, hodisa kabilarning shoirlar tomonidan
tushunilishi, anglanishi, tasavvur etilishi natijasida badiiy-estetik ideal muvofiq
ravishda qayta ifoda etilgan modusini tushunish lozimligi ta’kidlangan. Aslida
voqelik lirik obraz tilidan bayon qilinadi. Lekin u muallifdan farq qilgani uchun
she’rdagi personajni “lirik men” atamasi bilan atash odati bor. Hozirda “lirik men”
13
Умуров Ҳ. Адабиёт назарияси. – Тошкент: Sharq, 2002 . – Б. 129. (256)
14
Тўраев Д. Янги ўзбек шеърияти. – Тошкент: Фан, 2008. 163 - бет.
14

atamasi lirik qahramon, lirik obraz, lirik sub’ekt atamalarining sinonimi sifatida
qaraladi. Manbalarda ham “lirik men” nisbatan kamroq ishlatiladi.
Obrazning muhim shartlaridan biri, unda tasvirlanayotgan shaxs ruhiyatini,
ichki olamini ochish, uning olamga qanday munosabatda bo‘lishini ifodalash
hisoblanadi. Rauf parfi falsafiy-estetik tafakkurida bir qadar murakkab obrazlar
galereyasi, mazmuni izohtalab so‘zlar mavjudki, ularni anglash, tushunish
o‘quvchidan jiddiy tayyorgarlikni talab qiladi. Haqiqiy lirik ifodada obraz teran
mazmuniy ehtirosga to‘la bo‘ladi. Obraz ramz va timsollar negizida yuzaga
chiqmas ekan, maishiy kundalik turmushimizda uchrab turadigan axborotdan farqi
yo‘q. Deylik, she’rni o‘z ma’nosida, ko‘chma ma’nosida, yoki boshqa sirli
tomonlari negizida tahlil qilganimizda obrazga duch kelamiz. Unga ro‘baro‘ kelib,
shoir nazaridagi dunyoni kashf qilamiz.
Uning har qanday kayfiyatidan ohorli bir obraz yaratishga qodirligini
anglatadi. Zero, muhabbatni anglash uchun muhabbatli bo‘lish kerak degan
falsafani k o‘ngil tematikasida aniqlab olish lozim. Poetik jihatdan olib qaralsa,
yo‘lovchi manzilga chiqdi, u o‘sha visol manziliga yetib borayotganida, sog‘inchni
axtaradi, uni asrab avaylagan tumor kabi boshqalarga ko‘z-ko‘z qilishga botina
olmaydi. Biroq fe’l-u atvori izlanishga moyil lirik qahramon ko‘nglim siymosida
olam muhabbatini tuygan oshiqdek parvona misoli yashaydi.
Professor Q.Yo‘ldoshevning qayd etishicha: “Asl badiiylik hech qachon
ommaviy bo‘lmagan. Bunday san’at hammaga tushunarli ham, hammaga ma’qul
ham bo‘lolmaydi. Sho‘roviy mafkura ta’sirida san’atga san’at deb emas, balki
hayotning davomi, uning qismi deb qarashga odatlanilgan. Endi hayotga
o‘xshamaydigan, uni aks ettirmaydigan, balki o‘z holicha yangi estetik hayot
sanaladigan chinakam san’at asarlari yaratila boshlandi. Buning uchun ijodkorlarda
eksprimentlar qilish, sinovlar o‘tkazish, izlanish, xatolar qilish va ularni to‘g‘rilash
imkoni bo‘lishi kerak”. 15
Darhaqiqat, ijodkorning turfa olami uning she’riyatida namoyon bo‘ladi.
Rauf Parfi she’riyati o‘zbek she’riyatining yangilanishiga, badiiy takomillashiga
15
Йўлдошев Қ. Ёниқ сўз. –Т., Янги аср авлоди. 2006. 168-169-betlar.
15

ham bevosita xizmat qildi. Bir qator adabiyotshunoslar shoir ijodiga yuksak baho
berdiki, bu esa ijodkorning poetik mahoratidan dalolat berar edi.
“Adabiy jarayonda an’ana va novatorlik o‘rtasida dialektik aloqa mavjud.
Zotan, har qanday badiiy-estetik yangilik adabiyot taraqqiyoti ichki omilini
ta’minlashi, badiiy tafakkur rivojiga sezilarli ta’sir etishi va nihoyat, an’anaga
aylanishi bilan xarakterlanadi.
Iste’dodli so‘z zargari Rauf Parfi o‘z davri uchun muhim badiiy-estetik
ehtiyojlarni chuqur his etadi. Ular ma’naviy-ruhiy olamida bergan aks sadolarni
tinglar ekan, an’anaga ehtiromli munosabatda bo‘ladi. Shu asosda mazmuniy,
shakliy, ifodaviy, janriy, ritmik-intonatsion va boshqa novatorliklar yuzaga
keladi”. 16
Aytish joizki, iqtibosda ikki jihat qayd qilingan fikrimizga quvvat beradi,
birinchidan an’ananing tagida adabiy strategiya mavjud, ikkinchidan, o‘sha adabiy
jarayonda shakliy-mazmuniy izlanishlar barq uradi.
Shuning uchun ham Rauf Parfi she’riyati adabiyotshunoslar tomonida
yuksak baholandi, baholanmoqda, uning har bir satridan anglashilgan mohiyatni
izlashga, tushunishga harakat qilinmoqda.
2-fasl. Shoir she’riyatida Vatan mavzusi. Biz she’riyatga nazar tashlar
ekanmiz, uning poetik ifoda shaklida insonni anglash, Vatan uning qadrini
tushunish kabi qator qarashlar o‘zining badiiy ifodasini topganligini kuzatish
mumkin. Bu xususiyatlar shakl va mazmun yaxlitligi she’riyatda ritmning
tovlanishlariga ham yo‘l ochadi. Shakl o‘ziga xos mazmunni tanlasa, undagi fikriy
izchillik mantiq chegarasidan tashqariga chiqmaydi. Unda hayot haqiqati bilan
olishayotgan shoir tasavvurlari murosaga kirisha boshlaydi. Natijada mazmun
yangilanadi.
Rauf Parfi ijodida Vatan mavzusini etakchilik qilishining sababalari ham
bejiz emas. Asrlar davomida shakllanib kelgan an’analarning ta’siri beqiyos edi,
chunki xalq og‘zaki ijodidagi an’analarning badiiy ifodasi, talqin usuli – bularning
barchasi shoirning shakllanishiga o‘z ta’sirini o‘tkazganligini ham qayd qilish
lozim. Shoir nafaqat xalq og‘zaki ijodini, shu bilan mumtoz va jahon she’riyatini
16
Истиқлол адабиёт танқид. –Т., Турон замин зиё. 2015. 115-bet.
16

ham mukammal anglagan, his etgan. Shuning uchun ham Cho‘lponlar boshlagan
ijodiy na’analarni izchillik bilan davom ettirish va uni mukammal la shtirish
yo‘lidan bordi.
Rahimjon Rahmat e’tiroficha: “O‘z vaqtida manfur kommunistik tuzum
diniy-mistik saroy adabiyoti, reaksion adabiyot degan yorliqlar bilan klassik
merosimizning salkam to‘qson foizini ko‘zimizdan nari tutgandi. Sovet
ijodkorlarining temir qo‘llar, tosh bilaklar, beton zavod kanal qurilishi haqidagi
asarlarini esa qalbimiz qabul qilmadi. Shundan keyin asar mutolaasiga bo‘lgan
ehtiyojimiz tufayli Yevropa adabiyotiga yuzlandik. Insonga xos his-tuyg‘ular aks
etgan adabiyot bizni mahliyo aylab qo‘ydi”. 17
Demak, XX asr tongida ro‘y bergan
ijtimoiy-pisxologik, madaniy-ma’rifiy kayfiyat badiiy shakl janrlarini ham tubdan
yangilanishga yuz tuttirdi.
Yozuvchi Nazar Eshonqul: “She’r bo‘lishi uchun yana boshqa narsalar kerak.
Hech qursa, yangi tashbeh va yangi majoz kerak. Balki bunaqa ta’rif
adabiyotshunoslik uchun biryoqlamadir, lekin men she’rni timsollar tilida
gaplashish san’ati deb tushunaman. Ko‘z oldida turgan narsa-hodisaning yangi
timsoli – metaforasini, yangi manzarasini, yangi ko‘rinishini, yangi qirrasini –
ritmikada bera olish san’ati – men uchun shoirlik. Timsolsiz she’r yalang‘och
odamga o‘xshaydi. Shuning uchun u qofiyalimi yo qofiyasiz, ohangdormi yoxud
ohangsiz ekani unchalik muhim emas, muhimi voqelikka yangi timsol, yangi
metafora topib, o‘shani ritmikaga solib bera olgan bo‘lsa, men she’r deb
tushunaman”. 18

Shoir she’riyatining shakl va mazmun yaxlitligi she’riyatda ritmning
tovlanishlariga ham yo‘l ochadi. Shakl o‘ziga xos mazmunni tanlasa, undagi fikriy
izchillik mantiq chegarasidan tashqariga chiqmaydi. Unda hayot haqiqati bilan
olishayotgan shoir tasavvurlari murosaga kirisha boshlaydi. Natijada mazmun
yangilanadi. Oddiy tashbehdan universal ma’no tashishi shoirga o‘ziga xoslik
bag‘ishlaydi. Jumladan, she’riyatda armon va iztirob doimo yonma-yon yuradi.
Shu bois, lirik kechinma tabiatida iztirobli voqelik bo‘y ko‘rsatgan.
17
Раҳимжон Раҳмат. Адабиётдан чиқиш. –Тoshkent, Академнашр. 2015. 59-bet.
18
Назар Эшонқул. Ижод фалсафаси. –Т. Академнашр. 2018. 213-bet.
17

“Hozirgi o‘zbek she’riyatida insonparvarlik muammolari faqat odamiylik
fazilatlarini ulug‘lash va insoniylikka zid xalq-atvorlarini qoralash tarzida (aslida
ma’naviy tarbiya axloq ilmi va she’riyatning ham vazifasi bo‘lsa-da) tasvirlash
bilan cheklanmay, inson ruhiy olamida yashiringan botiniy va sirli olamlarni kashf
etish va teran ruhiy tahlil etishga intilish kuchayib borayotganligi quvonarlidir”. 19

Darhaqiqat, aynan insonparvarlik tushunchasi odamzod tabiatida bor narsa. U
she’r shakliga kirgandagina ohorli tashbehlarga burkanadi. Har qanday tur va
janrda shakl va mazmun ifodasini mavjudligini qayd etgan holda, modern
she’riyatda shakl, mazmunga, mazmun esa shaklga o‘tib turadi. Bu esa
she’riyatdagi o‘ziga xos badiiy ritmni yuzaga chiqaradi. Shu asosda, qarashlar va
talqinlar zamiriga falsafiy tushunchalar singdiriladi.
Keyingi yillarda turfa xil shakliy izlanishlar yuzaga keldiki, buning natijasida
fikr va tuyg‘uni ifodalash usullari uchun badiiy tashbehlarni qo‘llash usulida ham,
yuksak badiiy mahorat zarurligi namoyon bo‘ldi. Noan’anaviy obraz va timsollar
ijodkor g‘oyaviy niyatini yuzaga chiqarish imkonini bergan.
Milliy ruh har bir xalqning mental xususiyatlaridan kelib chiqar ekan, “sayyor
syujet”ga ega she’riy shakllarda istaymizmi yo‘qmi, o‘zining qiyofasini,
mazmunini, kayfiyatini to‘laqonli namoyon qiladi. Oqibatda ana shu mental
xususiyatdan kelib chiqib, she’rning mohiyatida nima gizlanganligini bilish
unchalik qiyinchilik tug‘dirmaydi. Fransuz adibi Albert Kamyu shunday yozadi:
“San’atkor dunyoni o‘z tushunchasiga ko‘ra quradi. Tabiat musiqasidagina hudud
va zamon yo‘q. Borliq esa hech qachon jim turmaydi: hatto sukunat payti ham u
bizdan taralayotgan ohanglarga aks-sado berib, o‘zining azaliy kuyini chalaveradi.
Biroq bizga tushunarli bo‘lgan tovushdan hamisha ham ohang chiqavermaydi va
musiqa bo‘lavermaydi.. Musiqa o‘zaro uyg‘unlik tugagan, ohang tovushga
aylangan, bizning hissimiz va kechinmalarimizga mos tabiatdagi tartibsiz ohanglar
tartiblashuviga kirishgan joydan boshlanadi”. 20

Davrning kayfiyati qaysidir jihati bilan inson fe’l-atvorida, yashash tarzida
aks etadi. Ammo Rauf Parfi ijodiga nazar tashlar ekanmiz, uning qalb istiroblari
19
Тўраев Д. Давр ва ижод маҳсули. – Тошкент, Академнашр, 2008. 44-бет.
20
Камю А. Исён ва санъат. // Жаҳон адабиёти. -1997. №1. 185 - бет.
18

lirik qahramonning kechinmalariga, tuyg‘ulariga singdiriladiki, bu ham bejiz emas
edi. Iste’dodli adib ijodidan o‘rin olgan asarlarning mohiyati, unda ilgari surilgan
qarashlarning zamirida inson qismati, taqdiri, fojiali hayoti mujassamlashganligini
kuzatish mumkin. Rauf Parfi qanchalik qiyin, murakkab, istibdod zamonida
zamonida moddiy, ruhiy qiynalib yashamasin, qalbidagi tuyg‘ularni borlig‘icha
talqin etishga intilganligini his etish mumkin.
Adabiyotshunos Nurboy Jabborov qayd qilganidek: “Mohiyatan
umuminsoniyatga daxldor bo‘lsa-da, adabiyot milliy shaklda namoyon bo‘ladi.
O‘zida millatning ruhini ifodalaydi. Bu xususiyatlar she’riyatda, ayniqsa,
yaqqolroq bo‘y ko‘rsatadi. Zamonlar o‘rin almashaveradi, tafakkur, taxayyul
evrilaveradi... Bundan qat’iy nazar, har qanday holatda adabiyotning, she’riyatning
darajasi ikki mezon – milliy ruh va mahoratga ko‘ra belgilanadi”. 21
Asosli
ta’kidlanganidek, milliy ruh–insoniyatni o‘zligini anglashga, o‘z tarixiy
an’analarga ijodiy yondoshishda yanada teranroq namoyon bo‘ladi. Shoir
she’riyatiga nazar tashlaylik, undagi Ona vatanga bo‘lgan muhabbatning o‘ziga
xos talqinlari, uning badiiy ifoda shakllarining barchasida ijodkor meni yetakchilik
qiladi:
Uyg‘onar Turkiston, uyg‘onar dunyo,
Porloq umidlarga to‘lib kun botar.
Baxt singari olis yulduzlar, go‘yo,
Azal go‘zallikning sh a mini yoqar. 22

Buyuk Turkistonning qochondir uyg‘onishini, hali oldinda juda katta
umidlar borligini, uning zamirida osmonimiz musaffo bo‘lishini qalban his etadi.
Lirik qahramonning kechinmalaridagi uzviylik, xalqning nidosi bo‘lib yuzaga
chiqadiki, buning zamirida ham asoslar mavjud. Azaliy erkini, o‘z ozodligini
topishga umid borligidan dalolat beradi. Lirik qahramonning tuyg‘ularida o‘ziga
xos olamni anglashning mohiti mavjudligini his etadi.
Ko‘nglim osmon yanglig‘. Yorishdi osmon,
21
Жабборов Н. Миллий руҳият жилвалари. Қаранг: Замон. Мезон. Шеърият. – Тошкент, Ғафур Ғулом
номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2015. 43-бет.
22
Рауф парфи. Т a вба. Шеърлар. – Тошкент, “Ёзувчи “ нашриёти, 2000. 6-бет.
19

Kelur ot o‘ynatib xaloskor sarboz.
Yorqin saharlarda Sen Ruhim, omon,
Yuksak-yuksaklarga qilaber parvoz. 23

Ta’kidlanganidek, hali osmonning mussofo bo‘lishi, uning zamiridagi
haqiqatning qaror topishiga, bir kuni biz kutgan Sarboz ham keladi, faqat uning
erki , ozodligi bilan kelishini istaydi.
Ey Samo, ey Zamin, ey Inson – Qodir,
Gullar, chelaklarga to‘lsin oydin yo‘l.
Nafosatga axir chidamli odam.
Bu kun sen boshqasan, Dunyo boshqadir,
Sen-da Hur tug‘ilding. Bir so‘zla. Bir o‘l.
Va bilgil qaylarda sarsondir Alam.
Darhaqiqat, shoir she’riyati insonni, Vatanni anglashga, uni his etishga,
mulohazalar yuritishga undaydi. E’tibor berilsa, shoir o‘z she’riyati bilan ijtimoiy
ruhni hodisaga aylantira oldi. Endi hamma gap, uni yuzaga chiqishi bilan uzviy
bog‘lanib ketadiki, bu dardning alami ham borligini, bir so‘z bilan, Vatanni
anglashga imkon beradi.
Shoir she’rlarida asarlarga murojaat qilib, mashhur asar qahramonlari
nomini keltiradi. Bu orqali ijodkor asar qahramonlariga tarif-u tashbehlar keltirib,
insonlarni shunday mashhur shaxslarga xos xislatlar o‘zlarida mujassam etishga
chorlaydi. Bir she’rida turkiy tillar rivojiga hissa qo‘shgan bobokalonimiz Alisher
Navoiyning “Xamsa” dostonlaridan “sevgi haqidagi eng dardli qissa” deb
ta`riflangan “Layli va Majnun”dagi qahramonlarga ishora qilgan:
Yuragim zindoni, bir yalong‘och dor,
Sollanib turadir faqat men uchun.
Bunda bir muhabbat, zahri qotil bor,
Bu zindonda bir Laylo bor, bir Majnun.
Rauf Parfi hatto jahon adabiyoti namoyondasi Vilyam Shekspir ijodiga ham
murojaat etib, uning mashhur asari “Hamlet”ning bosh qahramoni Hamlet obrazini
23
Рауф P арфи. Т a вба. Шеърлар. – Тошкент, “Ёзувчи “ нашриёти, 2000. 6-бет.
20

qo‘llagan:
Zamondoshim mening, jafokash Hamlet,
O, do‘stim, dunyoda xunxorlarni ko‘r,
Ojizdir bu qalam, ojiz tasavvur.
Mifologik obrazlar nomi bilan bog‘liq talmehlar. Rauf Parfi she’riyatida
afsonaviy qahramonlar nomi bilan bog‘liq baytlar ham uchraydi. Shunday
obrazlardan biri Semurg‘dir. Semurg‘– Sharq xalqlari og‘zaki poetik ijodidagi
afsonaviy qush obrazi; osmonda uchish , uzoq manzilni yaqin qilish haqidagi asriy
orzu umidlarning ramziy ifodasi.
Mashhur shaharlar nomi bilan yuzaga kelgan talmeh san`ati:
Goh shunday bo‘lurki,miyamda g‘ashlik,
O‘zim bir chelak qon, suv va boshqalar.
Na Vetnam, na Isroil, na AQSH,
Dunyo o‘z qo‘liga, men o‘z yo‘limga.
Rauf Parfi she’rlaridagi mazmundorlik va ta’sirchanlikni ta`minlovchi yana
bir unsur bu uning falsafiy fikrlari hamda qarashlari. Bu falsafiy fikrlarga
singdirilgan tuyg‘ularni ijodkor talmeh san’atidagi obrazlar orqali yanada
jozibador ifodalashga harakat qilgan. Shoir satrlaridagi har bir tarixiy shaxs, badiiy
asar qahramoni hamda mifologik timsollardan fikrlarni dalillashda o‘rinli
foydalangan. Haqiqiy ijodkor o‘z dardini ijodi mahsuliga aylantirmay, balki
o‘zgalar dardiga malham bo‘ladi, insonlar qalbiga ezgulik urug‘larini ekadi.
Tabiiy hodisalar inkor qilib bo‘lmas qonunlardir. Badiiy adabiyotda ham
nuroniy avlodlar o‘rniga navqiron nasllarning kirib kelishi ma’naviy ehtiyojdir. Bu
badiiy-estetik tafakkurda hamisha yangi did va estetik saviyalarning zohir bo‘lishi
demakdir. Bu tabiat va jamiyat hodisalarini, odam va olam sir-sinoatlarini
yangicha tushunish, yangi obrazlar va badiiy vositalar bilan tushuntirish san’ati
demakdir.
Rauf Parfi ijodida ayni shu holatlarga guvoh bo‘lish mumkin. Ayniqsa yetuk
falsafiy fikrlar bilan birga badiiy tasvir vositalari hamda badiiy san’atlardan
mahorat bilan foydalangani e’tirofga sazavordir. Buni birgina shoir ijodida
21

qo‘llangan istiora san’ati orqali ham ko‘rishimiz mumkin. “Istiora” arabcha so‘z
bo‘lib, ”biror narsani omonatga olmoq” degan ma’noni ifodalab, adabiy asarda
so‘zni o‘z ma`nosidan boshqa bir ma`noda , aniqrog‘i uni haqiqiy ma`nosida emas,
balki majoziy bir ma`noda qo‘llash san`ati sanaladi. Dastlab Eron mifalogiyasida
paydo bo‘lgan. “Avesto”da senemurg shaklida ishlatilgan. Ijodkor esa o‘zbek xalq
ertagi va afsonalarida uchraydigan Semurg‘ qushini qahramonning do‘sti,
himoyachisi, hamrohi, uni “yetti zulmat ichi” dan olib chiquvchi fantastik qush
sifatida gavdalantirgan:
Semurg‘ qushim, podsho qushim, xush kelding,
Yetti gumbaz, yetti vodiy sarvari.
Vasling ne’matidan bahramand qilding,
Intizor joningman, yo‘lsiz, sarsari.
Bizga ma`lumki, zardushtiylik ta ’ limotining muqaddas kitobi “Avesto”da
Axuramazda ezgulik ma’budi sifatida e’tirof qilinadi. Axuramazda yozma
adabiyotda Hurmuzd nomi bilan ham yuritiladi. Shoir bu baytida insonlarni
Hurmuzdek ezgulik qilishga va yovuzlikka qarshi kurashishga undamoqda:
O‘ynayotgan Ayol, shafqat qil, uyg‘on,
O‘ynayotgan Ayol, Hurmuz panohing,
Bolangga qaragil, u tirik Tug‘yon.
“Thakurning oxirgi she’ri “she’ridan olingan mazkur band to‘laligicha
mifologik obrazlar nomi bilan bog‘liq talmehlar sirasiga kiradi: Hind asotirida:
Sarasvati – fan va san’at ilohasi,
Shiva – bunyod va barbod ma’budi.
Srabon – tinsiz yomg‘ir yog‘adigan oy.
Yama – U dunyo, o‘lim ma’budi.
Mehribon yellarning qanotlarida,
Kelgil, afsonalar aytmoqda bog‘lar.
G‘aroyib gullarim bordir narida,
Gulim, ko‘rmagansan umringda hali.
22

Ushbu banddagi “gulim” so‘zi o‘z ma`nosida qo‘llanayotgani yo‘q, ya’ni
shoir haqiqiy gulga emas, balki gul kabi go‘zal mahbubaga murojaat qilmoqda.
Binobarin, gul so‘zi mahbuba, inson ma’nosida ishlatilgan va istioraning go‘zal
na’munasi yaratilgan. Yana bir she’rida “malagim” deya lirik qahramon
sevgilisiga murojaat qilmoqda:
Bugun shoh erurman, tilak tilagil,
Bugun men gadoman, tingla, malagim.
Ayt-chi, meni unitdingmi?
Gullarim qonlar yutdimi?
Unitdingmi, eh bir yo‘la
Yorug‘ dunyodan o‘tdimi,
Muhabbatim ekkan gullar?!
Mazkur misradagi “qon yutmoq” iborasi ham o‘z ma`nosida qo‘llanmagan,
balki “iztirob chekmoq” ma`nosini anglatadi. Istiorani ma’no kuchaytirishdagi
ahamiyatini ushbu o‘rinda ham yaqqol ko‘rishimiz mumkin.
Eshitdim, onajon, xafa emishsan,
Kechir,oylab senga yozolmadim xat.
Garchi muhabbatdan tilardim ehson,
Yorug‘ kunlarimga bo‘lgandim ilhaq.
Tarixiy ildizga ega bo‘lgan tashbeh san’ati nafaqat mumtoz adabiyoti, balki
zamonaviy she’riyatda ham o‘z malohatini tarannum etmoqda. Ayniqsa, Rauf Parfi
ijodi bu so‘zimizga tasdiq bo‘ladi:
Og‘zim to‘la so‘zlar – jigarlarim,
Ey ortiq sizni asray olmayman,
Bilganingizni qilingiz.
Shoir shunday rassomki, hech qayerdan topilmas bo‘yoqlar bilan har kim
ilg‘ay olmaydigan san’at asarlari yaratadi. Siyqasi chiqqan odatiylikdan yiroqda,
hech kimga o‘xshamagan, o‘zgacha va ayricha ijod qiladi. She’riyatni butun
borlig‘i va so‘zni esa “jigarlarim” deya betakror o‘xshatishlar qiladi va
23

tashbehning ajoyib na’munasini yaratadi..
U shunday shoirki, ijod qilmasdan turolmaydi, ammo so‘zni ham avaylab,
qimtinib, asrab qo‘llaydi. Ba`zida esa asrolmaganidan xijolat tortib, ularga erkinlik
beradi va xayolot bilan ularni tutashtiradi.
Yulduzlarga qarayman men ham,
Yulduzlar - chaqnagan orzular.
Huv, miskin kezadir bu odam –
Ko‘ksida yonmagan yulduzlar.
Mazkur bandda orzusiga erisholmagan miskin odamlar haqida fikr yuritib,
yulduzlarni chaqnagan orzularga o‘xshatgan va badiiy maqsadini ayni shu
o‘xshatish orqali amalga oshirgan.
Karvon-karvon kelib ketdilar,
Hammasini bag‘ringga olding.
Shamol kabi yelib ketdilar,
Faqatgina sen mangu qolding.
Shoirning Samarqand mavzusida yozilgan ushbu she’rida ham tashbeh
san’atidan mohirlik bilan foydalanilgan. Tashbehni hosil qiluvchi vosita – kabi
so‘zi, o‘xshatilmish – karvonning kelib ketishi, o‘xshamish – shamolning yelishi,
asos – Samarqand, ya’ni uning boqiy ekanligi.
G‘unchalar orzumdek har safar,
G‘unchalar qalbimning bag‘rida…
Rauf Parfi tafakkur miqyosi keng, idroki o‘zgacha, ijod dunyosi teran va
badiiylikka yo‘g‘rilgani bilan kitobxonlar ommasining tilida, dilidadir. Mana shu
misrada ham shakldosh so‘zlardan o‘rinli foydalanish barobarinda tashbehning
ham ajoyib na’munasini yaratgan. Mazkur misrada tashbehni hosil qiluvchi
vosita – dek qo‘shimchasi, o‘xshatilmish – g‘uncha, o‘xshamish – orzu. Shoir
g‘uncha haqida mulohaza yuritib, qalbda yangi paydo bo‘layotgan orzularni
g‘unchalarga qiyoslaydi.
Ijodkor tashbeh san’atini ichki tug‘yonlarini aks ettirish vositasi qilib
qo‘llagan. Biz bilamizki, Rauf Parfi qush, nur, osmon, yulduz, yomg‘ir
24

obrazlarini lirik qahramon darajasiga ko‘targan, shu boisdan mazkur obrazlar
bilan bog‘liq turli ichki kechinmalarni aks ettiruvchi tashbehlar qilgan. “Bir
qushcha” deb nomlangan she’rida yig‘layotgan qushchanining ko‘zlarini ikki
marvaridga o‘xshatgan bo‘lsa:
Bir qushcha derazam yonida
O‘tirar parishon va g‘arib.
Yig‘laydi ko‘zlari yonadi,
Ko‘zlari ikki marvarid.
“Seni menga betob dedilar” nomli she’rida lirik qahramonning ko‘z
yoshini yomg‘irga qiyoslaydi:
Seni menga betob dedilar ,
Oqdi yoshim misoli yomg‘ir.
“Qaydasan sen” deb nomlangan ijod na’munasida lirik qahramonni ruhiy
holatini aks ettirishda yomg‘ir obrazidan foydalanadi va yomg‘irni tinimsiz
yog‘ish holatini osmon uyining buzilishi va yig‘lash holatiga o‘xshatadi:
Yomg‘ir yog‘ib chiqdi tun bo‘yi,
Tong oqardi, tinmadi yomg‘ir .
Buzilgandek osmon uyi –
Yerga qarab yig‘laydi og‘ir.
XX asrning 60-yil o‘rtalari, 70-yil boshlari she’riyatga kirib kelgan, yorqin
o‘zligini namoyon etgan Rauf Parfi yangi, ohori to‘kilmagan, kutilmagan
noan’anaviy majoziy (Qushcha, Chiroq, Daraxt, Nay, Nur) obrazlari bilan adabiy
jamoatchilik muhabbatini qozondi; majoziy obrazlilik asosiga qurilgan badiiy
tafakkur tabiati bilan el-yurt nazariga tushdi. Rauf Parfining tasavvur dunyosi va
tafakkuri keng ekanligi mazkur tashbehlarida ham o‘z aksini topgan.
Barglarda raqs etar shabboda,
O‘ynar sabo shaklida kecha,
Gullar kabi saqlaydi odob,
Afsonalar aytar tonggacha.
25

Kecha tepasida uchadi,
Kiprigimdan otilguvchi nur.
Menga kecha yomg‘ir ichida,
Go‘zal xayol kabi ko‘rinur!
Lirik qahramon kechinmalari qorong‘u kechada yog‘ayotgan yomg‘irga
esh. Undan surur, umid tuyadi. Shu ma’noda, uning nazdida, barglarda raqs etar
shabboda. Hatto zimiston qorong‘ulik ham sabo shaklida yoqimli, faraxbaxsh.
Afsonalar aytar tonggacha.
Yuqorida keltirilgan bandning har bir qatorida tashxis san’ati qo‘llangan,
ya’ni, insonlarga xos xususiyatlar jonsiz ashyolarga ko‘chirilgan, chunonchi
shabbodaning raqsga tushishi, kechaning odob saqlashi, afsonalar aytishi bu
san’atning ajoyib na’munasidir. Misralarda tashxis san’ati bilan birga tashbeh ham
qo‘llangan:
O‘ynar sabo shaklida kecha,
Gullar kabi saqlaydi odob.
Shamol, sochlaringni tarama,
Oqarsa oqarsin azobdan.
Rauf Parfi she’riyatida ona vatan, Turkiston mavzulari yetakchilik qiladiki,
bu ham bejiz emas. Ijodkorning bolaligidan Vatanga bo‘lgan muhabbati, uning
qalb kechinmalaridagi tuyg‘ulari, shoir ijodidagi lirik qahramonga singdiraladi, bu
ham badiiyatning o‘ziga xosligida namoyon bo‘ladi.
Men o‘tkinchi, men faqat mehmon,
Dargohingda, ey turkiy tilim,
Menga bir she’r kerak ey, mezbon,
Yozilmagan she’r erur dilim. 24

Rauf Parfi she’riyatida vatan mavzusi turli xil vositalar asosida matnga
singdirib yuboriladi, chunki Vatan shu qadar ulug‘ki, bu tushunchani lirik
qahramon ruhiyatiga singdirib yuboradi. Bu bejis emas edi, axir uning qalb
24
Рауф P арфи. Т a вба. Шеърлар. – Тошкент, “Ёзувчи “ нашриёти, 2000. 8-бет.
26

kechinmalaridagi qarashlar o‘quvchini qalbini larzaga soladi. She’riyatning o‘ziga
xos tamoyillari ham, poetik obrazning jilolanishida ham, bu xususiyatlar yanada
teranlashadi.
Bob bo‘yicha xulosalar:
Rauf Parfi she’riyati adabiy tanqidchiligimizda turli davrlarda, turlicha
baholandi. Buning tabiiyki, o‘ziga xos sabablari mavjud edi. Shu jihatdan ham,
mustaqillik arafasida va keyingi yillarda yuksak ijodkor sifatida baholandi va
ijodidagi o‘ziga xos tamoyillar yanada teranroq, asosli baholanish imkonini berdi.
O‘zbek adabiyotining yetuk darg‘alaridan biri bo‘lgan Asqad Muxtorning
ijobiy mulohazalaridan so‘ng, shoir she’riyati yanada teranroq mulohazalar uchun
asos bo‘lganligini ham qayd etish lozim.
Adabiyotshunos olimlarning nazariy qarashlariga asoslanilsa, shoir
she’riyatidagi talqinlarning zamirida ona vatan, Turkison mavzulari obrazli tarzda
talqin etilganligini anglash mumkin. Buning asosida esa, inson va millat qismati
mujassamlashganligini kuzatish mumkin.
Vatan haqidagi she’rlarida ham, tarix, mavjud xususiyatlar juda go‘zal
tashbehlarga asoslangan holda talqin etilishini ba’zi misollar asosida tahlil qilishga
intildik. Buning zamiridagi so‘z ma’nolalarining ko‘chishi esa, lirik qahramonni
anglashga, kechinmalar va tuyg‘ularga singdirilganligini kuzatish mumkin.
27

II BOB
SHOIR SHE’RIYATDA TURKISTON MAVZISI
VA UNING TALQINI
1-fasl. Shoir she’riyatida makon ifodasi va ma’no ifodalash xususiyati.
O‘tgan asrning boshlarida buyuk jadid adabiyotining yorqin namoyondalari ham
bu mavzuga oid qator asarlar yaratdiki, bu esa keyingi avlod ijodkorlariga
yangicha mazmun ifodalash imkonini bergan. S h oirning lirik qahramoni o‘zini o‘zi
taftish qiladi, buning zamiridagi ach ch iq saboqlar uning qalbini i z tirobga soladi.
Shoirning lirik qahramoni o‘z qalbiga taskin izlaydi, ammo bu taskinni qayerdan
topadi, dilining ozoriga sabab emas, unga malham izlaydi. Bu esa tafakkur mahsuli
bo‘lib, anglash yo‘lidan davom etishni tanlaydi. Obrazli tafakkur bo‘yoqlari ila
uning dunyosini, botinidagi ziddiyatlarni xalqona sodda, ammo go‘zal tashbehlarga
sindiradi.
Adabiyotshunos olim B.Sarimsoqov qayd qilganidek: “Badiiy obraz
mohiyati, shakl e’tibori bilan yangi, favqulodda va betakror bo‘lsa, o‘zidan olam-
olam mazmun, falsafa tashiydi. Bunday yorqin va sirli obraz haqida o‘ylaganing
sayin hayotning o‘ta mazmundor va ayni paytda hech narsaga arzimas mohiyatini
anglab yetasan, sokin qalbning jon talvasasida qafasga sig‘may tipirchilaydi,
mudroq ruhing besaronjom talpinadi, diling armonli o‘kinch panjasida eziladi”. 25

Ta’kidlanganidek bedor qalbning bir ashyon, bir sirli xilqat ishlashi bejiz
emas. Xilqat zamirida milliy ruh mujassamlashganligi ayonlashib, badiiy
tafakkurning yuzaga chiqishiga imkon yaratgan. Falsafiy ma’no esa obrazli
tashbehlarda, metaforik talqinlarda teranlashib boradi. S h oirning estetik qarashlari
mohiyatan fikriy uyg ‘ oqlikdan dalolat berib boradi. Shuning uchun ham,
ijodkorning makon talqini deganda biz bevosita Turkuston mavzusini
anglashimizga izn beradi. Shoirning yillar davomidagi erk, ozodlik, inson va shaxs
erki haqidagi talqinlarining zamirida ham, bevosita ramzlarga sindirilganligi ham
bejiz emasligini anglash mumkin. Iste’dodli ijodkorlar so‘zning ma’nosini poetik
25
Саримсоқов Б. Бадиийлик асослари ва мезонлари. – Тошкент, 2004. 63-бет.
28

ifoda shakliga ko‘taradiki, bu esa poetik mahoratdan dalolatdir.
Adut-Turk tarixidan balki bir hikmat,
Biroq sen borsan-ku Turon elinda.
Shoir so ‘ z aytmakka sen shoshma faqat,
Ulug ‘ Alisherning qutlug ‘ tilinda. 26

Rauf Parfining she’rlaridagi Turon, Turkiston uning xususiytalarining poetik
obraz darajasiga ko ‘tarilishida ham asosli qarashlar, tushunchalar mavjudligini
unitib bo‘lmaydi. Turkistonning birligini, ozodligini, odamlarining esa tarixga
nazar solishida ham asoslar mavjud edi. Talmeh san’ati asosida, Vatanning
buyukligini, uning o‘z tarixi, buyuk o‘tmishi borligini alohida qayd etmoqdaki, bu
ham bejiz emas edi. Hatto lirik qahramon Abut-Turkka ham, Mir Alisher Navoiy
ijodiga ham nazar solmoqdaki, talmeh asosida Vatanning buyuk siymolariga urg‘u
berilmoqda, bu esa Turon tarixidagi siymolarning bugungi avlodiga nazar solishi
asosida, xalqning erkini, milliy tilini kuylashga intilganligini sezamiz. Shoirning
“Shodlik” she’rida esa, insonlarning xayolini olguvchi, zulmat nuri asosida poetik
obrazni jonlatiradi:
Qora osmon, qayg‘uli osmon,
Qovog‘idan qor yog‘adi. Jim. 27
Tashxis san’atining eng asosiy belgilaridan biri jonsiz ashyolarga inson
xususiyatlarini ko‘chirishdan iborat. Mazkur baytning har ikki misrasida ham
tashxis san`atining ajoyib na`munasi keltirilgan. Birinchi misrada insonlarga xos
orastalik belgisi bo‘lmish soch tarash hodisasi shamolga ko‘chirilgan bo‘lsa,
ikkinchi misrada tashxis bilan birga ma`no ham kuchaytirilgan. Insonlar yoshi
ulg‘aygan sari tabiiy jarayonlardan biri soch oqarish jarayoni sodir bo‘ladi, ana shu
jarayon shamolga ko‘chilgan va buning sababi shamolning boshiga tushgan
azoblardir.
Rauf Parfi jonsiz predmetlar orqali insonlardagi xazin tuyg‘ularni
ifodalashga harakat qiladi. Yuqoridagi baytda ham nido san`atining ajoyib
na`munasi keltirilganiga guvoh bo‘lamiz (Shamol, sochlaringni tarama, Oqarsa
26
Рауф Pарфи. Тaвба. Шеърлар. – Тошкент, “Ёзувчи “ нашриёти, 2000. 12 -бет.
27
Рауф Pарфи. Туркистон руҳи. Сайланма. Шеърлар. – Тошкент, “Шарқ “ нашриёти, 2013. 100-бет.
29

oqarsin azobdan). Shu boisdan shamolning obrazlilik darajasi yuqori darajaga
ko‘tarilgan.
Talpinadi, shunday kuladi
Ko‘m-ko‘k o‘rmon va tiniq daryo.
Daryo uzra oy ham kuladi
Yer husniga bo‘lib mahliyo.
Yana bir she’rida insonga xos talpinish va kulish holatlari o‘rmon va
daryoga, mahliyo bo‘lish (mahliyo bo‘lmoq “harakat yoki zavqdan es-hushi
og‘ib, angrayib qolmoq, hayron qolmoq”, kulish holati oyga ko‘chirilgan va
tashxisning ajoyib na`munasi yaratilgan.
Ushbu tasvir orqali voqelikka nisbatan
ijobiy munosabat ifodalangan va nutqiy ta`sirchanlik oshirilgan.
Rauf Parfi she’riyatida tabiat unsurlari, moddiy olam o‘z hayoti, xayollari
bilan yashaydi. Xoh osmon kengliklari-yu yulduzlarmi, xoh bulutlar-u oftob
nurlarimi — barchasi o‘z quvonchi, tashvishi, dardi-dunyosi bilan betakror
qiyofasini namoyon etadi. Sirli olam sinoatlarini tushunishga ko‘mak beradi.
Tabiat obrazlari ko‘zimizga singib kirarkan, ko‘nglimizdan joy oladi. Yana
muhimi, tabiat detallari, ranglari, obrazlari jamiyatni, insonni tushunishimizga
ko‘maklashadi. Bir o‘rinda qizlarga xos bo‘lgan soch turmaklash holatini tabiat
hodisasiga, ya`ni quyoshning botishiga o‘xshatib, quyoshga ko‘chirgan:
Kechki quyosh turmaklar sochin,
Jozibali bo‘lar ertaga!
Ana, ko‘k ham marjonlar sochdi
Kengliklarning moviy ertagin.
Tuyg‘ular bilan bog‘liq tashxis san`ati ham ijodkor she’rlarini bezab, ularga
o‘ziga xos jilo baxsh etadi. Chunonchi, shoir she’rlaridagi o‘ziga xos
xususiyatlardan biri ham tuyg`ularni obraz darajasiga ko‘targan va ichki
tuyg‘ularni ushbu obrazlar orqali ifodalagan:
Sevinch, biror marta qayg‘urganmisan,
Kulgu, yig‘laganmisan biror marta bo‘lsin
Do‘st bo‘lolmassiz men bilan.
30

Rauf Parfi lirikasi yangiliklarga boydir, chunonchi uch qatordan iborat
qofiyasiz, hech bir adabiyot qoidalariga bo‘ysunmaydigan she’rlar mavjud.
Shoirning bundan ko‘zlangan asosiy maqsadi esa yangiliklarga boy ijodkor sifatida
iz qoldirishdir. Ushbu banddagi “gulim” so‘zi o‘z ma`nosida qo‘llanayotgani yo‘q,
ya`ni shoir haqiqiy tabiatdagi chiroyli bo‘lgan o‘simlikni emas, balki gul kabi
go‘zal mahbubaga murojaat qilmoqda. Binobarin, gul so‘zi mahbuba, inson
ma`nosida ishlatilgan va nidoning go‘zal na`munasi yaratilgan. Buning kabi
misollar ijodkorning she’rlarida talaygina:
Bugun shoh erurman, tilak tilagil,
Bugun men gadoman, tingla, malagim.
Shoir «Yurak» she’rida «Men faqat Turkiston atalgan yorqin, Bir butun
yurtimni istayman, xolos» der ekan, yoqavayron o‘z vatanida vatansiz turkiylar
birligini, yo‘llar, ko‘llar, tillar, dillar bir bo‘lishini, yaxlit bag‘ri butun millat
sifatida qad tiklashini orzu qiladi. Ayni shu g‘oyalar mag‘zini nido san`ati orqali
ifodalagan:
O‘zingni ayama borayotgan Ildiz,
borayotgan Hasrat,
borayotgan Vatan,
Ona Turkiston.
Muhabbat jasorati o‘zining g‘amginu, sho‘x, ojiz-u qudratli, beqaror-u sokin,
horg‘in sifatlariga sohiblik qiladi. Kundalik ma’no doirasida jasoratning ojizligiga,
g‘amginligiga va sokinligi-yu horg‘inligiga ko‘nikish qiyinday tuyuladi. Axir
go‘zallik nimasi bilandir yangi bo‘lishi kerak-ku. Yangilik go‘zallikda doya va
egizak ham, u go‘zallikni tug‘dirar ekan, qo‘shilib o‘zida tug‘iladi. Shunga ko‘ra,
jasorat yangimi, demak, u go‘zal hamdir. Ana shu holatni o‘zbek she’riyatining
tuyg‘ular rassomi Rauf Parfi ijodida ko‘ramiz va undagi ovoz tasvirini tinglaymiz.
Tanilish emas, balki she’riyatni ko‘ngil mulkiga aylantirish va uning dil torini
chertayotgan ohangiga turli ranglar uyg‘unligini kashf etishdir. Yuqorida
keltirilgan misralar ham xuddi shu she’rlar sirasiga kiradi. O‘zaro zid tuyg‘ular
orqali falsafiy fikrlarini kitobxonga yetkazib bergan. Tuyg‘ularni obraz darajasiga
31

ko‘targan va ularning ham ichki kechinmalari bilan o‘rtoqlashmoqni istaydi.
Insonlarning ichki kechinmalarini yuzaga chiqaruvchi hodisalar: yig‘lash (“ruhiy
yoki jismoniy azobga ekanini tovush chiqarib yoki chiqarmay, ko‘z yoshi to‘kkan
holda ifodalash”, qayg‘urishni tuyg‘ularga: sevinch va kulgu (“xursandligini zavq-
shavqini uzoq-uzoq tovushlar bilan ifodalash”ga ko‘chiradi.
Sevinch va kulgiga murojaati bevosita nido she’riy san`atini ham yuzaga
keltiradi. Bundan tashqari, adabiyotimizda oksimorion deb ataluvchi mantiqan biri
ikkinchisini inkor etadigan, bir-biriga mazmunan zid bo‘lgan ikki tushunchani
ifodalovchi so‘zlar o‘zaro qo‘shib qo‘llaniladigan hodisa ham qo‘llangan.
(Sevinch qayg‘urganmisan. Kulgu yig‘laganmisan) Rauf Parfi hayvonlar,
qushlar, jonsiz va mavhumiy narsalarni shu xilda tasvirlash vositasida she’riy
asarda ilgari surgan muayyan g‘oyani aniqroq ifodalaydi, shuning uchun
tasvirlanayotgan lirik timsollar yorqinroq, jozibadorroq, jonliroq aks etgan.
Rauf Parfi ijodida nido san’atining bu ko‘rinishidan tashqari majoziy
ma`nodagi va istioraga asoslangan ko‘rinishlari ham mavjud. Bunda asosan ijodkor
murojaat qilayotgan narsa-buyum va shaxs ko‘chma ma`no ifodalaydi. Gullar
singari humo tortib, tonggacha afsonalar aytayotgandek tuyuladi. Shu boisdan ham
lirik qahramon ko‘nglidan shu`la otiladi, kiprigidan nur chaqnaydi. Hayol –
adoqsiz bo‘shliq qahridagi ro‘yo emas. U yomg‘ir ichidagi zimiston qorong‘ulik.
Unga ishonsa bo‘ladi. Garchand, qorong‘ulik og‘ushida esa-da, yomg‘irdagi oydin
shabboda epkini ertaga otajak tonglar umidini uyg‘otadi. Guvoh bo‘lamizki, Rauf
Parfi ijodi misoli dengiz, unda mohirlik bilan qo‘llangan har bir so‘z, fikr shu
dengiz tubidan makon topgan beqiyos, qimmatbaho xazinadir. Ayniqsa, shu
xazinada tashxis san`atini dur desak adashmagan bo‘lamiz. Tashxis – hayvonlar,
qushlar, jonsiz narsalarga inson xususiyatini ko‘chirish san`atidir. Ko‘rinadiki,
timsolli, majoziy she’riyat Rauf Parfi uslubining o‘tli nafasi, o‘zak mag‘zi, deyish
mumkin. Rauf Parfi lirikasining o‘ziga xosligini belgilovchi asosiy omil, bu -
she’riy san`atlar xilma-xilligi emas. Aksincha, ana shu turfa xil she’riy san`atlarni
yuzaga keltirgan badiiy tafakkur tabiatidir. Biz Rauf Parfi ijodidagi tashxis
san`atini quyidagi guruhlarga ajratib o‘rgandik.
32

Rauf Parfi she’riyatida mashuqa obrazi yetakchilik qiladi. Ba`zi she’rlarida
mahbubani topgunga qadar yashaganligiga shubha qilsa, ba`zilarida esa
seviklisidan ajralsa, yer o‘z o‘qidan chiqib ketishini bayon qilgan. Yana bir
o‘rinda: “Og‘ir sevganidan rashki ham og‘ir”. Yorining xiyonatidan xabar topgan
oshiq faryod solmaydi: “Kel, vidolashaylik endi sog‘inib ” . Mana shunday ajoyib
oshiqona misralarda badiiy san`atlardan ham ustalik bilan foydalangan, ayniqsa
husni ta`lilning ajoyib na`munalarini yaratgan. “Husni ta`lil” arabcha “chiroyli
dalillash” ma`nosini bildiradi. Adabiy asarda tasvirlanayotgan biror hodisaga
shoirona biron sabab ko‘rsatish san`ati shu nom bilan ataladi.
Ko‘zlarimga berkitay va lekin
Yoshday oqib ketma, sevgilim.
Badiiy adabiyotda yor ta`rif-u tavsifi, madhi ustuvorlik qiladi. Turli adibda
xoh nasr ustasi , xoh nazm sohibi bo‘lsin, ma`shuqa yangi bo‘yoqlarda , o‘zgacha
ruhda ifodalanadi. Ijodkor ma`shuqani shunchalik muqaddas va qardli biladiki, shu
bois uni hech kim va hech narsaga ishonmaydi, uni unitolmaydi, ko‘rmasdan tura
olmaydi, shuning uchun go‘zal seviklisini ko‘zlariga yashiradi. Ammo, yana
xavotirda, undan ayrilmoqni istamaydi, ko‘zlariga berkitilgan yorni yoshdek o‘qib
ketmasligini xohlaydi va shuning uchun bir umr yig‘lamaslikka tayyor. Bunday
go‘zal ta`rif ijodkorning o‘ziga xos yuksak idrok egasi ekanligidan dalolat beradi.
Ayt-chi, meni unitdingmi?
Gullarim qonlar yutdimi?
Unitdingmi, eh bir yo‘la
Yorug‘ dunyodan o‘tdimi,
Muhabbatim ekkan gullar?!
Mazkur misrada sof ma`shuqa obrazi ifodalagan. Misrada tasvirlanishicha,
yor mashuqani unitdi, shekilli, oshiq seviklisi muhabbatidan ekkan sevgi gullari
dunyodan o‘tdi, xazon bo‘ldi. Muhabbat gullari qonlar yutdi, shuning uchun ham
oshiq uni unutdi deb o‘ylamoqda. Mazkur misrada yordan birgina xavotir oni
shunday go‘zal tasvirlangan va husni ta`lil san`atini ajoyib na`munasi yaratilgan.
“Sharq adabiyotshunoslikda ta`kidlanishicha, she’rda keltirilgan husni ta`lil qat`iy
33

bo‘lishi lozim. Agar gumon ma’nosida qo‘llanilsa, “shibhi husni ta’lil”, ya`ni
“shubhali chiroyli sabab” deb atalgan “, - deb fikr bildirgan adabiyotshunos Anvar
Hojiahmedov.
Rauf Parfi ijodida ham shibhi husni ta`lilni ko‘rishimiz mumkin:
“ Seni o‘ylab kelmaydir uyqu –
Qora tunning o‘zga sehri bor.
Tushlarimda topay deb gulro‘
Men uxlayman mangu ehtimol”.
Rauf Parfining talabalik yillaridayoq mashhur bo‘lishiga sabab bo‘lgan
she’ri “Laylo” she’ri hanuzgacha dilbar qo‘shiq bo‘lib yangramoqda. “Laylo”
she’ridan olingan mazkur bandda husni ta`lilning yuqorida aytilgan turi uchraydi.
Misrada tasvirlanishicha, ijodkor sevgilisini o‘ylab hattoki, ko‘ziga uyqu ham
kelmaydi, ammo seviklisini tushlarida topish ehtimoli bor. Ayni shu maqsadda
lirik qahramon mangu uxlashga ham tayyor, faqatgina sevgilisi diydori uchun.
“Qaydasan sen” deb namlangan ijod na`munasida lirik qahramonni ruhiy holatini
aks ettirishda yomg‘ir obrazidan foydalanib husni ta`lining ajoyib na`munasi
yaratadi. Yomg‘irni tinimsiz yog‘ishining sababi osmon uyining buzilishi va
shuning uchun osmon yig‘layotganidir.
Yomg‘ir yog‘ib chiqdi tun bo‘yi,
Tong oqardi, tinmadi yomg‘ir .
Buzilgandek osmon uyi –
Yerga qarab yig‘laydi og‘ir.
“So‘zlatish”, “gapirtirish” ma`nosidagi intoq san`ati badiiy asarda hayvonlar
yoki jonsiz narsalarni odamlarga o‘xshatib so‘zlatishni nazarda tutadi 1
. Shoir
tafakkuri boy, fikrlash salohiyati yuksak, shu bois intoq san`ati uning ijodida
keng va chiroyli ifodalangan. Shamolning so‘zlari orqali shoir intoq sa`natini
yaratibgina qolmay, balki uning vositasida ichki kechinmalarini
ham aks
ettirgan: “Voh jonim voh jonim” deb hirqirar, Derazamning ortida shamol. Tavsif
yoki mazammat aqlga va odatga bir oz muvofiq kelsa, bunday mubolag‘a tablig‘
deyiladi. Ya`ni bo‘rttirish tasvirlanayotgan hodisa yoki xususiyat aqlga biroz
34

to‘g‘ri keladi, biroq uning bo‘lishi , amalga oshishi qiyin. Aqlan, ya`ni tasavvurda
mumkin, ammo amalda mumkin bo‘lmagan mubolag‘a ig‘roq arabcha-kamonni
qattiq tortmoq deyiladi. Bunday tasvirda o‘quvchi voqea yoki xususiyatni ko‘z
oldiga keltirib, tasavvur qila oladi, biroq amalda , hayotda uning bo‘lishi mumkin
emas. “Ham aqlan, ham odatan nomumkin” ya`ni tasavvur qilish qiyin, bo‘lishi esa
mutlaqo mumkin bo‘lmagan mubolag‘a turi g‘uluv arabcha-qo‘lni imkoni boricha
baland ko‘tarish deyiladi. Bunday tasvir mubolag‘aning eng yuqori va eng
murakkab xili hisoblanadi. Adabiyotimizda mubolag‘aning tablig‘ turi faol
qo‘lanib, ijodkorlar fikrlarini aynan shu vosita orqali ifodalashga harakat qiladilar.
Buni nafaqat yozma adabiyotda, balki xalq o‘g‘zaki ijodi na`munalarida ham
guvohi bo‘lamiz.
Rauf Parfining “Laylo” she’ridan olingan mazkur bandda mubolag‘aning
yuqorida aytilgan turi uchraydi. Misrada tasvirlanishicha, ijodkor sevgilisini
o‘ylab hattoki, ko‘ziga uyqu ham kelmaydi, ammo seviklisini tushlarida topish
ehtimoli bor. Ayni shu maqsadda lirik qahramon uxlaydi. Bu holat aqlga biroz
to‘g‘ri keladi, biroq uning bo‘lishi , amalga oshishi qiyin.
Muallif mubolag‘a vositasida o‘zining badiiy fikrini to‘laqonli talqin qilish,
o‘z qahramonlarining muayyan belgi-xususiyatlari hamda tasvirlanayotgan voqelik
bayonining ma`lum bir jihatlarini bo‘rttirib ifodalash imkoniga ega bo‘ladi. Ruju` -
arabcha so‘z bo‘lib, “qaytarish” ma`nosini bildirib, she’riyatda shoirning oldingi
misra yoki baytda ifodalangan fikri, qo‘llagan badiiy tasviriy vositasidan
qaytgandek bo‘lib, keyingi misra yoki baytda unga qaraganda kuchliroq ifoda,
she’riy san`atni keltirish yoki oldingi fikrni aniqlashtirish, to‘ldirish usulidir.
Shu gaplar rost bo‘lsa yolg‘izim yig‘lab,
Senga o‘lim tilab qolar edim men.
Yo‘q, yo‘q mozoringni o‘pib, timdalab,
Qayta tiriltirib olar edim men.
Mazkur bandda ruju san`ati qo‘llangan bo‘lib, aynan shu san`at orqali
she’rdagi mazmundorlik, ta`sirchanlik va o‘zgacha ohang ta`minlangan. oshiq
mashuqasini xiyonat qilganligidan shubhalanayapti, agar bu gaplar rost bo‘lsa,
35

mashuqaga o‘lim tilaydi. Keyingi misrada bu fikridan qaytadi, chunki u
mahbubasidan ayri yasholmaydi, shuning uchun seviklisini mozordan chiqarib
olib, qayta jon bag‘ishlaydi.
Rauf Parfi sevgini shunchaki tasvirlamaydi, balki ma`lum bir syujetlar
asosida uni qanchalik nozik, g‘ozal tuyg‘u ekanligini isbotlaydi.
Qara, qanday porloq erur ko‘k,
Tingla, qo‘shiq aytar yulduzlar.
Bu – oy to‘kkan shu`la emas, yo‘q,
Bu – navoga aylangan so‘zlar.
Mazkur satrlarda ham ijodkorning o‘ziga xos jihati sezilib turibdi. Sababi, u
tabiat hodisasidan tortib to kichik zarrasini ham obraz darajasiga ko‘tara oladi.
Bandda osmonning porloqligini oy to‘kkan shu`la, yo‘q balki navoga aylangan
so‘zlar deya o‘z fikrini dalillaydi.
Rauf Parfi ijodkorlar orasida ijodi, so‘z qo‘llash mahorati hamda o‘ziga xos
hayotiy haqiqatlarga yo‘g‘rilgan g‘oyalari, falsafiy fikrlari bilan ajralib turadi. Biz
mazkur bobda ijodkor she’rlarida qo‘llangan ma`naviy san`atlar haqida fikr
yuritdik. Har bir she’riy san`at shoir ijodida mohirlik bilan qo‘llangan. Birgina
ma`naviy san`atlarga kiruvchi talmeh san`atini shoir ijodida bir necha
ko‘rinishlariga guvoh bo‘ldik: tarixiy shaxslar nomi bilan bog‘liq talmehlar
(Alisher Navoiy, Firdavsiy ), asar qahramonlari nomi bilan bog‘liq talmehlar(Layli
va Majnun, Hamlet), mifologik obrazlar bilan bog‘liq talmehlar (Semurg‘,
Axuramazda), mashhur shaharlar nomi bilan yuzaga kelgan talmeh san’ati
(Vetnam, Isroil, AQSH). Har bir she’riy san`atni shoir ijodida tahlil qilar ekanmiz,
ularni mavzu ko‘lami ko‘pligi sababli bir qancha guruhlarga bo‘lib o‘rgandik.
Shoir shunday rassomki, hech qayerdan topilmas bo‘yoqlar bilan har kim ilg‘ay
olmaydigan san`at asarlari yaratadi. Siyqasi chiqqan odatiylikdan yiroqda, hech
kimga o‘xshamagan, o‘zgacha va ayricha ijod qiladi.
Rauf Parfi makon asosida insonning xayliy kechmishlarini jonlantiradi,
Vatanga muhabbat, sadoqat ramzi sifatidagi qarashlarini shakllantiradi. Buyuk
xalqning ahvolini ko‘rishi, uning qarashlaridan, nigohlaridan juda ma’yuslik
36

anglashilib turadi. Chunki shoirning lirik qahramoni, kechinmalari asosida insonni
anglsha, uning quvonchiga sherik bo‘lishni istaydi. Ammo u davrda bunday
susiyatlarni poetik obraz darajasiga ko‘tarish ham katta jasorat talab qilishi
kitobxon his eta boshlaydi. Chunki XX asrning boshlaridayoq Hamza Hakimzoda
qayd qilganidek:
Yaxshi holin yo‘qotgan, oqibatsiz Turkiston,
Istiqbolini ushotgan, ofiyatsiz Turkiston.
Tabiiyki, bu misralar o‘tgan asrning boshlarida yaratilgan bo‘lsa-da, ijodiy
an’analarning navotirlik yo‘lida qalam tebratishida o‘tmishi va bu davrni ko‘z
o‘ngimizda jonlantiramiz.
2-fasl . Rauf Parfi she’riyatida lirik qahramon talqini. She’riyatni butun
borlig‘i va so‘zni esa “jigarlarim” deya betakror o‘xshatishlar qiladi va
tashbehning ajoyib na`munasini yaratadi.. U shunday shoirki, ijod qilmasdan
turolmaydi, ammo so‘zni ham avaylab, qimtinib, asrab qo‘llaydi. Ba`zida esa
asrolmaganidan xijolat tortib, ularga erkinlik beradi va xayolat bilan ularni
tutashtiradi.
Bundan tashqari shoir ijodida istiora, husni ta`lil, tashxis, mubolag‘a,
ruju` kabi ma`naviy san`atlarni shoir ijodidagi ajoyib na`munalariga guvoh bo‘ldik.
Rauf Parfi lirikasi yangiliklarga boydir, chunonchi uch qatordan iborat
qofiyasiz, hech bir adabiyot qoidalariga bo‘ysunmaydigan she’rlar mavjudligaga
guvoh bo‘ldik. Shoirning bundan ko‘zlangan asosiy maqsadi esa yangiliklarga boy
ijodkor sifatida tanilish emas, balki she’riyatni ko‘ngil mulkiga aylantirish va
uning dil torini chertayotgan ohangiga turli ranglar uyg‘unligini kashf etishdir.
Shu qisqagina she’rga olam qadar ma`no jamlagan hamda ko‘plab badiiy
tasvirlardan ustalik bilan foydalangani tahsinga sazavor.
Asqad Muxtor “Sharq yulduzi” jurnalida shoirga oq yo‘l tilab yozgan
so‘zboshisida uning hech hech kimnikiga o‘xshamagan ovoz bilan qulay
boshlaganini e’tirof etar ekan, shunday yozadi: “ Rauf Parfi har bir she’rida
odamning murakkab ruhiy dunyosidagi biron holatni tutib olib suratlaydi. Bu qiyin
ijodiy jarayon . Lekin Raufning satrlarida bu qiynalish bilinmaydi, ular go‘yo oson
ko‘chgandek ravon, tabiiy, samimiy”. Rauf Parfi she’rlarida kuchli falsafiy fikrlar
37

bilan hamohang badiiy tasvir vositalari, turli xil janrlar hamda badiiy san`atlardan
ustalik va mahorat bilan foydalangan. Biz ilmiy ishimizda badiiy san`atlarning
shoir ijodida qo‘llangan ajoyib na`munalarini tahlil qilamiz. Rauf Parfi ijodida
tajnis san`atining ajoyib na`munalarini yaratgan. Tajnis (yoki jinos) she’r baytida
ma`no jihatidan har xil, ammo shakli bir xil yoki shaklan bir-biriga yaqin ikki
so‘zni keltirib, ular vositasida muayyan fikr, lavha yoki timsolni ta`sirchan
ifodalash san`atidir.
Ko‘nglim osmon yanglig‘, yorishdi osmon,
Kelur ot o‘ynatib Xaloskor sarboz.
O‘rqin saharlarda sen, Ruhim, omon
Yuksak-yuksaklarga qilaber parvoz.
Ot qo‘yaman yonishlar yondi,
U yerdan kelmoqda ovozim.
Mazkur misradagi birinchi qo‘llangan tol so‘zi ot so‘z turkumiga mansub
bo‘lib, “bargi ingichka, novdalari egiluvchan daraxt” ma`nosini anglatadi. Keyingi
banddagi tol so‘zi fe’l so‘z turkumiga taalluqli bo‘lib, “cho‘mmoq, sho‘ng‘imoq”
ma`nosini anglatadi. Nahot Borliq – saqov. Nahot Borliq - ko‘r. Dildirab lopillab
turgan bulutlarning Tobutida yotar jonsiz tafakkur. Sovuqni ko‘r, yuzni chimchilar,
Masxaraman unga bu zamon. O‘ylarimga kelib sanchilar, Oy emas ul – u qotil
kamon . Ko‘r so‘zi ot so‘z turkumiga taalluqli bo‘lib, “ko‘rish qobilyati yo‘q,
so‘qir” ma`nosini anglatadi. Birinchi misoldagi bu so‘z ko‘chma “narsa, voqea,
hodisaning mohiyatini tushuna olmaydigan, ongi yetmaydigan, ongsiz, bilimsiz ”
ma`nosida qo‘1lanmoqda. Ikkinchi banddagi ko‘r so‘zi fe’l so‘z turkumiga oid
bo‘lib, “ko‘z bilan ilg‘amoq, ko‘z bilan aniq farqlamoq, sezmoq, bilmoq”
ma`nosini anglatadi. Bu ikki so‘z boshqa-boshqa ma’no anglatuvchi shakldosh
so‘zlardir.Bu so‘zlar vosita Rauf Parfi tajnisning go‘zal na`munasini yaratgan.
Tajnisning yana bir ko‘rinishi tajnisi murakkab bo‘lib, bu xil tajnislarda
shakldosh so‘zlarning biri bir so‘zdan, boshqasi ikki tarkibdan iborat bo‘ladi. 1
She’riyatda tajnis murakkab o‘ziga xos uslubiy vositalar rolini bajaradi: misralarni
qofiyalash, tuyuq va askiya janrlariga xos so‘z o‘yinini ta`minlaydi, shu asosda
38

$badiiy asarga husn bag‘ishlaydi: Yomg‘ir yog‘ar, shig‘alab yog‘ar, Tomchilar tomchilar sochimga, Yomg‘ir yog‘ar, shig‘alab yog‘ar, Ham qayg‘umga, ham quvonchimga . Mazkur misradagi “Tomchilar tomchilar sochimga” gapidagi tomchilar, tomchilar so‘zlari she’rga o‘ynoqi ohang va nafislikni ta`minlashga xizmat qilmoqda. Birinchi qo‘llangan tomchilar so‘zi – tomchi \ot\+lar \ko‘plik qo‘shimchasi\ shaklida. Ikkinchi qo‘llangan tomchilar (tomchi+la \fe’l yasovchi qo‘shimcha\+r \ fe’lning zamon kategoriyasiga oid qo‘shimcha \dan iborat. Ijodkor bu o‘rinda tajnis san`atini ajoyib na`munasini yaratish bilan birga misradagi o‘ynoqi ohangni ham ta`minlay bilgan. Yana bir she’rida: G‘unchalar pushtirang va zafar Zangori yaproqlar shahrida. G‘unchalar orzumdek har safar, G‘unchalar qalbimning bag‘rida . Poetik takrorlar silsilasida qofiya va unga aloqador san`atlarning ham o‘ziga xos o‘rni bor . Qofiyada komponentlar tarkibidagi lafzdosh tovushlar miqdorining ortib borishi poetik nutqning xushohanglik va jarangdorlik xossalarining kuchayishiga olib keladi. Bu borada tajnis qofiyasining ham alohida o‘rni bor. “Muncha g‘amgin bo‘lmasa o‘ylar, Hijron muncha bo‘lmasa uzoq. Ayricha ko‘ringay har kasga dunyo, Borliqning savdoli ishlarin o‘ylar. Pirpirab yonardi yulduzlar, go‘yo Ruhning manguligin yondirar ular . Birinchi baytdagi o‘ylar (o‘y+lar) so‘zi “fikr, xayol” ma`nosini anglatadi. Ikkinchi qo‘llangan o‘ylar (o‘y+la+r) so‘zi “fikrlamoq, o‘yga tolmoq” ma`nosini anglatadi. Bunday na`munalar shoir ijodida talaygina. Onalar tarannum etilgan bir she’rida “oqlaysan” so‘zi tajnisni yuzaga keltirgan: tong ottirmoq va gunohdan 39$

soqit qilmoq ma`nolarini ifodalagan:
“Ko‘chalarga qaraysan har zum,
Kechalarni oqlaysan, ona.
Gunohkorman yolg‘iz men o‘zim,
Yana meni oqlaysan, ona.
Adabiyotda tazod keng uchraydigan she’riy san`atdir. Tazod so‘zi “zid
qo‘yish”, “qarshilantirish” ma`nolarini ifodalaydi. Shu so‘z bilan ataluvchi she’riy
san`at esa baytda o‘zaro ma`no jihatdan zid, qarama-qarshi bo‘lgan so‘zlarni
qo‘llab, ta`sirchan badiiy timsollar, lavhalar yaratishni nazarda tutadi. Rauf Parfi
ijodida zid ma`noli so‘zlarning turli ko‘rinishidan unumli foydalanib
adabiyotimizda tazod san`atining go‘zal ko‘rinishlarini yaratgan. Biz bularni
ba`zilarini ishimizda tahlil qilamiz. Shoir ijodini kuzatish davomida uning so‘z
qo‘llashdagi ustaligi yaqqol namoyon bo‘ladi. Shoirning boshqa ijodkorlarga
o‘xshamaydigan bu she’riy san`atni yaratishdagi mahorati, ya`ni bir bandning
o‘zida bir necha zid ma`noli so‘zlarni qo‘llanishi shoir ijodi qiymatini yanada
oshiradi.
“ Yomg‘ir yog‘ar, shig‘alab yog‘ar,
Tomchilar tomchilar sochimga,
Yomg‘ir yog‘ar, shig‘alab yog‘ar,
Ham qayg‘umga, ham quvonchimga” .
Yuqorida bandda keltirilgan qayg‘u va quvonch so‘zlari o‘zaro leksik
antonimdir. Qayg‘u “boshga tushadigan ruhiy azob; g‘am, musibat” degan
ma`noni anglatadi. Quvonch leksemasi esa “quvonch his- tuyg‘usi; xursandlik ”
ma`nosini ifodalaydi: “O‘lg‘on da`vo qilganlar ...” so‘zlar shoir , “Oqni qora
deganlar ...” ayting, kimlar?!” Bunday na`munalar Rauf Parfi ijodida juda ko‘p
uchraydi va o‘zining mazmun-mohiyati bilan o‘zaro farqlanadi.
“Kunduz o‘yga cho‘mar, tun yaqin,
Osmon yanglig‘ oqshom sharpasi –
Olis ufq poyida yorqin,
40

Kunning qizil shohi pardasi .
Kunduz va tun leksemalari ushbu misrada tazod san`atini vujudga
keltirilgan. Kunduz so‘zi “sutkaning quyosh chiqqandan to quyosh botguncha
davom etadigan qismi”ni bildiradi.
Tun so‘zi “sutkaning quyosh botgandan to quyosh chiqquncha davom
etadigan qismi” ma`nosini anglatadi. Kunning qismi nuqtayi nazaridan kunduz va
tun leksemalari tazodni vujudga keltirgan:
“Go‘yo baribirdir yaxshi va yomon,
Yurak, senga borar ko‘chalar ochiq...
Sachrab yonarsan-u bo‘lmassan tamom,
O‘tkinchi g‘amlarga achchiqma-achchiq”.
Shoirning “Yurak” she’rida yaxshi va yomon zid ma`noli so‘zlarini
qo‘llagan. Bu so‘zlar ko‘p ma`noli so‘z bo‘lib, yaxshi va yomon so‘zlarining bosh
ma`nolari quyidagilar: yaxshi “ijobiy sifat va xususiyatlarga ega bo‘lgan, ijobiy
baholanadigan talabga javob beradigan” va yomon esa “salbiy sifat va
xususiyatlarga ega bo‘lgan, salbiy baholanadigan, talabga javob bermaydigan”.
Ushbu she’rda shoir yurakka murojaat etib, yaxshi so‘zining “ijobiy sifatlarga ega
bo‘lish” ma`nosi bilan yomon so‘zining “salbiy sifat va xususiyatlarga ega bo‘-
lish” zid semalaridir. Ushbu o‘rinda shoir ko‘p ma`noli so‘zlarning ma`no
qirralarini ochish barobarinda tazodning ham g‘o‘zal na`munasi yaratgan:
“Uning bilan kechgan damlardan,
Senga qolgan shirin xotira.
Mening esa achchiq g‘amlardan,
Tortib ketdi ko‘zlarim xira .
Ushbu bandda shirin xotira, achchiq g‘amlar so‘z birikmalaridagi shirin va
achchiq leksemalari o‘zaro tazod san`atini hosil qilgan. Bu zid ma`noli so‘zlar
yuqoridagi bandda ko‘chma ma`noda qo‘llangan bo‘lib, aslida ular “ta`m”
ma’nosinisini ifodalaydi. Shirin xotira birikuvidagi shirin leksemasi “kishiga rohat
bag‘ishlaydigan, xursand qiladigan”, achchiq g‘amlar birikuvidagi achchiq
leksemasi esa “kishi izzat nafsiga tegadigan, xafa qiladigan” kabi ko‘chma
41

ma`noda qo‘llangan:
Ilhom izlab keldi birovi,
Birov senga qilindi surgun.
Kim do‘st edi, kim edi yoving,
Barchasini aytolmam bugun .
Mazkur bandda do‘st va yov so‘zlari o‘zaro zid. Do‘st leksemasi “doim
yaxshilik qilishni istaydigan , tarafini oladigan kishi” ma’nosini anglatadi. Do‘st
so‘ziga antonim sifatida yov so‘zi keltirilgan. Bu leksema “qarama-qarshi
maqsaddagi kishi” ma`nosini ifodalaydi. Yov arxaik so‘z bo‘lib, dushman
demakdir. Ushbu o‘rinda tazod san`ati she’rning ta`sirchanligi hamda badiiyligini
oshirish maqsadida qo‘llangan:
“Birga tug‘ildik-ku, yuragim,
Jahonni kezmakka piyoda
Odimlarimiz birdir bizning
Shu baxtli, shu badbaxt dunyoda
Odamlarimiz birdir bizning .
Baxtli va badbaxt leksik antonim bo‘lib, bir xil o‘zakli so‘zdan so‘z
yasalgan. Baxtli “hayotdan o‘ta mamnun, bearmon va shod-u xurram yashaydigan”
ma`nosini, badbaxt “baxti kulmagan turmushdan yolchimagan, baxtsiz, baxtiqaro”
ma`nosini bildiradi.
Shoir bu misrada bir xil o‘zakli so‘zlarni qo‘llab, misradagi ohangdoshlik
orqali she’rning mazmundorligini oshirgan va she’rgi o‘ziga xos, go‘zallik,
nafislikni yuzaga keltirgan:
Men o‘ylayman, nedan boshlay gap,
Sen o‘ylaysan, ne qilay javob.
Na kuladi, na yig‘laydi qalb,
Qarashlari yaxlagan sarob.
Ushbu banddagi “Na kuladi, na yig‘laydi qalb” misrasida antonim so‘zlar
(kuladi – yig‘laydi ) so‘zlar qo‘llangan.Bu antonim so‘zlar fe’l so‘z turkumiga oid
bo‘lib, yig‘lamoq “ruhiy yoki jismaniy azobga ekanini tovush chiqarib yoki chiqar-
42

may, ko‘z yoshi to‘kkan holda ifodalash” ma`nosini, kulmoq leksemasi esa
“xursandligini zavq-shavqini uzoq-uzoq tovushlar bilan ifodalash” ma`nosini
anglatadi:
Shovullaydi shamol, uvlaydi,
Na tinim bor, na uyqu unda.
Alamini yoza bilmaydi,
Shodligin ham etolmas udda .
Mazkur banddagi tazod (alam – shodlik ) o‘zaro zid ma`no ifoda etmagan
leksemalar bo‘lib, shu kontekst ichida muallif tomonidan zidlik munosabatiga
kirishtirilgan. Alam “jismoniy qiynoq; azob; qiynoq” ma`nosini bildirib, bu
leksemada “jismoniy azob”, ”qiynoq” semalari bor. Shodlik “shod-xurram;
xursandlik, sevinch, quvonch” ma`nosini bildirib, shodlik leksemasida “quvonish”,
“mamnunlik” (“tuyg‘u”) semalari mavjud. Alam leksemasidagi “azob” (qiynoq)
semasi, shodlik leksemasidagi “mamnunlik” (quvonch) semasi zidlikni hosil
qilgan. Ijodkorning bu o‘rindagi so‘z qo‘llash mahorati ma’noni kuchaytirishga
xizmat qiladi.
Rauf Parfi ijodi kontekstual antonimlardan o‘rinli foydalanib tazodning eng
go‘zal na`munalarini yaratgan:
“Hayot jomi ichra oqamiz,
Goh xursand, gohi vayron,
Tevarakka hayron boqamiz,
Tevarakni qoldirib hayron .
Baxt “hayotdan to‘la mamnunlik va bearmonlik holati; saodat, qut”
ma`nosini bildiradi. Tashvish leksemasi “azob”(kulfat) semasi bilan, baxt
leksemasi “ mamnunlik” semasi bilan tazod san`atini hosil qilgan:
“Qiynamag‘il meni, onajon.
Sen – abadiy, men – lahza, biroq
“Itoat et menga shul zamon,
Yo aylagil telbani tuproq!”
Rauf Parfi ijodi o‘ziga xos jilosi bilan kitobxon ruhiyatiga ta`sir qilishida
43

ayni turli xil badiiy san`atlarning o‘rni beqiyosdir. Rauf Parfi ijodidagi mazmun-
mohiyatni anglash uchun uning raufona dunyosi hamda adabiyotdan ham xabardor
bo‘lish kerak. She’riyatda shoirning birovdan yashiradigan maxfiy narsasi yo‘q.
Faqat, she’rning sir-asrori cheksiz imkoniyatlari chegarasizdir. Bu — badiiyatga
aylangan qismat. Shoir ijodida mukarrar san`atining ajoyib na`munalarini
uchratamiz.
“Mukarrar” so‘zi “qayta-qayta, ust-ustiga” ma’nolarini ifodalaydi. Shu nom
bilan ataluvchi lafziy san’at esa baytning har ikki misrasida takror so‘zlarni
qo‘llashni nazarda tutadi.
Shoir ijodida uch qatordan iborat sher`larni uchratamiz. Uch qatorgina
she’rda ijodkor juda chuqur mazmun-mohiyat hamda falsafani aks ettiradi. Bir
she’rida soat haqida fikr yuritib, vaqtning qnchalik ahamiyatli ekanligini mukarrar
san`atini qo‘llash orqali ifodalagan. Yozuvchi bir misraning o‘zida so‘zning leksik
ma`nosidan foydalanib, o‘zaro zid bo‘lgan bir necha so‘zni qo‘llay olgan. Bu
hodisa oksimorion hodisasi sanaladi. Adabiyotimizda oksimorion deb ataluvchi
hodisada ham mantiqan biri ikkinchisini inkor etadigan, bir-biriga mazmunan zid
bo‘lgan ikki tushunchani ifodalovchi so‘zlar o‘zaro qo‘shib qo‘llaniladi.
Oksimorion grekcha so‘z bo‘lib, “o‘tkir lekin bema`ni” degan ma`noni bildiradi.
Ular ayrim adabiyotlarda “okkozional birikma”, “noodatiy birikmalar” yoki
“g‘ayriodatiy birikmalar” 1
deb ham yuritiladi.
Bunday birikmalar individualligi, yangiligi, ko‘nikilmaganligi va ohorliligi
bilan tasvir ifodaliligini ta`minlaydi. Otashin muz, yong‘inli daryo, so‘qir
lomakon, qora nur, yalang‘och shuur, yaxlagan sarob oppoq tun, so‘zsiz suhbat
kabi birikmalar oksimorionga misol bo‘ladi. She’riy misrada so‘z takrori ma`noni
ta`kidlash uchun xizmat qiladi. Tardu aks san’atining ikki xil ko‘rinishi mavjud
bo‘lib, so‘z yoki so‘z birikmalari hech qanday o‘zgarishsiz aynan takrorlansa,
“aksi tom” (“to‘la aks”) deb, o‘zgartirib takrorlansa, “aksi noqis” (“nuqsonli aks”)
deb ataladi:
“Yo‘qlik bir armondir
Armon – bir yo‘qlik,
44

Armondan iborat borliq va lekin,
Yerga cho‘kkan mening armonim .
Rauf Parfi tasavvur dunyosi keng, u so‘zni xuddi dengiz to‘lqini kabi
jilovlantira oladi va xuddi to‘pori ot kabi jilovlay oladi. Mohirlik bilan so‘z
qo‘llaydi, bir qatorning o‘zida turli shakl va ma`no hamda falsafiy fikrlarni idrok
qila oladigan shoirdir. Mazkur bandning birinchi misrasida ham tardu aksning aksi
tom turidan foydalanib, falsafiy fikrlarini ro‘yobga chiqargan.
Har bir inson dunyoga kelibdiki, u bilan orzu-umid, ehtiyoj, sabr-toqat,
sevgi-muhabbat, dard- istirob kabi tuyg‘ular hamohang yashaydi. Shoir dastlabki
jumlasida ayni shularni nazarda tutib, har bir insonga shu tuyg‘ulardan biri
armonni ekanligini ta`kidlagan. Ikkinchi jumlada ham o‘zining badiiy maqsadini
tardi aks san`ati orqali amalga oshirib, har bir inson uchun armon bu dunyoda
uning uchun yo‘q narsasi ekanligini badiiy ifodalashga harakat qilgan. Rauf Parfi
siyqasi chiqqan odatiylikda yiroq, ammo hayot tasvirini jonli bo‘yoqlarda aks
ettiradi. Bu chizgilarni u kamalak ranglarida ifodalamay, balki bo‘yoqlarni ham
o‘zi yaratib hammani maftun etadi:
Telba-otash, deb meni pinhon,
O‘ylama sen mening yulduzim,
Seni o‘ylay oldim- ku,inon,
O‘zimni ham o‘ylayman o‘zim .
Tardi aks san`ati XIV asardan boshlab keng qo‘llanila boshlagan 1
. Ijodkor
bu sa`natni qo‘llashda ham shakl, ham mazmun qirralariga e’tibor qaratgan.
Yuqoridagi bandda tardi aksning aksi noqis turi qo‘llangan bo‘lib, lirik qahramon
“o‘ylama seni va seni o‘ylay” birikuvlari orqali poetik maqsadini ro‘yobga
chiqargan. Rauf Parfi shunchalik so‘zni mohirlik bilan qo‘llaganki, ijodkor butun
bir misralardagi so‘zlarni teskari takrori orqali ham yuksak badiiy va falsafiy
fikrlarini amalga oshirgan:
“O xayolning yo‘llari olis,
Yana olislarga boshlar beshafqat,
Olis u yo‘llarning xayoli .
45

Mazkur bandda tardu aks she’riy san`ati orqali o‘ziga xos ma`no
ifodalangan. Shoir birinchi misrada insonning ruhiy holatini, ya`ni insonlar
xayolga cho‘mganda xayol ularning o‘zining olis yo‘llariga boshlashini aks
ettirgan. Birinchi misraning teskarisi uchunchi misrada qo‘llangan va ma`no yana
ham kuchayib o‘ziga xoslik kashf qilgan: inson xayolga botganda uning
yo‘llariga asir bo‘ladi va shu xayollarga birlik hosil qiladi. Ijodkor misli rassom,
uning bo‘yog‘idagi ranglar insonlar dilini tasvirlashga qaratilgan, o‘zining
tafakkuridagi har qanday o‘y-fikrlarni kitobxonga yetkazib berish va fikr dunyosi
bilan oshno qilish ishtiyoji unda mujassam.
She’r va shoir haqidagi fikrlarini asoslash maqsadida tardi aks san`atining
butun bir misra ko‘rinishidagi so‘zlarni teskasi qo‘llash shakligan foydalangan. Biz
ijodkor she’rlarida tardi aks san`atini tahlil qilish jarayonida bu san`atning
she’riyatda kamroq uchraydigan bir ko‘rinishiga guvoh bo‘ldik. Tardi aksning bu
turida misrada so‘z qo‘llanib, keyingi misralarda aynan tovushma-tovush shu
so‘zning teskarisi takrorlangan.
Bunda shoir shaklga tayangan degan fikrga kelsak, mutlaqo noto‘g‘ri
to‘xtamga kelgan bo‘lamiz. Sababi “Ona Turkiston” to‘plamiga kiritilgan mazkur
she’rda kichik syujet orqali hissiy kechinmalar ifoda etilgan, ya`ni ijodkor shu
yerga tashrif buyurganda hayotning sertashvish lavhalarini ko‘rganday bo‘ladi.
Telefonlarning birida quvonchli xabardan kulgu, birida dardli tuyg‘u orqali yig‘i
bo‘layotganini tasvir etadi. Cheksizlikning cheki birikuvining o‘ziga ishtiqoqni
yuzaga keltirgan, shuning o‘zi ijodkorning qanchalar so‘zga usta ekanligini
ifodalaydi:
“Yonib aytdim, cheksizlikning cheki bor,
Cheksizlikning cheklariga yetaman.
Mendan rozi bo‘ling, tiriklar, do‘st-yor,
Bir chimdim mehringiz olib ketaman .
Rauf Parfi ijodini kuzatar ekanmiz, faqat ijodkorning o‘ziga xos ba`zi so‘z
yaratiqlariga ham guvoh bo‘lamiz. Baytda ishtiqoqni uyg‘on va uyg‘otlik so‘zlari
yuzaga keltirgan. Uyg‘on so‘zi fe’l so‘z turkumiga kiradi, uyg‘otlik so‘zi esa
46

sifatga tegishli bo‘lib, shoirga tegishli so‘z yaratmasidir. Bu yaratma orqali
o‘zining ma`nodor fikr dunyosi bilan kitobxonni oshufta qilgan;
“Uyg‘on, uyg‘on, bolam, uyg‘ongil, ey dil,
Uyg‘ondan iborat uyg‘otlik dunyo” .
Rauf Parfi O‘zturk estetikasida Turon-Turkiston mavzuyi alohida sahifani
tashkil etadi. «Turon-Turkiston mavzuyi miloddan avvaldan yozma adabiyotlarda
yuz ko‘rsatib keladi, - deb yozadi Rauf Parfi. Misr-Bobil, Xitoy-Hindiston, Rum,
Eron, Ovrupo, Amerika singari Turon-Turkiston, Turk Dunyosi jahon ilm-u fani,
madaniyati, adabiyoti va san`ati xazinasiga o‘zining munosib merosini berdi va
berajakdir».
Shoirning ko‘nglini, ijodini bilmoqchi bo‘lsang, uning ona yurtini borib
ko‘r, degan hikmat bor. Shoirning Vatani – bu uning sehrla, purhikmat
ma`nolarni o‘ziga singdirgan sirli qiyofalar dunyosidir.
Rauf Parfi lirikasidagi So‘z, Ko‘z, Qushcha, Buloq, Daraxt, Chiroq, Xayol,
Nur singari obrazlar tagdor, purmahno mazmun ifodalashiga ko‘ra timsolga
aylanayotir. Ular Turonzamin, Turkiston xalqlarining tarixiy hayoti sahifalarini
suratlantiradi. Turkiy xalqlar taqdiridagi zilzilali voqealar mohiyatini aks ettiradi.
Millat taqdirida o‘chmas iz qoldirgan va ayni keyingi yuz yilliklarda mudragan
jo‘mardlik, jangarilik, qahramonlik ruhini qayta tiriltirish, oyoqqa qo‘yish,
faollikka da`vat Rauf Parfining Turon-Turkiston mavzuidagi she’rlarining yetakchi
xususiyatlaridan biridir:
Ulug‘ Turkistonim, oltin dalalar,
Oftob sochqi sochar bosh uzra balqib.
U sening tilingdan aytar allalar,
Qonim, ona tilim, oh, ona xalqim .
Sochmoq fe’li asosida yasalgan sochqi so‘zi misrada yonma-yon qo‘llanib
ishtiqoq san`atini shakllantirgan.
Ma`lumki, she’rda ma`no jihatdan bir-biriga yaqin bo‘lgan tushunchalarni
anglatuvchi so‘zlarning qo‘llanish hodisasi adabiyotshunoslikda tanosub san`ati
deyiladi. Badiiy san`atning bu turi ilmiy adabiyotlarda muroatu-n nazir, tanosub,
47

tavfiq, iytilof, talfiq nomlari bilan han yuritiladi. Tanosub san`ati she’r baytlarida
ma`no jihatidan bir-biriga yaqin tushunchalarni anglatuvchi so‘zlar va ular
vositasida obrazli ifodalar , lavhalar yaratishda yetakchilik qiladi. Rauf Parfi
ijodida bu san`atning bir qator turlarini uchratdik:
Yuragim zindoni, bir yalong‘och dor,
Sollanib turadir faqat men uchun.
Bunda bir muhabbat, zahri qotil b or,
Bu zindonda bir Laylo bor, bir , Majnun.
Mazkur bandda turkiy tillar rivojiga hissa qo‘shgan bobokalonimiz Alisher
Navoiyning “Xamsa” dostonlaridan “sevgi haqidagi eng qayg‘uli qissa” deb
ta`riflangan “Layli va Majnun”dagi qahramonlar Layli va Majnun nomini
keltirgan va tanosub talmehni ajoyib na`munasini yaratgan:
“Ko‘kda oy, yulduzlar kirganda so‘zga,
Aziz boshingizga sochar nurini” .
“Alyor” she’ridan olingan mazkur misrada osmon jismlari nomi keltirilib,
ularga insonga xos sifatlar berilgan, ya`ni to‘y oqshomida ikki yoshga hatto oy-u
yulduzlar ham ezgu tilaklar tilab, o‘z nurlarini sochadi. Yana bir ijod na`munasida
vaqt tushunchasini birlashtiruvchi asr, yil va oy so‘zlarini qo‘llagan. O‘ttiz, o‘ttiz
bir (ba`zan yigirma yetti, yigirma sakkiz) kunni o‘zida birlashtiruvchi oy
tushunchasi, o‘n ikki oyni o‘zida birlashtiruvchi yil tushunchasi hamda yuz yilni
tashkil etuvchi asr tushunchalarini daraja asosida qo‘llab, vaqt tushunchasini
ifodalagan va tanosub san`atini yuzaga keltirgan:
Kechdi asr. Yillar va oylar,
Nelar kechdi boshingdan, eyvoh.
Dodimni eshitgil, qodir Allohim,
Ishq sensan, oshiq ham sen, men qulingman.
Loyiqman qahringga, do‘zahim- bog‘im,
Omonat devorman, o‘tman, qulingman.
Shoirning “Munojot” she’ri sof tasavvufiy yo‘sinda yozilgan ijod na`munasi
48

bo‘lib, tasavvufiy ramzlar bilan bog‘liq tushunchalar tanosub san`atini yuzaga
keltirgan. Banddagi so‘zlar tasavvufiy talqinga ko‘ra vujudi mutlaq (yagona borliq)
Allohdir. “Ishq” – bandaning Allohga bo‘lgan sevgisi, “oshiq” – Allohga
yetishmoqni istagan kishi 1
, “qul” – Allohga dil bergan, uning yo‘liga kirganlar va
do‘zah. ijodkor so‘zni o‘rinsiz qo‘llamaydi, balki birgina so‘z orqali olam-olam
ma`no ifodalaydi: “Ey Samo, ey Zamin, ey Inson – qodir, Gullar , chechaklarga
to‘lsin oydin yo‘l, Nafosatga axir chidamli odam”.
Yuqoridagi bandda gul va chechak so‘zlari tanosub san`ati hosil qilingan.
Gul, chechak leksemalari “o‘simlikning , odatda, onalik va otaliklarini o‘rab turgan
tojibarg (gulbarg)lardan iborat gultoj shaklidagi qismi” degan ma’noni anglatadi.
Gul tushunchasi chechakka nisbatan kengroq tushuncha ,ammo ma`no jihatdan
o‘zaro yaqindir. Gul so‘zi jonli tilda ham, kitob tilida ham keng qo‘llaniladi.
Chechak so‘zi eskirgan, asosan, badiiy uslubda qo‘llaniladi. Ijodkor har ikkilasini
o‘rinli qo‘llab, tanosubni hosil qilgan.
Shoirning:
“Bir ajib navoga o‘xshaydi,
Shoirga o‘xshaydi bir hassos.
Miskin soz chalmoqqa u shaydir,
Dardiga bordir-ku bir asos” .
B aytida esa musiqa san`atiga oid navo, soz, chalmoq so‘zlari jamlangan.
Ular vositasida ijodkor shoirlarning ichki kechinmalarini jozibali bir tarzda aks
ettirishga erishgan.
Biz mazkur ikkinchi bobda lafziy san`atlarning Rauf Parfi ijodidagi o‘rni va
qo‘llanishi haqida fikr yuritdik. Rauf Parfi ijodidagi lafziy san`atlarning
ko‘pginasi, shu jumladan, tajnis, tanosub, ishtiqoq, tazod, tardi aks, takrir,
mukarrar, talmeh va shu kabi san`atlarni tahlil qildik.
Tahlil jarayonida shoir ijodida mazmun-mohiyat, g‘oya, shirali ohang,
chuqur falsafa, o‘ziga xos uslub, ba`zi takrorlanmas yaratmalar borligiga guvoh
bo‘ldik. Har bir san`atni shoir qo‘llashda o‘ziga xos mahorat ko‘rsatgan. Rauf
Parfi ijodi o‘ziga xos jilosi bilan kitobxon ruhiyatiga ta`sir qilishida ayni turli xil
49

badiiy san`atlarning o‘rni beqiyosdir.
Rauf Parfi ijodidagi mazmun-mohiyatni anglash uchun uning raufona
dunyosi hamda adabiyotdan ham xabardor bo‘lish kerak. She’riyatda shoirning
birovdan yashiradigan maxfiy narsasi yo‘q. Faqat, she’rning sir-asrori cheksiz
imkoniyatlari chegarasizdir. Shoir o‘ziga xos mazmun-mohiyatni satrlariga
singdirishga harakat qilgan.
Ba’zan bir sa`natning turli ko‘rinishlaridan foydalangan bo‘lsa (tazod, ya`ni
leksik, kontekstuallikka asoslangan, ko‘p ma`nolilikka asoslangan va boshqalar),
ba`zan ba`zi san`atlarning hech qaysi shoirda uchramaydigan ko‘rinishlaridan
(tardi aks, ya`ni birinchi misradagi so‘zlarni (Pochta. Telegraf. Telefon.), she’rning
so‘ngi misrasiga teskarisini takrorlaydi (Nofelet. Fargelet. Atchop.) foydalanib,
nafaqat, ruhiyat tasviri ustasi ekanligini, ba’zan esa tilning cheksiz
imkoniyatlaridan ustalik bilan foydalangan (tajnis, ya`ni leksik omonimlikka
asoslangan, leksik-morfologik usulga asoslangan tajnis) balki so‘z qo‘llashda ham
o‘ziga xos uslubi borligini isbotlagan.
Shoir ijodidagi lafziy san`atlarni tahlil qilish jarayonida har bir she’riy san`at
ijodkorning so‘z qo‘llash mahoratidan yuzaga kelishiga guvoh bo‘ldik. Jumladan,
ishtiqoqni shoir ijodidagi qo‘llanishlari o‘ziga xos ma`noni yuzaga keltirgan
(Bugun shoh erurman, tilak tilagil, Bugun men gadoman, tingla, malagim.
Tilamoq fe’li va shu fe’l asosida yasalgan tilak ot so‘z turkumiga tegishli) Ushbu
bobni tadqiq qilish jarayonida shoirning mahorati tengsiz, fikr dunyosi cheksiz
ekanligiga yana bir bora guvoh bo‘ldik.
Xullas, shoir she’riyatining o‘ziga xos tamoyillari insonni anglashga bo‘lgan
xususiyatlarni juda teran kashf etadiki, bu esa ijodkorning badiiy mahoratidan
dalolat berar edi.
50

III BOB
SHOIR SHERIYATIDA BADIIYLIK FUNKSIYASI
1-fasl. Badiiylik funksiyasi va lirik kechinma talqini. Erk, Haqiqat,
Ezgulik va Go‘zallikning tahmi, rangi, chehrasi umumbashariy. Dunyodagi barcha
ellar va elatlar uchun tanish, jondosh va qondosh. Rauf Parfi she’riyatidagi Ishq,
Qush, Daraxt, Nur timsollari erkka intilib yonib yashayotgan Shaxs ruhiy hayotini
aks ettiruvchi yangi ramzli ma`nodorlik kasb etdi. Tomchida oftob aks etgani
singari Rauf Parfi she’rlari — bu ichki «men» shaklida zohir bo‘layotgan
shaxsning namoyon bo‘lish jarayonlarini aks ettiradi. Qaysi satrini o‘qimang,
undan shoirning nigohini tuyasiz, nafasini his etasiz. O‘tkir, sinchkov, olov
ko‘zlarini ko‘rasiz.
Hayot haqiqatini badiiy haqiqatga aylantirish o‘zbek she’riyati
taraqqiyotining barcha davrlari uchun ham bosh xususiyat bo‘lib kelgan. Lekin
unga erishish yo‘llari ko‘p, usullari nihoyatda xilma-xil. Shoir bu yorug‘ dunyoda
yashayotgan Insonning cheksiz-chegarasiz kechinmalarini so‘z bilan ifoda
qilguvchi shaxsdir, deydi Rauf Parfi.
Shoir ko‘zining o‘rnida daryolar oqqan, elkasida tog‘lar yiqilgan, o‘z tanidan
chiqib, ruhga aylangan zotdir . Uning o‘z tahbiri bilan aytganda, shoirni kuylatgan
hazrati inson. Uning haqqi-huquqlari — she’riyatning ham haqqi-huquqlaridir.
Jaholatning ranglarini, zulmning ma`nosini, zo‘ravonlik, adolatsizlikning sirti
shakar-botini zahar tabiatini obrazlar tiliga ko‘chirgan timsolli haqiaqtlar Rauf
Parfi ijodiy individualligini tayin etadi.
Ushbu xususiyat Rauf Parfi O‘zturk va boshqa bir qator shoirlarimizning
(Cho‘lpon Ergash, H.Xudoyberdieva. Shavkat Rahmon, Tohir Qahhor, Xurshid
Davron, Abdulla Sher, Usmon Qo‘chqor va h.k.) ijodiy izlanishlaridagi yetakchi
uslubiy yo‘nalishdir. Majoziy obrazlilik ramzlar vositasida fikrlash madaniyati XX
asrning 70-yillaridan e’tiboran o‘zbek she’riyatida yetakchi tamoyilga aylandi.
Rauf Parfi qo‘liga qalam tutgan asnolardan e’tiboran she’r uning uchun qismatga,
bir umrlik taqdirga aylangan edi.
Rauf Parfinining
nazdidagi shoir «jafokash shu xilqat aro qora
51

qalamga hamnishin tutingan», g‘amgusor va motamsaro fikr sochayotgan»
insondir, norizo odamdir. Ammo uning norizoligi avvalo o‘ziga qaratilgan.
Insonning «qafas ichra uyg‘ongan navo», «toshloqlarda qon yutgan lola» singari
ilojsizligi, «havosi so‘rib olingan havo»dagi hayoti uni qiynaydi.
Shoir 70-yillardayoq yozgani kabi: «Yuzma-yuz kelgandek go‘yo o‘t va suv,
Yuzma-yuz keladir shoir va zamon». Zero, «buyuk e’tiqoddir muborak ilhom» va
shoirning yuragida qasos yashaydi, unda «sobit intiqom».
Yuksak ideallarga intilgan Rauf Parfining sevib ergashgan shoiri Blok
she’rni tushuntirish imkonsizligini ta’kidlab «dostentning dastidan dodlagan»
satrlarni bitgandi. Biz ham shoir fenomenni tushuntirish niyatidan yiroqmiz.
Ammo bu ham bir urinishda.
Rauf Parfining majoziy timsollardan tiklangan badiiy tafakkuri ilk
satrlaridanoq erk istagi va ozodlik ruhi, jamiyatdagi zulmga, ijtimoiy
adolatsizlikka, tengsizlikka, nohaqlikka qarshi isyon g‘oyalari bilan to‘yingandi.
Rauf Parfi XX asr o‘zbek poeziyasida fikr bilan kechinmaning sintezini badiiy
sanat darajasiga ko‘tardi, sof tuyg‘uning tabiiy oqimini, qabariq majoziy ifodasini
betakror yo‘sinda omuxtalashtirdi. Uning go‘zallik hodisasiga aylangan dardli
she’riyatida Erk, Haqiqat, Ezgulik va Go‘zallikning tamini tuyish, rangini ko‘rish,
chehrasiga tik boqish mumkin.
Rauf Parfini hayot haqiqati emas, qalb haqiqati ko‘proq o‘ziga tortadi.
Mening nazarimda, u kundalik turmushda qanday yashamasin, odamlar bilan qay
tarzda muloqot qilmasin, she’r yozayotganda qandaydir ruhiy yuksaklikda turib
yozardi. Bir-ikki marta uning jahlini chiqarishga, fikrini shu taxlit bilishga urinib
ko‘rganman. «Nega siz ham «Oy chiqar goh zaholi, Qizlar ko‘pdir vafoli» yoki
«Kigadir yoqar rayhon, Kim atirgul shaydosi» singari satrlarni yozmaysiz?» - deb
so‘raganman. Va undan javob ololmaganman.
Uning satrlari zalvorli, u donishmand, u vijdon singari bir so‘roqchi. Bu
fenomen hali o‘rganilishi kerak. U o‘zbek she’riy madaniyatidagi sarbast she’r
tuzilishini o‘zbek xalqining nafaqat orzu-armonlari, dard-u alamlari, shu bilan
barobar yana tafakkur madaniyati, qalb zarblari, o‘zbekona milliy ruhi bilan
52

boyitdi, raufona oksimorion tisollar tizimini yaratdi. Hislar oqimi she’r
musiqiyligini hosil etishi yolg‘iz Rauf Parfi ijodiy izlanishlari uchun xos bo‘lgan
betakror samaradir. Satrlardagi ichki qofiyalanish, alliterastiya ohangdosh so‘zlar
bilan boyitilish she’rning tafakkur to‘lqinining ong-shuurlarda mixlanib qolishini
taminladi. Rauf Parfi ijodida odatiyliklardan qochish kuzatiladi, u she’riy
san`atlarni she’riyatiga singdirishga harakat qilmaydi, balki uning ijod olamiga
she’riy san`atlarning o‘zi tashrif buyuradi. Ijodkor she’rlarida birdan ortiq she’riy
san`atlar talaygina.
Rauf Parfi ijodida nido san`atining oddiy ko‘rinishidan tashqari majoziy
ma`nodagi va istioraga asoslangan ko‘rinishlari ham mavjud. Bunda, asosan,
ijodkor murojaat qilayotgan narsa-buyum va shaxs ko‘chma ma`no ifodalaydi.
Baytdagi “malagim” so‘zi ayni shu vazifani bajaryapti va nido san`atini
shakllantiryapti. Birgina baytning o‘zida o‘nga yaqin she’riy san`atni qo‘llay olish
ijodkorning so‘z ustasi, ruh-tasvir san`atkori ekanligini yana bir bor isbotlaydi.
Ijodkor she’rlari mavzu jihatdan xilma-xil.
Ammo u oddiylik va odatiylikdan olisda ijod qiladi, she’riyatni hech qaysi
tarozida o‘lchamaydi, hech narsaga tenglashtirolmaydi. She’riyat uning uchun
ko‘ngil deb atalmish koshona kaliti, dard deb atalmish tuyg‘u boshlanmasi, yurak
ishidir. Fikrlashi teran, ijod dunyosi boy, ruhiy olami cheksiz ijodkor- Rauf Parfi
she’rlarining yetakchi g‘oyasi bu ona vatanidir. Vatanni madh etishni o‘zining
buyuk burchi, shoirlikning ma`uliyati deb biladi:
Tikkandir jonini Vataniga u,
Bu so‘z qarshisida titrama, ey jon.
Yuzma-yuz kelgandek go‘yo o‘t va suv,
Yuzma-yuz keladir shoir va zamon.
So‘z qarshisida jonning titrash holati tashxis san`atini yuzaga keltirgan,
titrash jarayoni insonga xos bo‘lib, mazkur o‘rinda jonga ko‘chirilgan. “Ey jon”
murojaati esa nido san`atini shakllantirgan. O‘t va suv so‘zlari konteksda zidlik
ifodalamoqda va tazod san`atini vujudga keltirgan. Ikki misrada “yuzma-yuz
kelmoq” birikuvi takrorlangan va takrir san`ati qo‘llangan. Shoir va zamonning
53

yuzma-yuz kelishini o‘t va suvni yuzma-yuz kelishiga o‘xshatgan, buni o‘xshatish
qo‘shimchasidek hamda go‘yo so‘zlari ta`minlagan va tashbehning ajoyib
na`munasi yaratilgan.
Rauf Parfi lirikasi yangiliklarga boydir, chunonchi uch qatordan iborat
qofiyasiz, hech bir adabiyot qoidalariga bo‘ysunmaydigan she’rlar mavjud.
Shoirning bundan ko‘zlangan asosiy maqsadi esa yangiliklarga boy ijodkor sifatida
tanilish emas, balki she’riyatni ko‘ngil mulkiga aylantirish va uning dil torini
chertayotgan ohangiga turli ranglar uyg‘unligini kashf etishdir. Yuqorida
keltirilgan misralar ham xuddi shu she’rlar sirasiga kiradi.
O‘zaro zid tuyg‘ular orqali falsafiy fikrlarini kitobxonga yetkazib bergan.
Tuyg‘ularni obraz darajasiga ko‘targan va ularning ham ichki kechinmalari bilan
o‘rtoqlashmoqni istaydi. Insonlarning ichki kechinmalarini yuzaga chiqaruvchi
hodisalar: yig‘lash( “ruhiy yoki jismaniy azobga ekanini tovush chiqarib yoki
chiqarmay, ko‘z yoshi to‘kkan holda ifodalash”, qayg‘urishni tuyg‘ularga: sevinch
va kulgu “xursandligini zavq-shavqini uzoq-uzoq tovushlar bilan ifodalash”ga
ko‘chiradi.
Sevinch va kulgiga murojaati bevosita nido she’riy san`atini ham yuzaga
keltiradi. Bundan tashqari, adabiyotimizda oksimorion deb ataluvchi mantiqan biri
ikkinchisini inkor etadigan, bir-biriga mazmunan zid bo‘lgan ikki tushunchani
ifodalovchi so‘zlar o‘zaro qo‘shib qo‘llaniladigan hodisa ham qo‘llangan.
(Sevinch qayg‘urganmisan. Kulgu yig‘laganmisan) Rauf Parfi hayvonlar,
qushlar, jonsiz va mavhumiy narsalarni shu xilda tasvirlash vositasida she’riy
asarda
ilgari surgan muayyan g‘oyani aniqroq ifodalaydi, shuning uchun
tasvirlanayotgan lirik timsollar yorqirroq, jozibadorroq, jonliroq aks etgan: “Bul
xafa kecha kechar, Quvgay uni oftob. Bul kecha pardek uchar, Qo‘ynida majhul
sarob” ekanligini anglay boshlaydi.
Rauf Parfi she’riyatining badiiy xususiyatlarini tahlil qilish shuni ko‘rsatadiki,
uning qarashlaridagi har bir tushuncha kitobxonni hayotni, olamni anglashga xizmat
qildiradi. Shoir she’riyatidagi falsafiylik ham, undagi emotsionallikni ham ijodkor
lirik qahramonning kechinmalariga singdirib yuboradiki, bularning barchasi poetik
54

mahoratning o‘ziga xos qirralarini anglashga xizmat qilgan. Lirik qahramon
hayotidagi eng aziz, yaqin kishisidan ajralgan yoki oddiygina qilib aytsak, hayot
mashaqqatlaridan istirob chekkan inson qiyofasini, uning kechinmalarini badiiy talqin
etadi. Kechinmalar zamiridagi tuyg‘ular ifodasi, lirikik qahramon hayotini, uning
ma’naviy olamini ochishga xizmat qilgan.
2-fasl.Badiiy san’atlardan foydalanish usullari. Shoir she’riyatining juda
ko‘plab xususiyatlari san’atlar asosida ochib berilgan.
Tovushlarning rangiga qarang,
Qarang tez tovushlarning rangiga,
Bu sho‘rlik oy ham shoirmi deyman.
Bandning birinchi misrasida kecha (ot) va kechar (fe’l) so‘zlari orqali
ishtiqoq san’ati qo‘llangan, bir o‘zakdan iborat bu ikki so‘z nafaqat ma`no, balki
ohangdorlikni ta`minlash uchun ham xizmat qilgan. Ikkinchi misrada odamga xos
bo‘lgan quvish (quvlash) harakati oftobga ko‘chirish orqali tashxis san`atini
yuzaga keltirgan. Uchinchi misrada kechalarning qo‘ynidagi majhul sarob
holatini parni uchish holatigadek qiyoslash qo‘shimchasi orqali o‘xshatib, tashbih
san`atining ajoyib na`munasi qo‘llangan.
So‘nggi misrada sarobga nisbatan majhul sifatlashi qo‘llangan. Majhul so‘zi
eskirgan so‘z bo‘lib, “noma`lum, noaniq” ma’noni anglatadi. Ijodkor eskirgan
so‘zlarni ma`lum bir poetik maqsadini amalga oshirishda qo‘llagan. Mazkur so‘zni
shoir nutqqa ko‘tarinki, nazokatlilikni ifodalash uchun qo‘llagan: “G‘unchalar
pushtirang va za`far Zangori yaproqlar shahrida.
G‘unchalar orzumdek har safar,
G‘unchalar qalbimning bag‘rida” .
Rauf Parfi misralarida she’riy san`atlarning go‘zal na`munasini yaratish
bilan birga har bir so‘zni yangi ohangda va shukuhda tarovat etishini ta`minlaydi.
Mazkur satrda qo‘llangan zangori so‘zi “sariq-yashil rang”ni ifodalamoqda.
Bundan tashqari zangori so‘zining gulga nisbatan ishlatilgan o‘rni ham Rauf
Parfi ijodida uchraydi. Ijodkorning bunday so‘z ma’nolari qo‘llash mahorati
diqqatga sazovordir. Shoir g‘unchalarni orzusiga o‘xshatadi va tashbehni vujudga
55

$keltiradi. Mazkur misrada tashbihni hosil qiluvchi vosita – dek qo‘shimchasi, o‘xshatilmish – g‘uncha, o‘xshamish – orzu. Shoir g‘uncha haqida mulohaza yuritib, qalbda yangi paydo bo‘layotgan orzularni g‘unchalarga qiyoslaydi. Bandning uchinchi va to‘rtinchi misralaridagi g‘unchalar so‘zlari tajnisni shakllantirgan. Misrada qo‘llangan birinchi g‘unchalar so‘zi - g‘uncha \ot\+lar \ko‘plik qo‘shimchasi\ ( “hali ochilmagan gul, gulbarglari hali yozilmagan gul” shaklida, ikkinchi qo‘llangan g‘unchalar (g‘uncha+la \fe’l yasovchi qo‘shimcha\+r \ fe’lning zamon kategoriyasiga oid qo‘shimcha \dan (“g‘uncha paydo qilmoq, g‘uncha chiqarmoq” iborat. Rauf Parfi idroki keng, tasavvur dunyosi boy, xayolot tafakkurining chegarasi yo‘q. U yo‘qlikdan borni izlaydi, uni o‘z purma`no so‘zlari bilan ifodalashga harakat qiladi va topa oladi. Dastlabki satrda “malagim” so‘zi qo‘llangan, bu so‘z o‘z ma`nosida qo‘llanayotgani yo‘q, ya`ni shoir haqiqiy malak, ya`ni farishtaga emas, balki malak kabi go‘zal mahbubaga murojaat qilmoqda. Binobarin, malak so‘zi mahbuba, inson, suyukli yor ma`nosida ishlatilgan va istioraning go‘zal na`munasi yaratilgan. Ayni shu so‘z orqali nido san`ati ham yuzaga kelgan, ya`ni lirik qahramon suyuklisiga murojaat qilgan. Keyingi satrda “otashin” so‘zi “qalb harorati bilan isitilgan, qizg‘in, jo‘shqin; ehtirosli, alangali” ma’nosini anglatadi. Muz so‘zi “suv nol darajasigacha sovish natijasida qotgan holati, yax” ma’nosini ifodalaydi. Otashin leksemasidagi issiq semasi, muz leksemasidagi sovuq semasiga ziddir. Isimoq “o‘ziga issiqlik olib, harorati ko‘tarilmoq” ma`nosini bildiradi. O‘z navbatida muz leksemasidagi sovush semasi bilan isimoq leksemasidagi haroratli semasi ham ziddir. Ijodkor bir misraning o‘zida so‘zning leksik ma`nosidan foydalanib, o‘zaro zid bo‘lgan bir necha so‘zni qo‘llay olgan. Bu hodisa oksimorion hodisasi sanaladi. Ijodkor she’rlarini kuzatish jaroyonida jonsiz narsalarni lirik qahramon darajasiga ko‘targanlik holatiga guvoh bo‘ldik. Goh tuyg‘ularni (sevinch, qayg‘u, alam)jonlantirsa, goh tabiat hodisalarini (shamol, daraxt), goh osmon jismlarini (oy, yulduz, osmon), goh jonzotlarni (qushcha), goh jamiyatda uchraydigan 56$

detallarni (nur, sham , qalam) jonlantirganiga guvoh bo‘lamiz. Mazkur bandda
insonlarga xos bir qancha xususiyatlarni shamolga ko‘chirilganinga guvoh
bo‘lamiz. O‘z navbatida bu tashxis san`atini vujudga keltiradi.
Bir aqilli-yey mana bu qurmag‘ur,
Bir chiroyliki mana bu.
Bular ham tug‘ulganmikan.
Mazkur banddagi alam va shodlik so‘zlari o‘zaro zid ma`no ifoda etma-
gan leksemalar bo‘lib, shu kontekst ichida muallif tomonidan zidlik munosabatiga
kirishtirilgan. Alam “jismoniy qiynoq; azob; qiynoq” ma’nosini bildirib, bu
leksemada “jismoniy azob”,”qiynoq” semalari bor. Shodlik “shod-xurram;
xursandlik, sevinch, quvonch” ma`nosini bildirib, shodlik leksemasida “quvonish”,
” mamnunlik” (“tuyg‘u”) semalari mavjud.
Alam leksemasidagi “azob” (qiynoq) semasi, shodlik leksemasidagi “
mamnunlik” (quvonch) semasi zidlikni hosil qilgan va tazodning ajib ko‘rinishi
shakllangan. Ijodkorning bu o‘rindagi so‘z qo‘llash mahorati ma’noni
kuchaytirishga xizmat qiladi
“Seni menga betob dedilar,
Bu so‘z yomon, bu so‘z ko‘p og‘ir.
Seni menga betob dedilar,
Oqdi yoshim misoli yomg‘ir .”
Birinchi misra va uchinchi misrada takrir san`atining misra takrori (Seni
menga betob dedilar) ko‘rinishi orqali ichki kechinmalar jonli bo‘yoqlarda
ifodalangan. Bandning oxirgi misrasida lirik qahramonning ruhiy holati tashbeh
san`ati orqali ochib berilgan ko‘zdan oqqan yoshni yomg‘irga qiyoslab, she’rdagi
badiiylik yanada oshirilgan. Bu badiiy maqsad misoli o‘xshatish leksik vositasi
orqali amalga oshirilgan.
Shoirning “Tavba” deb nomlangan she’ri falsafiy fiklar bilan birga she’riy
san`atlarning ajoyib na`munalariga boy desak, yanglishmagan bo‘lamiz.
To‘rlikning birinchi misrasida Semurg‘ afsonaviy qushining nomi qo‘llanib talmeh
san`ati vujudga keltirilgan. Semurg‘ - sharq xalqlari og‘zaki poetik ijodida
57

afsonaviy qush. Semurg‘ qushining so‘zlashi badiiy adabiyotda jonsiz narsalarni va
hayvonlarni so‘zlashidan vujudga keladigan she’riy san`at – intoqni yuzaga
keltirgan. Shu misraning o‘zida “E, bedorlar” murojaati mavjud bo‘lib, bu nido
she’riy san`atini shakllantiradi. Ikkinchi misrada borim va bor so‘zlari ishtiqoq
san`atini yuzaga keltirgan. Yer va osmon so‘zlari zid ma`noli so‘z bo‘lib, mazkur
bandda tazod san`atini shakllantirgan:
Aytgil nechun bunchalar qiziq,
Eski jahon, bu eski jahon.
Bir she’r kerak non kabi issiq,
Menga bir she’r kerak, ey mezbon .
Quyida keltirilgan bandda shoir o‘zidagi ichki kechinmalarni aks ettirishda
turli xil badiiy san`atlar va badiiy tasvir vositalaridan ustalik bilan foydalangan.
Ikkinchi misrada eski jahon birikuvini takror qo‘llab takrir san`atini yuzaga
keltirgan va bu orqali shoir fikrini kuchaytirgan va emotsionallikni oshirgan. Ayni
takrir san`atini uchinchi va to‘rtinchi misralarda qo‘llagan (bir she’r kerak) va
shoirlik mashaqqati hamda ularning dunyosini aks ettirishda mohirlik bilan
foydalangan:
Daryo mavjlariga yozilmish g‘azal,
Maysalar egilib o‘qiydir kitob.
Shodlanib xandalar otar bir lahza,
Bir lahza oh tortib qo‘yadir oftob .
Badiiy adabiyotda hissiy kechinmalarni ifodalashda she’riy san`atlar eng
yaxshi vositadir. Mazkur bandda shoir tashxisning go‘zal na`munasini yaratgan.
Maysaning egilib kitob o‘qishi, oftobning goh xandon otib, goh oh tortishi
insonlarga xos harakatlar va holatlar bo‘lib, bu badiiy adabiyotda tashxis
san`atini yuzaga keltiradi. Xandon otmoq va oh tortmoq aslida zid ma`noli so‘zlar
bo‘lmay, balki konteksda zidlik yuzaga kelgan. Bu qo‘llanish tazod san`atini
shakllantiradi. Bir lahza birikuvining uchinchi misraning oxiri va to‘rtinchi
misraning boshida takror holatda qo‘llanishi takrir san`ating go‘zal na`munasidir.
Ushbu bandda takrir san`atini shoir zidlikni shakllantiruvchini elementlarni
58

bog‘lash hamda ma`noni yana ham kuchaytirish maqsadida qo‘llagan:
Navoiy baytiga o‘xshaydi yo‘llar,
Bu toshlar Hamzaning qotili, hayhot!
Nahotki, umrbod o‘rtasa o‘ylar,
Umrbod zanjirband etsa xotirot!
Shoirning xayol dunyosi keng, u yo‘llardan ham hikmat va saboq izlaydi.
Ayni shu yo‘llarni Navoiy baytiga o‘xshatib tashbeh san`atini shakllantirgan.
Mazkur bandning dastlabki misrada ijodkor shoirlik qismati haqida ta`sirli va
asosli fikrlarni bildirib, turkiy adabiyotini rivojiga hissa qo‘shgan XV asrda
yashab ijod qilgan Alisher Navoiy nomini keltiradi. Keyingi misrada esa XX asrda
yashab ijod etgan, millat erki, uning ma`rifati, ma`naviyati va axloqiy
qadriyatlarida yo‘lida umrini va ijodini bag‘ishlagan ma`rifatparvar Hamza
Hakimzoda Niyoziy nomi qo‘llangan. Badiiy adabiyotda mashhur allomalar nomi
she’riy baytda qo‘llanishi talmeh san’atni hosil qiladi.
Mazkur baytda yana bir tarixiy voqeaga ishora qiluvchi talmeh mavjud:
Hamzaning ba`zi asarlaridagi ayollarni ma’rifatga chorlash g‘oyalarni johil
kimsalar noto‘g‘ri talqin qilib, 1929-yil 18-avgustda to‘shbo‘ron qilib o‘ldirishgan.
Shoir aynan shu voqeaga ishora qilmoqda. So‘nggi misrada xotirotning umrbod
zanjir etish holati ifodalangan, bu tashxis san`atini yuzaga keltiradi.
Adibning hayotdagi voqea-hodisalarga munosabati, o‘ziga xos
dunyoqarashi, teran mulohazaviy idroki, tabiatdagi boshqalar ko‘ra olmagan
ranglarni nozik his etishi hamda uni go‘zal shaklda kitobxonga yetkazib bera
olishi va yana ko‘pgina boshqa jihatlar birgalikda badiiy asarning jozibadorligini
tashkil qiladi. Ijodkorning xalq tilini chuqur bilishi, cheksiz so‘z boyligiga ega
bo‘lishi, so‘zning ta`sir qudratini his eta olishi, har bir so‘zni ma`no noziklarigacha
ilg‘ab olishi so‘z o‘yinlaridan ustalik bilan foydalana olishi alohida o‘rin tutadi.
Iste’dodli o‘zbek shoiri Rauf Parfi she’riyat osmonida tutgan o‘rni beqiyosdir.
Uning she’rlarida ilgari surilgan g‘oyalar va so‘z qo‘llash yo‘sinlari etirofga
sazovordir. Shoir ijodini o‘rganish, uning ijod qirralarini ochish, tahlil qilish,
uning fikrlarini yana bir ilg‘ashimizga asos bo‘ladi.
59

XULOSA
Hozirgi o‘zbek she’riyatida bir qator shoirlar ijodida obrazli ifoda, obraz
yaratish, janrlar imkoniyatini kengaytirish kabi masalasida shakliy-uslubiy
izlanishlar etakchilik qilmoqda. Bunda shoirlar mumtoz Sharq she’riyatidagi
an’anaviy mavzu va lirik ifodalar, jahon she’riyatining ilg‘or yutuqlari va shaxsiy
izlanishlarini qo‘shib olib borishlari natijasida she’riyatimizda ijodiy jarayonning
umuminsoniylik, zamonaviylik, milliylik, badiiylik kabi tamoyillaridan samarali
foydalanishganini e’tirof etish lozim. Xususan, Ikrom Otamurod, Chori Avaz va
O‘roz Haydarlar yaratgan lirik obraz misolida insonning bir vaqtning o‘zida ham
o‘zi yashagan davr muammolari hamda sevgi, sadoqat, komillik, vatanparvarlik
kabi azaliy muammolarni yechishga bo‘lgan harakatlari ko‘rinadi. Bu
adabiyotning, jumladan, she’riyatning eng katta vazifasi bajarilayotganiga asos
deyish mumkin.
Har bir ijodiy jarayon doimiy yangilanib, shakllanib boruvchi o‘ziga xos
adabiy hodisadir. Unda olam va odam muammolari badiiy uyg‘unlik kasb etib,
jamiyat taqdiri bilan uzviy tutashgan adabiy kontakt vazifasini bajaradi. Shu
ma’noda, she’rning badiiy tafakkur shakli ekanligi inobatga olinsa, masala
mohiyati yanada teranlashadi.
Lirik ifodada syujet va g‘oya mutanosibligi badiiylikning ijodiy tamoyili
sifatida barcha shoirlar e’tibor qaratgan muammo bo‘lib, unda badiiy so‘z tanlash,
uni ma’lum mavzu asosida badiiy g‘oyani ifoda qiluvchi vositaga aylantirish
jarayonida so‘zlarni noto‘g‘ri qo‘llash, lirik shakl va mazmun birligiga yetarli
e’tibor qilmaslik kabi ba’zi kamchiliklar ham uchradi. Biroq adabiy jarayon
muntazam davom etadigan ijodiy hodisa bo‘lib, unda ba’zi nuqson kamchilik
bo‘lishi, avvalo, shoirlar ijodiy faoliyatining umumiy fonida badiiy taraqqiyotning
60

tadrijiy takomili bosqichlariga xos xususiyat sanalishi ko‘rsatildi.
Rauf Parfi talqinlarida badiiy fikrlash to‘rtlik va sonet janri doirasida,
voqeaband lirikada samarali natija berganini, shakliy-uslubiy izlanishlarida
ramziy-falsafiy tafakkur tarzi xalqona usullar bilan qorishiq holda shoir ijodining
yetakchi tamoyilini belgilab bergan bo‘lsa, she’rlarida hissiy-falsafa yaratishga
moyillikda ko‘rinadi.
Lirikda makon va zamon muammosi mudom yangilanib borayotgan poetik
tafakkurning o‘zgarishiga qaysidir ma’noda ta’sir o‘tkazishi mumkin. Mazkur
falsafiy kategoriyaning lirik talqinida jamiyat hayoti aks etar ekan, inson obrazini
tadqiq qilish zamon hodisalarini aniqlashga yo‘l ochadi.
O‘tgan XX asrda olib borilgan ruhiyat borasidagi izlanishlarda Cho‘lpon
boshlab bergan an’ananing vorisi sifatida Oybek, G‘afur G‘ulom, Erkin Vohidov,
Abdulla Oripovlar ana shu jihatga amal qilganlar. Davrning o‘z mavzusi
bo‘lganidek, zamon falsafasi shoirlardan bir qadam oldinda yurishlikni talab
qilardi. Binobarin, Rauf Parfi lirik obrazi ham o‘quvchilarga o‘rnak bo‘ladigan
xususiyatlarga ega. Ulardagi makoniy sarhadlar darajalanishi zamoniy tafakkur
bilan uyg‘unlik kasb etib borayotgani fikrimizning yorqin dalilidir.
Har bir davr ijod psixologiyasida «men» tushunchasi ko‘zga tashlanadi.
Lirik men tabiati deganda, shaxs ruhiyatiga daxldor bo‘lgan adabiy portret emas,
adabiy talqin ham emas, butun boshli ruhning sajiyasini tushunish lozim. An’ana
va shakliy-uslubiy izlanishlar motivatsiyasi negizida turgan inson taqdiri hech
qachon bir maromda saqlanib qolmaydi.
Chunki u o‘sha davr kayfiyatidagi ijobiy va salbiy o‘zgarishlarni namoyon
qilishi tayin. Lirik men tabiatida sonet, to‘rtlik, tavsifiy lirika, doston singari
janrlar diffuziyasi ajralib ko‘rinsa, poetik fokus uni anglatish vositasi, xolos.
Orzulari sari qadam tashlayotgan inson obrazi «men»lik xususiyatidan sira
chekinmaydi. Bu borada davrga xos mavzu hamda undagi talab va qonuniyatlar
she’rga o‘zgacha ruh ato qiladi. S h oirlar anglanmasida idrok qilinayotgan falsafiy
kategoriya mudom yangilanishga intiladi. Ayniqsa, bu hol doston tabiatida
o‘zgacha jilvalanishini unutmaslik darkor.
61

ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ
I.Норматив - ҳуқуқий ҳужжатлар
1.Мирзиёев Ш.М. Адабиёт ва санъат, маданиятни ривожлантириш –
халқимиз маънавий оламини юксалтиришнинг мустаҳкам пойдеворидир.//
Халқ сўзи. 2017 йил, 4 август.
2. Ўзбекистон Республикаси Президенти Фармони. 2017 йил 7 февраль,
ПФ № 4947. «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича
Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида». www.gov.uz , www.lex.uz.
Илмий- метологик ва илмий- назарий нашрлар
3.Адабиёт ва замон. – Тошкент. Ғ.Ғулом номидаги адабиёт ва санъат
нашриёти, 1986. – 160 б.
4.Акрамов Б. Шеърият гавҳари. – Тошкент: Ғ.Ғулом номидаги адабиёт
ва санъат нашриёти, 1979. – 107 б.
5. Арасту. Поэтика. – Тошкент: Янги аср авлоди. 2004. – 96 б.
6. Арасту. Поэтика. Ахлоқи кабир. Риторика. – Тошкент: Янги аср
авлоди,2012. – 352 б.
7. Аҳмад Аъзам. Шеър – номаълумликка таниш ишора // Фахриёр.
Аёлғу. – Тошкент: Sharq , 2000. – 233 б.
8.Генис А. Қалб фотографияси. // Жаҳон адиблари адабиёт ҳақида. –
Тошкент: Маънавият, 2010. – Б.116-129.
9.Жабборов Н. Замон, мезон, шеърият. –Тошкент: Ғафур Ғулом
номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи. 2015. 304 б.
10. Жамол Камол. Шеър санъати. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2018. –
100 б.
62

11. Жўрақулов У. Назарий поэтика масалалари. – Тошкент: Ғафур
Ғулом номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2015. –356 б.
12.Иброҳим Ҳаққул. Исёнкор қалб ва ижод соҳиби // O‘zbek tili va
adabiyoti. 2019. № 4, – Б.8 (3-9)
13.Йўлдошев Қ. Ёниқ сўз. – Тошкент: Янги аср авлоди, 2006.– 327 б.
14.Йўлдошев Қ. Сўз ёлқини. – Тошкент: Ғафур Ғулом номидаги
нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2018. – 237 б.
15.Йўлчиев Қ.Бадиий тафаккур тарихида вақт ва макон масаласининг
тадрижий такомили // Ilm sarchashmalar, 2019. № 6,– Б. (69-74)
16.Каримов Б. Руҳият алифбоси. –Т, Ғ.Ғулом номидаги нашриёт-матбаа
ижодий уйи. –364 б.
17.Мелиев С. Истиқлол даврида адабий танқиднинг ўрни ва мавқеи //
Ўзбек адабиётшунослигида таҳлил ва талқин муаммолари. Анжуман
материаллари. – Қарши, 2016. – 49 б.
18.Мўминова С. Ўзбек фалсафий шеърияти ва Асқад Мухтор лирикаси.
– Тошкент: Фан, 2006. – Б.27-28.
19.Назар Эшонқул. Ижод фалсафаси. – Тошкент: Akademnashr , 2018. –
213б.
20. Расулов А. Бадиийлик – безавол янгилик. – Тошкент: Шарқ, 2007. –
258 б.
21. Раҳимжонов Н. Асқад Мухтор поэтикаси. – Тошкент: Ғафур Ғулом
номидаги нашриёт-матбаа ижодий уйи, 2003.- 72 б
22.Раҳимжонов Н. Мустақиллик даври ўзбек шеърияти. – Тошкнт: Фан,
2007. – 169 б.
23.Саримсоқов Б.И. Бадиийлик асослари ва мезонлари. – Тошкент:
ТАИ, 2004. – 128 б.
24. Солижонов Й. Лирика нафосати, насрнинг назокати. (адабий-
танқидий мақолалари). –Т, “Адабиёт учқунлари”. 2018. –68 б.
25.Sulton, Izzat.Adabiyot nazariyasi –Toshkent: O‘qituvchi, 2005. –272 с.
63

26.Тўраев Д. Давр ва ижод масъулияти. – Тошкент: Янги аср авлоди,
2004. – 57 б.
27.Тўраев Д. Рангин тасвирлар жилоси. –Тошкент : Akademnashr , 2014.
233 б.
28.Тўраев Д. Янги ўзбек адабиёти.– Тошкент: Фан, 2008. – Б. 163.
29.Улуғов А. Арасту англатган адабиёт// Жаҳон адабиёти. 2018. №2. –Б.
124-156.;
30. Улуғов А. Қалб ҳодисаси. / Республика илмий-амалий анжуман
материаллари. – Қарши, 2016. – 55 б.
31. Умарали Норматов. Ижод сеҳри. –Т. Шарқ. 2007. –352 б.
32.Умуров Ҳ отам. Бадиий ижод асослари. — Тошкент: Ўзбекистон ,
2001. – Б.13. (120 б.)
33.Умуров Ҳ. Адабиёт назарияси. –Тошкент: Sharq, 2002 . – 256 б.
34.Умуров Ҳ. Тирик шеърлар поэтикаси. –Т, Наврўз. 2015. –128 б.
35. Холова М. Ўзбек модерн шеърияти: тарихи ва назарияси. –Тошкент:
Муҳаррир. –116 б.
36. Шарафиддинов О. Довондаги ўйлар. – Тошкент: Маънавият, 2004. –
354 б.
37. Шер Абдулла. Гўзаллик ёғдуси. –Тошкент: Ўзбекистон файласуфлар
жамияти, 2017. – 224 б.
38. Ҳаққулов И. Ижод иқлими. –Т, Фан. 2009. -98б.
39.Ҳаққулов И. Тақдир ва тафаккур. – Тошкент: Шарқ,2007. – 273 б.
40.Ҳамдамов У. Шеър – борлиқ ва йўқлик ораси. – Тошкент: Адиб,
2013. – 403 б.
41. Ҳамдомов У. Янги ўзбек шеърияти. –Тошкент: Адиб, 2014. - 223 б.
42. Якубов И. Бадиий-эстетик сўз сеҳри. –Т, 2011. – 588 б.
43.Ян Парандовский. Сўз кимёси. // Жаҳон адиблари адабиёт ҳақида. –
Тошкент: Маънавият, 2010. – 244 б.
44.Quronov D. Adabiyot nazariyasi asoslari. – Toshkent: Akademnashr,
2018. – 480 б.
64

45.Қурбонбоев И. Ҳозирги ўзбек лирикаси. –Тошкент: Муҳаррир.
2013.-167б.
46.Қуронов Д. Назарий қайдлар. –Тошкент: Akademnashr, 2018–128 б.
47.Қуронов Д., Мамажонов З., Шералиева М. Адабиётшунослик луғати.
– Тошкент: Akademnashr, 2010. – 400 б.
48.Ғафуров И.Мангу латофат: Бадиалар, рисолалар: 2-китоб. –
Тошкент: Шарқ, 2008. – Б.283.464 б.
III . Адабий бадиий нашрлар
49. Воҳидов Э. Ишқ савдоси. Сайланма. Биринчи жилд. – Тошкент:
Шарқ, 2000. – 416 б.
5 0 . Rauf Parfi “Tovba”. – Toshkent. “Yozuvchi” nashriyoti, 2000. – 48 bet.
51.Рауф Парфию Туркистон руҳи. Сайланма. – Тошкент, “Шарқ”, 2013.
– 380 бет.
65

Rauf parfi she’riyatida lirik qahramon

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish

Информация о документе

Продавец

Rauf parfi she’riyatida lirik qahramon

Похожие документы