Restoranda xizmat ko‘rsatish jarayoni
![IDEF0 metodologiyasi
IDEF0 – bu funktsional modellashtirish metodologiyasi. U tizimning tuzilishi
va funksiyalarini, shuningdek, ushbu funksiyalarni bog laydigan axborot vaʻ
moddiy obyektlar oqimini aks ettiruvchi funktsional modelni yaratish uchun
ishlatiladi.[5]
IDEF0 modellarini qurishda quyidagi bosqichlar mavjud:
Obyekt haqida ma’lumot yeg‘ish, uning chegaralarini aniqlash;
Modelni maqsadini aniqlash;
Diagrammalarni qurish , umumlashtirish va mayda bo‘laklarda bo‘lish
(dekompozitsa);
Tanqidiy baholash, taqriz va izohlar kiritish.
IDEF0 da funksiya(prosses yoki jarayon) deb ataluvchi bloklar kiruvchi
ma’lumotlarni chiquvchi ma’lumotlarga aylantrib beradi.Diagrammada funksiyalar
nomlangan to‘g‘ri to‘rtburchak yoki funksional blok shaklida tasvirlanadi.
Ma’lumotlarni turlarga bo‘lish uchun ICOM qisqartma nom ishlatiladi. Bu 4
ta turli yo‘naltirgichlarni ifodalaydi. Ular:
I(Input) – kirish – jarayonda zarur ma’lumotlar;
C(Control) – boshqarish – jarayon bajarilishiga ta’sir qiluvchi , cheklovlar va
yo‘riqnomalar;
O (Output) – chiqish – jarayon natijasi;
M (Mechanism) – bajaruvchi mexanizm – jarayonni amalga oshirishda xizmat
qiluvchi obyekt, narsalar.[4]
1-rasm. IDEF0. Kontekst diagramma
4](https://docx.uz/documents/de867dd3-2f7d-4a10-b1c4-53754001c16c/page_4.png?v=1)
![DFD metodologiyasi
Ma'lumotlar oqimi diagrammasi (Data Flow Diagram-DFD) tizimni bir-
biriga o‘qlar(strelkalar) orqali bog‘langan harakatlar to‘plami sifatida
modellashtirish hisoblanadi.
DFD - axborot tizimlarini ma'lumotlarni saqlash, qayta ishlash va uzatish
nuqtai nazaridan modellashtirish uchun mo‘ljallangan notatsiyadir.
DFD diagrammalarida ob'ektlarning grafik tasvirlari turli metodologiyalarda
farq qilishi mumkin. Eng keng tarqalganlari:
Gane-Sarson notatsiyasi;
De Marko (Yourdon - DeMarco) notatiyasi.
DFD metodologiyasi quyidagi asosiy elementlardan tashkil topgan:
Jarayon (ingliz. Process), ya'ni. ma'lumotlarni qayta ishlash uchun bajarilishi
kerak bo‘lgan funksiya yoki harakatlar ketma-ketligi. Bu buyurtma yaratish,
mijozni ro‘yxatdan o‘tkazish va hokazo bo‘lishi mumkin.[6]
Tashqi obyekt. Bular tizimning o‘ziga kiritilmagan, ammo ma'lumotlarga
ishlov berishdan keyin tizimdan har qanday ma'lumotni qabul qiluvchilar yoki
ma'lumot manbai bo‘lgan har qanday ob'ektlardir. Bu shaxs, tashqi tizim,
ma'lumotlarni tashish yoki saqlash vositasi bo‘lishi mumkin.
Ma'lumotlar ombori. Tizimdagi jarayonlar uchun ichki ma'lumotlarni saqlash
ombori. Qayta ishlashdan oldin olingan ma'lumotlar va qayta ishlashdan keyingi
natija, shuningdek, oraliq qiymatlar bir joyda saqlanishi kerak. Bu ma'lumotlar
omborlari, jadvallar yoki ma'lumotlarni tashkil qilish va saqlash uchun boshqa har
qanday qurilmalar hisoblanadi.[1]
3-rasm. DFD. Kontekst diagramma
6](https://docx.uz/documents/de867dd3-2f7d-4a10-b1c4-53754001c16c/page_6.png?v=1)
![IDEF3 metodologiyasi
IDEF3 (Integrated DEFinition for Process Description Capture Method) -
tizimda sodir bo‘layotgan jarayonlarni hujjatlashtirish uchun modellashtirish
metodologiyasi va standarti. Texnologik jarayonlarni bunday hujjatlashtirish usuli
jarayonlar haqidagi ma'lumotlarni hujjatlashtirish va yig‘ish mexanizmini
ifodalaydi. IDEF3 tizim, jarayon yoki korxona qanday ishlashi haqidagi
ma’lumotlarni ifodalashning tizimli usulidan foydalangan holda ekspertga
tushunarli shaklda vaziyatlar va hodisalar o rtasidagi sababiy bog lanishlarniʻ ʻ
ko rsatadi.[5]
ʻ
IDEF3 metodologiyasi quyidagi asosiy elementlardan tashkil topgan:
Ish birliklari(Unit of Work) – modelning asosiy elementi hisoblanadi. Ish
raqami noyob, u yaratilganda belgilanadi va hech qachon o‘zgarmaydi. Ish birligi
(jarayon) bloki nomi doimo biron bir harakatni ifodalashi yoki fe’l bo‘lishi kerak.
Aloqalar(bog‘lanishlar) - ish birliklarining o‘zaro bog‘liqligini ko‘rsatadi.
Bog‘lanishlar bir yo‘nalishli va blokning har qaysi tamoniga yo‘naltirilishi
mumkin.
IDEF3 diagrammalari odatda shunday chiziladiki, bog‘lanishlar chapdan
o‘ngga yo‘naltiriladi.
3 xil aloqa o‘qlari mavjud: Yuqori o‘q (ustunlik), aloqa o‘qi, obyektlar oqimi.
Yuqori o‘q- “Vaqtincha ustuvorlik” turidagi aloqa – Precedence ish
birliklarini bir biriga bog‘laydi.Maqsad ish birligi boshlanishidan oldin manba ish
birligi tugallanishi kerakligini bildiradi.
Aloqa o‘qi – “Noaniq munosabat” turidagi aloqa – Relational.Ish birliklari
o‘rtasidagi, shuningdek ish birliklari va mos yozuvlar ob'ektlari o‘rtasidagi
munosabatni tasvirlash uchun ishlatiladigan nuqta chiziq sifatida tasvirlangan.
Obyektlar oqimi – obyektlar oqimini ifodolovchi o‘q (Object
flow).Ob'ektning ikki yoki undan ortiq ish birligida ishlatilishini tasvirlash uchun
foydalaniladi, masalan, ob'ekt bir ishda yaratilganda va boshqasida ishlatilganda.
Crossroads(kesishmalar, ulanishlar):
O‘qlarni birlashtirish yoki tarmoqlanishi uchun ishlatiladi.
O‘qlar birlashganda yoki ajralganda ularning o‘zaro ta siri mantiqini
ʼ
ko‘rsatish, keyingi ishni boshlashdan oldin bajarilishi mumkin bo‘lgan yoki
bajarilishi kerak bo lgan turli hodisalarni ko rsatish uchun foydalaniladi.
ʻ ʻ
Crossroads(kesishmalar, ulanishlar)da o‘qlarni bir vaqtning o‘zida ham
birlashtirib ham tarmoqlantirib bo‘lmaydi.
Diagrammalardagi barcha kesishmalar raqamlangan, har bir raqam J
prefiksiga ega.
9](https://docx.uz/documents/de867dd3-2f7d-4a10-b1c4-53754001c16c/page_9.png?v=1)
![Boshqa metodologiyalardan (IDEF0, DFD) farqli o‘laroq, o‘qlar faqat
kesishmalar orqali birlashishi yoki tarmoqlanishi mumkin.[4]
5-rasm. IDEF3. Context diagramma
Bu diagramma IDEF3 jarayon modellashtirish ketma-ketligini va tarmoqni
tasvirlashga qaratilgan.
Jarayon bloklari:
"Mijozni stolga joylashtirish", "Menyuni taqdim qilish", "Buyurtmani
olish" kabi jarayonlar ketma-ketligi tasvirlangan.
J1 va J2 belgisi:
Bu belgilar parallel yoki shartli jarayonlarni anglatadi.Masalan, mijoz
menyuni ko‘rib chiqayotganda buyurtma olishga tayyorgarlik ko‘riladi.
O‘q va hodisalar:
Har bir jarayon bir-biriga bog‘langan va ma'lumot oqimi ko‘rsatilgan.
Masalan, oshxonadan tayyor taomlar mijozga yetkaziladi.
10](https://docx.uz/documents/de867dd3-2f7d-4a10-b1c4-53754001c16c/page_10.png?v=1)
![IDEF1X metodologiyasi
IDEF1 Х (IDEF1 Х Extended) – aloqador axborot tuzilmalarini qurish
metodologiyasi. IDEF1X obyektlar o rtasidagi munosabatlar metodologiyasi turigaʻ
kiradi va odatda ko rib chiqilayotgan tizimga tegishli relyatsion ma lumotlar
ʻ ʼ
bazalarini modellashtirish uchun ishlatiladi. [5]
Standartga ko‘ra, IDEF1X modelining asosiy komponentlari quyidagilardir:
1) ma'lumotlar saqlanadigan hodisalar, ob'ektlar, odamlar (keyingi o‘rinlarda
mohiyatlar deb yuritiladi).
2) ushbu elementlarning xususiyatlari (keyingi o‘rinlarda - atributlar).
3) ushbu elementlar orasidagi aloqalar (keyingi o‘rinlarda munosabatlar deb
yuritiladi).
Mohiyat- bu haqiqiy yoki mavhum (odamlar, joylar, hodisalar), umumiy
atributlar yoki xususiyatlarga ega bo‘lgan ob'ektlar to‘plamidir.Har qanday tizim
ob'ekti faqat bitta mohiyat bilan ifodalanishi mumkin va u yagona aniqlanishi
kerak.Misol uchun:Mohiyat – Kitob. Mohiyat na’munasi : “Ikki eshik orasida”
romani.
Munosabat - bu ikki yoki undan ortiq mohiyatlar o‘rtasidagi aloqa
hisoblanadi. Munosabatning nomlanishi fe’lning grammatik aylanmasi (egalik
qiladi, aniqlaydi, …) yordamida amalga oshiriladi.
Mohiyatlar berilganlar bazasida saqlanadigan berilganlarning asosiy turini
o‘zida jamlasa, munosabatlar bu ma'lumotlar turlari bir-biri bilan qanday
bog‘liqligini ko‘rsatadi.[1]
6-rasm. IDEF1X diagrammasi
11](https://docx.uz/documents/de867dd3-2f7d-4a10-b1c4-53754001c16c/page_11.png?v=1)
![eEPC metodologiyasi
eEPC metodologiyasi EPC(event-driven process chain - hodisaga asoslangan
jarayonlar zanjiri) metodologiyasini kengaytmasi hisoblanadi. Dastavval EPC 90-
yillarda August Wilgelm Sheer tomonidan ishlab chiqilgan. Keyinchalik ARIS
dasturini ishlab chiqish davomida un kengaytirilgan ko‘rinishi eEPC vujudga
keladi.eEPC korporativ resurslarni rejalashtirish (ERP) tizimini sozlash va biznes
jarayonlarini yaxshilash uchun ishlatilishi mumkin.
eEPC Work Flow turidagi notatsiyalar oilasiga mansub notatsiya hisoblanadi.
eEPC ning asosiy jihatlaridan, unda hodisa singari elementlar, “va”, “yoki” ,
“istisno qiluvchi yoki” singari mantiqiy operatorlar mavjudligidir.
eEPC o‘zining to‘liq xolatida juda ham kop elementlarni o‘z ichiga oladi.
Shuning uchun bu notatsiyani ishlatishdan oldin loyiha komandasi orasida qanday
elementlar ishlatilishi kerakligini keleishib olish juda ham zarur hisoblanadi.
Hodisa –bu biror narsani amalga oshirish “fakt”i. Uning vaqt bo‘yicha
davomiyligi yo‘q yoki bu vaqt nolga intiladi (yoki muhim emas).
Funkisya- EPCning faol elementi hisoblanadi. Bu biron bir ishni ma’lum bir
vaqt oralig‘ida amalga oshirish elementi.
Tashkiliy birlik - tashkilotdagi lavozim (masalan, "katta o‘qituvchi") yoki
tashkilot bo‘limi (masalan, “buxgalteriya"), funksiyani bajarish uchun tayinlanishi
mumkin bo‘lgan element.
Ma’lumot- Hujjatli ma'lumotlardan tashqari funksiyani bajarish uchun
foydalaniladigan har qanday ma'lumot.
Hujjat -elementi axborot vositalarini (qog‘oz yoki elektron) ko‘rsatish uchun
mo‘ljallangan.
Dastur- Funksiyani bajarish uchun ishlatiladigan dasturiy ta'minot.
Mantiqiy “VA”- “VA” operatori funksiya va hodisalarni
birlashtirish/tarmoqlantirish uchun ishlatiladi.
Mantiqiy “YOKI”- “YOKI” operatori funksiyalarni
birlashtirish/tarmoqlantirish uchun va faqat hodisalarni birlashtirish uchun
ishlatiladi. “ISTISNO YOKI” - XOR operatori funksiyalarni
birlashtirish/tarmoqlantirish uchun va faqat hodisalarni birlashtirish uchun
ishlatiladi.[3]
eEPC metodologiyasi yordamida diagrammalar qurilganda quyidagi xatolar
yo‘l qo‘ymaslik lozim:
1)Funksiya bajarilgandan so‘ng hodisani va chiquvchi hujjatni adashtirish.
Chiqish hujjati hodisa deb e'lon qilinadi va aksincha.
2)Bitta funksiyada bir nechta amallarni sanab o‘tish.
13](https://docx.uz/documents/de867dd3-2f7d-4a10-b1c4-53754001c16c/page_13.png?v=1)
![3)Hodisa natijasida ikkita bir-birini istisno qiluvchi yoki bir-birini inkor
etuvchi funksiyalar yuzaga keladi. Hodisa (holat) qanday harakat bajarilishini o‘zi
hal qilmaydi.
4)Bitta funksiyaga ikkita (yoki undan ortiq) kirish. Masalan, siklik
funksiyalarni bajarishda.
eEPC diagrammasini qurish qoidalari:
1-qoida: EPC diagrammasi kamida bitta boshlang‘ich hodisa bilan
boshlanishi kerak va kamida bitta yakuniy hodisa bilan tugashi kerak.
2-qoida: Diagrammada hodisalar va funksiyalar almashinishi kerak (hodisa va
funksiya operatorlar orqali ulanishi mumkin).
3-qoida: Hodisalar va funksiyalar jarayonning borishini aks ettiruvchi qat'iy
bitta kiruvchi va bitta chiquvchi ulanishni o‘z ichiga olishi kerak.
4-qoida: Bitta hodisadan keyin “OR” yoki “XOR” operatori kelmasligi kerak.
5-qoida: Har bir birlashtirish operatorida kamida ikkita kiruvchi o‘q va faqat
bitta chiquvchi o‘q bo‘lishi kerak, tarmoqlashtirish operatorida faqat bitta kiruvchi
o‘q va kamida ikkita chiquvchi o‘q bo‘lishi kerak. Operatorlar bir vaqtning o‘zida
bir nechta kiruvchi va bir nechta chiquvchi ulanishlarga ega bo‘lolmaydi.
6-qoida: Operatorlar faqat bir xil turdagi elementlarni birlashtirishi yoki
tarmoqlantirishi mumkin. Bir vaqtning o‘zida funksiyalar va hodisalarni
birlashtirish yoki tarmoqlash mumkin emas.
7-qoida: Hodisa diagrammada faqat bir marta ishlatilishi kerak.
Oddiylik va qulaylikdan tashqari, EPC dan foydalanish quyidagi afzalliklarga
ega.
1.Barcha muhim tashkiliy elementlarni bitta diagrammada ko‘rsatishga imkon
beradi (oddiy oqim sxemasidan farqli o‘laroq).
2. U modelning turli darajalarida ishlatilishi mumkin - ikkala global
jarayonlarni tavsiflash va har bir funktsional blok kichik jarayonga aylanishi
mumkinligi sababli batafsil ko‘rsatmalar berish uchun.
3.Jarayonni murakkab parallellashtirishni amalga oshirish oson, chunki siz bir
qatorga istalgan miqdordagi hodisalarni kiritishingiz mumkin.
Shu bilan birga, ushbu belgi quyidagi kamchiliklar tufayli yagona va yagona
bo‘lib qolmadi.
1. Har bir kichik harakat uchun voqealarni o‘ylab topish zarurati sxemani juda
murakkablashtiradi.
2. Tashkiliy buzilishlar, ehtimol, topshiriqlarni kuzatishning noqulayligi bilan
bog‘liq.[5]
14](https://docx.uz/documents/de867dd3-2f7d-4a10-b1c4-53754001c16c/page_14.png?v=1)
![standart mexanizmini taqdim etadi. Vizual biznes jarayonlarini modellashtirish
grafik shaklda tasvirlangan ichki biznes jarayonlarini tushunish qobiliyatini
ta'minlaydi va tashkilotlarga ushbu protseduralarni standartlashtirilgan tarzda
boshqarishga imkon beradi.
Hozirgi vaqtda jarayonlarni modellashtirishning ko‘plab vositalari va
metodologiyalari mavjud. Odamlar bir kompaniyadan boshqasiga o‘tishini va
kompaniyalarning birlashishi va ajralib chiqishini hisobga olsak, biznes-tahlilchilar
biznes-jarayonlarning turlicha qarashlarini tushunishlari kerak: bir xil jarayonning
uning hayotiy siklidagi turli ko‘rinishlari (ishlab chiqish, amalga oshirish, bajarish,
monitoring va tahlil qilish). Shu sababli, standart grafik belgilar tashkilotlar ichida
va o‘rtasidagi hamkorlik va tijorat operatsiyalarini tushunishni osonlashtirish
uchun mo‘ljallangan. Bu biznes va uning ishtirokchilarini yaxshiroq tushunishni
ta'minlaydi va tashkilotlarga yangi ichki yoki B2B biznes sharoitlariga tezda
moslashishga yordam beradi.
O‘qilishi va moslashuvchanligi uchun vizual biznes jarayonini
modellashtirish an'anaviy oqim diagrammasidan foydalanadi. Bundan tashqari,
biznes jarayonlarini vizual modellashtirishni amalga oshirish semantikasi to‘liq
rasmiylashtirilgan. Object Management jamoasi o‘qilishi, moslashuvchanligi va
kengaytirilishini o‘zida mujassamlashtirgan yangi avlod yozuvini yaratish uchun
vizual biznesjarayonlarni modellashtirish yaratilishidan oldin orttirilgan
biznesjarayon yozuvlari tajribasidan foydalanadi. Shunday qilib, vizual biznes-
jarayonlarni modellashtirish B2B biznes-jarayonlari tushunchalarini, masalan,
davlat va xususiy 83 jarayonlar va xoreografiya, shuningdek, istisnolarni ko‘rib
chiqish, tranzaktsiyalar va kompensatsiya kabi ilg‘or modellashtirish
tushunchalarini boshqarish orqali an'anaviy biznes-jarayon belgilarining
imkoniyatlarini kengaytirishga yordam beradi.[5]
9-rasm.BPMN diagrammasi
Ushbu jarayonda rastaran nomli pul va xodim va mijoz nomli rollar
mavjud.Jarayonda mijoz kelishi boshlang‘ich hodisa bo‘ladi.Xodim mijozni kutib
oladi agar restaranda joy mavjud bo‘lsa xodim uni joylashtradi buyurtma olib uni
yetkazib beradi aks xolda mijoz navbatga yuboriladi.
18](https://docx.uz/documents/de867dd3-2f7d-4a10-b1c4-53754001c16c/page_18.png?v=1)
MUNDARIJA
Kirish
IDEF0 metodologiyasi
DFD metodologiyasi
IDEF3 metodologiyasi
IDEF1X metodologiyasi eEPC metodologiyasi
BPMN 2.0 metodologiyasi
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar