Risk sharoitida investitsiya loyihalari tahlili - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Risk sharoitida investitsiya loyihalari tahlili

Купить

Risk sharoitida investitsiya loyihalari tahlili
Reja:
1.Investitsiya faoliyatida risk tushunchasi,mazmun- mohiyati va uning tasniflanishi
2.Risk va noaniqlik sharoitida investitsiya loyihalarini tahlil qilish va baholash
usullari
3.investitsiya faoliyatida risklarni boshqarish va risklarni pasaytirish yo’llari.

1. Investitsion faoliyatda risk - bu investitsiyalarni qisman yoki to’liq
yo’qotish, kutilgan daromaddan kamroq foyda olish va loyihada ko’zlangan
maqsadlarga erisha olmaslik xataridir. Loyihadan qanchalik ko’p miqdorda
daromad kutilsa, u shunchalik yuqori riskli hisoblanadi. Hozirgi kunda loyiha
risklari deganda loyihani amalga oshirish natijasida ko’zlangan daromadlarning
pasayishiga sabab bo’ladigan vaziyatlar majmuasi tushuniladi. Shu bilan birga
loyiha riski investitsion loyihani amalga oshirishga halaqit beradigan yoki loyiha
samaradorligini pasaytiradigan risklarning yig’indisini ham anglatadi. Risk
atamasiga turlicha ma‘no berib kelinmoqda. Risk so’zi Yevropaning ko’p tillarida
mavjud. Misol uchun greklarda ridsikon so’zi mavjud bo’lib, u qoya, cho’qqi
ma‘nosini bildiradi. Italiyaliklar tilida risiko so’zi xatar, tahdid ma‘nosini, risicare
so’zi qoyadan mohirona o’tish ma‘nosini bildiradi. Fransuzlardagi risdoe so’zi
taxdid, qoyani aylanib o’tmoq ma‘nosini beradi. Vobster lug’atida risk – xavf-
xatar, zarar va yo’qotish ehtimoli deb ta‘riflangan. Ojegova lug’atida risk - xavf
ehtimoli yoki muvaffaqiyat umidida xavf tomon borish ma‘nosida kelishi
ko’rsatilgan. Iqtisodchi Ye.S.Stoyanovaning Moliyaviy menejment kitobida risk -
bu zararning paydo bo’lishi yoki prognozlashtirilganidek daromad ololmaslik xavfi
ehtimoli deb ta‘rif beradi. Graboviy P.G., Petrova S.N.larning Zamonaviy biznesda
risk kitobida ta‘riflanishicha, Risk deganda ma‘lum bir ishlab chiqarish va
moliyaviy faoliyat natijasida korxona tomonidan o’z resurslarini ma‘lum qismidan
ayrilish, foyda ololmaslik yoki qo’shimcha harajatlar qilish ehtimolidir. Iqtisodchi
Chaliy-Prilutskiy V.A.ning Bozor va risk kitobida keltirilishicha: Risk - bu tanlov
sharoitida bajarilgan shunday faoliyatki, qachonki muvaffaqiyatsizlik sharoitida
tanlov oldidagiga nisbatan og’irroq sharoitga tushib qolish ehtimoli mavjud
bo’ladi. Risk - bu bashorat qilinayotgan loyihani amalga oshirishda xaqiqiy
sharoitlardan ozgina chekinilganda daromadlarni ololmaslik yoki zararlarning
paydo bo’lib qolish ehtimolidir. Risk kutilishi mumkin bulgan xatar bo’lib,
investitsiyadan mo’ljallangan foydani olish jarayoniga xos bo’lgan
noumidsizlikdir. Risklarning paydo bo’lish sabablari turlichadir. Masalan,
ma’lumotlarning tanqisligi yoki to’liq bo’lmasligi, tashqi va ichki muhitdagi

xarakatlar (raqobatchilar, ishchilar holati, xukumat va boshqalarning xarakatlari)
va h.k Risk tushunchasiga juda yaqin bo’lgan ―noaniqlik tushunchasi riskning
aniq turlarini tasniflash uchun sinonim sifatida qo’llaniladi. Noaniqlik – bu
investitsion loyihani amalga oshirish shart-sharoitlari xaqidagi ma‘lumotlarning
to’liq yoki aniq yemasligidir. Risk bilan noaniqlikning farqi shundaki, natijalar
ehtimolligi joriy davr ma’lumotlari asosida baholanayotgan vaqtda risk e’tiborga
olinadi. Noaniqlik esa bunday ehtimollik o’tgan va kelasi davr ma’lumotlari
etishmasligi to’liq emasligi sababli sub’ektiv aniqlangan vaqtda e’tiborga
olinadi. Har qanday holda
ham kelgusi iqtisodiy holatlar istiqbolini belgilash (inflyatsiya, foiz stavkasi, talab
va taklif, ishlab chiqarish, sotish hajmi va boshqalar) kelajakning ma’lum emasligi
sababli faqat taxminiy va noaniq natijalar bo’lishi mumkin. Chunki o’tgan davr
ma’lumotlari asosida faqat noma’lum kelajakda yuz
berishi mumkin bo’lib o’tganrivojlanish tendentsiyasini aniqlash mumkin.
Noaniqlik va risklarning har ikkalasi ham loyihadagi yo’qotish va zararlarga
bog’liq bo’lganligi uchun ularning bir-biri bilan uzviy aloqadorlikda ifodalash
maqsadga muvofiqdir. Ammo shu o’rinda aytish joizki, investitsiya loyihasini
amalga oshirish jarayonida yuzaga kelish imkoniyati bilan bog’liq salbiy holatlar
va oqibatlar risk tushunchasi bilan izohlanadi. Risk bilan noaniqlikning farqi
shundaki, natijalar ehtimolligi joriy davr ma‘lumotlari asosida baholanayotgan
vaqtda risk e‘tiborga olinadi. Noaniqlik esa bunday ehtimollik o’tgan va kelasi
davr ma‘lumotlari yetishmasligi yoki to’liq emasligi sababli sub‘ektiv aniqlangan
vaqtda e‘tiborga olinadi. Har qanday holda ham kelgusi iqtisodiy holatlar
istiqbolini belgilash (inflyatsiya, foiz stavkasi, talab va taklif, ishlab chiqarish,
sotish hajmi va boshqalar) kelajakning ma‘lum emasligi sababli faqat taxminiy va
noaniq natijalar bo’lishi mumkin.
Noaniqlik va risklarning har ikkalasi ham loyihadagi yo’qotish va zararlarga
bog’liq bo’lganligi uchun ularning bir-biri bilan uzviy aloqadorlikda ifodalash
maqsadga muvofiqdir. Investitsiya risklarni turli belgilar bo’yicha tasniflash
mumkin.

Loyiha ishtirokchilari riski - bu ishtirokchilarning loyiha faoliyati doirasida o’z
majburiyatlarini anglagan holda yoki majburiy tarzda bajarmaslik riski. Birgina
loyiha ishtirokchisining o’z majburiyatlarini bajarmasligi, boshqa
ishtirokchilarning o’z majburiyatlarini bajara olmasligiga olib kelishi, natijada
loyiha barbod bo’lishi mumkin. Loyixa ishtirokchilari riskiga quyidagilar sabab
bo’lishi mumkin: ishtirokchilarning vijdonsizligi; ularning professionallik darajasi,
moliyaviy holatining nobarqarorligi, ishtirokchilarni turli risklardan yetarlicha
sug’urtalanmaganligi natijasida kelib chikadi. Masalan, loyiha smeta qiymatining
oshish riski qurilish tashkilotining vijdonsizligi natijasida ro’y berishi mumkin. Ish
sifatining pastligi riski, ko’p hollarda, tanlangan pudratchi va boshqa
ishtirokchilarning yetarli tajribaga ega emasligi bilan bog’liq bo’ladi. Loyiha smeta
qiymatining oshish riskiga quyidagilar sabab bo’lishi mumkin: loyihalash
jarayonidagi xatolar, pudratchilarning resurslardan samarali foydalanishni
ta‘minlay olmasligi, loyihani amalga oshirish shartlarini o’zgarishi va boshq.
Qurilishni o‘z vaqtida tugallanmaslik riskiga quyidagilar ta‘sir ko’rsatadi:
pudratchilarning o’z majburiyatlarini bajarmasliklari; tashqi shart-sharoitlarning
o’zgarishi, qurilish ishlari muddatining cho’zilib ketishi natijasida qo’shimcha
harajatlar kelib chiqishi: kredit bo’yicha foizlarni hisoblash, narxlarning inflyatsiya
natijasida o’sishi oqibatida ish va material qiymatining oshishi kabi qo’shimcha
harajatlarni keltirib chiqaradi. Bundan tashqari, bu risk natijasida kelgusidagi
ob‘ektga xom ashyo yetkazib beruvchilar bilan va kelgusidagi loyiha mahsuloti
iste‘molchilari bilan shartnomaviy munosabatlar to’xtashi mumkin. Ish va ob‘ekt
sifatining pastligi riski pudratchilar majburiyatining buzilishi, loyixalashtirishdagi
xatolar va boshqalar natijasida kelib chiqishi mumkin. Ob‘ekt sifatining pastligi
natijasida loyiha bo’yicha qo’shimcha investitsion harajatlar qilinishi kerak
bo’ladi. Bu harajatlar kamchiliklarni tuzatishga sarflanishi mumkin. Agar
kamchilik saqlanib qoladigan bo’lsa, loyiha mahsulotini ishlab chiqarishga
qo’shimcha harajatlar qilish kerak bo’ladi. Konstruksion va texnologik risk.
Konstruksion risk – bu investitsiya fazasidayoq loyihaning texnik amalga
oshmaslik riskidir. Bu loyiha hujjatlarini ishlab chiquvchilarning xatolari, bu

hujjatlarni ishlab chiqishda zarur bo’lgan ma‘lumotlarni yetarli yoki aniq yemasligi
natijasida roy berishi mumkin.
Texnologik risk – bu ishlab chiqarish texnologiyalarining sanoat darajasida
qo’llanilmasligi natijasida ma‘lum texnik-iqtisodiy parametrlardan ob‘ekt
ekspluatatsiyasidagi cheklanishlar riski. Bunga ekspluatatsiya harajatlarining
oshishi, ekologik me‘yorlarga mos kelmaslik kabilar ta‘sir etadi.
Ishlab chiqarish riski - bu ishlab chiqarish jarayonida kamchiliklarni yuzaga kelish
riski. Bu ishlab chiqarish davomiyligining buzilishida, ob‘ektning loyihaviy
quvvatga erishmasligida, qo’shimcha ishlab chiqarish harajatlarida namoyon
bo’ladi. Ishlab chiqarish riskining bir turi bu texnologik riskdir. Bu risklar
ta‘minotdagi uzilishlar, resurs zahiralarining yetishmasligi, xom ashyo sifatining
pastligi, transport masalalari va boshqalar sabab kelib chiqadi. Ishlab chiqarish
harajatlarining yuqori darajasi harajatlarni xato hisoblash, xom ashyo va boshqa
resurlar miqdori va sifatiga ma‘lum talablarni aniq emasligi natijasida bo’ladi.
Boshqaruv riski - bu ishlab chiqarish riskining bir turi, boshqaruvchi shaxsning
tajriba va malakasini yetarli darajada emasligi natijasida ro’y beradi. Ayrim
hollarda, boshqaruv riski deganda, loyiha faoliyatining barcha faza va
bosqichlaridagi menejment darajasining pastligi va xatolari bilan bog’liq risklar
tushuniladi.
Sotish riski - bu loyiha mahsuloti sotish xajmining va shu mahsulot baxosining
kamayish riskidir. Sotish riski bozor kon‘yunkturasining o’zgarishi, marketing
yoki baho riski deb ham ataladi. Sotish riski, ayniqsa bahoni taxmin qilish ancha
qiyin bo’lgan, yangi mahsulot ishlab chiqarish bilan bog’liq loyihalarda yuqori
boladi.
Moliyaviy risk. Bu riskning loyiha faoliyatidagi asosiy turlari: kredit riski; valyuta
riski; foiz stavkasini o’zgarish riskidir.
Kredit riski – bu loyihani amalga oshirayotgan tashkilotning kreditor bankka kredit
shartnomasi bo’yicha to’lov majburiyatlarini to’liq yoki umuman to’lay olmaslik

