Раззоқ ғаффоров – забоншиноси варзида - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	414.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Раззоқ ғаффоров – забоншиноси варзида

Купить

ВАЗОРАТИ ТАЪЛИМИ ОЛ , ФАН ВА ИННОВАТСИЯҲОИӢ
РЕСПУБЛИКАИ ЗБЕКИСТОН
Ӯ
ДОНИШГОҲИ ДАВЛАТИИ САМАРҚАНД БА НОМИ ШАРОФ
РАШИДОВ
ФАКУЛТЕТИ ФИЛОЛОГИЯ
КАФЕДРАИ ФИЛОЛОГИЯИ ТО ИК ВА ЗАБОНҲОИ ШАРҚИ ХОРИ А
Ҷ Ҷ
КОРИ КУРС
Ӣ
АЗ ФАННИ ТАЪРИХИ ЗАБОНШИНОСИИ ТО ИК
Ҷ
ДАР МАВЗ И
Ӯ “ РАЗЗОҚ ҒАФФОРОВ – ЗАБОНШИНОСИ ВАРЗИДА ”
Тафтишкунанда:_______________
Самарқанд – 2023
1

На қша
I. Муқаддима
II . Қисми асос :ӣ
II .1 Раззоқ Ғаффоров - энсиклопедияи соҳаи забоншинос
ӣ
а) Т а с н и ф о т и в о ҳ и д ҳ о и ф р а з е о л о г а з т а р а ф и
ӣ
Р а з з о қ Ғ а ф ф о р о в
б) Ф а ъ о л и я т и ш е в а ш и н о с и и Р а з з о қ Ғ а ф ф о р о в
II .2. Р а з з о қ Ғ а ф ф о р о в м у ҳ а қ қ и қ и з а б о н в а у с л у б и
Р а ҳ и м а л и л
Ҷ
III. Хулоса
IV. Феҳрести адабиётҳо
2

I. МУҚАДДИМА
Раззоқ Ғаффоров соли 1932 дар деҳаи Хў ағуломи амоаи Хаймариҷ Ҷ
ноҳияи Самарқанди вилояти Самарқанд дар оилаи косиби зингар таваллуд
ёфтааст. Баъди таҳсили маълумоти миёна соли 1947 ба шўрои забон ва
адабиёти то икии Донишкадаи омўзгории то ик , ки аз ониби умҳурияти
ҷ ҷ ӣ ҷ ҷ
То икистон дар Самарқанд таъсис шуда буд, дохил гардида дар санаи 1949
ҷ
онро хатм менамояд. Солҳои 1949-1951 дар мактабҳои миёнаи деҳаи
Чоркўҳи Исфара (собиқ вилояти Ленинобод) ва қарияи Оҳалики ноҳияи
Самарқанд (мактаби № 18) аз фанни забон ва адабиёти то ик дарс гуфтааст.
ҷ
Бо мақсади такмили дониш ва ихтисос соли 1951 ба Донишгоҳи
омўзгории Хў анд шомил гардид ва соли 1953 онро ба итмом расонида ба
ҷ
зодгоҳаш Самарқанд бармегардад ва дар шўъбаи маорифи ноҳияи Самарқанд
ба вазифаи инспектори ифои кор мекунад. Соли 1954 ба риштаи то икии
ҷ
Донишгоҳи Омўзгории шаҳри Самарқанд ба кор даъват мешавад (соли 1956
Донишгоҳи омўзгор ва Университет ҳамроҳ карда мешавад) ва дар давоми
ӣ
қариб 7 сол дар ин о аз фанни забон ва адабиёти то ик дарс дода,
ҷ ҷ
сарнавишти баъдии худро ба ҳамин соҳаи илму адаб алоқаманд месозад.
Аввалин мақолаҳои илмию танқидию методии вай дар ҳамин давр ба майдон
омадааст.
Раззоқ Ғаффоров соли 1959 бо давлати маъмурияти Институти забон
ва адабиёти ба номи Рўдак ба Душанбе меравад ва дар шўъбаи забони
ӣ
адабии то ик ба сифати ходими хурди илм кор мекунад. Ин о ба ў тадқиқи
ҷ ӣ ҷ
масъалаҳои забони адабиёти бадеиро месупорад.
Р.Ғаффоров пас аз усту ўи пан сола рисолаеро перомуни забон ва
ҷ ҷ ҷ
услуби асарҳои Раҳим алил сомон медиҳад ва дар соли 1964 дар дифои он
Ҷ
чун диссертатсияи номзад дастёб мегардад. Ҳарчанд минбаъд ў тибқи
ӣ
шароит ва талаби забон бо мавзўъҳои 73 илми забон шуғл варзидааст, аммо
омўзиши забон ва сабки асари баде ҳамеша аз соҳаҳои асосии фаъолияти
ӣ
илмии ў маҳсуб мешавад.
3

Р.Ғаффоров соли 1965 мудири шўъбаи лаҳ ашиносии (дертар шўъбаиҷ
лаҳ ашинос ва таърихи забон) Институти забон ва адабиёти ба номи Рўдак
ҷ ӣ ӣ
таъин мегардад. Дар зарфи қариб 30 сол –солҳои 1965-1991 ў мудири
бебадали ин шўъба буд. Таҳти раҳбар ва ширкати бевоситаи Р.Ғаффоров
ӣ
дар боби фароҳам овардани маводи луғавию грамматикаи тамоми шеваҳои
забони то ик таҳлилу та зияи онҳо корҳои зиёде ан ом пазируфта, бисёр
ҷ ӣ ҷ ҷ
асарҳои иддии илм таълиф ёфтанд.
ҷ ӣ
Тадқиқоти худи ў –«Омўзиши қиёсии наҳви шеваҳои забони то ик »,
ҷ ӣ
ки дар ҳа ми бештар аз 25 узъи чоп нашр шудааст, аз тарафи
ҷ ҷ ӣ
мутахассисони забардасти ин соҳа барои додани дара аи доктори илм ба
ҷ
муаллифаш муносиб дониста шуд. Ин воқеа соли 1980 ба амал пайваст.
Р.Ғаффоров ч тавассути силсилаи мақолаҳо ва ч бо роҳи суханрон дар
ӣ ӣ ӣ
маҳфилу кунгураҳои илм ва радиою телевизион дар баҳсу мулоқотҳо фаъол
ӣ
иштирок намуд ва дар қатори як даста ҳамкасбони худ бо таълифу нашри
мақолаҳои зиёд ва суханрониҳо тавассути расонаҳои оммав зарурати
ӣ
амалии озодонаи забони то икиро чун забони давлат ба исбот расонид.
ҷ ӣ
Замоне, ки ҳукумати То икистон барои таъин намудани ҳадди амалии
ҷ
амъияти забони русию то ик ва андаке дертар тарои тартиб додани Қонуни
ҷ ҷ ӣ
забони То икистон комиссияи калон ва хурд (комиссияи кор ) тартиб дод.
ҷ ӣ
Пас аз қабули қонуни мазкур Шўрои вазирони То икистон соли 1989
ҷ
силсилаи тадбирҳо андешид ва барои тадбиқи пайгиронаи онҳо комиссияи
махсуси бонуфузе тартиб дод, ки раиси он Р. Ғаффоров таъин гардид. Дар
худи ҳамон солҳо дар бораи як забон ё се забон будани забонҳои форс ,
ӣ
то ик , дар баҳсҳои идд ба миён омаданд.Р.Ғаффоров бо супориши
ҷ ӣ ӣ ҷ ӣ
роҳбарияти АФ То икистон дар ин мавзўъ бо номи «Як забон ё се забон»,
ҷ
«Се қаринаи як забон» (ма алаи «Адаб», 1992, № 1-3) мақолаҳо навишт.
ҷҷ
Р.Ғаффоров барои фаъолияти пурсамар дар соҳаи шевашинос ва
ӣ
нашри асари пан илдаи «Шеваҳои анубии забони то ик », ба сифати яке
ҷҷ ҷ ҷ ӣ
аз муаллифон ва муҳаррири масъули ин асари бузург соли 1989 ҳамроҳи 74
4

иддае аз ҳамкорон ва шогирдонаш сазовори оизаи давлатии ба номи Абўалҷ ӣ
Сино дар соҳаи илм ва техника гардид.
Дар солҳои 80 бори нахуст «Грамматикаи илмии забони адабии
то и
ҷ к» таълиф ёфт. Р. Ғаффоров яке аз муаллифон ва муҳаррирони масъули
ин асари се илда буд. Солҳои 1989-1993 Р.Ғаффоров вазифаи раиси Шўрои
ҷ
дифои диссертатсияҳои докториро дар зима дошт, ки дар ҳузури Институти
забон ва адабиёти АФ То икистон амал мекард. Солҳои 1992 маъмурияти
ҷ
Донишгоҳи давлатии Самарқанд ба номи Алишер Наво Р.Ғаффоровро барои
ӣ
таҳкими шўъбаи филологияи то ик ба кор даъват намуд. Ў ин о 4 сол чун
ҷ ҷ
профессори кафедраи забони то ик и рои вазифа намуд ва соли 1996
ҷ ӣ ҷ
мудири кафедраи мазкури ҳамин дорилфунун интихоб гардид. Ба ин ва ҷ ҳ
соли 1986 ба дарёфти профессори Донишгоҳи давлатии То икистон ва соли
ҷ
1992 ба гирифтани мукофоти «Аълочии халқи Ҷ умҳурияти То икистон»
ҷ
шарафёб гардид.
Р.Ғаффоров яке аз сермаҳсултарин забоншиносони то ик ба ҳисоб
ҷ
меравад, ки ў бештар аз 300 номгўи мақола ва рисолаҳои илм мансубанд. Ў
ӣ
муҳаррири илмии бештар аз 20 китоби илм , муаллифи китобҳои дарсии
ӣ
барои мактабҳои миёнаву ол , яке аз муаллифони асоси ва муҳаррирони
ӣ
масъули китоби се илдаи «Грамматики илмии забони адабии то
ҷ ҷ ик»
мебошад.
Таҳти роҳнамоии Р.Ғаффоров аз ониби олимони авон 12
ҷ ҷ
диссертатсияи номзад ва 1 диссертатсияи доктор дифоъ шудааст.
ӣ ӣ
Мақолаҳои вай «Дар бораи забони достони «Асрор»-и Ғаффор Мирзо соли
1957, к алимаҳои гуфтугў -халқ дар романи «Одамони
ӣ ӣ ҷ овид»-и Раҳим
Ҷ алил соли 1961, «Барои нафосат ва зебоии забон» соли 1965, «Тасниф дар
бораи «Одамони овид» соли 1961, «Чанд мушоҳида оид ба персонажҳои
ҷ
манфии романи «Ғуломон» соли 1966, «Забон ва очерки қаҳрамони халқи
то ик Темурмалик» соли 1970, Чанд мушоҳида оид ба нутқи персонажҳои
ҷ
мусбати романи «Ғуломон» соли 1971, «Сухансан ва суханвар» ва мисли
ҷ
5

онҳо мансуб ба ҳамин гурўҳанд. Ковишҳои илм ӣ ва маводи фароҳам 75
овардани Р.Ғаффоров ва ҳамкорон ва шогирдони ў фақат бо ин арзиш маҳдуд
намешавад, балки аҳамияти амалии онҳо низ бузург аст.
Р.Ғаффоров ба таълифи диссертатсияи доктории худ дар мавзўи
«Тадқиқи қиёсии лаҳчаҳои забони то ик » ақидаҳои анъанавиро дар инҷ ӣ
хусус, ки синтаксиси шеваҳо гўё фарқи миқдор дошта бошанд, шикаст ва
ӣ
исбот намуд, ки категорияи синтаксисии шеваҳо дар бобати сифат низ
фарқҳои асос доранд. Ў аз як тараф, ба навиштани мақолаҳои сершумор
ӣ
доир ба нуқсу иллатҳои забони матбуот ва қаламкашҳои алоҳида барои
ислоҳи он ёрманд карда бошад, аз ониби дигар бо таълифи мақолаҳои
ӣ ҷ
назар кўшиш намудааст, ки асосҳои илмии маданияти суханро муқаррар
ӣ
намояд.
Офаридаҳои илмии Р.Ғаффоров шомили забони адаб , қоида ва
ӣ
қонуниятҳои онҳоянд. Ин масъалаҳо ҳам дар навиштаҳои оиди забони
адабиёти баде ва ҳусни сухан о- о мавриди баррас қарор гирифтаанд ва
ӣ ҷ ҷ ӣ
ҳам дар мақола ва асарҳои вай, ки бевосита ба самтҳои алоҳидаи забон дахл
доранд бо тадқиқ омадаанд. Таълифоти ў доир ба ибора, хабар,
муайянкунанда, ҳиссачаҳо, ки дар китобҳои дарсии мактабҳои ол ё
ӣ
грамматикаи академияи мазкуранд, аз ҳамин умла ба шумор мераванд.
ҷ
Р.Ғаффоров дар иншои ин ҳиссачаҳои грамматик ба интихоби мисолҳо
ӣ
иддан эътибор дода, мисолҳоеро хостааст, ки умум ва шоиста буда,
ҷ ӣ
маҳсули қалами сухансароёни моҳир ва шинохтаанд. Соли 2000 китоби ў
«Забони адабии ҳозираи то ик» (Хелҳои ибора) нашр гардид, ки чун воситаи
ҷ
омўзиш барои донишчўёни шўъбаи филологияи дониш ёни ш ъбаи
ҷӯ ӯ
филологияи донишгоҳҳои ол таъин шудааст.
ӣ
Устод Раззоқ Ғаффоров фаъолияти илм -омўзгории худро аз
ӣ
муаллимии мактаби миёна шурўъ карда, то ба дара аи доктори илмҳои
ҷ
филолог , профессор, узви вобастаи АИ То икистон, барандаи оизаи
ӣ ҷ ҷ
давлатии То икистон ба номи Абўал ибни Сино расидааст. Вақте ки
ҷ ӣ
6

донишкадаи омўзгории Самарқанд ба Донишгоҳи давлатии ба номи Алишер
Наво ҳамроҳ карда шуд, ба шўъбаи то икии факултаи филолог чанд нафарӣ ҷ ӣ
авонон ба кафедраи забон ва адабиёти то ик ба кор даъват шуданд, ки дар
ҷ ҷ
қатори онҳо устод Раззоқ Ғаффоров ҳам буд. Вай ба дарсҳо бо омодагии
пухта ворид мешуд ва ниҳоят сахтгир буд. Охири солҳои 50-ум даъват
намудани олимони машҳури душанбег ӣ ба Самарқанд мисли Холиқ
Мирзозода, Абдуған Мирзоев, ки шоҳсутунҳои адабиёти классик ба шумор
ӣ ӣ
мерафтанд, ба ҳукми анъана даромада буд. Холиқ Мирзозода дар ҳамон
солҳо директории Институти забон ва адабиёти ба номи Рўдакии АИ
То икистонро дар ўҳда дошт.
ҷ
Ў дар симои Раззоқ Ғаффоров як олими ояндаи соҳаи филологияи
то икро пешбин
ҷ ӣ карда тавонист ва ўро барои кор ва давом додани тадқиқи
илм ӣ ба Душанбе даъват намуд ва ҳатто чанд муддат дар хонаи худ як
ҳу ҷ раро ҳам дар ихтиёри ў гузошт. Холиқ Мирзозода бо устодон Мирзо
Турсунзода, Абдусалом Деҳот ӣ , Носир он Маъсум
ҷ ӣ , Ған ӣ Абдулло дар
ҳамсояг ӣ мезистанд. Ин бузургони илму адаби то ик зуд-зуд меҳмони
ҷ
якдигар мешуданд ва дар сўҳбатҳои адабии онҳо Раззоқ Ғаффоров низ
ширкат меварзид, бо сухандонию шеърфаҳмии худ мақбули аҳли сўҳбат
мегардид.
Раззоқ Ғаффоров дар Институти забон ва адабиёти ба номи Рўдак ӣ
ҳамчун корманди илм ӣ қабул шуд ва дар андак муддат дар байни олимони
Институт мавқеъ ва мартабаи сазовор пайдо кард. Мавсуф ҳанўз солҳое, ки
дар Донишгоҳи Самарқанд кор мекард, ро еъ ба забони романи Раҳим
ҷ Ҷ алил
“ Одамони ҷ овид ” чанд мақола нашр кард. Бо маслиҳату роҳнамоии Носир ҷ он
Маъсум ӣ Раззоқ Ғаффоров забон ва услуби Раҳим алилро ҳамчун мавзўи
Ҷ
тадқиқоти оянда интихоб кард. Н осир он
ҷ Маъсум ӣ аз байни забоншиносони
то ик аввалин шуда, ба омўзиши мушкилтарин соҳаи илми филология –
ҷ
забон ва услуби адабиёти баде ӣ шурўъ кардааст. Раззоқ Ғаффоров баъд аз
7

Носир он Маъсумҷ ӣ ин соҳаи филологияи то икро дар асоси забон ва услуби ҷ
Раҳим алил боз ҳам такомул ва тавси
Ҷ я бахшид.
Муаллиф забони романи “ Одамони овид
ҷ ” -ро ҳамчун як системаи
воҳид таҳқиқ намуд. Вай дар таҳқиқи забон ва услуби романи “ Одамони
овид
ҷ ” -и Раҳим алил танҳо мушоҳидакори расм Ҷ ӣ нест, яъне бо нишон
додани иҳатҳои неку тарафҳои мусбат қаноат намекунад. Балки ў дар
ҷ
мавридҳояш нуқсонҳои забонии романи “ Одамони овид
ҷ ” -ро бо далелҳои
шайъ ӣ ошкор месозад.
Махсусан, мо инро дар боби тасвири калимаҳои шевагии роман
мушоҳида менамоем. Б а ин маън ӣ метавон гуфт, ки устод Р.Ғаффоров ҳанўз
бо тадқиқи забон ва услуби романи “ Одамони овид
ҷ ” худро нафақат ҳамчун
муҳаққиқ, балки ба сифати мунаққиди аслиҳаи асосии нависанда – забони
асари баде ӣ муарриф ӣ сохта буд.
Раззоқ Ғаффоров дар бораи осори устоди сухан – С.Айн ӣ як силсила
мақолаҳо навиштааст, ки муҳимтарини онҳо “ Забон ва характер ” ,
“ Мувофиқати сухани ол ӣ бо услуби романтик ”
ӣ ва рисолаи махсуси ў
“ Устоди бузурги сухан ” (1978) мебошад.
Дар ма м аи
ҷ ӯ “ Нависанда ва забон ” -и Раззоқ Ғаффоров як силсила
мақолаҳо дохил шудаанд, ки барои покию асолати забони имрўзаи то ик
ҷ ӣ
ҳамчун дастур хидмат мекуна н д. Хусусан, мақолаи “ Забон они услуб аст
ҷ ” ,
“ Як омили фасоҳат ва халқияти забон ” , “ Нависанда ва лаҳ аҳои забон
ҷ ” ва дар
қисми д у юми он “ Тар ума ва забони адаб
ҷ ” ӣ , “ Доғистони ман ” ва риояти
услуби он дар тар ума
ҷ ” аз ҳар иҳат олиби тава ҳ буда, дар асоси маводи ҷ ҷ ҷҷӯ
фаровони забони имрўза навишта шудааст.
Раззоқ Ғаффоров бо масъалаи фразеология дар услубшинос ӣ як
силсила мақола навишта, мақоми воҳидҳои фразеологиро дар офаридани
образи баде ӣ таъин намуда, ҳамзамон таснифоти илмии онро низ муайян
намудааст. Дар мақолаи “ Як омили фасоҳат ва халқияти забон ” воҳидҳои
фразеологии достони “ Хазон ва баҳор ” , либреттои “ Шўриши Восеъ ” ,
8

достонҳои “ Писари Ватан ” , “ Ҳасани аробакаш ” -и устод Турсунзода таҳлилу
тадқиқ шудаанд. Дар мақолаи дигари ў таҳти унвони “ Бо сухан ҷ аҳоне бояд
орост ” ( “ Садои Шарқ ” , - 1991, №5) сухан аз муваффақиятҳои э одии адибиҷ
бар ҷ астаи то ик
ҷ Ҷ алол Икром ӣ дар боби истифодаи моҳирона ва устодонаи
масолеҳи асосии асари баде ӣ – забон меравад, ки дар он муаллиф сеҳри
суханофарии Ҷ алол Икромиро нишон медиҳад.
алол Икром баъд аз мутолиаи навиштаҳои Раззоқ Ғаффоров ба
Ҷ ӣ
муносибате навишта буд: “… Росташро мегўям, ки ман баъзе ҳусну қубҳи
асарҳои худро то андозае аз мақолаҳо ва тадқиқотҳои рафиқ Раззоқ Ғаффоров
эҳсос намудам, ки дар соҳаи илми забоншинос ва равнақи адабиёти мо
ӣ
хизматҳои калон мекунанд. Асарҳои илмии Раззоқ Ғаффоровро дар хусуси
забони адабии то ик, чун як асари баде мехонанд. Ин кас муаллиф ва
ҷ ӣ
донишманди забони адабии то ик, ин кас муҳаққиқи зўри илми забоншинос
ҷ ӣ
мебошанд”.
Оре, на ҳар мунаққид ва ё муҳаққиқ сазовори эътироф ва писанди
чунин адиби забардаст мегардад.
Ҳусни сухан барои устод Раззоқ Ғаффоров танҳо мушоҳидаи
ҳамарўзаи забони осори нависандагони муосир, забони ма аллаву рўзнома,
ҷ
радиову телевизион нест, балки он ашёи таълим низ ба шумор меравад. Аз ин
ост, ки ро еъ ба мақсаду мароми фанни ҳусни сухан, мавзўъ ва мундари аи
ҷ ҷ ҷ
он андешаҳо рондааст, ки онҳо тавассути мақолаҳои ў “Дар боби ҳусни
сухан”, “Ҳусни сухани лектор”, “Фанни асосҳои маданияти сухан, мавзўъ ва
вазифаҳои он”, “Маданияти сухан ва муҳимтарин вазифаҳои забоншиносии
то ик”, “Ҳар лаб, ки сухансан набошад…”, “Сар ба пояш мениҳам ҳар к-ў
ҷ ҷ
сухан мепарварад” ва ғайра иброз шудаанд.
Вай дар нати аи таҳқиқи шеваҳои ануб ба муваффақиятҳои бузург
ҷ ҷ ӣ
ноил гардид ва кормандони авони шўъбаро ба ҳалли масъалаҳои муҳими
ҷ
лаҳ ашинос раҳнамо намуд. Нати аи ҳамин талошҳо буд, ки луғати шеваи
ҷ ӣ ҷ
9

ануб дар ду илд ва амъбасти илмии шеваи ануб дар 5 илд ба ан омҷ ӣ ҷ ҷ ҷ ӣ ҷ ҷ
расид.
Устод Ғаффоров ба маълумоти ниҳоят мухтасари асарҳои
лаҳ ашинос дар боби шеваи ануб қонеъ нашуда, тайи чанд сол дар
ҷ ӣ ҷ ӣ
экспедитсияҳои лаҳ ашинос мунтазам ширкат варзид, бисёр ҳодисаҳои
ҷ ӣ
синтаксисиро бевосита мушоҳида кард, маводи фаровоне амъ овард ва дар
ҷ
заминаи фонди бузург ба навиштани мавзўи “Тадқиқи қиёсии наҳви лаҳ аҳои
ҷ
забони то ик ” шурўъ намуд.
ҷ ӣ
Вай бо маслиҳати В.С.Растаргуева – пири лаҳ ашиносони то ик
ҷ ҷ
рисолаи доктории худро ба итмом расонд ва онро соли 1980 дар Душанбе
дифоъ намуд. Ба ин рисола, ки ба забони рус ӣ бо номи “ Синтаксис южных
говоров таджикского языка ” нашр гардидааст, эроншиносон баҳои арзанда
додаанд.
Устод Ғаффоров ба ғайр аз ду соҳаи забоншинос
ӣ – услубшиносию
маданияти сухан ва лаҳ ашинос , ба масъалаҳои умумии забоншинос ,
ҷ ӣ ӣ
забоншиносии и тимо ва сохтмону сиёсати забон низ мароқ зоҳир мекард.
ҷ ӣ
Соли 1988 (31 март) дар рўзномаи “ То икистони совет
ҷ ӣ ” мақолаи ў бо номи
“ Як забон ё се забон ” ба табъ расид. Р.Ғаффоров мена в исад, ки мудда т ест, ки
дар атрофии вожаи то ик
ҷ ӣ -форс ӣ -дар ӣ шўълаи баҳсу мунозираҳо доман
задааст. Гурўҳе ақидаи дар илми эроншинос ойдоштаро онибдор
ӣ ҷ ҷ ӣ
намуда, то ик
ҷ - ӣ форс ӣ ва дариро забонҳои хеши наздик мешуморанд. Иддаи
дигар ба ин фикр сахт муқобил баромада, таъкид мекунанд, ки миёни то ик
ҷ ӣ -
форс ӣ -дар ӣ фарқи к улл ӣ ву уд надорад ва ба ин ва
ҷ ҷ ҳ се забони алоҳида
пиндоштани онҳо хатои маҳз аст.
Дар охир Р.Ғаффоров гуфтаи устод С.Айниро дар ин мавзўъ
хотирнишон кардааст: “ Забонҳои то ик
ҷ ӣ , форс ӣ ва дар ӣ ба сифати фарзанди
як модар ҳамеша бо ҳам робита ва дар муносибати наздик буданд, ҳастанд ва
ҳамчунин хоҳанд монд. Аммо бо сабабҳои маълуми сиёс ӣ ва таърихию
10

и тимо ба се шоха удо шудани онҳо, ки баъзе варианту баъзе лаҳ аҷ ӣ ҷ ҷ
меноманд, факти воқе
ӣ шуда монд ” .
Дар охири солҳои 80-ум ба забони то ик додани мақоми давлат
ҷ ӣ ӣ яке
аз масъалаҳои муҳими давлат ӣ , мавзўи баҳсу мунозираҳо қарор гирифт.
Ҳукумати То икистон, Шўрои Олии умҳурии То икистон барои тартиб
ҷ Ҷ ҷ
додани Қонуни забони то ик комиссияи махсус таъсис дод, ки ба он
ҷ ӣ
Р.Ғаффоров низ шомил буд. Дар таҳияи Қонуни забони то ик Р.Ғаффоров
ҷ ӣ
фаъолона иштирок кард ва барои амал ӣ шудани он дар телевизор
суханрониҳо намуда, дар матбуоти то ик мақолаҳо чоп кард.
ҷ
Устод Р.Ғаффоров ҳамзамон бо хешу ақрабо ва хусусан факултаи
забон ва адабиёти то ики Донишгоҳи давлатии Самарқанд алоқаи наздик
ҷ
дошт. Ва ниҳоят соли 1992 бо тақозои дўстон ва чанде аз ҳамкасбон аз
Душанбе ба Самарқанд кўч баст. Дар кафедраи забони то ик ба кор шурўъ
ҷ ӣ
намудани ду нафар олими шинохтаи забоншинос – профессорон – Насриддин
Шарофов ва Раззоқ Ғаффоров натанҳо обрўи илмии кафедра, балки
Донишгоҳи давлатии Самарқандро низ дар миқёси умҳурии Ўзбекистон
Ҷ
боло бурд. Онҳо баробари ба дониш ён дарс гуфтан барои омода намудани
ҷӯ
мутахассисони забоншинос низ саҳми муносиб гузоштанд.
Дар як муддати кўтоҳ бо роҳбар ва пуштибонии ин олимон Марҳабат
ӣ
Истамова, Абдунаб Зоҳидов, Ҳамроқул Бердиқулов ва Таваккал Чориев
ӣ
рисолаҳои номзадии худро бомуваффақият ҳимоя намуданд. Бар тибқи
феҳрасти мухтасари мо Р.Ғаффоров дар солҳои 1992-2000 дар ма м аи
ҷ ӯ
мақолаҳои Донишгоҳи давлатии Самарқанд ва ма аллаю рўзномаҳои
ҷ
умҳуриявию вилоят , ба ғайр аз китобҳои алоҳида, зиёда аз 30 мақолаи
Ҷ ӣ
илм нашр намудааст, ки муҳимтарини онҳо “Сарбози иқлими сухан” (ба
ӣ
муносибати 75-солагии зодрўзи Болта Ортиқов), “Устод Рўдак ва забони
ӣ
адабии то ик” (“Овози Самарқанд”, 28.30.1Х. 1995), “Чашмаи илҳомаш дар
ҷ
ш аст” (ба муносибати 70-солагии Расул Ҳодизода, “Овози то ик”, 23.Х.11,
ҷӯ ҷ
1998) мебошанд. Ҳамчунин Р.Ғаффоров соли 1994 бо ҳамкории С.Ҳошимов,
11

Б.Камолиддинов китоби дарсии “Услубшинос ”-ро барои мактабҳои миёнаӣ
навишт, ки он дар вақташ барои саводнок намудани хонандагони мактаб
ӣ
хидмати босазое кард.
Раззоқ Ғаффоров устоди маънавии худ – Носир он Маъсумиро ниҳоят
ҷ
эҳтиром мекард. Маҳз ба ҳамин хотир соли 1999 рисолае бо номи
“Сухансан ва суханвар” нашр кард, ки дар он фаъолияти амъият ва илм -
ҷ ҷ ӣ ӣ
омўзгории ўро бо як ҳисси инсондўстона рўи сафҳа овард. Солҳои зиёде
Р.Ғаффоров ро еъ ба синтаксиси забони то ик низ тадқиқот мебурд. Ниҳоят
ҷ ҷ ӣ
ў соли 2001 рисолаеро бо номи “Забони адабии ҳозираи то ик (Ибора ва
ҷ
хелҳои он, қисми 1)”-ро навишта ба итмом расонид, ки дар он бисёр
масъалаҳои мубрами забоншинос ҳаллу фасли худро ёфтааст.
ӣ
Баъд аз фавти ин инсони бузург дўстон, хешу пайвандон, шогирдон ва
аҳли хонадон ёддоштҳои худро рўи қоғаз оварданд, ки он дар ма м аи “Эҳёи
ҷ ӯ
нур” (Самарқанд - 2002) гирдовар шудааст.
ӣ

12

II.1 Р АЗЗОҚ Ғ АФФОРОВ - ЭНСИКЛОПЕДИЯИ СОҲАИ ЗАБОНШИНОСӢ
Р. Ғаффоровро ба қавле то андозае энсиклопедисти соҳаи
забоншинос номидан мумкин аст. ба ғайр аз ду риштаи асосии
ӣ Ӯ
машғулияти худ-услубшиносию маданияти сухан ва лаҳ ашинос хам чунон
ҷ ӣ
гоҳ-гоҳ ба масъалаҳои умумии забоншинос , забоншиносии и тимо ва
ӣ ҷ ӣ
сохтмону сиёсати забон мароқ зоҳир карда меистад. Ба умеди он ки хонандаи
м ҳтарам аз феҳрастнома ба иртиботи мавз ъи мазкур мақолахои мавриди
ӯ ӯ
алоқа ва зарурати хешро дарёфта метавонад, мо дар ин о танҳо аз хусуси
ҷ
яке, ки ба мавз и муҳими р згори кунун бахшида шудааст, таваққуф
ӯ ӯ ӣ
менамоем. Ин мақола, ки "Як забон ё се забон" ном дошта, бо ҳаммуаллифи
академик Р. Амонов навишта шудааст, дар р зномаи "То икистони совет "
ӯ ҷ ӣ
аз таърихи 31 марти соли 1988 ба табъ расидааст. Ҳарчанд ки мақолаи мазкур
таҳти рубрикаи "Забон ва ҳусни баён" нашр шудааст, вале анбаи сиёси
ҷ
ичтимо ҳадафи асосии он карор гирифтааст. Гап бар он аст, ки муддатест,
ӣ
ки дар атрофи то ик -форс -дар ш ълаи баҳсу мунозираҳо доман задааст.
ҷ ӣ ӣ ӣ ӯ
Гур ҳе ақидаи дар илми эроншиноси ой доштаро онибдори намуда,
ӯ ҷ ҷ
то ик , форс ва даркор забонҳои хеши наздик мешуморанд. Иддаи дигар ба
ҷ ӣ ӣ
ин фикр сахт муқобил баромада, таъкид мекунанд, ки миёни то ик -форс -
ҷ ӣ ӣ
дар фарқи кулл ву уд надорад ва ба ин ва ҳ се забони алоҳида
ӣ ӣ ҷ ҷ
пиндоштани онхо хатои маҳз аст.
13

Назар ба қайди муаллифон ҳар ду ин гур ҳ барои исботи ақидаи хешӯ
далелҳо пеш меоваранд. Аз умла, онҳое, ки дар сари ақидаи се забон
ҷ
шуморидани то ик -форс ва дарианд, даъво доранд, ки ин се забон роҳи
ҷ ӣ ӣ
инкишофи махсусро паймуда, аломатҳои махсуси фарқкунанда пайдо
кардаанд, аломатҳои тафриқ тамоми сатҳи системаи забон-фонетика,
ӣ
лексика, семантика, фразеология, морфология, синтаксис ва шохаҳои
услубиро дарбар мегиранд, заминаи пайдоиши аломатҳои фарқкунанда дар
навбати аввал забони зинда ва шохаҳои шевагии ин забонхост, ҳар забон
талабҳои и тимо ва мадании миллатҳои гуногунро таъмин менамояд,
ҷ ӣ
бинобар ин дар доираи ҳар давлат ба сифати забони расм эътироф шудааст,
ӣ
ин забонҳо бо номхои алохида - то ик , форс ва дар мусаммо шудаанд ва
ҷ ӣ ӣ ӣ
ғайра. Онҳое, ки то ик -форс ва дариро як забон мешуморанд, барои
ҷ ӣ ӣ
тасдиқи андешаҳои худ чунин далелҳо пеш меоваранд: ин забон таърихан ба
халқи ҳар се кишвар баробар тааллук, дошт, асарҳои адибони то ик дар
ҷ
Эрону Афғонистон ва баръакс навиштаҳои шоиру нависандагони ин
кишварҳо дар То икистон бидуни тар ума чоп ва мутолиа мешаванд,
ҷ ҷ
намояндагони ҳар се халк, бо ҳамдигар бе тар умон озод гуфтуг мекунанд,
ҷ ӯ
фарқҳое, ки миёни то ик , форс , дар ҳастанд, назар ба он тафовуте, ки дар
ҷ ӣ ӣ ӣ
байни баъзе аз шеваҳои то ик масалан, шеваҳои ануби шарқ ва шимолии
ҷ ӣ ҷ ӣ
он мав уданд, камтаранд, агар мо забони то икиро аз форсии умум удо
ҷ ҷ ӣ ҷ
кунем, ҳуқуқи худро ба мероси илмию адаб аз даст медиҳем, зеро нисбат ба
ӣ
забони он мерос калимаҳои "дар " ва "форс " истифода шудаанд ва ҳоказо.
ӣ ӣ
Муаллифони мақола ба дурустии ин далелхо шак наоварда бошанд ҳам, дар
муносибат ба мавз и мавриди баҳс нуқтаи назари илмиро талқин кардаанд,
ӯ
ки м ҳтавои онро ба тарзи зайл тасаввур намудан мумкин аст:
ӯ
1. удо ва та зияи забонҳо ҳодисаи табиист. Дар т ли таърих ҳазорон
Ҷ ӣ ҷ ӯ
забон ба ву уд омада, қисме аз онҳо бо мурури замон аз байн рафтааст.
ҷ
Олимон ҳисоб кардаанд, ки имр з дар аҳон тақрибан севуним ҳазор забон
ӯ ҷ
ву уд дорад. Маълум аст, ки ҳамаи онҳо дар нати аи та зияи модарзабон
ҷ ҷ ҷ
14

ҳосил шудаанд. Ба ин маън , та зияи забони воҳиди порсии дар ҳам, киӣ ҷ ӣ
т ли ҳазор сол дар марзу бумҳои мухталиф паҳн шуда буд аз эҳтимол дур
ӯ
набуд. Ба ин лаҳ аҳои гуногуне, ки дар қарнҳои васат ва парокандагиҳои
ҷ ӣ
феодал ба ву уд омада буданд, замина шуда метавонистанд. Бо ву уди ин
ӣ ҷ ҷ
баръакси давраҳои собиқ ҳодисаи ба забонҳои мустақил табдил ёфтани
лаҳ аҳои забони воҳиди порсии дар рух надод. Вале азбаски баъди асрҳои
ҷ ӣ
XVI - XVII лаҳчаҳои собиқ дар шароити хос ва дар доираи сарҳадҳои сиёсии
давлатии алоҳида инкишоф ёфт, тадри ан ҳар кадом дар минтақаи худ
ҷ
вазифаи забонро и ро мекардаг шуданд. Ба ин маъни имр з "забон" номида
ҷ ӣ ӯ
шудани то ик , форс ва дар шарти ва нисбист.
ҷ ӣ ӣ ӣ
2. Илми забоншинос исбот намудааст, ки забонҳои хешованд ду хел
ӣ
мешаванд: забонҳои хеши дур ва забонҳои хеши наздик. Агар таърихи
забонҳои хеши дур аз давраҳои қадим оғоз ёбад, таърихи бештари забонҳои
хеши наздик аз қарнҳои охир ибтидо гирифтааст. Бинобар ин сохтори
забонҳои хеши наздик назар ба тафриқа умумияти зиёдеро фаро мегирад. Аз
ин р , намояндагони забонҳои хеши наздик ба тар ума эҳтиё надоранд.
ӯ ҷ ҷ
Масалан, назар ба кайди муҳаққиқон, намояндагони се забони ба ҳам наздики
славяни рус , украин ва белорус ҳамдигарро ба хуб мефаҳмидаанд.
ӣ ӣ ӣ ӣ
Мисли ҳамин байни забонҳои туркии Осиёи Миёна, махсусан қазоқию
қирғиз тафовути намоёне эҳсос намешавад. Барои шахси ғайр кофист, ки
ӣ
яке аз ин забонҳоро донад, то бо намояндагони забонҳои дигари ин халқҳо
гуфтуг карда тавонад. Бо ву уди ин забонҳои мазкур ба сифати забонҳои
ӯ ҷ
мустақил эътироф шудаанд, чунки хоҳ-нохоҳ аломати муҳими марзу
миллатҳои муайян ҳисоб меёбанд. Инак, дар нисбати то ик , форс ва дар
ҷ ӣ ӣ ӣ
ҳам истилоҳи "забонҳо"-ро ба шарте раво донистан мумкин аст, ки онҳо
аломати муҳими миллат ва забони расмии давлатҳои удогона ҳисоб
ҷ
меёбанд. Равшан аст, ки удоии марз ва хусусияти сохти и тимо тадри ан
ҷ ӣ ҷ ӣ ҷ
боиси ба ву уд омадани аломатҳои хоси тафриқа дар то ик , форс ва дар
ҷ ҷ ӣ ӣ ӣ
гаштаанд. Ин аломатҳо аз лаҳ аҳои собиқ, забони воҳиди форсии дар
ҷ ӣ
15

ибтидо гирифта, дар қарнҳои охир вобаста ба суст шудани робитаҳо бештар
гаштаанд. Дар мақолаи номбурда махсусан ба хусусияти оригинал соҳибӣ
будани забони то ик пас аз инқилоби Октябрь дар ҳудуди Осиёи Миёна ва
ҷ ӣ
забони форс дар Эрон ишора мешавад. Муаллифон бори дигар аз
ӣ
мубоҳисае, ки солҳои бистум дар атрофи форс ва то ик аз назари устод С.
ӣ ҷ ӣ
Айн ба ин мавз ъ ёдовар шуда дар хулоса навиштаанд: "Забонхои то ик ,
ӣ ӯ ҷ ӣ
форс ва дара ба сифати фарзанди як модар ҳамеша бо ҳам робита ва
ӣ
муносибати наздик буданд, ҳастанд ва ҳамчунин хоҳанд монд". Аммо бо
сабабҳои маълуми сиёс ва таърихию и тимо ба се шоха удо шудани онҳо,
ӣ ҷ ӣ ҷ
ки баъзе варианту бархе лах а меноманд, факти воқе шуда монд.
ҷ ӣ Маълум
аст, ки истилоҳҳои “вариант" "лаҳ а" ба табиати имр заи то ик , форс ва
ҷ ӯ ҷ ӣ ӣ
"дар ” мувофиқ намеоянд, чунки ҳар ду хам се шохаи як танаи бузург, се
ӣ
шохоби як дарёи азим мебошанд, ки бо сабабҳои сиёс ва таърихию и тимо
ӣ ҷ ӣ
сар задаанд. Азбаски онҳо имр з дар се давлати мустақил бо се ном расмият
ӯ
пайдо кардаанд, шартан бо истилоҳи "забон" ифода мешаванд.Устод
Р.Ғаффоров рушду тараққиёти забонро бидуни омеа тасаввур карда
ҷ
наметавонад. Чун омеа ҳамеша бо сиёсат ва ҳодисахои таърихи зинда аст,
ҷ
забон ҳам аз онҳо бетаъсир намемонад. Ҳамин нуқтаҳои пайвасти омеаву
ҷ
забон мавриди шарҳу эзоҳи се рисолаи Р.Ғаффоров қарор гирифтаанд, ки
фишурдаи м ҳтавои онҳоро арз мекунем.
ӯ
" Ленин дар бораи забон" / "Ирфон", 1986/. Сарфи назар аз он ки
имр зҳо дар бораи В.И. Ленин мег янду менависанд, назарияҳои вай барои
ӯ ӯ
таҳқиқи масъалахои гуногун, аз умла, фалсафа, сиёсат ва сохтмони забон як
ҷ
сарчашмаи муҳим ба шумор мераванд. Чун гуфтаҳои Ленин оид ба забон
асосан омехтаи сиёсат, омехтаи масъалаҳои вобастаи миллат мебошанд,
бинобар он дарки мушаххаси онҳо чандон осон нест . Ин аст, ки Р.Ғаффоров
бори нахуст дар забоншиносии то ик ба шарҳу эзоҳи муфассали назариёти
ҷ
Ленин дар бораи забон даст задааст. Дар рисола, аз умла масъалаҳои
ҷ
"забонхои милл ва баробарҳуқуқии онҳо", "Дар хусуси забони рус ", "Дар
ӣ ӣ
16

бораи забон ва услуби матбуоти коммунист ", "Мубориза ба муқобилиӣ
суханҳои авомфиребона", " Дар бораи кор фармудани калимаҳои хори ",
ҷӣ
"Дар бораи тартиб додани луғати тафсирии забони рус ", "Оид ба забон ва
ӣ
услуби В.И. Ленин" мавриди баррасии олим қарор гирифтаанд.
I I . а ) Т А С Н И Ф О Т И В О Ҳ И Д Ҳ О И Ф Р А З Е О Л О Г А З
Ӣ
Т А Р А Ф И Р А З З О Қ Ғ А Ф Ф О Р О В
Азбаски дар тадқиқоти Р.Ғаффоров воҳидҳои фразеолог мавқеи
ӣ
муҳим дорад, лозим донистем, ки дар бораи фразеологизмҳо мукаммалтар
маълумот диҳем. Чунки баъд аз тадқиқоти мавсуф дар китобҳои дарс ва
ӣ
дигар рисолаҳои илм таснифоти Р.Ғаффоров оиди фразеологизмҳо бо
ӣ
андаке тағирот дохил карда шудаат.
Фразеология захираи ибора ва умлаҳои устувори анъанав , ма оз ,
ҷ ӣ ҷ ӣ
забонзадашуда ва ба қолаби муайян дохил шудаи забонро меом зад. Аз ин
ӯ
иҳат вай аз ибораҳои озоди синтаксис , ки он дар араёни нутқ дар умла
ҷ ӣ ҷ ҷ
ташкил меёбад, тамоман фарқ мекунад. узъҳои ибораҳои синтаксис озод
Ҷ ӣ
буда, гўянда вобаста ба мақсад онҳоро тағйир дода метавонад. Масалан,
дар ибораҳои типи муи ингила ба исми м й сифатҳои фотила, сиёҳ, дароз,
ҷ ӯ
мушкин ва ғайра ҳамроҳ карда мешаванд, дар ҳолати барҳам нах рдани
ӯ
маънои калимаи м й маъноҳои нав ба нав ифода меёбанд. Аммо ибораҳои
ӯ
фразеолог аз чунин хусусият маҳруманд. Калимаҳои таркиби онҳо ниҳоят
ӣ
устувор ва дигарнашаванда буда, бе нияти услуб тағйир додани яке аз
ӣ
компонентҳо боиси барҳам х рдани маъно мешавад.
ӯ
Чунончи, ибора ҳ ои салмаи са қ ат ва бори накав. Дар назари аввал
чунин менамояд, ки дар ин ибора ҳ о низ ҳ амчун ибора ҳ ои м ӯ и фатила, м ӯ и
17

ҷ ингила ва ғ айра ало қ аи синтаксиси ҷ узъ ҳ о мав ҷ уд аст. Аммо ин фа қ ат
зо ҳ иран ҳ амин тавр буда, дар асл дар ин ҷ о ҳ е ҷ гуна ало қ аи синтаксиси нест,
зеро маънои ма ҷ озие, ки ин ибора ҳ о ифода мекунанд, ба маънои аслии
калима ҳ ои таркиби он ҳ о ало қ аманд намебошанд, яъне ка лима ҳ ои ин ибора ҳ о
маънои аслии худро ба тамом гум кардаанд ва аз ин ҷ ост, ки ало қ аи изофии
байни он ҳ о низ мо ҳ иятан бар ҳ ам хўрдааст. Дар урфият салмаи са қ ат ба
маънои чизи афгандаи барзиёд, ки аввал вайро бардошта гашта бошад ва
бори накав ба маънои касе, ки ба ў гап занад ё даст расонад, ягон зараре
медида бошад, ё касе, ки бо андак гап шўрида оташин мешуда бошад, кор
фармуда мешавад: Ин салмаи са қ атро аз ку ҷ о ёфти (С. Айн ӣ ); Худам ба ин
гуна тахмин ва тарси Қ ори-Ишкамба дар дили худ аз Ра ҳ ими қ анд зиёдтар
хандидам ва фикри шинос ӣ бо ин гуна одам «бори накав»-ро аз дили худ
бароварда ба ро ҳ и худ рафтам (С. Айн ӣ ).
Ҳ амин тавр, ибора ҳ о ба ду гурў ҳ -озод ва устувор та қ сим мешаванд.
Ибора ҳ ои озод дар ҳ ангоми нут қ , мувофи қ и ма қ сади гўянда бо ёрии
восита ҳ ои грамматик ӣ дар асоси қ оида ҳ ои махсуси забон сохта шуда,
маф ҳ уми му раккабро ифода мекунанд. Аз ҳ амин сабаб ин қ абил ибора ҳ о бо
термини «ибора ҳ ои синтаксис ӣ » ба сифати «материали бинокории» ҷ умла
дар синтаксис омўхта мешаванд. Дар ибора ҳ ои устувор ҳ ам ду ва ё зиёда аз
он калима ҳ о мав ҷ уданд. Аммо он ҳ о монанди ибора ҳ ои озод дар ҷ араёни нут қ
дар ҷ умла ташкил наёфта, балки ҳ амчун ифода ҳ ои тайёр ва маш ҳ ур дар ивази
калима ҳ ои ало ҳ ида коp фармуда мешаванд. Азбаски дар байни калима ҳ ои ин
гуна ибо ра ҳ о ҳ ар гуна ало қ аи синтаксис ӣ нест ва маънои ифодакунандаи
онњо аксар бо як калима баробар аст, он ҳ о бо термини фразеология
(фразеология лафзи юнон ӣ буда, маънояш илм дар бораи ифода мебошад)
дар лексикология омўхта мешаванд.
Ибора ҳ ои фразеологии забонамонро аз ҷ ихати маъно ва муносибати
калима ҳ ои таркиби он ҳ о ба се гуру ҳ та қ сим кардан мумкин аст.
1.Гуру ҳ и якумро ибора ҳ ои рехтаи фразеолог ӣ ташкил мекунанд.
18

Маънои чунин ибора ҳ о ба ҷ и ҳ ати семантикии калима ҳ ои таркиби он ҳ о
вобаста нест ва аз он ҳ о ба ву ҷ уд намеояд. Ҷ узъи таркибии гурў ҳ и мазкури
ибора ҳ ои фразео лог ӣ хусусияти муста қ ил ӣ ва маъ нои лу ғ авии худро мутла қ о
гум кардаанд. Аз ин ҷ ост, ки маънои чунин ибора ҳ оро бо маънои лу ғ авии
калима ҳ ои дар таркиби он ҳ о буда, эзо ҳ додан мумкин нест. Ин ибора ҳ о
бинобар рехтагии худ ба қ исм ҳ о та қ сим намешаванд. Масалан, дар гуфтугў
ба маънои гашта, баргашта ва бор ҳ о гуфтани як сухан, вале ҳ амеша бенати ҷ а
мондани он таъбири «ба да ҳ он мўй баромад»-ро кор мефармоянд, ки ин
маъно ба калима ҳ ои ало ҳ идаи ибораи мазкур ало қ ае надорад ва аз он ҳ о cap
намезанад. Ин гуна ибора ҳ о дар забони то ҷ ик ӣ хеле фаровонанд ва якчанд
намуна аз он ҳ о ин аст: аз қ аво қ барфу борон боридан (киноя аз оташин ӣ ва
дар ғ азаб будан), гулў рав ғ ан кардан (пора ва ришва додан), хун хўрдан
(киноя аз фикру андешаи бисёр, дар бораи чизе, касе, ҳ одисае фикру андеша
карда азият кашидан), даруни худро хурдан (аз андешаи бисёр сахт дар азоб
мондан) устухон сафед шудан (шикан ҷ аву азоб дидан, аз ноомади кор дар
азоб мондан), ба пуст даромадан (бо ҳ илаву найранг барои ноил шудан ба
ма қ сади худ бо касе дўст ӣ ва рафо қ ат пайдо кардан), сояро аз девор
тарошидан (ба касе сахт душман ӣ ва ра қ обат доштан). Мисол ҳ о аз Р. Ҷ алил
ва Ҷ . Икром ӣ . «Чаро ин қа дар аз қ аво қ атон барфу борон борида истодааст.
Гулўи терговчи ҳ оро рав ғ ан карда монед, номатонро аз рўи хати извошчи ҳ о
кўр карда ҳ ам мемонанд. Хола даруни худро хурда об мешуд. Шо ҳ и бой ҳ о як
дара ҷ а шикастаг ӣ барин шуд. Кампири бемор, рўз ғ ори ка лон, ғ ўра шўраи
бисёр устухони он ду марди кориро сафед карда буд. Неъмат х он бошад, ба
пўсту гўшти раиси ҷ амоа даромада савдогариашро карда гаштааст.
2. Фразеологизм ҳ ои гур ҳ
ӯ и дуюм аз бисёр ҷ и ҳ ат ба гурў ҳ и якум
шабо ҳ ат доранд. Ин ибора ҳ о низ ба қ исм ҳ о та қ сим нашаванда буда, маънои
ма ҷ озии он ҳ о ба маънои реалии калима ҳ ои ҷ узъии таркибиашон вобаста
нест. Он ҳ о ҳ ам монанди ибора ҳ ои рехта экви валенти калима ҳ ои ало ҳ ида
ва ибора ҳ ои ноустувори синтаксис ӣ ба шумор мераванд. Бо ҳ амаи ин дар
19

байни ибора ҳ ои гур ҳ и якум ва дуюм тафовути нозуке мав ҷ уд аст: дар ин
таъбироти фразиологии гурў ҳ и дуюм баръакси ибора ҳ ои фразиологии рехта
дар байни маънои ма ҷ оз ӣ ба маънои реалии ҷ узъ ҳ ои таркибии он ҳ о як навъ
ало қ а ва муносибати маъно ӣ ҳ ис мешавад. Маънои ма ҷ озии чунин ибора ҳ о
гўё дар нати ҷ аи омўзиши маънои лексикии калима ҳ ои таркиби он ҳ о ба амал
омадааст. Ғ айр аз ин, калима ҳ ои таркиби ибора ҳ ои фразеологии
гурў ҳ и дуюм, одатан, ба образи ягонаи умум ӣ ва маънои реал ӣ нигаронида
мешаванд. Чунончи, ибора ҳ ои ма ҷ о зии «аз да ҳ он бўи шир омадан» ва «чашм
пўшида кушодан» маъ нои ма ҷ озии ин ибора ҳ о ба маъ нои калима ҳ ои
таркибии он ҳ о вобаста нест, аз он ҳ о cap намезанад. Дар айни замон дар
байни маъ нои умумии ма ҷ оз ӣ ва маънои реалии калима ҳ ои таркиби он ҳ о
мухолифати кулл ӣ ҳ ам нест, зеро дар ҳ а қ и қ ат дар ҳ ангоми хурд ӣ аз да ҳ они
кўдак бўи шир меояд: дар фурсати ни ҳ оят кўто ҳ -чашм пўшида накушода ин ё
он амал метавонад ба ву қ ўъ пайвандад.
Ибора ҳ ои «мижа та ҳ накардан», «мўи бадан рост шудан», «ба пой хас
нахалидан», «нонро нимта кардан», «мўи cap сафед шу дан» ва ғ айра низ ба
гурў ҳ и ибора ҳ ои ма ҷ озии фразеолог ӣ дохил мешаванд:
Гулрў ҳ ам мижа та ҳ накарда гўш меандохт (Р. Ҷ алил). Ин мўй ҳ ои
бадани ўро pocт кард, ғ азаби вай ҷ ўшид ( Ҷ . Икром ӣ ); Ана, ин рафи қ они
шерамардам имкон намеди ҳ анд, ки ба пои ман хасе халад ( Ҷ . Ииром ӣ );
Колхоз сохтанаш, нони ману туро нимта намекунад ( Ҷ . Икром ӣ );
Гарчи дар кор ҳ ои пай дар пай
Мўи худро сафед кардааст он...
(М. Турсунзода)
Хусусияти характерноки таъбироти гурў ҳ и дуюми фразеолог ӣ дар
образнокии махсуси он ҳ ост, ки дар асоси ма ҷ оз, ташбе ҳ , ки ноя, муболи ғ а ва
амсоли ин ҳ о ба ву ҷ уд меояд.
Дар ма қ ола ҳ ои академик В. В. Виноградов ин гуна ибора ҳ ои
фразеологии забони рус ӣ бо термини «Фразеологические единицы»
20

(во ҳ ид ҳ ои фразеолог ӣ ) зикр ёфтаанд. Профессор Б. А. Ларин дар асоси
ташбе ҳ , муболи ғ а, ма ҷ оз ва ғ айра сохта шудани бештарини чунин
фразеологизм ҳ оро ба назар гириф та, он ҳ оро ибора ҳ ои ма ҷ озии фразеолог ӣ
(метафорические словосочитания) номидааст, ки ин термин мо ҳ ияти
масъаларо равшантар ифода мекунад. Албатта, ибора ҳ ои рехта ҳ ам
хусусияти ма ҷ оз ӣ доранд, аммо маънои ма ҷ озии он ҳ о бо маънои аслии
калима ҳ ои ҷ узъи таркибиашон ало қ ае надорад. Дар фразеологизм ҳ ои ма ҷ оз ӣ
бошад, дар байни маънои ибтидо ӣ ва ма ҷ оз ӣ , бо ву ҷ уди суст ӣ ва ноаён ӣ ба
ҳ ар ҳ ол як навъ муносиб ва ало қ ае ба назар мерасад. Мисол ҳ ои боло ин
ифодаро комилан тасди қ мекунанд.
Ҳ удуди ибора ҳ ои ма ҷ оз ӣ нисбат ба ибора ҳ ои рехта васеътар аст. Ба он ҳ о
ма қ ол, зарбулмасал ҳ ои хал қ
ӣ ва панду ҳ икмат ҳ ои бузургони илму адабиёт
низ дохил мешаванд.
3. Ибора ҳ ои фразеологии гурў ҳ и сеюм нисбат ба ду гурў ҳ и боло фар қ и
ҷ идд ӣ доранд. Маънои ма ҷ озии ин ибора ҳ о монанди таъбироти рехта ва
ма ҷ оз ӣ на ба маънои ма ҷ озии ҳ амон калима ҳ ои ҷ узъи таркибии он ҳ о, балки
ба маънои ма ҷ озии яке аз калима ҳ ояшон, ки маънои ма ҷ озии он ма ҳ з дар
ҳа мин ибора зо ҳ ир шудааст, ало қ аманд мебошанд. Масалан, ибора ҳ ои «чашм
дўхтан», «чашм кандан», «чашм андохтан», «кайф паридан», «димо ғ сухтан»,
«гапи обдор» ба туфайли дар ҳ амин ибора маънои ма ҷ оз ӣ гирифтани
калима ҳ ои «дўхтан», «кандан», «андохтан», «паридан», «сўхтан», «обдор»
хусусияти ус тувор
ӣ пайдо кардаанд.
Ба ин тари қ а калима ҳ ои тарки б ӣ ибора ҳ ои фразеологии гурў ҳ и сеюм
нисбатан муста қ ил буда, дар нут қ маънои аслии он ҳ о равшан ҳ ис мешавад.
Аммо фразео логизм ҳ ои «гулў рав ғ ан кардан», «чашм пўшида накушодан»
ва ғ айра бошанд ба сифати ибора ҳ ои озоди синтаксис ӣ ба маънои аслии худ
низ истеъмол ёфта метавонанд.Фар қ и дигари ин ибора ҳ о аз таъбироти рехта
ва ма ҷ озии фразеолог ӣ дар он аст, ки компоненти он ҳ оро бо калима ҳ ои
синомимиашон иваз кардан мумкин аст. Масалан, дар ҳ ангоми бо калими ҳ ои
21

дида, назар, ниго ҳ ва монан ди ин ҳ о иваз кардани калимаи «чашм»-и ибораи
«чашм духтан» хусусияти ма ҷ озии он та ғ йир намеёбад. Аз ҳ амин сабаб ин
ибора дар забонамон дар шакл ҳ ои гуногун во қ еъ мегардад.
Хусусияти характерноки во ҳ ид ҳ ои фразеолог ӣ аз он иборат аст, ки
он ҳ о маънои иловагии ма ҷ озиро ифода менамоянд. Бо ҳ амаи ин обу ранг ва
ҷ ихати эмо с ионал ӣ дар ҳ амаи фразеологизм ҳ о як хел нест. Баъзе ибора ҳ ои
фразе олог ӣ дар нут қ ба сифати во ҳ ид ҳ ои лексик ӣ истеъмол ёфта, чун
лу ғ ат ҳ ои бетарафи нут қ , гурў ҳ и ибора ҳ ои муътадили фразеологиро ташкил
менамоянд, яъне он ҳ о аз обу ранги баде ӣ ва ҷ ихати эмо с ионал ӣ ма ҳ руманд.
Чунончи, ибо ра ҳ ои «ба сари кор нстодан» (ки ноя аз робар ӣ кардан ба ягон
кор), «нафас рост кардан» (дам гирифтан, осуда шудан), «рўй овардан»
(муро ҷ иат кардан), «ши каст хўрдан» (ма ғ луб шудан) ва ғ айра аз ҳ амин
қ абиланд.
Обу ранги баде ӣ ва хусуси эмо с ионал ӣ надоштани ибора ҳ ои
мазкурро бо чунин далел собит намудан мумкин аст, ки дар сурати бо
синоним ҳ ои лексикиашон иваз кардани ин ибора ҳ о ба мазмун халал
намерасонад. Дуруст аст, ки ибора ҳ ои фразеологии мазкур аз ҷ и ҳ ати
мансуб будан ба услуб ҳ ои гуфтутў ва китобат ӣ аз ҳ ам фар қ мекунанд, аммо
дар айни замон дар бораи он меравад, ки ибора ҳ ои боло монанди
эквиваленти лексик ӣ ё синтаксисии худ тан ҳ о вазифаи номбаркуниро адо
менамоянду халос.
Дар забони мо таъбир ҳ ои дигари фразеолог ӣ мав ҷ уданд, ки бо
обуранг ва хусусияти эмо с ионал ӣ аз гурўњи якум фар қ мекунанд. Ин
Ибора ҳ о бо иштироки худ нут қ ро фасе ҳ , ихчам ва м ӯ ъ ҷ азу таъсирбахш
мегардонанд. Ба ин маън
ӣ фразеологизмхои гурў ҳ и мазкур муродиф ҳ ои
баде ӣ ва образноки лу ғ ат ва ибора ҳ ои ноустувори нут қ ба ш умор мераванд.
'Масалан, ибора ҳ ои «лингро аз осмон овардан» (киноя аз зарбаи
халокатовардан), «ба дил оби хунук задан» (даст кашидан, ноумед
шудан),« ҷ он ба хал қ омадан» (сахт азоб кашидан), «кордро ёфта ҳ амдигарро
22

наёфтан» (киноя аз душмани ашадд ӣ будан), «ба ҷ ойга ҳ ниго ҳ карда пой
дароз кардан» (имкониятро ба ҳ исоб гирифта амал кардан, ҳ адди худро
шинохтан) ва ғ айра. Хусусияти имо с ионал ӣ ва обуранги бадеии ибора ҳ ои
мазкур дар ҷ умла ҳ ои поён равшан намоён аст:
Баъд аз он ки фа ҳ миданд, ман ҳ атто як пули сиё ҳ ҳ ам дар хонаи худ надорам
ба дилашон оби хунук зада, маро ба ҳ оли худ гузоштанд» (С. Айн ӣ ): «То
овардан ҷ онамро ҳ ал қ ам овард, лаънат ӣ » (Р. Ҷ алил). «Он ҳ о корд ёбанд ,
ҳ aмдигарро намеёбанд» (Р. Ҷ алил); «Ба ҷ ойга ҳ ниго ҳ карда пой дароз кардан
лозим меояд» (Р. Ҷ алил).
Фразеологизм ҳ ои баде ӣ нисбат ба синоним ҳ ои лексик ӣ ва
синтаксисии худ бартарии зиёде доранд: дар он ҳ о маънои иловагии
ифодакунандаи дара ҷ аи олии сифати предмет, амал, ҳ олат мав ҷ уд аст.
Бинобар ин он ҳ оро бо муродиф ҳ ои лексик ӣ ва синтаксисиашон иваз
кардан ба айнияти фикр халал мерасонад. Масалан, ифодаи «монанд будан»
маънои идиомаи «як себу ду та қ сим»-ро айнан ифода намекунад. Дар ин
маврид «комилан монанд буд» гуфтан лозим. Монанди ҳ амин таъбири ишкам
тамбўр навохтан» на гуруснагии одд ӣ , балки тамоман гурусна монданро
мефа ҳ монад. Пас, фразеологизм ҳ ои образнок аз синоним ҳ ои ноустувори
синтаксисии худ на тан ҳ о бо обуранг ва хусусияти эмо с ионал ӣ , балки бо
маънои иловаг ӣ айнияти фикрро ифода кардани худ низ фар қ мекунанд. Аз
ҳ амин сабаб, а ҳ амияти он ҳ о дар забон хеле калон аст.
Я к қ и с м и т а д қ и қ о т и Р . Ғ а ф ф о р о в , ч у н о н к и д а р б о л о и ш о р а
р а ф т , б а х у с у с и я т ҳ о и г р а м м а т и к и р о м а н и « О д а м о н и ҷ о в и д »
б а х ш и д а ш у д а а с т . Т а ҳ л и л в а т а д қ и қ и з а б о н и а с а р и б а д е ӣ т а ҳ л и л у
т а ҳ қ и қ и я к ҷ у з ъ и т а р к и б и и з а б о н и а д а б ӣ м е б о ш а д . Д у н а в ъ
х у с у с и я т и т а р а қ қ и ё т и з а б о н и а д а б и и и м р ў з а и т о ҷ и к р о қ а й д к а р д а н
м у м к и н а с т : 1 . д а в о м к а р д а н и б а р ҷ а с т а т а р и н а н ъ а н а и з а б о н и о с о р и
к л а с с и к ӣ ; 2 . з у ҳ у р о т и р ў й д о д ҳ о и н а в . А з р ў и т а д қ и қ о т и Р . Ғ а ф ф о р о в
б а ч у н и н х у л о с а о м а д а н м у м к и н а с т , к и Р а ҳ и м Ҷ а л и л д а р ҷ а р а ё н и
23

т а ш а к к у л д о д а н и з а б о н и а с а р ҳ о и х у д б а т а р а ф и х а т т и д у ю м и
т а р а қ қ и ё т и и з а б о н и а д а б ӣ б е ш т а р м а й л к а р д а а с т . М а с а л а н , д а р
р о м а н и « О д а м о н и ҷ о в и д » с у ф ф и к с и « - ҳ о » б о и с м ҳ о и ҷ о н д о р н а з а р
б а « - о н » з и ё д т а р ҷ о д о р а д . Я ъ н е д а р қ и с м и я к у м и р о м а н 7 5 - 8 0 , д а р
қ и с м и д у ю м 7 0 - 7 5 ф о и з р о т а ш к и л м е д и ҳ а д . М о н о г р а ф и я и
Р . Ғ а ф ф о р о в м а х с у с а н а з о н ҷ и ҳ а т д и қ қ а т ҷ а л б к у н а н д а а с т , к и
м у а л л и ф ф а қ а т б о т а ҳ л и л и х у с у с и я т ҳ о и л е к с и к и ю г р а м м а т и к и и
« О д а м о н и ҷ о в и д » м а ҳ д у д н а м о н д а б а л к и ҳ а м ч у н я к а д а б и ё т ш и н о с
в о с и т а ҳ о и т а с в и р и б а д е и и р о м а н р о н и з а з н а з а р г у з а р о н и д а а с т .
С а б а б и и н р о а з ч у н и н н а в и ш т а љ о т и м у а л л и ф ҷ у с т у ҷ ў к а р д а н
м у м к и н а с т : « У с л у б и ф а р д и и Р . Ҷ а л и л , о б р а з н о к ӣ в а б а д е и я т и
з а б о н и ў д а р « О д а м о н и ҷ о в и д » ф а қ а т б а и с т и ф о д а и к а т е г о р и я ҳ о и
г у н о г у н и л е к с и к ӣ , ф р а з е о л о г ӣ в а г р а м м а т и к ӣ в о б а с т а н а б у д а ,
б а л к и б а о ф а р и д а н в а б а к о р б у р д а н и в о с и т а ҳ о и м а х с у с и
о б р а з н о к и и с у х а н – т а ш б е ҳ , т а в с и ф , м у б о л и ғ а , м а ҷ о з в а ғ а й р а н и з
с а х т а л о қ а м а н д а с т . В о с и т а ҳ о и т а с в и р и б а д е ӣ , а з я к т а р а ф , ҳ а р
к а д о м д а р м а в қ е и х у д б а р о и р а в ш а н в а б а р ҷ а с т а и ф о д а ё ф т а н и
м а р о м и э ҷ о д ӣ х и з м а т к а р д а б о ш а н д , а з т а р а ф и д и г а р , ҳ а м а я к ҷ о я
б а з а б о н и н а в и с а н д а н а қ ш и м а х с у с е г у з о ш т а , ҷ и ҳ а т и х о с в а
ф а р қ к у н а н д а и у с л у б и ў р о т а ш к и л к а р д а н д » .
24

II . б ) Ф А Ъ О Л И Я Т И Ш Е В А Ш И Н О С И И Р А З З О Қ Ғ А Ф Ф О Р О В
( Т а д қ и қ и с и н т а к с и с и ш е в а ҳ о и ҷ а н у б ӣ а з т а р а ф и Р . Ғ а ф ф о р о в )
Я к с о ҳ а и м у ҳ и м и ф а ъ о л и я т и Р . Ғ а ф ф о р о в л а ҳ а ш и н о с и с т .ҷ
Ў т а қ д и р и х у д р о б а и н р и ш т а с о л и 1 9 6 6 , в а қ т е к и с а р в а р и и ш ў ъ б а и
л а ҳ а ш и н о с и р о б а ў ҳ д а г и р и ф т , п а й в а с т . К о р и а з ҳ а м а и д д в а
ҷ ҷ ӣ
к а л о н ҳ а м и у с т о д Р . Ғ а ф ф о р о в д а р с о ҳ а и л а ҳ а ш и н о с и л д и
ҷ ҷ ӣ ҷ
с е ю м и м о н о г р а ф и я и п а н и л д а и « Ш е в а и а н у б и и з а б о н и т о и к »
ҷ ҷ ҷ ҷ ӣ
б а ш у м о р м е р а в а д , к и о н с о л и 1 9 7 9 т а ҳ т и н а з а р в а т а ҳ р и р и у м у м и и
п р о ф . В . С . Р а с т о р г у е в а а з ч о п б а р о м а д в а б о а ф з у д а н б о б ҳ о и н а в
с о л и 1 9 8 0 б о н о м и « С и н т а к с и с и л а ҳ а ҳ о и т о и к д а р т а с в и р и
ҷ ҷ ӣ
м у қ о и с а в » б а с и ф а т и р и с о л а и д о к т о р д и ф о ъ г а р д и д .
ӣ ӣ
У с т о д Р . Ғ а ф ф о р о в б о м а ъ л у м о т и н и ҳ о я т м у х т а с а р и а с а р ҳ о и
л а ҳ а ш и н о с д о и р б а ш е в а и а н у б қ о н е ъ н а ш у д а , т а й и ч а н д с о л
ҷ ӣ ҷ ӣ
х у д д а р э к с п е д и ц и я ҳ о и л а ҳ а ш и н о с м у н т а з а м ш и р к а т в а р з и д ,
ҷ ӣ
б и с ё р ҳ о д и с а ҳ о и с и н т а к с и с и р о б е в о с и т а м у ш о ҳ и д а к а р д , м а в о д и
ф а р о в о н е а м ъ о в а р д в а д а р з а м и н а и ф о н д и б у з у р г е б а н а в и ш т а н и
ҷ
м а в з ў и м а з к у р п а р д о х т . Б а и н т а р и қ а , б а т у ф а й л и т а д қ и қ о т и Р .
25

Ғ а ф ф о р о в в а м а р ҳ у м С . А т о б у л л о е в б о р и н а х у с т д а р т а ъ р и х и
л а ҳ а ш и н о с и и т о и к б а с и н т а к с и с ҳ а м ч у н б а б а х ш и к о м и л ҳ у қ у қ иҷ ҷ
с и с т е м а и м у н о с и б а т и д у р у с т и и л м з о ҳ и р г а р д и д . А з и н о с т , к и
ӣ ҷ
п а с а з ч о п и т а д қ и қ о т и Р . Ғ а ф ф о р о в ( и л д и с е ю м и « Ш е в а и а н у б и и
ҷ ҷ
з а б о н и т о и к » ч и д а р м а т б у о т и у м ҳ у р в а ч и д а р м а а л л а ҳ о и
ҷ ӣ ҷ ӣ ҷ
м а р к а з ҳ о и з а б о н ш и н о с с и л с и л а и т а қ р и з ҳ о б а т а б ъ р а с и д а , д а р
ӣ
о н ҳ о а с а р и м а з к у р н а т а н ҳ о ҳ а м ч у н к о м ё б и и л а ҳ а ш и н о с и и т о и к ,
ҷ ҷ
б а л к и ч у н д а с т о в а р д и м у ҳ и м и и л м и э р о н ш и н о с и и и м р ў з а б а қ а л а м
д о д а ш у д .
И н а к , м ҳ т а в о и и н т а д қ и қ о т и п у р а р з и ш р о б а с у р а т и
ӯ
ф у ш у р д а б а и н т а р з б а ё н к а р д а н м у м к и н а с т :
1 . У с т о д Р . Ғ а ф ф о р о в и б о р а р о ҳ а м ч у н в о ҳ и д и а л о ҳ и д а и
с и н т а к с и с қ а л а м д о д к а р д а а с т . И н а м а л ҳ а р ч а н д , к и б о р и н а х у с т
ӣ
в о б а с т а б а л а ҳ а ҳ о и а р а б ҳ о и т о и к з а б о н и с т и ф о д а ш у д а б у д , л е к и н
ҷ ҷ
б а р о и г у р ў ҳ и л а ҳ а ҳ о и ҳ а м г у н , б а м и с о л и ш е в а и а н у б т а м о м а н
ҷ ҷ ӣ
н а в а с т . Ш о я д х о н а н д а с а в о л д и ҳ а д , к и о ё д а р д о и р а и м а в з ў и
с и н т а к с и с и у м л а ҳ о и с о д а б а р р а с ш у д а н и и б о р а м у с т а қ и л и я т и
ҷ ӣ
о н р о с а р ф и н а з а р н а м е к у н а д . Б а о н и б д о р и и у с у л и п е ш г и р и ф т а и
ҷ
м у а л л и ф г у ф т а н м у м к и н а с т , к и б о в у у д и о н , к и и б о р а б а
ҷ
у м л а ҳ о и с о д а и л ҳ о қ г а р д и д а а с т , в а л е о н ҳ а р г и з б а с и ф а т и а ъ з о и
ҷ
у м л а т а ҳ л и л н а ш у д а а с т . Б а и н м а ъ н ҳ а р ч а н д м у а л л и ф б а й н и
ҷ ӣ
и б о р а в а у м л а с а д и м у а й я н е н а г у з о ш т а а с т .
ҷ Л е к и н т а р з и т а ҳ л и л б а
д у б о б и м у с т а қ и л б у д а н и о н ҳ о д а л о д а т м е н а м о я д .
Н а з а р б а қ а й д и м у а л л и ф д а р ш е в а и ҷ а н у б ӣ м о н а н д и ш е в а ҳ о и
д и г а р и з а б о н а м о н ҳ а м а и х е л х о и и б о р а , к и д а р з а б о н и а д а б ӣ
м а ъ м у л а н д и с т и ф о д а м е ш у д а а н д . Ф а р қ и а с о с
ӣ д а р и н б о б а т « д а р
т а р з и т а ш к и л , т а р к и б , д а р а ҷ а и и с т и ф о д а в а в о с и т а ҳ о и г р а м м а т и к и
с у р а т д и ҳ а н д а и и н ё о н х е л и б о р а « м у ш о ҳ и д а м е ш а в а д » .
26

А з б а с к и и б о р а ҳ о и и с м ӣ ҳ а м ч у н д а р з а б о н и а д а б ӣ х е л е с е р
м а ҳ с у л ҳ и с о б м е ё б а н д в а ҳ а м а г у н н а у м у м и я т у т а ф о в у т ҳ о р о
б у ш т а р а к с м е н а м о я н д , м у а л л и ф т а ф с и л о т и о н ҳ о р о в о қ и б
д о н и с т а а с т .
Х у л о с а б о б и и б о р а н а з а р и я и и б о р а ш и н о с и и м р ў з а и т о ҷ и к р о
д а р м и с о л и л а ҳ
ҷ а ҳ о т а ҷ а с с у м м е к у н а д . Н о г у ф т а н а м о н а д , к и
Р . Ғ а ф ф о р о в б о а с о с ҳ о и и н н а з а р и я ҳ а н ў з ҳ а н г о м и н а в и ш т а н и
ф а с л и « И б о р а » - и к и т о б и д а р с и и « З а б о н и а д а б и и ҳ о з и р а и т о ҷ и к »
б а р о и д о н и ш ҷ ў ё н и ф а к у л т е т ҳ о и ф и л о л о г и я и м а к т а б ҳ о и о л ӣ ( 1 9 7 0 )
м у с а л л а ҳ г а р д и д а б у д . Г у м о н м е р а в а д , к и ҳ а м о н т а ҷ р и б а б а р о и х у б
т а с в и р н а м у д а н и с и с т е м а ҳ о и и б о р а ҳ о и л а ҳ
ҷ а к ў м а к к а р д а а с т .
2 . Д а р а с а р т а с в и р и с а р а ъ з о в а а ъ з о ҳ о и п а й р а в и ҷ у м л а қ и с м и
а с о с и р о т а ш к и л м е д и ҳ а д . М у а л л и ф д а р и н б о б а т н а з а р и я в а
т а ъ р и ф ҳ о и м а в у д а р о т а к м и л д о д а , р о ҳ ҳ о в а и м к о н и я т ҳ о и и ф о д а и
ҷ
а ъ з о ҳ о и у м л а р о б о м и с о л њ о и з и ё д н и ш о н д о д а а с т . М а х с у с а н
ҷ
т а с в и р и х а б а р љ о л и б а с т . М у а л л и ф з и м н а н б а м а с ъ а л а ҳ о е
м у ш о ҳ и д а м е н а м о я д , к и б а и р т и б о т и о н ҳ о а қ и д а ҳ о и г у н о г у н б а ё н
ш у д а а н д . А з у м л а , д а р б а х ш и и ф о д а и х а б а р и с о д а б о ф е ъ л ҳ о и
ҷ
т а р к и б м а ф ҳ у м и х а б а р ҳ о и с о д а в а м у р а к к а б б а т а ф с и л ш а р ҳ д о д а
ӣ
ш у д а а с т . М а ъ л у м м е ш а в а д , к и ҳ а р ч а н д и н м а с ъ а л а д а р к и т о б ҳ о и
д а р с в а а с а р ҳ о и т а д қ и қ о т а з с о л ҳ о и с и ю м з и к р м е г а р д а д , в а л е т о
ӣ ӣ
ҳ а н з ҳ а л н а ш у д а а с т .
ӯ
3 . Д а р а д а б и ё т и и л м в а к и т о б ҳ о и д а р с о и д б а ч и д а ш у д а н и
ӣ ӣ
а ъ з о ҳ о и у м л а қ а й д у и ш о р а ҳ о и з и ё д е ш у д а а с т . И н а м а л , о д а т а н б о
ҷ
д у т а р з с у р а т г и р и ф т а а с т . Д а р қ и с м а н к о р ҳ о ч и д а ш у д а н д а р о и
ҷ
х у д а ш , я ъ н е в о б а с т а б а ҳ а р я к а ъ з о з и к р ш у д а д а р қ и с м и д и г а р б а
с у р ъ а т и а л о ҳ и д а д о д а ш у д а а с т . Р . Ғ а ф ф о р о в б а р о и х у д д о р а з
ӣ
т а к р о р б а ш а р ҳ и м у к а м м а л и а ъ з о ҳ о и ч и д а т а ҳ т и с а р л а в ҳ а и м а х с у с ,
а л о ҳ и д а о м ў х т а н и о н ҳ о р о а ф з а л д о н и с т а а с т , з е р о » … а ъ з о ҳ о и
27

у м л а , қ а т ъ и н а з а р а з в а з и ф а , ҳ а н г о м и т а з о ҳ у р ҳ а м ч у н а ъ з о и ч и д аҷ
қ о н у н и я т и у м у м п а й д о м е к у н а н д в а и н а с о с м е ш а в а д , к и м о
ӣ
о н ҳ о р о д а р я к ф а с л м у т т а ҳ и д н а м о е м » .
4 . Д а р з а б о н т а р т и б и к а л и м а ҳ о д а р у м л а н и з я к е а з
ҷ
в о с и т а ҳ о и с и н т а к с и с и и и ф о д а и ф и к р б а ш у м о р м е р а в а д . А г а р д а р
з а б о н и а д а б и и т о и к о и к а л и м а ҳ о ( а ъ з о ҳ о и у м л а ) м у қ а р р а р а с т /
ҷ ҷ ҷ
д а р а в в а л м у б т а д о , д а р о х и р х а б а р в а д а р б а й н а ъ з о ҳ о и п а й р а в и
у м л а / , в а л е д а р н у т қ и ш е в а г и н қ о и д а б а ъ з а н с а р ф и н а з а р
ҷ ӣ
м е ш а в а д . А з и н о с т , к и Р . Ғ а ф ф о р о в д а р ф а с л и н а в б а т и и а с а р а ш ,
ҷ
к и « Т а р т и б и к а л и м а » н о м д о р а д , б а р и т т а к о и н а з а р и я и А . Б .
Ш а п и р о в ҳ а ш т қ о л а б и и ф о д а и т а р т и б и к а л и м а р о з и к р м е н а м о я д , к и
б а р о и д а р к и м о ҳ и я т и м а с ъ а л а к о ф и с т .
5 . Б а х ш ҳ о и « А ъ з о ҳ о и т у ф а й л и у м л а » « М у х о т а б » в а «
ҷ
Х е л ҳ о и у м л а а з и ҳ а т и м а ъ н о » б о в у у д и о н к и х е л е к ў т о ҳ а н д ,
ҷ ҷ ҷ
х о с и я т ҳ о и ш е в а и а н у б и р о т а ъ к и д к а р д а м е т а в о н а н д . А з у м л а ,
ҷ ҷ
м у а л л и ф б а и р т и б о т и и с т и ъ м о л и у н с у р ҳ о и т у ф а й л д а р қ и ё с и
ӣ
з а б о н и а д а б д у и ҳ а т и ш е в а и а н у б и р о н и ш о н м е д и ҳ а д , к и
ӣ ҷ ҷ
к о м и л а н д у р у с т а с т : 1 ( в о с и т а ҳ о и м а з к у р и с у х а н д а р ш е в а и а н у б ,
ҷ ӣ
н а з а р б а з а б о н и а д а б , а з б о б а т и м и қ д о р м а ҳ д у д т а р а н ; 2 ) д а р
ӣ
ҳ а м а и л а ҳ а ҳ о и ш е в а и а н у б б а р о б а р и б и с ё р к а л и м а в а и б о р а ҳ о и
ҷ ҷ ӣ
у м у м и к а л и м а в а и б о р а ҳ о е н и з д у ч о р м е ш а в а н д , к и я к қ и с м а ш о н
б а р о и т а м о м и л а ҳ а ҳ о , қ и с м и д и г р а ш о н б а р о и г у р ў ҳ и л а ҳ а ҳ о и б а
ҷ ҷ
ҳ а м н а з д и к ё б а ъ з е а з о н ҳ о х о с а н д .
6 . М у н о с и б а т и ш е в а б о з а б о н и а д а б д а р ҳ а р м а р ҳ и л а и
ӣ
т а р қ қ и ё т и з а б о н б а ҳ а р с у р а т з о ҳ и р м е г а р д а д . Б и н о б а р и н Р .
Ғ а ф ф о р о в м у н о с и б а т и ш е в а и а н у б и р о б о з а б о н и а д а б и и и м р ў з а в а
ҷ
з а б о н и а д а б и и д а в р а и а д а б и ё т и к л а с с и к б а т а в р и у д о г о н а
ӣ ҷ
б а р р а с н а м у д а а с т .
ӣ
28

7 . Ш е в а ҳ о и а н у б в а ш и м о л ҳ а м ч у н д у ш о х а иҷ ӣ ӣ
с е р л а ҳ а т а р и н и з а б о н и м и л л и и т о и к д а р ш а р о и т ҳ о и г у н о г у н и
ҷ ҷ
т а ъ р и х , у ғ р о ф в а м у ҳ и т и и т и м о и в у и қ т и с о д т а ш а к к у л в а
ӣ ҷ ӣ ҷ ӣ
и н к и ш о ф ё ф т а а н д . Б а и н м а ъ н и д а р с и с т е м а ҳ о и и н д у ш е в а , а з
у м л а д а р с о х т и с и н т а к с и с и и о н ҳ о , т а ф о в у т ҳ о и ч а ш м р а с б а в у у д
ҷ ҷ
о м а д а а н д , к и и н м а с ъ а л а м а в р и д и ч а ш м а н д о з и м а х с у с и Р .
Ғ а ф ф о р о в қ а р о р г и р и ф т а а с т . Я к е а з и н т а ф о в у т ҳ о р о м у а л л и ф д а р
т а ъ с и р и з а б о н и ў з б е к м е б и н а д , к и о н д а р с о х т и с и н т а к с и с и и
ӣ
ш е в а и ш и м о л б е ш т а р э ҳ с о с м е г а р д а д . А з у м л а , қ о л а б и и б о р а ҳ о и
ҷ
й о ш к е л и н , к а б а ғ а л о д а м , ў з б е к з а б о н , п о р с о л а а в
ӣ ҷ в а ғ а й р а
н а т и а и ҳ а м и н т а ъ с и р д а р л а ҳ а ҳ о и ш е в а и ш и м о л п и н д о ш т а
ҷ ҷ
ш у д а а с т . В а л е д а р с о х т и с и н т а к с и с и и ш е в а и а н у б и и д о м а и а н ъ а н а
ҷ
м а қ о м и в о л о д о ш т а , т а ъ с и р и з а б о н ҳ о и т у р к н и ҳ о я т з а и ф а с т .
ӣ
8 . Ш е в а и а н у б д о р о и л а ҳ а ҳ о и г у н о г у н , а з қ а б и л и
ҷ ӣ ҷ
қ а р о т е г и н , в а х и ё ю қ а р о т е г и н , к ў л о б , б а д а х ш о н , р о ғ в а ғ а й р а
ӣ ӣ ӣ ӣ ӣ
м е б о ш а д . И н л а ҳ а ҳ о , к и а с о с а н д а р з а м и н а и а л о м а т ҳ о и
ҷ
ф о н е т и к и ю м о р ф о л о г т а с н и ф ш у д а а н д , д а р с и н т а к с и с б е ш т а р
ӣ
у м у м и я т д о р а н д . В а л е Р . Ғ а ф ф о р о в д а р н а т и а и а м и қ о м ў х т а н и
ҷ
м а в о д ч о р д а ҳ м а в р и д и д а р и н ё о н л а ҳ а и ш е в а и а н у б м у в о ф и қ а т
ҷ ҷ ӣ
н а к а р д а н и ҳ о д и с а ҳ о и с и н т а к с и с и р о н и ш о н д о д а а с т , к и о н ҳ о з о т а н
д а р т а с н и ф о т и д о х и л и и л а ҳ а ҳ о и ш е в а ҳ о и а н у б м а д д и н а з а р
ҷ ҷ ӣ
г и р и ф т а ш у д а а н д .

29

I I . 2 Р А З З О Қ Ғ А Ф Ф О Р О В М У Ҳ А Қ Қ И Қ И З А Б О Н В А У С Л У Б И
Р А Ҳ И М А Л И Л Ҷ
Б а назари муҳаққиқ чунин вонамудааст, ки тадқиқи ҳартарафаи забон
ва услуби як асари бадеии калонҳа м, хамчун "Одамони овид" ҳудуди кори
ҷ ҷ
илмиро хеле васеъ мегардонад. Бинобар он дар баъзе бобҳо, масалан дар
ӯ
баёни хусусиятхои грамматикии асар бо кайди мухтасар қаноат мекунад.
Аммо ин арзиши монографияро ҳаргиз кам намекунад. Муҳаққиқ ҳатто бо
ҳамин қайдҳои мухтасар ҳам моҳияти масъаларо ба таври бояду шояд баён
кардааст.
Дар фасли лексикологии асар тадқиқи масъалахои зеринро мушоҳида
мекунем: калимаҳои гуфтугу -халқ , калимаҳои збек , калимаҳои рус -
ӣ ӣ ӯ ӣ ӣ
интернасионал дар роман, калимаҳои меваг , калимахои таърих ва
ӣ ӣ ӣ
к ҳнашуда, калимаҳои китоб , таъбироти фразеолог , зарбулмасалу
ӯ ӣ ӣ
маколҳо ва панду ҳикматҳо.
30

Нависанда ҳаётро инъикос дода, зимнан унсурҳои забониро, ки бо
зиндаг ва ҳаёти ҳарруза алоқаманданд, тасвир менамояд. Нутқи персонажӣ
инъикоси баде ё та аддуди нутқи омеа ба шумор меравад. Бинобар дар ҳар
ӣ ҷ ҷ
асари баде услубу приёмҳои гуногун ба кор бурда мешавад, то ки образи
ӣ
намояндагони омеа ба воситаи нутқи онҳо қаламдод шавад.
ҷ Барои ин ба
нависанда лозим меояд, ки дар мавридаш аз дороии воситаҳои ҳам лексики
ва хам грамматикии забони зинда баҳра барад. Раҳим Ҷ алил аз умлаи
ҷ
нависандагонест, ки аз чунин имконияти забон фаровон истифода кардаанд.
Бесабаб нест, ки ро аз нависандагони содданигори то ик меҳисобанд.
ӯ ҷ
Системаи лексикии "Одамони човид" мисоли бар астаест дар тасдиқи ин
ҷ
маън . Аммо маводи хоми забони зиндаро бе ҳе
ӣ ӯ ҷ мулоҳизаву сан иш кор ҷ
фармуда намегирад. Балки ба қавли Р. Ғ аффоров "материали хомро... дар
кураи фикр обутоб дода, баъд ба омма такдим мекунад"
Муҳаққиқ калимаҳои гуфтуг -халқии романро аз р и хусусияти
ӯӣ ӯ
маъное услуб ба чанд гур ҳ тақсим кардааст, ки воҳидхои луғавии
ӯ
ифодакунандаи предметҳои гуногун/доскалла, ғ лак, ғур ва ғайра/,
ӯ ӯ
мафҳумҳои сифати /девкор , даҳанкалон, балох р/, луғатҳои феъл , ка-
ӯ ӣ
лимахои ифодакунандаи мафҳумҳои аломату тарзи амал ва ғайра аз он
умлаанд.
ҷ
Дигар қисми системаи луғавии романи "Одамони ҷ овид"-ро ка-
лимаҳои иктибос ташкил медиҳанд. Тасниф ва тафсилоти калимаҳои аз
ӣ
забонҳои збек ва рус иқтибосшуда ба плани аввали тадқиқоти
ӯ ӣ ӣ
Р. Ғ аффоров даромадаанд. Ин бесабаб нест. Пайдоиш ва зуҳуроти калима ҳо и
збекию рус дар забони то ик аз сабабҳои маълум вобаста аст. Агар
ӯ ӣ ҷ ӣ
араёни дохилшавии калимаҳои збеки таърихи дуру дароз дошта бошад,
ҷ ӯ
иқтибоси калимаҳои рус ва рус
ӣ ӣ -интернасионал ӣ асосан баъди инкилоб
сурат гирифтааст. Дар асоси асари баде аз назар гузаронидани ин қабил
ӣ
калимаҳо барои кушодани хусусиятҳои луғавии забони адабии то ҷ ик
аҳамияти калон дорад.
31

Нависанда устоди каломи бадеъ аст ва ба нормаҳои забони адабӣ
қатъ риоя мекунад. Аз ин р дар романи "Одамони овид" ҳамон навъ
ӣ ӯ ҷ
калимаҳои збек ё русиро дучор омадан мумкин аст, ки ба фонди луғавии
ӯ ӣ
забони адаби бештар аз р и зарурат дохил шудаанд.
ӯ
Қ исме аз ин калимаҳо ҳамчун ифодакунандаи давраи муайяни
таърих ҳоло ба фонди архаист - калимаҳои к ҳнашуда дохил шудаанд. Аз
ӣ ӣ ӯ
умла оқсақол, босмач , юзбош , бек / збек /, император, пристав полиция,
ҷ ӣ ӣ ӯ ӣ
губернатор жандарм/рус / ва ғайра.
ӣ
Қисми бештари калимаҳои збекию рус -интернасионал бошанд,
ӯ ӣ ӣ
ҳамчун луғатҳои ифодакунандаи соҳаҳои гуногуни ҳаёти мадан ва
ӣ
иқтисодию этникии халқи мо фаровон истеъмол мешаванд. Муаллиф дар
асоси маводи романи “Одамони овид” чунин калимаҳоро ба гур ҳҳо тақсим
ҷ ӯ
намуда, аз назар мегузаронад.
Дар зимни тафсилоти калимаҳои рус -интернасионал халқаҳои
ӣ ӣ
луғав /тар умаи айнии калимаву ибораҳои рус / низ шарҳу эзоҳ ёфтаанд. Ба
ӣ ҷ ӣ
фикри мо чунин воҳидхои луғавиро алоҳида додан беҳтар аст, зеро онҳо бо
ву уди руҳи рус доштан аз калимаҳои ҳуд ва дар асоси қолабҳои
ҷ ӣ ӣ
калимасозию ибораорони точики сурат ёфтаанд. Ғайр аз ин, ҳалқаҳои луғав
ӣ
дар забони мо на фақат бо таъсири забони рус пайдо шуда метавонанд,
ӣ
балки дар ин бобат роли забонҳои дигар масалан збек низ кам нест.
ӯ ӣ
Одатан, вақте ки таркиби луғавии забони адабии то икро аз нуқтаи
ҷ
назари таърихи ба гур ҳ удо мекунанд, баробари калимаҳои узбекию рус -
ӯ ҷ ӣ
интернасионал тадқиқи калимаҳои арабиро низ салоҳ медонанд. Дар
ӣ
монографияи Р.Ғаффоров алоҳида аз назар гузаронида нашудани калимаҳои
араб шояд аз боиси он бошад,ки аксарияти онҳоро дар то ик ҳазм шуда,
ӣ ҷ ӣ
ҳамчун моли ҳуд ба кор бурда шаванд. Аммо дар ҳар як асари баде , аз
ӣ ӣ
умла, дар романи "Одамони овид”, калимаҳои арабиро дучор кардан
ҷ ҷ
мумкин аст, ки бо мақсадҳои услуб кор фармуда шудаанд. Ба ин маън , дар
ӣ ӣ
32

гур ҳи алоҳида мухтасаран аз назар гузаронидани калимаҳои араб аз фоидаӯ ӣ
холи намебуд.
Муҳаққиқ "Одамони овид"-ро аз нуқтаи назари лексик таҳлил карда
ҷ ӣ
оид ба калимаҳои шеваг , калимахои китоб , калимаҳои к хнашудаю
ӣ ӣ ӯ
таърих ва таъбироти фразеолог маълумоти даркор медиҳад. Алалхусус,
ӣ ӣ ӣ
таҳқиқи муфассали ибораҳои рехтаи фразеологизмҳои романи "Одамони
овид”, ба назари мо, бо як м йшикофии устодона пазируфтааст. ба
ҷ ӯ Ӯ
таълимоти академик В.В. Виноградов ва дигар олимони ном такя намуда, ки
ӣ
ибораҳои фразеологиро ба се гур ҳи асос удо мекунад:
ӯ ӣ ҷ
1.Ибораҳои фразеологие, ки маънои умумиашон аз семантикаи
калимаҳои таркиби онҳо вобаста намебошад: дил об х рдан / киноя аз бовар
ӯ ӣ
доштан эътимод кардан/, дил бардоштан /тасалл додан, р хбаланд кардани
ӣ ӯ
касе/ ва ғайра;
2. Ибораҳои фразеологие, ки дар байни маънои ма оз ва лексикии
ҷ ӣ
таркиби онхо як навъ муносибат ва вобастаг ҳис карда мешавад. Ба ин гур ҳ
ӣ ӯ
ибораҳои мижа таҳ накардан /киноя аз хоб накардан, шабзиндадор кардан/,
ӣ
пашша пар назадан " /киноя аз оромии том/, ба реша табар задан"/ нобуд
кардани асос вa манбаи такягоҳ ва амсоли онҳо мансуб дониста мешавад;
3. Ибораҳои фразеологие, ки маънои ма озии онҳо асосан ба маънои
ҷ
ма озии яке аз калимаҳои таркиб асос меёбад: гапи обдор, р зи сахт ва ғайра.
ҷ ӯ
Бояд гуфт, ки дар шароите ки ибораҳои фразеологии забони адабии
то ик кам ом хта шудааст, тафсилоти муфассали Р. Ғаффоров оид ба ин
ҷ ӯ
масъала дар заминаи романи "Одамони овид" аҳамияти калон пайдо
ҷ
мекунад. Ибораҳои фразеологии романи "Одамони овид" на танҳо ҳамчун
ҷ
боигарии луғав аз назар гузаронида мешаванд, балки онҳо хамчун
ӣ
воситахои образсоз , таъсирбахш кунондани сухани ҳам муаллиф ва ҳам
ӣ
персонажҳои дар шарҳу эзоҳ ёфтаанд.
Хеле хуб аст, ки аз доираи диққати тадқиқотч қайду эзоҳоти
ӣ
мухтасар оид ба зарбулмасалу мақол ва панду ҳикматҳои китоби низ берун
33

намондааст. Вале маълум нест, ки онҳо хамчун материали забон додаӣ
мешаванд ё худ адаб – фолклор .
ӣ ӣ
Як қисми тадқиқоти Р.Ғаффоров, чунон ки дар боло ишорат рафт, ба
хусусиятхои грамматикии романи "Одамони овид” бахшида шудааст. Раҳим
ҷ
алил аз доираи нормаи забони адаб набаромада, воситаҳои грамматикиро
Ҷ ӣ
устокорона истифода намудааст.
Таҳлил ва таҳрири забони асари баде умуман таҳлилу таҳқиқи
ӣ
забони адаб мебошад, ки ҳамчун як узъи таркибии он удо карда гирифта
ӣ ҷ ҷ
мешаванд. Забони хар як асари баде дар марҳилаи муайян инъикоскунандаи
ӣ
араёни тараққиёти забони адаб мебошад. Забони адабии имр заи мо мисли
ҷ ӣ ӯ
дигар забонҳои мамлакатамон на бо хати рост, балки ноҳамвор инкишоф
меёбад. Оре, ин қонуни диалектикии тараққиёт аст. Вобаста ба ҳамин ду навъ
хусусияти тараққиёти забони адабии имр заи то икро кайд кардан мумкин
ӯ ҷ
аст:
1. Давом кардани бар астатарин анъанаи забони осори классик ;
ҷ ӣ
2. Зуҳуроти р йдодҳои нав
ӯ
Аз р и тадқиқоти Р.Ғаффоров ба чунин хулоса омадан мумкин аст, ки
ӯ
Раҳим алил дар араёни ташаккул додани забони асарҳои худ ба тарафи
Ҷ ҷ
хатти дуюми тараққиёти забони адаб бештар майл кардааст. Масалан, дар
ӣ
романи "Одамони овид" суффикси - "ҳо" бо исмҳои ондор назар ба "-он"
ҷ ҷ
зиёдтар о дорад, яъне дар қисми 70-75 фоизро ташкил медиҳад.
ҷ
Пойдор ва мустаҳкам шудани ин ё он факти нави грамматик –
ӣ
лексик дар забони адабии имр за ҳодисаи манф ба шумор намеравад,
ӣ ӯ ӣ
балки аз тараққиёти миқдории тадри ии забон гувоҳ медиҳад.
ҷ ӣ
Дар роҳи тараққ такомулоти забони адаб танҳо ҳамон фактҳое ба
ӣ ӣ
норма даромада, характери умумиистеъмол пайдо мекунанд, ки талаботи
ӣ
соҳиби забон - халқро қонех кунонида тавонанд. Бар акси фактҳое, ки бо
тасодуф ва ё к шиши фардҳои удогона зуҳур мекунанд, зуд ё дер аз байн
ӯ ҷ
мераванд. Мақоми васеътар пайдо кардани суффикси "ҳо"-ро ба фикри мо
34

яке аз ҳодисахои мусбати тараққ ва тамоюлоти забони адабии имр заӣ ӯ
шуморидан мумкин аст. Забони романи "Одамони овид"-и Раҳим алил
ҷ Ҷ
инъикоскунандаи ҳамин равиш мебошад. Ба маънии ҳурмат омадани
онишини "Шумо", умум шуда истодани онишинҳои шахсии "моён",
ҷ ӣ ҷ
"шумоён", дар ифодаи ҳурмат истифода шудани бандаки феълии шахси
дуюми амъ"ёд", "етон" ва мисоли онҳо низ ҳодисаи нав ба шумор
ҷ
мераванд, ки Р. алил онҳо ҳам баҳра бурдааст.
Ҷ
Монографияи Р. Ғаффоров махсусан аз он ихат диққат албкунанда
ҷ ҷ
аст, ки муаллиф фақат бо таҳлили хусусиятҳои лексики грамматикии
"Одамони овид" маҳдуд намонда, балки ҳамчун як адабиётшинос воситаҳои
ҷ
тасвири бадеии романро низ аз назар гузаронидааст. Caбаби юкро аз чунин
навишта оти муаллиф усту кардан мумкин аст: "Услуби фардии Р. алил,
ҷ ҷ ҷӯ Ҷ
образнок ва бадеияти забони дар "Одамони овид" факат ба истифодаи
ӣ ӯ ҷ
категорияҳои гуногуни лексика, фразелог ва грамматика вобаста набуда,
ӣ
балки ба офаридан ва ба кор бурдани воситаҳои махсуси образнокии сухан-
ташбеҳ, тавсиф, мубодила аз як тараф, ҳap кадом дар мавқеи худ барои
равшан ва бар аста ифода ёфтани мароми э од хизмат карда бошанд, аз
ҷ ҷ ӣ
тарафи дигар, ҳама як оя ба забони нависанда нақши махсусе гузошта,
ҷ
иҳати хос аз фарқкунандаи услуби ро ташкил кардаанд".
ҷ ӯ
Ин аст, ки дар монографияи Р.Ғаффоров махсус шарҳу баён на хар
кадом воситахои тасвири баде тасодуфа намеборад. Ҳамаи ташбеҳоти
ӣ
"Одамони овид" аз тарафи тадқиқотч ба ду гур ҳи калон удо карда
ҷ ӣ ӯ ҷ
мешавад.
Ба гур ҳи якум ташбеҳоти оиданд, ки “вазифаи идеяв надоранд”. Ин
ӯ ӣ
гуна ташбеҳҳо чун қиёси мантиқии предмети тасвир истифода шуда, таьсири
эмосионалии нутқро зиёд мекунанд. Мисоли зерин чунин даъвои
тадқиқотчиро комилан асоснок кардааст: "Моҳи фур рафтаистода аз байни
ӯ
абри сиёҳ дам ба дам намоён шуда, ба қуллаи к ҳ, ки дар равшании он ба
ӯ
назар девори қалъаи вайрона барин менамуд, бо шитоии тамом наздик
35

мешуд". Назар ба нишондоди муҳаққиқ ин қабил аз ташбеҳот қариб пан оҳҷ
фоизро ташкил медоданд.
Гур ҳи дигари ташбеҳҳои асар бо нияти махсус, бо мақсади баҳо
ӯ
додан ба ҳодиса, амалиёт ва хулқу атвори персонажҳо офарида шудааст.
Аз байни ин алалхусу ташбеҳоти ҳа в олиби диққат баромаданд.
ҷ ӣ ҷ
Нависанда қисме аз воситаҳои тасвири баде , ба монанди ташбеҳ,
ӣ
тавсиф, ма оз, кинояву таъри ва амсоли онҳоро пеш аз ҳама, ҳамчун
ҷ ҷ
воҳидҳои тайёр истифода барад, қисми дигарашро худ меофарад. Ба ин
тариқа, дар сари ин ё он нависандаи баркамол захираи калони воситаҳои
тасвири баде амъ меояд, ки барои адибони авон ҳамчун манбаи ом зиш
ӣ ҷ ҷ ӯ
ва шоистаи ибрат шуда метавонад. Дар романи "Одамони овид" чунин
ҷ
воситаҳои тасвири бадеии умумишаванда кам нестанд.
I I I . Х У Л О С А
Раззоқ Ғаффоров дар такомули забоншиносии то ик саҳми босазое
ҷ
гузоштааст. Хусусан, мактаби услубшиносии то икро, ки Носир он
ҷ ҷ
Маъсум , оғоз намуда буд, э одкорона давом додааст. Фаъолияти
ӣ ҷ
Р.Ғаффоров ҳамчун забоншинос танҳо бо услубшинос маҳдуд намонда,
ӣ
балки таълифоти ў дигар соҳаҳои забоншинос : синтаксис (ибораро дар
ӣ
назар дорем), шевашинос ва фарҳангшиносиро фаро мегирад
ӣ . Қайд бояд
кард, ки Р.Ғафоров дарт таҳқиқи забон ва услуби романи "Одамони овид"-и
ҷ
Раҳим алил танҳо мушоҳидакори расм нест, яьне бо нишон додани
Ҷ ӣ
иҳатҳои неку тарафҳои мусбат қаноат намекунад. Балки дар мавридҳояш
ҷ ӯ
нуқсонҳои забонии роман "Одамони овид"-ро бо далелҳои шайъ ошкор
ҷ ӣ
36

месозад. Махсусан, мо инро дар боби тасвири калимаҳои шевагии роман
бештар мушоҳида менамоем. Чунин усули тадқиқ бешак, аз як тараф барои
нависанда муфид бошад, аз тарафи дигар қимати асари илмиро боз ҳам боло
мебардорад. Ба ин маън метавон гуфт, ки устод Р.Ғаффоров ҳан з боӣ ӯ
тадқиқи забон ва услуби романи "Одамони овид" худро на фақат - ҳамчун
ҷ
муҳаққиқ, балки ба сифати мунаққиди аслиҳаи асосии нависанда - забони
асари баде муарриф сохта буд.
ӣ ӣ
У с т о д Р . Ғ а ф ф о р о в д а р б а р о б а р и т а д қ и қ и с и н т а к с и с и л а ҳ а ҳ о
ҷ
ҳ а м ч у н и н д а р т а д в и н и л у ғ а т ҳ о и м и н т а қ а в и и ( р е г и о н а л и и ) з а б о н и
т о и к н и з с а њ м г и р и ф т а а с т . Ў ғ а й р а з а н ҳ о м и т а ҳ р и р и у м у м и и
ҷ ӣ
« Л у ғ а т и ш е в а и а н у б и и з а б о н и т о и к » , ҳ а м ч у н и н м у р а т т и б и
ҷ ҷ ӣ
ҳ а р ф и « қ » м е б о ш а д . Ч у н и н ҳ и с с а р о ў д а р а н ҳ о м и м а в з ў и « Л у ғ а т и
л а ҳ а ҳ о и С а м а р қ а н д у Б у х о р о » ҳ а м г у з о ш т а а с т . « Л у ғ а т и м у х т а с а р и
ҷ
л а ҳ а ҳ о и Б у х о р о » ( м у р у т т и б о н М . М а ҳ м у д о в в а Б . Б е р д и е в ) , к и б о
ҷ
м у қ а д д и м а и б а т а ф с и л и Р . Ғ а ф ф о р о в с о л и 1 9 8 9 б а т а б ъ р а с и д , б о
м а с л и њ а т у т а ш а б б у с и ў б а н а қ ш а г и р и ф т а ш у д а т а ҳ т и т а ҳ р и р и
б е в о с и т а и в а й а н о м ё ф т .
ҷ
IV. АДАБИЁТИ ИСТИФОДАШУДА:
1. А. Воҳидов ва дигарон. Забоншиносии то ик дар асрҳои Х-ХYI.
ҷ
Самарқанд, 2007.
2. А. Воҳидов, Ма идова С. Забон аст тору пуди маънавият. Самарқанд, 2019.
ҷ
3 . Р.Ғаффоров. Забон ва услуби Р. Ҷ алил. Душанбе , 1966.
4 . Р.Ғаффоров. Забон ва нависанда. Душанбе , 1985.
5. Р.Ғаффоров. Забони адабии ҳозираи то ик.(Хелҳои ибора). Душанбе, 2000
ҷ
6. Р. Ғаффоров. Забоншиносии то ик. Дониш, 1980.
ҷ
7. Ғ. ўраев. Олими пуркор ва муррабии ғамхор. Д
Ҷ ушанбе , 1992.
37

СОМОНАИ ИНТЕРНАТ :Ӣ
1. www.ZiyoNet.uz
2. www.wekopedia.tj
3. http :// www . foxitsoftware . com
4. www . persianacademy . ir / UserFiles / Image / naame 09. pdf
5. www . persianacademy . ir / UserFiles / Image / naame 05. pdf
6. www.ziyouz.com kutubxonasi

ЛОИ ҲАИ КОРИ КУРС Ӣ
Факултети Филология Ш ъбаи Филология ва ом зиши забонҳо: забони
ӯ ӯ
то ик
ҷ ӣ
Дониш и
ҷӯ курси 2 Болтабоева Асалой
1. Аз фанни «Раззоқ Ғаффоров - забоншиноси варзида».
СУПОРИШ
Номи мавз ъ: _________________________________________________
ӯ
_____________________________________________________________
38

2. Маълумоти асос :___________________________________________ӣ
_____________________________________________________________
______________________________________________________________
3. Адабиёт:____________________________________________________
_______________________________________________________________
_______________________________________________________________
Баррас ва баҳодиҳии кори курсие, ки аз р и мавз ъ навишта шудааст, аз
ӣ ӯ ӯ
ониби роҳбар
ҷ
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
__________________________________________________________________
________________________________________
Кори курс дар муддати муқарраршуда ва сифат мувофи
ӣ қ и талаб и ҷ ро карда
_______________________.
Хол барои бақайдгир _______ хол (максимал - 40 хол)
ӣ
39

Хол барои гузориши дифоъ _______ хол (максимал - 30 хол)
Хол барои авобҳо ба саволҳо ______ хол (максимал - 30 хол)ҷ
Ҳамаг _______ хол (максимал - 100 хол)
ӣ
Ба кори курс баҳои “_______” дода шуд.
ӣ
Роҳбари илм :
ӣ _______ ____________________________
40

Раззоқ ғаффоров – забоншиноси варзида

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish