Rentgenologik tekshirishning umumiy, xususiy va maxsus usullari - Медицина - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	40000UZS
Размер	2.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	31 Октябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	Медицина

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Rentgenologik tekshirishning umumiy, xususiy va maxsus usullari

Купить

Kurs ishi
Mavzu: Rentgenologik tekshirishning umumiy,xususiy va maxsus
usullari
1

Mavzu: Rentgenologik tekshirishning umumiy, xususiy va maxsus usullari
Mundarija:
I. Kirish……………………………………………................................................ 3
II. Asosiy qism…………………………………………………………………….. 5
1. Rentgen nurlari haqida tushuncha....................................................................... 5
2. Rentgenologik tekshirish usullarining turlari………………………………. 9
3. Nafas olish a’zolarini tekshirishda rentgenologik usullardan
foydalanish…………………………………………………………………...….. 17
III. Xulosa………………………………………………………………………... 24
IV. Foydalanilgan adabiyotlar…………………………………………………… 25
2

I. Kirish
Kurs ishining dolzabrligi : Rentgenologiya (rentgen va logiya) — tibbiyot
sohasi: a zolar va sistemalar tuzilishi hamda funksiyalarini tekshirishda, kasalliklarʼ
rentgenodiagnostikasida rentgen nurlaridan foydalanish masalalarini o rganadi.
ʻ
Rentgenologiya rentgen nurlari kashf etilishi bilan yuzaga kelgan. Rentgenologiya
odam morfologiyasi, fiziologiyasi va patologiyasiga oid bir qancha masalalarni
ishlab chiqishda, shuningdek, sog liqni sakdashni amaliy rivojlantirishda muhim
ʻ
rol o ynadi. Rentgenologik metod kasalliklarni aniqlashda yetakchi usullardan
ʻ
hisoblanadi (qarang Rentgenodiagnostika). Rentgenologiyaning 20-asrning
ikkinchi yarmidagi rivoji fan va texnika taraqqiyoti bilan chambarchas bog liq.
ʻ
Hozirgi rentgenologiya oldida tibbiyot sohasidagi rentgen texnikasini va
kasalliklarni tekshirish metodikasini takomillashtirish, kasalliklarni rentgen nurlari
bilan aniqlash nazariyasini rivojlantirish, turli organlarning rentgenogrammasi va
lanflyuorogrammasini hosil qiladigan avtomatik qurilmalarni yaratish,
angiografiya va limfografiyani rivojlantirish, elektrorentgenografiyani amalda
tatbiq etish, bemorlarni rentgenologik tekshirishdan o tkazishda ularni rentgen
ʻ
nurlaridan muhofazalashni kuchaytirish kabi muhim masalalar turibdi.
Rentgenologiya bilan radiologiya tarixan o zaro jips bog langan bo lib, bu
ʻ ʻ ʻ
bog liqlik, misol uchun, ilmiy jamiyatlar, jurnal va boshqa (rentgenoradiologiya
ʻ
tarzida) nomlanishida o z aksini topgan. Ko pgina mamlakatlarda rentgenologiya
ʻ ʻ
ma nosini "radiologiya" termini ishlatiladi. Rentgenologiya fani
ʼ tibbiyot
institutlarining rentgenologiya va radiologiya kafedralarida o qitiladi.
ʻ
O zbekistonda ilk bor 1921-yil O rta Osiyo universiteti tibbiyot fakultetida rentgen
ʻ ʻ
kabineta, 1923 yildan bu kabinet negizida alohida rentgenologiya bo limi tashkil
ʻ
etildi. Keyinchalik birinchi o zbek rentgenologiyalaridan E. Egamberdiyev, S.
ʻ
Nosirov va boshqa shu sohada faoliyat ko rsata boshladilar. 1958-yil Toshkentda
ʻ
O zbekiston Rentgenologiya, radiologiya va onkologiya ilmiy tadqiqot instituta
ʻ
tashkil etilishi, ToshTI, SamTI, Pediatriya tibbiyot instituti, Andijon tibbiyot
3

instituti, Respublika vrachlar malakasini oshirish institutida rentgenologiya
kafedrasi ochilishi munosabati bilan bu fan rivojlandi.
Kurs ishining maqsadi : Rentgen nurlarining tibbiyotda qo’llanilishi, rentgen
nurlari orqali amalga oshiriladigan rentgenologik tekshirish usullarini o’rganish,
ularni turli sohalarga tadbiqini o’rganish. Rentgenologik tekshirish usullarini
o’rganish orqali rentgen nurlarining takomillashuvi, tibbiyotning turli sohalarida
qo’llanilishi, a’zolar joylashuviga ko’ra turli kasalliklar xususiyatlarini o’rganish
va ularni tashxislash, diagnostika qilishda, davolashda qo’llashga erishish muhim
hisoblanadi
Kurs ishining hajmi : Kurs ishi kirish, asosiy qismdagi uchta reja va xulosa
qismlaridan iborat. Kirish qismi 2 betni, asosiy qismdagi uchta reja 18 betdan,
xulosa qismi 1 betdan, foydalanilgan adabiyotlar ham 1 betdan, kurs ishining
umumiy hajmi esa 25 betdan iborat.
4

II. Asosiy qism
1. Rentgen nurlari haqida tushuncha
Rentgen nurlari juda qisqa to’lqin uzunligiga va yuqori energiyaga ega
bo’lgan elektromagnit nurlanishdir.1895-yilda nemis fiziga Vilgelm Rentgen
tomonidan razryadlangan(elektrsizlantirilgan) gaz orqali tok o’tishini o’rganish
jarayonida kirib boruvchi nurlanishni kashf etildi.1901-yilda Nobel mukofoti
roentgen nurlarini kashf etgani uchun berildi.
Rentgen nurlarining xususiyatlari
1. Elektromagnit tabiati: Rentgen nurlari ko’rinadigan yorug’lik, radio to’lqinlar va
mikroto’lqinlarga o’xshash elektromagnit nurlanish shaklidir.
2. Optik xususiyati: Rentgen nurlarining optik xususiyatlarida yorug’likning
barcha xususiyatlariga o’xshash sinish va qaytish, qutblanish va difraksiya kabi
hodisalar kuzatiladi. Rentgen nurlari ko’rinadigan yorug’lik uchun shaffof
bo’lmagan istalgan jismdan o’tish qobiliyatiga ega.
3. To’lqin uzunligi: Rentgen nurlarining to’lqin uzunligi odatda 0,01 dan 10 nm
gacha. Tibbiyotda λ =1-6*10 −3 nm qo’llaniladi.
4. Yuqori energiya: Rentgen nurlari yuqori energiyaga ega bo’lib, atomlar va
molekulalarning tuzilishini o’rganish, shuningdek, rentgen diagnostikasi kabi
tibbiy maqsadlarda foydali hisoblanadi.
5. Muhitga kirib borishi: Rentgen nurlari ko’plab materiallarga, jumladan, inson
tanasining yumshoq to’qimalariga kirib boorish xusuxiyatiga ega. Bu esa tibbiy
diagnostika va turli materiallarni tadqiq qilishda foydali hisoblanadi.
6. Ko’rinishi: Rentgen nurlarining o’zi inson ko’ziga ko’rinmaydi, lekin ular
fotografik plyonkalar yoki raqamli detektorlar orqali kompyuterda tasvirlarni
yaratish mumkin, keyinchalik shifokorlar yoki tadqiqotchilar tomonidan
izohlanadi.
5

7. Ionlashish: Rentgen nurlari atomlar va molekulalarni ionlash uchun yetarli
energiyaga ega, bu esa to’qimalar va hujayralarga zarar yetkazishi mumkin.
Shuning uchun rentgen nurlari bilan ishlashda ehtiyotkorlik va tegishli himoya
choralarini ko’rish kerak.
8. Moddadan o’tishi: Moddadan o’tayotganda rentgen nurlari oqimi zaiflashadi.
Zaiflanish darajasi jismning tuzilishiga bog’liq, shuning uchun jismni yoritish
orqali o’rganish struktura haqida ma’lumot olish mumkin. Rentgen nurlanishi
fotografik plyonkaning qorayishiga va ma’lum moddalarning porlashiga olib
keladi, shuning uchun plyonkada soya tasvirini o’rnatish mumkin.
1-rasm. Rentgen trubkasining sxemasi
Rentgen nurlari rentgen trubkasida olinadi. Rentgen trubkasi kuchlanishga ega
bo’lgan anod va katoddan iborat. Rentgen trubkasi ishlash prinsipi termoelektron
emissiya hodisasiga asoslangan. Termoelektron emissiya-bu qizdirilgan metalldan
6

elektronlarning chiqishidir.
2-rasm. Rentgen trubkasi
Rentgen nurlari ikki xil bo’ladi: tormozlovchi va xarakteristik.
Tormozlanish nurlanishi: Nishonga tushayotgan elektronlar unga yaqinlashayotgan
atom yadrolari maydoni hisobiga tormozlanishni boshdan kechiradi. Tormozlanish
bu teskari tezlashtirish bilan harakatlanish jarayoni,bunda tez harakatlanuvchi
zaryadlar elektromagnit to’lqinlarni atrofdagi bo’shliqqa chiqaradi. Elektronlar
energiyaning bir qismini elektromagnit nurlanish shaklida yo’qotadi va bu jarayon
tormozlanish rentgen nurlanishini ifodalaydi. Turli elektronlar uchun tormozlanish
shartlari har xil,shuning uchun o’rganilayotgan fotonlar energiyasi har xil va
uzluksiz nurlanish spektriga ega.
E= h ν (1)
А = е U (2)
eU = h ν
мах (3) (3)
bu yerda (1) formula rentgen nurlanish kvant energiyasini, (2) elektr maydon ishi,
(3) formula esa fotonning maksimal mumkin bo’lgan energiyasini ifodalaydi.
7

3-rasm. Tormozlanish nurlanish spektri
Xarakteristik nurlanish. Elektronlar yetarlicha darajada katta bo’lganida
elektronlarning tormozlanishi natijasida yuzaga kelgan nurlanishdan tashqari,
xarakteristik nurlanish, ya’ni anod atomlarining ichki elektron qobiqlarining
uyg’onishi natijasida vujudga keladigan nurlanish ham kuzatila boshlaydi.
Xarakteristik nurlanish tezlashtirilgan elektronlarning ichki anod moddasi
atomlarining elektronlari bilan o’zaro ta’siridan kelib chiqadi. Hodisa
elektronlarning yetarli energiylarida yuz berishi mumkin, ya’ni elektronlar
atomning har qanday qobig’idan urilishi mumkin,masalan K-qobiqdan ham.
Natijada,yuqori va pastki energiya darajalari orasidagi elektronlar o’tishlarining
butun kaskadi sodir bo’ladi. Ular fotonlarning shakllanishi bilan birga keladi.Atom
raqami (Z) o’sishi bilan yuqori chastotalar mintaqasiga (yoki qisqa to’lqin
uzunliklari) spektrlar siljiydi.
4-rasm. Xarakteristik nurlanish spektri
8

5-rasm. Xarakteristik nurlanish hosil bo’lish mexanizmi
Rentgen nurlari inson organizmidan yumshoq to`qimalarda yutilmagan holda o`tib
ketadi va buni juda ham sezgir detektor qayd qilib juda qisqa vaqt ichida
kompyuter ekranida tasvir hosil qilinadi.
Rentgenologik tekshirish — a zo yoki sistemaning morfologik va funksionalʼ
faoliyatini rejali tekshirish, uning normal yoki patologik holatiga baho berish,
ob`ektiv diagnostik ma lumot olish uchun ishlatiladigan tekshirishdir.
ʼ
Rentgenning plyonkaga tushirilgan tasvirida biz har hil intensivlikdagi soyalar
hosil bo`lganini ko`ramiz suyaklar (qattiq to`qimalar) oq rangda, yumshoq
to`qimalar kul rangda bo`ladi. To`qimaning zichligi qanchalik katta bo`lsa, uning
rentgen nurida hosil bo`lgan soyasi yorqinroq ko`rinadi, chunki rentgen nuri qattiq
to`qimalarda yutiladi. O`pka rentgen tasvirida qora rangda ko`rinadi.
9

2. Rentgenologik tekshirish usullarining turlari
Asosiy rentgenologik tekshirish usullariga : rentgenoskopiya,
rentgenografiya, flyuorografiya va elektrorentgenografiya kiradi.
Rentgenografiya (yun. greapho — yozmoq, tasvirlamoq degani)
rentgenologik tekshirish usuli bo lib, bunda o rganilayotgan ob yektning tasviriʻ ʻ ʼ
plyonkada (to g ri yoki analogli rentgenografiya) yoki mahsus raqamli
ʻ ʻ
qurilmalarda (raqamli rentgenografiya) olinadi. Statik tasvir – rentgenoskopiyadan
farqli o’laroq, bu erda dinamik tasvir real vaqtda olinadi.
Afzalliklari:
– yuqori aniqlik imkoniyati
– rentgenogrammaning ob'ektivligi
– hujjatlashtirish va uzoq muddatli saqlash imkoniyati
– ko'plab mutaxassislar tomonidan baholash imkoniyati
– bir nechta tasvirlarni solishtirish
– bemorga nisbatan kamroq nurlanish ta'siri
Kamchiliklari :
– tasvir proyeksiyasi
– salbiy tasvirni olish
– past to'qimalar kontrasti
Nimani tasvirini kuzatishimizga qarab rentgenografiya 2 turga bo`linadi
 obzornaya - bunda katta yuzadagi tasvir hosil qilinadi. masalan qorin bo`shlig`i
va ko`krak qafasi
10

 pritselnaya – bunda aynan bir organ tasviri hosil qilinadi masalan tishlarning
tasviri, umurtqa pog`onasining tasviri qisqa qilib aytganda aynan zararlangan
joyning tasviri hosil qilinadi.
Rentgenografiyaga tushishning absolyut qarshi ko`rsatmalari yo`q, nisbiy qarshi
ko`rsatmalari bor, bular yosh bolalar va homilador ayyollarga tavsiya qilinmaydi.
(a)
(b)
(v)
6-rasm. Rentgenografiyada a’zolar tasviri ko’rinishi. (a)-oyoq panjasi, (b)-ko’krak
qafasi, (v)-oyoq
11

7-rasm. Rentgen usulining sxemasi
Rentgenoskopiya (grekcha scopeo - ko'rmoq, kuzatmoq degani) –
rentgenologik usul bo'lib, obekt tasviri flyurosent ekranda olinadi. Ushbu
tadqiqotda rentgen trubkasi tomonidan generasiyalanadigan rentgen nurlari dastasi
bemorning tanasidan o'tib, fluoressent ekranga tushadi va unda ijobiy soya tasvirini
hosil qiladi. Rentgenoskopiya yo‘li bilan o‘pka, yurak, katta qon tomirlar, ko‘ks
oralig‘i va diafragmani tekshirish mumkin, buning uchun bemor ekran bilan
rentgen trubka orasida, shtativ oldida turadi. Ko‘krak qafasini rentgenoskopiya
qilganda yuqori kuchlanishli tok 50-70 kV (ob`ektning qalinligiga qarab ), tok
kuchi 3-4 mA bo‘lishi kerak. Ekranni yoritish yo‘li bilan qizilo‘ngach, me da,ʼ
o‘t pufagi va siydik yo‘llarini ko‘rganda texnik ko‘rsatkichlar oshiriladi.
Rentgenoskopiya a zo yoki sistemaning har xil sharoitda va holatda
ʼ
(proyeksiya) tekshirishga imkon beradi. U orqali organni (qovurg‘a, diafragma,
yurak, me da, ichak va h.k.) kuzatib, uning vazifasini o‘rganish mumkin.
ʼ
A zoni rentgen nuri bilan tekshirganda o‘zgargan joy zichlashgan bo‘ladi,
ʼ
siyraklanish ro‘y beradi yoki to‘qima yo‘q bo‘lsa, o‘rnini havo yoki gaz
egallaydi. Rentgenoskopiyada zichlashgan joy intensivligiga qarab turli soya
(qorayish) hosil qiladi, to‘qimaning siyraklashgan yoki yo‘qolgan joyi esa
ekranda juda yorug‘ ko‘rinadi.
12

Rentgenoskopiya taxminiy tekshirish usuli bo‘lib, u a zo morfologiyasiʼ
va funksiyasi to‘g‘risida fikr beradi, shuning uchun o‘zgarish topilganda
rentgenografiya qilish kerak, unda o‘zgargan joy yaxshi tasvirlanadi va
jarayonni har taraflama o‘rganish mumkin bo‘ladi. Rentgenoskopiya va
rentgenografiya usullari bir-birini to‘ldirib, a zo holati to‘g‘risida yetarli
ʼ
ma lumot olishda kasallikni aniqlash va tashhis qo‘yishda katta yordam beradi.
ʼ
Afzalliklari: oddiylik va iqtisodiy samaradorligidadir, chunki ko'p o’qli va
polipozitsion tadqiqotlar imkoniyatini beradi, ya'ni, bemorda turli proektsiyalarda
va pozitsiyalarda tadqiqotini o'tkazish, real vaqt rejimida o'rganilayotgan
organlarning anatomik, morfologik va funktsional xususiyatlarini baholash
imkoniyatini beradi.
Kamchiliklari :
– past to'qimalar kontrasti
– bemorga yuqori nurlanish dozasi
– shifokorga nagruzka
– hujjatlashtirish imkoniyatlarining yo'qligi

8- rasm . Rentgenoskopiyaga tushirilgan ko ’ krak qafasi tasviri
Flyurografiya usuli to ' liq o ' lchamli soyali rentgen tasvirini lyuminestsent
ekrandan fotografik plyonkaga suratga olishga asoslangan . Plyonka formatiga
qarab , analog flyurografiya kichik , o ' rta va katta ramkali (100 x 100 mm ) bo ' lishi
13

mumkin . Ommaviy profilaktik tadqiqotlar uchun , asosan , ko ' krak qafasi organlari
uchun ishlatiladi . Zamonaviy tibbiyotda ko ' proq ma ' lumot beruvchi katta ramkali
flyurografiya yoki raqamli flyurografiya qo ' llaniladi .
Oddiy tomografiya ( klassik tomografiya ) – o ’ rganilayotgan ob ’ ektning
ma ’ lum bir chuqurligida yotgan qatlamning tasvirini olish uchun ishlatilishi
mumkin bo ’ lgan rentgen tekshiruvi usuli . Ushbu turdagi tadqiqot uchta
komponentdan ikkitasining harakatiga asoslanadi ( rentgen trubkasi , rentgen
plyonkasi , o ’ rganish ob ' ekti ).
• Proyeksion tasvirlarini talqin qilishda qiyinchiliklar uchun foydalaniladi ( patologik
jarayonning tuzilishi va darajasi haqida qo ' shimcha ma ' lumot olish uchun )
Kamchiliklari:
– Trubka va plyonka harakati tufayli noaniq tasvir olinishi .
– Radiatsiya ta'siri rentgenografiyaga qaraganda 2 baravar yuqori.
9-rasm. Oddiy tomografiya sxemasi
14

10-rasm. Elektrorentgenografiyada olingan tasvir.
Elektrorentgenografiya - bu oddiy yozuv qog'ozida o'rganilayotgan
hududning tasvirini olish uchun qollaniladigan rentgen diagnostika usuli.
Amerikalik fizik Charlz Karlson (1938) tomonidan ishlab chiqilgan. 1960-
yillarda Elektroliz mashinasozlik mahsulotlarini, uran bloklarini va boshqalarni
buzilmaydigan tekshirish usuli sifatida, shuningdek, tibbiyotda suyaklar va sut bezlari
kasalliklarini aniqlash uchun ishlatilgan. 1964–65 yillarda SSSRda E. birinchi marta
ichki organlar va siydik tizimi kasalliklari diagnostikasida ishlatilgan;
Usulning asosi shundaki, zaryadlangan yarimo'tkazgichli selen
plastinkadagi elektr potentsiali rentgen nurlari dozasiga mutanosib ravishda
kamayadi. Yashirin elektrostatik tasvir maxsus namoyon bo'ladigan kukunni
purkash orqali vizualizatsya qilinadi. Yarimo'tkazgichli plastinkadagi kukun tasviri
yozuv qog'oziga o'tkaziladi. Tasvirni qog'ozga mahkamlash aseton bug'ida isitish
orqali amalga oshiriladi.Umumiy surat olish, ishlov berish vaqti 2-3 minut.
Usulning afzallik tomoni : tezkorligi, arzonligi, tasvirning yuqori
kontrastligi va fotolaboratoriya yo‘qligi. Hozir bu usulning qo‘llanishi cheklangan.
Kontrastli rentgen diagnostikasi rentgen kontrast moddalarini tanaga kiritish
orqali sun'iy kontrastdan foydalanishga asoslangan. Radiokontrast moddalar
rentgen-musbat va rentgen-salbiy nurlariga bo'linadi. Rentgen-musbat moddalar
15

asosan og'ir metallarni o'z ichiga oladi, masalan - yod yoki bor. Ular nurlanishni
yumshoq to'qimalarga qaraganda kuchliroq o'zlashtiradi. Rentgen nurlarining
salbiy moddalari gazlardir: kislorod, azot oksidi, havo. Ular rentgen nurlanishini
yumshoq to'qimalarga qaraganda kamroq o'zlashtiradi va shu bilan
tekshirilayotgan organga nisbatan kontrast hosil qiladi. Sun'iy kontrast
gastroenterologiya, kardiologiya va angiologiya, pulmonologiya, urologiya va
ginekologiyada, shuningdek LOR amaliyotida va suyak tuzilmalarini o'rganishda
qo'llaniladi.
Kontrast moddalar:
– suvda eriydigan
– yog'da eriydigan
– gazlar
Rentgen tasvirlarni Rentgen kasetalar va plyonkalardan foydalanmasdan olish
usullari , shuningdek , kompyuter va mikroprotsessor texnologiyasidan foydalangan
holda Rentgen tasvirlarni qayta ishlash usullari .
– Raqamli tasvir :
– birlamchi raqamli rentgenografiya usullari
– Rentgen kompyuter tomografiyasi (KT)
Afzalliklari
• tasvirning yuqori sifati
• tasvirlarni ekranda tez ko'rsatish
• arxivlash va ma'lumotlarni saqlash
• standart rentgen plyonkasi va rivojlanayotgan reagentlarning etishmasligi
• radiatsiya ta'sirini kamaytirish
• mobillik - ma ' lumotni yozib olish va uzatish qobiliyati
16

11-rasm. Kontrastli rentgen diagnostikasida olingan ko’krak qafasi a’zolarining
tasviri
17

3. Nafas olish a’zolarini tekshirishda rentgenologik
usullardan foydalanish
Rentgen va boshqa nurlarning diagnostikada qo‘llanilishi ko‘krak qafasi
a`zolarini funksional va morfologik jihatdan o‘rganishda, kasalliklarini o‘z vaqtida
aniqlashda zamonaviy pulmonologiyaning rivojlanishiga katta xissa qo‘shdi. Hozir
klinikada nafas a`zolarini rentgenologik va nur qo‘llanadigan boshqa usullar bilan
tekshirish katta ahamiyatga ega, chunki ular ko‘p hollarda, tashhisni aniqlashda hal
qiluvchi rol o‘ynaydi. Kasallikning umumiy rentgen diagnostikasi turli
intensivlikka ega bo‘lgan soya yoki yorug‘likni o‘pka va ko‘ks oralig‘ida
aniqlashga asoslanib, bir patologik jarayonni ikkinchisidan farq qilishga imkon
beradi. Ko‘krak kafasi a`zolari anatomik tuzilishiga ko‘ra suyak negizi va yumshoq
to‘qimalardan tashkil toptan. A`zolar zichlanishi va nurlarni o‘tkazishiga qarab
turlicha soya yoki yorishish beradi. Shuiing uchun ko‘krak qafasi a`zolarini
rentgen nurlari bilan tekshirilganda o‘pkaning yoritilgan fonida suyak skeleti,
yurak va katta tomirlar, diafragma yaxshi ko‘rinadi. O‘pka yumshoq to‘qimadan
tuzilgani va ichida havo borligi sababli unda rentgen nurlari singimasdan oson
o‘tadi va hosil bo‘lgan yorug‘ fonda turli zichlanishga ega tuzilmalar soya beradi
va ular atrofidagi baquvvat to‘qimalardan ajralib turadi. Ko‘krak qafasining suyak
skeleti birmuncha zich bo‘lgani uchun undan rentgen nurlari kamroq o‘tadi, shu
sababdan rentgenologik usullar bilan tekshirganda ular turli intensivlikka ega
bo‘lgan soya holida ko‘rinadi, bu suyakning tuzilishiga bog‘liq. Shunday qilib,
muskullar va teri bilan qoplangan ko‘krak qafasining suyak skeleti, havosi bor
o‘pka bilan o‘ralgan yurak va yirik tomirlar tabiiy kontrast hosil qiladi, bu ularni
turli rentgenologik usullar bilan tekshirish va o‘rganishga imkon beradi
Ko‘krak qafasi a`zolarini zamonaviy tekshirish usullarini kuyidagi
guruhlarga bo‘lish maqsadga muvofiqdir: 1. Rentgenologik tekshirish usullari: a)
asosiy (rentgenoskopiya, rentgenografiya, flyuorografiya, elektrorentgenografiya -
18

ko‘krak qafasi skeleti uchun); b) qo‘shimcha (tomografiya, zonografiya,
kompyuter tomografiya va b.q.); v) kontrast modda yuborib tekshirish
(bronxografiya, angiopulmonografiya, mediastinografiya va b.q.); Radionuklid
tekshirish usullari (radiometriya, radiografiya, skanerlash, ssintigrafiya), KT
(emission) va b.q. Zamonaviy tasvir beruvchi usullar (ultratovush, termografiya,
MP-tomografiya va b.q.). Rentgenfunksional tekshirish usullari.
ASOSIY RENTGENOLOGIK TEKSHIRISH USULLARI
1. Rentgenoskopiya va rentgenografiya juda keng tarqalgan klassik
tekshirish usullariga kiradi . Rentgenoskopiyada bemor shtativ oldida , ekran
orqasida , unga qarab turadi . Rentgen apparatining elektr sxemasidagi katta kuchga
ega tokni ulaganda ko ‘ krak qafasidagi a ` zolar ekranda ko ‘ rinadi . Tekshirish
vaqtida ko ‘ krak qafasining shakli , qovurg ‘ alarning turishi , qovurg ‘ aaro masofa
holati va ko ‘ ks oralig ‘ i a ` zolariga e ` tibor beriladi . Ekranda tasvirning koptrastligi
hamda keskinligini oshirish uchun diafragma qisqartirilib , chegaralangan
maydoncha kichik nur tutami bilan yoritiladi va o ‘ pkaning hamma qismlari birin -
ketin , o ‘ ng tomonini chan tomoniga solishtirib , sinchiklab o ‘ rganiladi .
Rentgenoskopiya vaqtida bemorni turli proeksiyalarda ( old , yon , qiya va b . q .), turli
holatda ( turg ‘ azib , yotqizib , yonboshlatib ) yoki ko ‘ p proektsiyalarda tekshirish
mumkin . Rentgenografiya ko ‘ krak qafasini rentgenologik tekshirishda muhim
ahamiyatga ega komponent hisoblanadi , u plyonkada o ‘ pka , suyak va boshqa
a ` zolardagi o ‘ zgarishlarni ifodalash xususiyatiga ega bo ‘ lib , ularni sinchiklab
o ‘ rganish uchun sharoit yaratadi . Rentgenoskopiyaga nisbatan uning hal qiluvchi
hususiyati ko ‘ proq . Rentgenogramma - ob ` ektiv yuridik hujjat bo ‘ lib , patologik
jarayonni dinamik o ‘ rganish imkonini beradi . Suratlar talabga binoan old ( to ‘ g ‘ ri ),
yon va qiya holatlarda 1,5-2 m masofada , 0,05-0,1 sekundda chuqur nafas olib , uni
saqlab turgan holda olinadi . Ba`zan qo‘shimcha suratlar ham olishga to‘g‘ri keladi.
Flyuorografiya - o‘lchami 70x70 yoki 90x90 mm bo‘lgan flyuorogrammalarda
ko‘krak qafasi a`zolari tasvirini olish usuli. Kontingyenti katta korxonalar
(idoralar, fabrikalar, institutlar va boshqa muassasalar) xizmatchilari, ishchilari,
19

talabalar, bemorlar (katta kasalxonalarda) va uyushgan odamlar o‘pkasini
tekshirishda qo‘llaniladi. Ko‘krak qafasini bir marta 70x70 mm kadrga
flyuorogramma qilganda bemorning oladigan nuri - 0,87x10-4 Kl/kg (0,34 R),
100x100 mm kadrda esa -0.8X10-4 Kl/kg (0,3 R). Elektrorentgenografiya -
ko‘krak qafasi a`zolarining rentgenologik tasvirini maxsus elektr rentgen
apparatlari yordamida oddiy oq qog‘ozga olish usuli. Umumiy surat olish, ishlov
berish vaqti 2-3 minut. Usulning afzallik tomoni: tezkorligi, arzonligi, tasvirning
yuqori kontrastligi va kamchiligi: fotolaboratoriya yo‘qligi. Hozir bu usulning
qo‘llanishi cheklangan.
QO‘SHIMCHA VA MAXSUS USULLAR
Tomografiya - o‘pka va ko‘ks oralig‘idagi a`zolarning qatlam-qatlam
suratini olish usuli. Bu usulda ob`ekt qimirlamaydi, rentgen trubka bilan plyonkali
kasseta bir-biriga nisbatan qarama-qarshi harakatda bo‘ladi. Tomografiya qilish
bosqichlari: patologik jarayon chuqurligini aniqlash; qatlam sathini hisoblash;
sharoitni tanlash;tomogramma qilish Qatlam suratlarni old (to‘g‘ri) va boshqa
holatlarda olish mumkin. Simultan kassetasi yordamida bir martada
tomogrammaning bir necha qatlamini olish mumkin.
Zonografiya - kichik burchakdan (5-10°) rentgen trubkani burish orqali
qavatma-qavat surat olish. Rentgentelevidenie - rentgenologik tasvirni masofaga
yuborish usuli; diagnostika imkoniyatlarini ancha kengaytiradi, bemor va
hizmatchilarning nurlanish darajasini keskin kamaytiradi. Tekshirishni magnit
lentasiga yozib olish imkonini beradi. Rentgenokinematografiya - elektron optik
o‘zgartirgich -EOO‘, RTK yordamida rentgen ekranidagi tasvirni kinoplyonkaga
olish usuli. RTK rentgen ekran yorug‘lanishini bir necha ming marta kuchaytiradi.
Eni 16 yoki 35 mm li plyonkaga 1 sekundda 25-30 surat olinadi.
RENTGEN KONTRAST USULLAR
Tekshiriladigan a`zo yoki sistema o‘zining zichlanishiga qarab atrofdagi
a`zolar va to‘qimalardan farq qilmagan hollarda bu usul qo‘llaniladi. Shuning
20

uchun hozirgi vaqtda kontrast usullar asosiy rentgendiagnostika usuli hisoblanadi.
Bronxografiya - bronx tarmoqlarini yodolipol, sulfayodol, propilodon va bariy
sulfat aralashmasi bilan kontrast holatda tekshirish. Nafas yo‘llarining yuqori
qismini ingalyatsiya usulida surtish yoki purkash yo‘llari bilan anesteziya
qilgandan keyin kontrast modda yuboriladi. Kateter burun katagi yoki og‘iz
bo‘shlig‘i orqali kiritiladi. U yoki bu bronx kontrast moddalar bilan ikki usulda
to‘ldiriladi. Birinchi usul pozitsion bronxografiya deyiladi, uni bajarish uchun
bemor kerakli holatni egallashi lozim. Ikkinchi usul yo‘naltirilgan bronxografiya
deb ataladi, uni bajarishda boshqariladigan kateter ishlatiladi, bu usul hozir keng
qo‘llaniladi
12-rasm. Bronxografiyada olingan bronxlar
tasviri
Bronxografiyadan ob`ektiv ma`lumot
olishda, surunkali o‘pka kasalligida, bronx
tarmoqlaridagi rak va boshqa o‘smalarni
aniqlashda foydalaniladi. Harorat yuqori
bo‘lganda, aorta anevrizmasida, o‘pka
emfizemasida bu usulni qo‘llash mumkin emas.
Angiopulmonografiya - kontrast modda - 60% li triombrast yoki boshqa
analoglarini yuborib, chegaralangan joyning tomirlarida qon aylanishini
rentgenologik tekshirish usuli. Usul chegaralangan joy tomirlarini, o‘pka tomirlari
funktsiyalarini o‘rganishda, nuqsonlarni aniqlashda, xavfli o‘smalarda o‘pka
tomirlarining zararlanish darajasini aniqlashda qo‘llaniladi. Asosiy tekshirish
usullari: umumiy angiopulmonografiya, selektiv angiopulmonografiya, terminal
angiopulmonografiya.
Diagnostik pnevmotoraks - bemorning yoshi va tekshirish vaziyatiga qarab
plevralararo bo‘shliqqa 100 dan 1200 ml gacha gaz (tozalangan havo, kislorod)
21

yuborib tekshirish usuli. Usul ko‘krak qafasidagi murakkab patologiyalarda, o‘pka
to‘qimasi bilan diafragma chegarasida, umurtqa bilan yurak yoki kistani aniqlashda
qo‘llaniladi.
Pnevmomediastinum (mediastinografiya) - ko‘ks oralig‘iga 200 dan 600 ml
gacha gaz yuborib sun`iy kontrast yaratish. Poligrafiya. Bu usul diplogramma yoki
triplogrammadan iborat. Diplogrammada ko‘krak qafasining surati bitta plyonkaga
maksimal chuqur nafas olish va chiqarish bosqichlarida olinadi, triplogrammada
esa bitta plyonkaga o‘pka ikkala bo‘lagining o‘rta zonasi nafas olishning uch
bosqichida suratga olinadi. Bu a`zolar harakati va funksional o‘zgarishlarni
(ayniqsa pnevmokonioz va o‘pka emfizemasida) o‘rganishga imkon beradi.
SOYALARNING RENTGENOLOGIK TAVSIFI
O‘pka va plevra kasalliklarining aksariyati rentgen tasvirida soya (qorayish)
bo‘lib ko‘rinadi, ularni sinchiklab o‘rganish muhim ahamiyatga ega. Soya
(qorayish) - bu o‘pka to‘qimasining havosiz, uning o‘rniga patologik substrat
paydo bo‘lgan, atrofidagi normal o‘pka to‘qimalariga nisbatan rentgen nurlarini
ko‘proq singdiradigan qismidir. Ko‘krak qafasini rentgenoskopiya qilganda
o‘pkaning yorug‘ fonida soya fokusi ekranda pozitiv bo‘lib ko‘rinadi.
Rentgenogrammada (suratda aksi ifodalanadi) negativ bo‘lib ko‘rinadi. Buni hech
qachon unutmaslik kerak. Shunday qilib, o‘pka rentgenogrammalarini o‘rganish va
tasvirlash pozitiv rejada bajariladi. O‘pkani rentgenogramma yoki rentgenoskopiya
qilganda ekranda har bir soyaga to‘la qimmatli tavsif berish uchun quyidagi
ko‘rsatmadan foydalanish kerak: 1-soyaning joylashgan o‘rni; 2-soni; 3-shakli; 4-
kattaligi; 5-intensivligi (quyukligi); 6-gomogenligi (bir turdaligi); 7-tuzilishi; 8-
konturi; 9-siljishi (joyini o‘zgartirishi).
Patologik jarayon soyasi bitta, bir tuda va tarqalib ketgan bo‘lishi mumkin.
Soya shakli morfologik tuzilishiga bog‘liq, sharsimon (yumaloq), oval,
g‘ildiraksimon, chiziqsimon, noto‘g‘ri (noaniq) va h.k. shaklda bo‘ladi. Soyaning
kattaligi santimyetrda o‘lchanadi va u total (umumiy), subtotal, bo‘limli,
22

chegaralangan, segmentar va o‘choqli bo‘lishi mumkin. Soya besh xil intensivlikka
ega: 1-soya xira, kuchsiz intensiv(yumshoq); 2-soya o‘rta intensiv(tig‘izlangan); 3-
soya intensiv(ko‘proq tig‘izlangan); 4-soya ohaklangan (petrifikat); 5-metall jism
soyasi. Soyaning intyensivligi zararlangan joyning masofasiga bog‘liq. Masofa
qancha uzoq bo‘lsa, intensivlik o‘sha anatomik substratda shuncha katta bo‘ladi.
III. Xulosa
23

Hozirgi kunda rentgen nurlaridan tibbiyot sohasida, a’zolar va sistemalar tuzulishi
hamda funksiyalarini tekshirishda kasalliklarni aniqlashda foydalaniladi. Rentgen
usullari ko’plab sohalarda keng qo’llanilishiga ega bo’lib, materiallar va biologich
to’qimalarning ichki tuzulishi tarkibi va xususiyatlari haqida qimmatli malumot
beradi. Shuning uchun ular tibbiyot sohasida muhim vosita bo’lib qolmoqda.
Rentgenografiya odatda suyak va ko’krak qafasini tekshirish uchun tekshirish
uchun ikki o’lchovli tasvirlarni oladi. Flyurografiya o’pka tasvirini yanada
kengroq ko’rish imkonini beruvchi tasvirlarni oladi. Bizni asosiy maqsadimiz aniq
tashxis qo’yish va bemorga kam zarar yetkazish bo’ladi. Shuning uchun bemor
holatiga qarab mos rentgenologik tekshirish usulini tanlashimiz kerak.
He
IV. Foydalanilgan adabiyotlar
24

1. G.Axmedov. atom fizikasi. Toshkent, 2013. VIII-
bob
2. Bragg W. H., Kleeman R. On the Ionization
Curves of Radium. Phil. Mag. 1904. V. 8. P. 726-
738. https://uz.wikipedia.org/wiki/Elektron
3. R. Bekjanov. Yadro fizikasi. Toshkent, 1975.
4. Hewitt HB Rationalizing radioteraphy: some
historical aspect of the endeavour. Br J Radiol.
1973 Oct; 46(550): 917-926.
https://icloudhospital.com/uz
5. T. N.ILYOSOV Klinik radiologiya asoslari ―O‘zbekiston
milliy ensiklopediyasi Davlat ilmiy nashriyoti Toshkent-2010‖
https://uz.wikipedia.org/wiki/
6. T.N.ILYOSOV
https://e-library.sammu.uz/.pdf
25

MUNDARIJA

I. Kirish

II. Asosiy qism

1. Rentgen nurlari haqida tushuncha

2. Rentgenologik tekshirish usullarining turlari

3. Nafas olish a’zolarini tekshirishda rentgenologik usullardan foydalanish

III. Xulosa

IV. Foydalanilgan adabiyotlar

Купить