riski. Bu risk asosan loyihani moliyalashtirishda loyihani kreditlovchi bankning
riskidir.
Valyuta riski – bu risk loyiha mahsuloti mahalliy bozorda sotilganda va xokimiyat
mahsulotni milliy valyutada sotilishini talab qilayotgan paytda yuqori bo’ladi. Bu
risk loyiha mahsulotini sotishdan olinadigan valyuta bilan kredit valyutasi bir xil
bo’lmagan hollarda yuzaga keladi.
Foiz stavkasining o’zgarish riski – bu risk kredit resurslari o’zgaruvchan stavkada
qo’llanilganda ro’y beradi. Bunday resurslarni jalb qilishda loyihada qo’llanilgan
kapital qiymatining oshishi va mahsulot rentabelligining kamayish xavflari mavjud
bo’ladi.
Mamlakat riski – bu tashqi loyiha risklariga tegishli bo’lib, uning mazmuni
shundaki, loyiha amalga oshirilayotgan mamlakatning ijtimoiy-siyosiy jarayonlari
va davlatning siyosati loyiha faoliyati uchun jiddiy qiyinchiliklar yaratishi va hatto
loyihani barbod qilishi ham mumkin. Mamlakat riskining omillari: markaziy va
mahalliy xokimiyatlarning harakati, urushlar, ish tashlashlar, terrorchilik
harakatlari va boshqalar bo’lib bular loyiha ishtirokchilari ta‘siri doirasidan
tashqarida bo’ladi.Davlatning siyosati bilan bog’liq mamlakat risklarini shartli
ravishda ikkita guruhga bo’lish mumkin: siyosiy va iqtisodiy.
Siyosiy mamlakat riski – hukumatning chet el investorlari va kreditorlari
ishtirokidagi loyiha faoliyatini to’xtatish yoki cheklashga qaratilgan harakati bilan
bog’liq. Bularga foydani boshqa mamlakatga olib o’tishdagi ta‘qiqlashlar va
cheklashlar, chet el kapitali uchun avval yaratilgan imtiyozlardan mahrum qilish,
konsepsiya va litsenziyalarni qaytarib olish va boshqalar kiradi.
Ma’muriy risklar – loyiha kompaniyalari va loyiha faoliyatining boshqa
ishtirokchilarini davlat nazorat va tartibga solish boshqarmalaridan turli
litsenziyalar, ruxsatlarni olishi bilan bog’liq. Litsenziyalar, ruxsatlar loyiha
faoliyatining barcha faza va bosqichlarida talab qilinishi mumkin: loyiha
hujjatlarini ishlab chiqishda, tenderlar o’tkazishda, mashina va asbob-uskunalarni

yetkazib berishda, qurilishda, dastlabki ishlar va ob‘ektning ishga tushirilishida
talab qilinadi. Litsenziyalar, ruxsatnomalar soni ayrim loyihalar bo’yicha juda ko’p
bo’lishi mumkin: loyiha faoliyatining u yoki bu turi bilan shug’ullanish huquqini
beruvchi, tabiiy resurslardan foydalanish, tabiiy resurslarni va valyutani chetga olib
chiqish huquqini beruvchi litsenziyalar, ruxsatlar bo’lishi mumkin.
Huquqiy risk – bu risk qaysidir darajada mamlakat, ma‘muriy va boshqaruv
risklari bilan bog’lik. Avvalo, bu risk kreditorning kafolat bermaslik va boshqa
kredit bilan ta‘minlashlar ehtimoli bilan bog’liq noaniqlik va ishonchsizligida
namoyon bo’ladi. Bunday noaniqlik va ishonchsizlik sabablari quyidagilar bo’lishi
mumkin: qonunlar majmuining va xalqaro huquq normalarining mukammal
emasligi, huquqiy hujjatlar sifatining pastligi, sud mexanizmidagi kamchiliklar va
boshqalar. Ayrim huquqiy risklar loyiha ishtirokchilari nazoratidan tashqarida
bo’lib, ular mamlakat va siyosiy risklarga yaqin. Bundan boshqa huquqiy risklarni
milliy qonunchilikni, xalqaro investitsion huquqlarni yaxshi biluvchi, shartnoma,
kelishuvlar va boshqa loyihaning huquqiy hujjatlarida ishtirok yetuvchi malakali
huquqshunos maslahatchini jalb qilish bilan yechish mumkin.
Fors-major riski – loyiha faoliyatiga tegishli bo’lmagan tashqi risklardan biri
bo’lib, unga yer silkinishi, yong’inlar, suv toshqini, bo’ronlar va boshqa tabiiy
hodisalar kiradi. Fors-majorga ayrim ijtimoiy va siyosiy tabiiy hodisalar ham
kiradi: ish tashlashlar, inqiloblar, qo’zg’olonlar va boshqalar. Shunday yo’l bilan
mamlakat riskining bir qismi fors-major riski sifatida namoyon bo’ladi. Moliyaviy
bozor eng yuqori riskga ega bo’lgan soha deb hisoblanadi. Undagi risklar ikkita
katta guruhga bo’linadi:
- tizimli risklar;
- tizimsiz risklar.
Tizimli risklar (investitsiya portfeli risklari) – bu xatar ta‘siriga ba‘zi bir qimmatli
qog’ozlar emas, balki butun bozor, uni katta bir qismi risklarga uchraydi. Bu holda
iqtisodiy nobarqarorlik tufayli yoki boshqa sabablarga ko’ra ko’pchilik emitent va

qimmatli qog’ozlar egalari zarar ko’rishlari mumkin. Tizimli risklarga quyidagilar
kiradi: foiz riski; valyuta riski; inflyatsiya riski; siyosiy risklar. Tizimsiz risklar –
xatarga ba‘zi bir qimmatli qog’ozlar yoki ularni majmuasi uchraydi, ya‘ni ma‘lum
bir korxonaning qimmatli qog’ozlari yoki tarmoqning qimmatli qog’ozlari kiradi.
Tizimsiz risklarga quyidagilar kiradi: tadbirkorlik riski; moliyaviy risklar;
nolikvidlik riski. Aniqlik kiritish uchun quyidagi risklar kategoriyalarini aks
ettirish mumkin.
Likvidlikni yo’qotish riski (liquidity risk) – u yoki bu qimmatli qog’ozlarga
bo’lgan talab sezilarli darajada o’zgarishga yuz tutishi mumkin, undan ham
yomoni ushbu qimmatli qog’ozlarga umuman talab yo’qolib ktishi mumkin.
Tadbirkorlik riski (business risk) – qimmatli qog’ozlarning narxi (xususan
aksiyalar) istalgan kompaniyaning, qanchalik darajada kompaniya o’z tanlagan
yo’nalishida muvofaqiyat bilan ishlashiga bog’liq.
Moliyaviy risklar (financial risk) – kompaniya aksiyalar narxi, kompaniya
rahbariyati tomonidan o’tkazilayotgan moliyaviy siyosatga bog’liq holda
tebranadi. Masalan, agar Fond bozorini moliyalashda asosiy e‘tiborini qarz
majburiyatli korporativ qimmatli qog’ozlar chiqarishga qaratilsa, moliyaviy risk
darajasi yuqori bo’ladi.
Majburiyatlarni bajara olmaslik riski (default risk) – agarda emitent o’z
majburiyatlarini har xil sabablarga ko’ra o’z vaqtida yoki umuman bajara olmasa,
paydo bo’ladigan investitsiya risklariga aytiladi. Yuqorida ko’rsatib o’tilgan
risklardan tashqari, qimmatli qog’ozlar bozoriga samarali investitsiya qilishga oz
yoki ko’p miqdor(daraja)da ta‘sir etuvchi omillar ham mavjud. Ushbu risklarning
tasnifi shartli ravishda bo’lib, har bir loyiha uchun ahamiyatli risklarni aniqlash
nuqtasiga yo’naltirish sifatida qaraladi. Bunday risklar aniq holatlarda
mutaxassislar va ekspertlar tomonidan tarmoqqa tegishliligi, masshtablari,
tanlangan texnologiya, loyihani amalga oshirayotgan mamlakat va boshqa
loyihaning o’ziga xos xususiyatlarini hisobga olgan holda aniqlanadi. Loyiha
risklarining bir necha turlari mavjud. Ularning hech birini ta‘siri jihatidan

ahamiyatsiz va xavfsiz, deb bo’lmaydi. Investitsiya risklari kichik bir texnologik
yoki shu kabi mikrodarajadagi jarayondan tortib, to mamlakat, hatto, xolqaro
miqyosdagi turli holatlar va hodisalarning o’zgarishiga bog’liq holda yuzaga
kelishi mumkin.
2.Ta’kidlash joizki, shunday risklar mavjud bo’ladiki, ularni oldini olish yoki
kamaytirish mumkin emas, ya’ni ular loyiha ishtirokchilari ta’siridan tashqarida
bo’ladi. Bunday risklar ko’p xarajat talab qilganligi sababli, ularni moliyalash usuli
qo’llaniladi. Bunda loyiha ishtirokchilarini o’z-o’zini sug’urtalash, tajribali
sug’urtachi yordamida sug’urtalanishga mablag’ ajratishi tushuniladi. Sug’urta
shartnomalarida riskning ko’pgina turlari bo’yicha sug’urtachining zaruriy chora-
tadbirlarni amalga oshirishi ko’rib o’tilgan moddalar mavjud bo’ladi. Riskni
boshqarishda loyiha ishtirokchilaridan tashqari sug’urta tashkilotlari ham bevosita
ishtirok etadi. Ular riskni baholashda o’z usullari va yullarini amalga oshiradilar,
bu amalga oshirish reja - dasturlarini nazorat qilib boradilar.
Natijalarni baholash - bu ma’lum bir loyiha doirasidagi risk-menejmenti
bo’yicha faoliyatlarining yig’indisi. U keng ma’lumotlar to’plami asosida
o’tkaziladi va risk tahliliga tuzatishlar kiritish, risk-menejmentining alohida
choralarini qo’llash, samaradorligini baholash, riskni boshqarishda barcha qilingan
xarajatlarni baholash maqsadida o’tkaziladi. Natijalarni baholash orqali olingan
ko’rsatma va xulosalar keyingi loyihalarni amalga oshirishda qo’llaniladi.
Risklarni baholash algoritmi (ketma-ketligi) quyidagi tartibda bo’ladi: birinchidan,
korxonalar foydasining shakllanishiga ta‘sir etadigan risklarni turli xil variantlari
mavjud bo’lganda uning eng optimal variantlarini tanlash va tegishli qarorlar qabul
qilish, shuningdek, turli xil oraliqlarda qarorlar qabul qilinishi avvalgi qabul
qilingan qarorlarga bevosita bog’liqligi va uni istiqbolda yanada rivojlantirish
holatini aniqlab beradi. Bunda riskni tahlil qiluvchi barcha ma‘lumotlarga ega
bo’lishi kerak; ikkinchidan, qoida tariqasida, korxona investitsiya faoliyatini
amalga oshirish davomida qilingan harajatlar bir martalik moliyaviy qo’yilmalarni
amalga oshirishni talab qilmasdan, uzoq muddat davomida amalga oshirishni

taqozo etadi. Bu holat korxona menejeriga kapital qo’yilmalarni qayta baholash
zaruriyatini hamda amalga oshirishdagi o’zgarishlarga tezkorlik bilan munosabat
bildirishni talab qiladi; uchinchidan, risklar tarkibini va davomiyligini aniqlash,
korxonalarning investitsiya faoliyatiga ta‘sir etishi mumkin bo’lgan asosiy risklarni
aniqlash, asosiy risklarning sodir bo’lish vaqtini aniqlash, asosiy risklarning sodir
bo’lishi natijasida qabul qilinishi mumkin bo’lgan qarorlarni shakllantirish.
Investitsiya risklarini tahlil qilish va baholash usullariga quyidagilar kiradi:
-Sezgirlik tahlili usuli;
-“Zararsizlik nuqtasi”ni aniqlash usuli;.
-Barqarorlikni tekshirish usuli;
-Matematik usullar (o’rtacha kvadratik chetlanish, dispersiya va variatsiya);
- “Qarorlar daraxti” barpo etilishi usuli;
-Stsenariylar usuli;
-Monte-Karlo usuli.
Loyiha sezgirligi tahlili quyidagi tartibda olib boriladi:
Investitsiya loyihasining asosiy parametrlarining ( ya’ni sotish hajmi, sotish
bahosi, ishlab chiqarish harajatlari va h.k.) bazaviy qiymatlarini aniqlash;
Shu qiymatlar asosida loyiha samaradorligini hisob-kitobini amalga oshirib, ularni
NPVo yoki IRRo deb belgilash;
Loyiha samaradorligiga eng ko’p ta’sir etuvchi, uning asosida loyiha
sezgirligini tahlil qilinuvchi ko’rsatkichlardan birini tanlash (NPV yoki IRR);
Samaradorlik ko’rsatkichiga eng ko’p darajada ta’sir etuvchi omillarni
aniqlash. Bunday o’zgaruvchan omillar ikki guruxga bo’linadi:
- to’g’ridan-to’g’ri daromad va harajatlarga ta’sir etuvchi omillar: sotish
hajmi, mahsulot sotish bahosi, ishlab chiqarish harajatlari, investitsiya xajmi,
qarz mablag’lariga to’lovlar va boshqalar.
- bilvosita ta’sir etuvchi omillar: qurilishning davomiyligi (muddati), ishlab
chiqarish tsiklining davomiyligi, to’lovlarning kechikishi, tayyor maxsulotni
sotish muddati, inflyatsiya darajasi, daromad solig’i stavkasi va boshqalar.
O’zgaruvchan omillardan biri o’zgarganda asosiy ko’rsatkich qanchaga

o’zgarishini hisob-kitob qilish.
Zararsizlik nuqtasini aniqlash usuli.
Loyiha barqarorligini tekshirish usulida investitsiya loyihasini amalga oshirish
shart-sharoitlari turlicha o’zgartirilganda, ya’ni loyiha stsenariysi turlicha
o’zgartirilganda,loyihani amalga oshirish mexanizmi qanday ishlashi va bunda
loyihadankutilayotgan foyda, zararlar va samaradorlik ko’rsatkichining qanday
bo’lishi tadqiq qilinadi. Risklarni baholash, odatda, bir-birini to’ldiruvchi ikki
turga, ya‘ni:
- risk turlarini, uni vujudga keltiruvchi omillarni va risklarni pasaytirish
Bo’yicha tashkiliy chora-tadbirlarni aniqlash maqsadini ko’zlovchi sifat tahlili;
-loyiha risklarini sondagi ifodasini loyiha ko’rsatkichlari orqali hisoblash imkonini
beruvchi miqdoriy tahlilga bo’linadi. Risklarni tahlil qilish va baholashdan maqsad
loyihaga ta‘sir etuvchi risk turlarini aniqlab, ularni pasaytirish chora-tadbirlarini va
usullarini qo’llashdan iboratdir. Risklarni baholash deganda risk darajasini sifat va
miqdor jihatdan aniqlash tushuniladi.
3. Investitsion risklar nafaqat investitsion qarorlar qabul qilish, balki qilingan
investitsiyaning butun hayot siklida tahlil etish lozim. Investitsion qarorlarni qabul
qilish mas‘uliyati va faoliyati jarayoni maxsuslashtirilgan moliyaviy vositachilar
tizimini shakllantirishga olib keladi va ular quyidagi funksiyalarni belgilangan
rag’batlantirish evaziga o’z yelkalariga olishadi:
- barcha yoki ularning ayrim sifatlari xususiy investitsiya risklari tahlili;
- investitsiya qarorlarini qabul qilish;
- investitsiya qarorlarini qabul qilish qilish uchun kerak bo’ladigan ma‘lumotlarni
taqdim etish;
- investorlarni u yoki bu ko’rinishdagi risklardan sug’urtalash (xedjerlash);
- investitsion risklarni keng doirada har qanday holat bo’lmasin investitsiya
qilingan kapitalning to’liq yoki qisman yo’qotish sifatida anglash mumkin. Mos

ravishda investitsiya risklarini boshqarishning keyingi bosqichida (muvofiqlashgan
qimmatli qog’ozlar bozori darajasi) investor siyosiy, makroiqtisodiy va
mikroiqtisodiy risklarni boshqarish tizimi zarurligi. Shunday qilib investor
tadbirkorlik risklarining tayanch ko’rinishlarini asl ko’rinishiga qaytishishi
ko’rinadi, lekin bu boshqa sifatdagi darajada amalga oshadi. Siyosiy va
makroiqtisodiy risklar bilan bog’liq risklarni boshqaruvi qoidaga ko’ra iqtisodiy
sube‘ktlarning o’zaro munosabatlari me‘yorida va siyosiy va davlatlararo
munosabatlar terminlarini tavsiflaydi. Investitsion risklarni boshqarish tizimi
rivojlanish sxemasi shuni ko’rsatadiki, qimmatli qog’ozlar bozori infrastrukturasini
ob‘ektiv ravishda paydo bo’lishi va shakllanishini risklarni minimallashtirish
instrumenti sifatida qaraladi. Investitsion risklarning organik o’zaro uzviy aloqasi
aniqlanishi tartibi amalda uchramaydi, shu vaqtda infrastruktura risklarining
umumiy kompleks tarzda ajratib ko’rsatishi o’z navbatida uning tizimli tadqiqoti
imkoniyatini isbotlaydi. Ushbu ish hajmining qisqaligi moliyaviy strukturani xuddi
investitsion risklarni boshqaruv tizimi sifatida taxlil etishni chegaralaydi. Ushbu
tizimlar sub‘ektlarining o’zaro munosabatlari asosiy qonuniyatlari shakllanishidagi
yondashuvlarni o’rganish, milliy qimmatli qog’ozlar bozori doirasi (masshtabi)da,
bu tizim amal qilishining optimizatsiyasi va muvofiqlashuvi. Talab qilinayotgan
daromadlilikni baholayotganda investitsiya riskining hisobga olinishining aniqligi
uchun investor-kompaniya kapitalining egasi qabul qilgan qarorlar mantig‗ini
tushunish lozim. Risklarni pasaytirish usullari turlicha bo’lib, ular risk turiga va
risk guruhiga qarab tanlanadi. Umuman olganda, risklarni aniqlash – sifat tahliliga;
risklarni baholash – miqdor tahliliga taalluqlidir. Risklarni boshqarish jarayoni
korxona hayotiyligining barcha bosqichlarida muntazam ravishda amalga
oshirilishi lozim. Risklarni boshqarish risk va foyda miqdorini oqilona
qo’shilmasini aniqlashga qaratilgan harakatlardir. Risklarni boshqarishning asosiy
maqsadi – ularni pasaytirish hisoblanadi. Risklarni boshqarish quyidagi asosiy
bosqichlarga bo‗linadi:
1. Risk omilini aniqlash;

2. Risk omilini tahlil qilish va baholash;
3. Risklarni pasaytirish bo’yicha ishlarni rejalashtirish yoki risk oqibatlarini
bartaraf etish;
4. Risklarni oldini olish va nazorat qilish;
5. Risklarni boshqarish usullarini tanlash va qo’llash;
6. Risk vaziyatlari va ularni oqibati xaqida ma‘lumot to’plash va kelajakka
tavsiyalar ishlab chiqish. Shu o’rinda aytish joizki, risk omilini aniqlash deganda
risk sababini, ya‘ni loyihaga ta‘sir qila oladigan voqea yoki vaziyatlarni aniqlash
tushiniladi. Riskni boshqarishdan maqsad, eng avvalo, riskning oldini olishdir.
Qaror qabul qilayotgan shaxs yuz berishi mumkin bo’lgan noxush voqealarning
oqibatini yaqqol tasavvur etishi kerak. Bu uning keyingi harakatlarini belgilab
beradi. Bank boshqaruvi xodimlari o’z ishlarini amalda joriy qilishlari uchun riskni
oldini olish taktika va strategriyasini ishlab chiqishlari kerak. Investitsiya
loyihalarini amalga oshirishdagi alohida risklar ta’sirini
yo’qotish yoki yumshatish uchun bir qancha yo’llardan foydalaniladi.
1. Riskdan qochish - risk bilan bog’liq tadbirlardan voz kechishni (demak,
bunda foydadan ham voz kechishni) bildiradi.
2. Riskni ushlab qolish – investor zimmasiga riskni qoldirish, bunda investor
o’z kapitalini riskli tadbirlarga yo’naltirayotganda, risklardan ko’riladigan
zararlarni qoplash uchun mablag’i bo’lishi kerak.
3. Riskni uzatish (sug’urtalash) – investor risk havfini kimningdir zimmasiga
yuklaydi. Riskni sug’urtalash, mantiqan olganda, muayyan risklarni sug’urta
kompaniyalariga berishni anglatadi. Uning mohiyati investorning riskdan qutilish
maqsadida daromadning bir qismidan voz kechish orqali aks ettiriladi. Bunda
investorning risk darajasini “nol”ga tushirish uchun to’lovni amalga oshirishga
tayyor ekanligini tushunish mumkin. Ko’p hollarda, sug’urta kompaniyalari
moliyaviy risklarni sug’urtalash bilan risk darajasini pasaytirishga to’liq
erishishiga xizmat qiladilar.

4. Riskni pasaytirish - ko’zda tutilmagan xarajatlarni qoplash uchun zahira
mablag’larini tashkil etish yo’li bilan yo’qotishlar hajmini qisqartirish hisoblanadi.
Ko’zda tutilmagan xarajatlarni qoplash uchun zahira mablag’larini tashkil
etishdagi asosiy muammo risklarning jiddiy oqibatlarini baholash hisoblanadi.
Buning uchun loyiha qiymatini boshlang’ich baholashni hisobga olish lozim. Bu
esa zahira summasini aniqlashga katta yordam beradi Risk omilini aniqlash
deganda risk sababini, ya‘ni loyihaga ta‘sir qila oladigan voqea yoki vaziyatlarni
aniqlash tushiniladi. Shuni e‘tiborga olish lozimki, investitsiya loyihalari risklarini
boshqarishda ularning tahlil qilinish natijalariga asoslanib, boshqarish usullari
tanlanishi lozim.

Risk sharoitida investitsiya loyihalari tahlili

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish