Dokument ma'lumotlari

Narxi 60000UZS
Hajmi 215.5KB
Xaridlar 0
Yuklab olingan sana 17 Oktyabr 2025
Kengaytma docx
Bo'lim Kurs ishlari
Fan Pedagogika

Sotuvchi

Amriddin Hamroqulov

Ro'yxatga olish sanasi 23 Fevral 2025

117 Sotish

Rossiya imperiyasi va Buxoro qo‘shinlari o‘rtasidagi dastlabki harbiy to‘qnashuvlar

Sotib olish
1Mavzu: Rossiya imperiyasi va Buxoro qo‘shinlari o‘rtasidagi dastlabki harbiy to‘qnashuvlar MUNDARIJA Kirish ……………………………………………………………………..…….2 I BOB. Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoga kirib kelish siyosati va Buxoro amirligi bilan munosabatlar 1.1. XIX asrda Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoga nisbatan siyosiy va iqtisodiy manfaatlari ……………………………………………………..….…..5 1.2. Rossiya–Buxoro diplomatik aloqalarining ilk bosqichi ……………………8 1.3. Buxoro amirligining ichki siyosiy holati va Rossiya bosimiga qarshi pozitsiyasi …………………………………………………………………..….13 II BOB. Rossiya imperiyasi va Buxoro qo‘shinlari o‘rtasidagi dastlabki harbiy to‘qnashuvlar 2.1. XIX asrning birinchi yarmidagi Rossiya-Buxoro harbiy to‘qnashuvlarining sabablari ……………………………………………………………………..…17 2.2. Chor Rossiyasi harbiy yurishlari va ularning Buxoro amirligiga ta’siri ….21 2.3. Dastlabki to‘qnashuvlarning oqibatlari va O‘rta Osiyoda siyosiy kuchlar nisbatining o‘zgarishi ……………………………………………………….…25 Xulosa …………………………………………………………………………31 Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati …………………………………...…….32 2 Kirish Kurs ishi mavzusining dolzarbligi XIX asrning birinchi yarmida Markaziy Osiyo hududida Rossiya imperiyasi va mahalliy davlatlar, xususan Buxoro amirligi o‘rtasida siyosiy, diplomatik va harbiy munosabatlar keskinlashgan. Rossiyaning hududiy kengayish siyosati, iqtisodiy manfaatlarni qo‘lga kiritish intilishlari Buxoro amirligining mustaqillikni saqlashga intilishi bilan to‘qnashgan. Shu davrda ikki tomon o‘rtasida diplomatik muzokaralar olib borilgan bo‘lsa-da, ularning natijasi tez-tez harbiy to‘qnashuvlarga sabab bo‘lgan. Bu mavzu dolzarbdir, chunki u O‘rta Osiyoda siyosiy kuchlar nisbati, hududiy ta’sir va tarixiy jarayonlarni chuqur tushunishga imkon beradi.Shuningdek, mavzu bugungi kunda ham o‘rta Osiyo tarixini o‘rganish, siyosiy strategiyalarni tahlil qilish va hududiy rivojlanish tendensiyalarini tushunish uchun muhim ahamiyatga ega. Rossiya imperiyasining siyosiy va iqtisodiy ta’siri, mahalliy davlatlarning o‘z mustaqilligini saqlashga bo‘lgan harakatlari tarixiy jarayonlar zanjirida o‘rganilishi lozim. Shu bois kurs ishi mavzusi ilmiy va pedagogik nuqtai nazardan dolzarb hisoblanadi.Ushbu mavzu, tarixiy manbalarni tahlil qilish, harbiy va siyosiy jarayonlarni birlashtirilgan tarzda o‘rganish imkoniyatini beradi. 1 Tarixiy kontekstda Rossiya-Buxoro munosabatlarini o‘rganish, o‘sha davrning ichki va tashqi siyosiy kuchlar nisbatini tushunishga yordam beradi. Shuning uchun, kurs ishi mavzusi o‘quvchilar, talabalar va tadqiqotchilar uchun katta qiziqish uyg‘otadi. Kurs ishi mavzusining o‘rganilganlik darajasi Rossiya-Buxoro munosabatlari va dastlabki harbiy to‘qnashuvlar mavzusi tarixshunoslikda yetarlicha o‘rganilgan. Davlat va xorijiy tarixiy manbalar, jumladan arxiv hujjatlari, elchilar xatlari va tarixiy asarlar orqali XIX asr boshidagi siyosiy va harbiy jarayonlar tahlil qilingan. Shu bilan birga, ilmiy tadqiqotlar Rossiya imperiyasining hududiy kengayish strategiyasi va Buxoro amirligining siyosiy 1 O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev. “O‘zbekiston Respublikasining 2017–2021 yillarga mo‘ljallangan Harbiy doktrinasi to‘g‘risida” Farmon. 2 noyabr 2017 yil. Tashqi manba: https://lex.uz/docs/3353511 3pozitsiyasini yoritishga yordam beradi. dastlabki to‘qnashuvlarning sabab va oqibatlari, ularning mahalliy siyosiy va ijtimoiy hayotga ta’siri hali ham to‘liq o‘rganilmagan. Shuningdek, Rossiya imperiyasining harbiy yurishlari va diplomatik harakatlarining nozik jihatlari ham ilmiy adabiyotlarda yetarli darajada aks ettirilmagan. Shu sababli, kurs ishi mavzusi ilmiy yangilik kiritish va tarixiy hodisalarni tizimli tahlil qilish imkonini beradi. Mavzuni o‘rganish Rossiya-Buxoro munosabatlarining o‘zaro bog‘liqligini, hududiy va siyosiy ziddiyatlarning sabablarini, shuningdek, O‘rta Osiyodagi siyosiy kuchlar nisbatini aniqlash imkoniyatini beradi. Shu jihatdan kurs ishi mavzusi tarixiy tahlil va strategik tadqiqotlar uchun muhim ahamiyatga ega. Kurs ishi mavzusining nazariy va amaliy ahamiyati Kurs ishining nazariy ahamiyati shundaki, u XIX asr boshidagi Rossiya imperiyasi va Buxoro amirligi o‘rtasidagi dastlabki harbiy to‘qnashuvlarni tizimli ravishda o‘rganishga imkon beradi. Ushbu ish orqali tarixiy jarayonlarni chuqur tahlil qilish, Rossiya-Buxoro diplomatik va harbiy munosabatlarini solishtirma asosda o‘rganish imkoniyati yuzaga keladi. Nazariy jihatdan ish O‘rta Osiyoda siyosiy kuchlar nisbati, hududiy ta’sir va davlatlar o‘rtasidagi munosabatlarni aniqlashga xizmat qiladi.Amaliy ahamiyati esa shundaki, kurs ishi natijalari tarixiy ma’lumotlarni o‘qitish jarayonida qo‘llanilishi mumkin. Shu bilan birga, tadqiqot Buxoro amirligi va Rossiya imperiyasi o‘rtasidagi siyosiy va harbiy ziddiyatlarni o‘rganish orqali tarixiy bilimlarni mustahkamlash, ilmiy tahlil ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. Ishning amaliy jihati shuningdek, talabalarga tarixiy manbalarni to‘g‘ri tahlil qilish, voqealarni kontekstual asosda izohlash va ularni zamonaviy ilmiy tadqiqotlar bilan bog‘lash imkonini beradi. Bundan tashqari, mavzu O‘rta Osiyo tarixini o‘qitishda pedagogik material sifatida ham foydali bo‘lishi mumkin. Nazariy va amaliy ahamiyati birlashgan holda, kurs ishi Rossiya-Buxoro munosabatlarini yanada chuqur tushunish, tarixiy jarayonlar va siyosiy strategiyalarni tahlil qilish imkoniyatini beradi. Shu bilan birga, ish ilmiy 4tadqiqot va amaliy o‘qitish jarayonlarida foydalanish uchun mustahkam asos yaratadi. Kurs ishi mavzusining obyekti – XIX asr boshidagi Rossiya imperiyasi va Buxoro amirligi o‘rtasidagi siyosiy va harbiy munosabatlardir. Kurs ishi mavzusining predmeti – Rossiya imperiyasi va Buxoro qo‘shinlari o‘rtasidagi dastlabki harbiy to‘qnashuvlarning sabab, borishi va oqibatlaridir. Kurs ishi mavzusining maqsadi – XIX asr boshidagi Rossiya imperiyasi va Buxoro amirligi o‘rtasidagi dastlabki harbiy to‘qnashuvlarni tizimli ravishda o‘rganish, ularning sabablarini, harbiy yurishlarni va siyosiy oqibatlarini tahlil qilishdan iborat. Kurs ishi mavzusining vazifalari  Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoga nisbatan siyosiy va iqtisodiy manfaatlarini aniqlash;  Buxoro amirligi ichki siyosiy holatini va Rossiya bosimiga qarshi pozitsiyasini tahlil qilish;  Rossiya-Buxoro diplomatik aloqalarining dastlabki bosqichlarini o‘rganish;  Dastlabki harbiy to‘qnashuvlarning sabablarini va ularning borishini tahlil qilish;  To‘qnashuvlarning oqibatlari va O‘rta Osiyoda siyosiy kuchlar nisbati o‘zgarishini baholash. Kurs ishi mavzusining tuzilishi Kurs ishi kirish, ikkita bob va xulosadan iborat. Birinchi bobda Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoga kirib kelish siyosati, Buxoro amirligi bilan diplomatik aloqalar va ichki siyosiy holati tahlil qilinadi. Ikkinchi bobda Rossiya-Buxoro dastlabki harbiy to‘qnashuvlarining sabablari, borishi va oqibatlari yoritiladi. Ish xulosa va foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati bilan yakunlanadi. 5I BOB. Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoga kirib kelish siyosati va Buxoro amirligi bilan munosabatlar 1.1. XIX asrda Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoga nisbatan siyosiy va iqtisodiy manfaatlari XIX asrning boshlarida Rossiya imperiyasi sharqiy chegaralarini mustahkamlash va yangi hududlarni o‘z nazoratiga kiritish siyosatini faol olib bordi. Bu jarayonda Markaziy Osiyo hududlari, xususan Buxoro, Xiva va Qo‘qon kabi amirliklar Rossiya uchun strategik ahamiyat kasb etdi. Ushbu hududlar tabiiy resurslarga boy bo‘lib, Rossiyaning iqtisodiy manfaatlarini kengaytirish imkonini berdi. Rossiyaning siyosiy manfaatlarining asosiy maqsadi sharqiy chegaralarni mustahkamlash va O‘rta Osiyoda o‘z ta’sir doirasini kuchaytirish edi. Shu bilan birga, imperiya Hindiston yo‘nalishida ingliz imperiyasi bilan geosiyosiy raqobatni hisobga olgan holda, strategik hududlarni nazorat qilishni maqsad qilgan. O‘rta Osiyo shaharlarining geografik joylashuvi savdo yo‘llarini nazorat qilish va hududiy ta’sirni kengaytirish uchun qulay imkoniyat yaratgan. 2 Xorijiy sayohatchilar va diplomatlar xabarlariga ko‘ra, Rossiya imperiyasi hududni siyosiy va harbiy yo‘l bilan egallash, shuningdek, mahalliy amirliklar bilan diplomatik muzokaralarni olib borish orqali o‘z siyosiy ta’sirini kuchaytirishni rejalashtirgan. Bu strategiya O‘rta Osiyodagi siyosiy barqarorlikni saqlash va iqtisodiy manfaatlarni himoya qilishga qaratilgan edi. Rossiya imperiyasi uchun iqtisodiy manfaatlar ham muhim rol o‘ynagan. O‘rta Osiyo hududlari paxta, ipak, tuz, yog‘och va boshqa tabiiy resurslarga boy bo‘lib, ularni ishlab chiqarish va eksport qilish Rossiya iqtisodiyotini mustahkamlashga xizmat qilgan. Shu bilan birga, hududdagi savdo yo‘llarini nazorat qilish, yangi bozorlar yaratish va o‘z mahsulotlarini yetkazib berish Rossiyaning iqtisodiy strategiyasining asosiy qismi bo‘lgan. 2 Abduraxmonov, A. P. (2024). Buxoro amirligi va Chor Rossiyasi o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar . Journal of New Century Innovations, Bet: 19-22 6Siyosiy manfaatlar va hududiy kengayish strategiyasi Rossiya imperiyasi uchun O‘rta Osiyoda mustahkam ta’sir doirasini yaratishga xizmat qilgan. Rossiya tomonidan amalga oshirilgan birinchi harbiy yurishlar va diplomatik harakatlar bu hududda siyosiy barqarorlikni o‘rnatish, mahalliy hukumatlar ustidan nazoratni kuchaytirish va o‘z manfaatlarini ilgari surish bilan bog‘liq bo‘lgan. Rossiya imperiyasi hududni egallash jarayonida ichki siyosiy barqarorlikni saqlashga qaratilgan strategiyalarni ham qo‘llagan. Shu bilan birga, mahalliy amirliklar bilan muzokaralar olib borish, shartnomalar imzolash va chegaraviy masalalarni hal qilish orqali diplomatik yo‘l bilan o‘z ta’sirini kuchaytirishga harakat qilgan. XIX asr boshida Rossiya imperiyasi uchun O‘rta Osiyoda siyosiy va iqtisodiy manfaatlar o‘zaro chambarchas bog‘liq edi. Siyosiy ta’sirni mustahkamlash iqtisodiy resurslarni nazorat qilish, savdo yo‘llarini egallash va hududiy xavfsizlikni ta’minlash bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan. Shu sababli, imperiya harbiy va diplomatik vositalarni uyg‘un qo‘llashga intilgan. O‘rta Osiyoda Rossiya siyosati ikki asosiy yo‘nalishga bo‘lingan. Birinchisi, hududiy kengayish va strategik ahamiyatga ega shaharlar va hududlarni nazorat qilish. Ikkinchisi, mahalliy amirliklar bilan diplomatik munosabatlarni rivojlantirish va ularni o‘z ta’sir doirasiga jalb qilish edi. Bu ikki yo‘nalish bir-biri bilan uyg‘un ishlash orqali Rossiya imperiyasining siyosiy va iqtisodiy manfaatlarini ta’minlagan. 3 Rossiya imperiyasi hududiy kengayish strategiyasini amalga oshirishda ichki resurslarni va harbiy kuchini samarali ishlatgan. Imperiya qo‘shinlari hududni egallash, chegara postlarini tashkil etish va mahalliy amirliklarning qarshiligini bostirishga qaratilgan operatsiyalarni amalga oshirgan. Shu bilan 3 Sayfullayev, S. (2023). O‘zbekiston tarixida Rossiya va Buxoro amirligi o‘rtasidagi diplomatik aloqalar. Oriental Journal of Social Sciences, Bet: 45-50 7birga, diplomatik yo‘l bilan ham hududiy ta’sirni kuchaytirishga harakat qilingan. O‘rta Osiyo hududlarining iqtisodiy ahamiyati ham Rossiya siyosatida katta o‘rin tutgan. Paxta, ipak va boshqa qimmatbaho resurslar Rossiya sanoati va savdo-sotiq faoliyati uchun muhim bo‘lgan. Shu sababli imperiya hududiy kengayish va iqtisodiy resurslarni qo‘lga kiritish strategiyasini birlashtirib olib borgan. Rossiya-Buxoro munosabatlarining birinchi bosqichida imperiya siyosiy va iqtisodiy manfaatlarni birgalikda ilgari surgan. Bu jarayon mahalliy amirliklar bilan diplomatik kelishuvlar, shartnomalar va harbiy choralarni o‘z ichiga olgan. Shu bilan birga, Buxoro amirligi Rossiya siyosatiga qarshi mustaqil pozitsiyasini saqlashga harakat qilgan. Xorijiy manbalar shuni ko‘rsatadiki, Rossiya imperiyasi o‘z hududiy siyosatini amalga oshirishda strategik rejalashtirishga e’tibor qaratgan. Har bir harbiy yurish va diplomatik qadam, hududiy kengayish, iqtisodiy manfaatlar va siyosiy ta’sirni uyg‘unlashtirishga xizmat qilgan. Shu tariqa imperiya O‘rta Osiyoda o‘zining mustahkam pozitsiyasini yaratgan. O‘rta Osiyo hududida Rossiya siyosiy va iqtisodiy manfaatlarini ilgari surish jarayoni faqat harbiy yurishlar bilan cheklanmagan. Diplomatik aloqalar, shartnomalar va mahalliy amirliklar bilan muzokaralar imperiyaning hududiy kengayish siyosatining ajralmas qismi bo‘lgan. Bu holat Rossiyaning strategik maqsadlariga erishishda muhim vosita bo‘lgan.Shuningdek, imperiya hududiy kengayish orqali savdo yo‘llarini nazorat qilish va yangi bozorlarni yaratishga intilgan. Bu iqtisodiy manfaatlar Rossiya sanoati va moliya tizimi rivojlanishiga hissa qo‘shgan. Shu bilan birga, mahalliy resurslarni o‘zlashtirish iqtisodiy barqarorlikni ta’minlash va hududiy xavfsizlikni mustahkamlashga xizmat qilgan. XIX asr boshida Rossiya imperiyasining siyosiy manfaatlari va hududiy kengayish siyosati Buxoro, Xiva va Qo‘qon amirliklariga ta’sir qilgan. Bu 8hududlarda Rossiya bilan diplomatik aloqalar va harbiy qarama-qarshiliklar yuzaga kelgan. Shu sababli, imperiya siyosati va harbiy yurishlar o‘rta Osiyodagi siyosiy vaziyatni sezilarli darajada shakllantirgan. Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoga kirib kelish strategiyasi hududiy, siyosiy va iqtisodiy manfaatlarni uyg‘unlashtirishga qaratilgan edi. Shu bilan birga, imperiya hududiy kengayish, diplomatik aloqalar va harbiy choralarni birlashtirish orqali o‘z ta’sirini kuchaytirishga harakat qilgan. O‘rta Osiyoda Rossiyaning siyosiy va iqtisodiy manfaatlarini amalga oshirish jarayoni mahalliy amirliklarning mustaqilligini cheklash va ularni o‘z ta’sir doirasiga jalb qilishga qaratilgan edi. Shu bilan birga, hududiy kengayish imperiyaning geosiyosiy strategiyasining ajralmas qismi bo‘lgan. Imperiyaning siyosiy manfaatlari ichki va tashqi siyosatni uyg‘unlashtirishga asoslangan. Hududiy kengayish, diplomatik aloqalar va iqtisodiy resurslarni qo‘lga kiritish birgalikda amalga oshirilgan. Shu bilan Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyoda mustahkam pozitsiya yaratgan. O‘rta Osiyo hududlarida Rossiya siyosiy va iqtisodiy manfaatlarini ilgari surishda harbiy yurishlar, diplomatik kelishuvlar va iqtisodiy resurslarni qo‘lga kiritish kabi choralar uyg‘un ishlatilgan. Bu jarayon imperiyaning strategik maqsadlariga erishishda muhim rol o‘ynagan. Rossiyaning O‘rta Osiyoga nisbatan siyosiy va iqtisodiy manfaatlari, hududiy kengayish strategiyasi va mahalliy amirliklar bilan munosabatlari XIX asr boshidagi hududiy va siyosiy vaziyatni tushunish uchun asos bo‘ladi. Shu tariqa bu mavzu tarixiy tahlil va tadqiqotlarda muhim ahamiyat kasb qiladi. 1.2. Rossiya–Buxoro diplomatik aloqalarining ilk bosqichi Rossiya imperiyasi va Buxoro amirligi o‘rtasidagi diplomatik aloqalar tarixi bir necha asrlik ildizga ega bo‘lib, ularning dastlabki bosqichi XVII asr o‘rtalaridan XIX asr boshlariga qadar bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Bu davr Markaziy Osiyoda siyosiy kuchlar muvozanati, xalqaro savdo yo‘llarining o‘zgarishi hamda Rossiya imperiyasining Janubiy Osiyoga tomon geosiyosiy 9kengayish harakatlari bilan chambarchas bog‘liqdir. Aynan shu jarayonlar fonida Rossiya va Buxoro o‘rtasida dastlabki diplomatik aloqalar shakllandi va asta-sekin strategik tus ola boshladi. Dastlabki aloqa va savdo manfaatlari Rossiya davlati XVI asrda Moskva knyazligi asosida birlashib, Sibir va Volga bo‘ylab kengayishni boshlagan paytda O‘rta Osiyo mamlakatlari, jumladan, Buxoro bilan savdo aloqalarini yo‘lga qo‘yishga qiziqish bildirgan. O‘sha davrda Buxoro xonligi Movarounnahrdagi eng yirik siyosiy markaz bo‘lib, xalqaro karvon yo‘llarining chorrahasida joylashgan. Shu sababli Rossiya uchun Buxoro orqali Eron, Hindiston va Xitoy bilan savdo yo‘llarini ochish iqtisodiy jihatdan juda muhim edi. XVI asrning oxirlarida Buxoro bilan Rossiya o‘rtasida ilk savdo karvonlari qatnay boshladi. Ivan IV (Ivan Grozniy) davrida rus savdogarlari Astraxan, Qozon va Orenburg orqali janubga yo‘l olib, Buxoro bilan tovar almashinuvini yo‘lga qo‘ydilar. Buxorodan Rossiyaga ipak, paxta, zargarlik buyumlari, ziravorlar, temir buyumlar, mo‘yna va otlar olib kelingan bo‘lsa, Rossiyadan Buxoroga temir, mis, qurol-aslaha, to‘qimachilik mahsulotlari va mo‘ynalar keltirilgan. Bu savdo aloqalari o‘sha davrda diplomatik aloqalarning iqtisodiy zaminini yaratdi. Elchilik missiyalari va siyosiy muloqotning boshlanishiXVII asr o‘rtalaridan boshlab Rossiya va Buxoro o‘rtasidagi munosabatlar yanada tizimli shaklga kira boshladi. Tarixiy manbalarda 1670-yillarda Buxorodan Rossiyaga bir necha marotaba elchilik yuborilgani qayd etilgan. Bular orasida eng mashhurlari Buxoro elchisi Xo‘ja Yodgor va Muhammad Yusuf elchiliklari bo‘lib, ular Moskva saroyida Rossiya podshosi Aleksey Mixaylovich huzurida qabul qilingan. Ushbu elchiliklarning asosiy maqsadi ikki davlat o‘rtasida savdo yo‘llarini ochish, rus savdogarlari uchun xavfsiz yo‘nalishlar yaratish va siyosiy do‘stona munosabatlarni mustahkamlash edi. Rossiya hukumati ham Buxoroga bir necha bor o‘z elchilarini yuborgan. 1694-yilda Rossiyadan mashhur 10sayohatchi va diplomat Nikita Spafariy boshchiligidagi elchilik Buxoroga tashrif buyurdi. Spafariy o‘z kundaliklarida Buxoro haqida batafsil ma’lumot qoldirgan. U Buxoroni katta savdo va madaniy markaz sifatida tasvirlab, shaharning devorlari, bozorlari, madrasa va masjidlari haqida yozgan. Bu ma’lumotlar keyinchalik Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyo siyosatini belgilashda muhim manba bo‘lib xizmat qilgan. Spafariyning qaydlari Rossiyada katta qiziqish uyg‘otdi, chunki Buxoro orqali Hindistonga chiqish imkoniyatlari mavjudligi aniqlangan edi. Shu bois XVIII asr boshlaridan boshlab Rossiya O‘rta Osiyoga nisbatan yanada faolroq siyosat yurita boshladi. Pyotr I (Buyuk Pyotr) davrida bu yo‘nalish davlat tashqi siyosatining ustuvor yo‘nalishlaridan biriga aylandi. Pyotr I davridagi tashabbuslar va yangi bosqich Pyotr I o‘zining geosiyosiy siyosatida “janubga chiqish” strategiyasini ilgari surgan edi. U Rossiya uchun Hindiston bilan bevosita savdo aloqalarini yo‘lga qo‘yish, shu orqali ingliz mustamlakachiligi bilan raqobat qilishni maqsad qilgan. Shu maqsadda 1717- yilda u Aleksandr Bekovich-Cherkasskiy boshchiligidagi maxsus ekspeditsiyani Buxoro va Xivaga yubordi. Ushbu ekspeditsiyaning rasmiy maqsadi savdo va diplomatik aloqalarni yo‘lga qo‘yish bo‘lsa-da, aslida u harbiy-razvedka tusiga ega edi. Pyotr I 11Bekovich-Cherkasskiy elchiligiga Buxoro xoni Muhammad Rahim tomonidan sovuq munosabat bildirildi. Chunki Buxoro amirligi Rossiyaning harbiy kuchi ortib borayotganini, ularning O‘rta Osiyoga kirib kelish xavfini sezgan edi. Shunga qaramay, bu elchilik O‘rta Osiyo haqida Rossiyada keng ma’lumotlar to‘planishiga sabab bo‘ldi. Elchilik a’zolari Buxoro shahrining joylashuvi, aholisi, harbiy kuchi, siyosiy tuzilishi va iqtisodiy hayoti haqida batafsil ma’lumotlar to‘plaganlar. XVIII asr oxiri – Buxoro va Rossiya o‘rtasidagi siyosiy muvozanat XVIII asr oxiriga kelib, Buxoro amirligida Mang‘itlar sulolasi hokimiyatni qo‘lga oldi. Amir Shohmurod (1785–1800) davrida davlatda siyosiy barqarorlik tiklanib, tashqi aloqalar qayta yo‘lga qo‘yildi. Shohmurod davrida Rossiya bilan aloqalar nisbatan tinch yo‘l bilan rivojlandi. U savdo-sotiqni jonlantirishga, ammo siyosiy mustaqillikni saqlab qolishga intildi. Shohmurod Rossiya bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri harbiy to‘qnashuvdan qochgan, lekin diplomatik aloqalarni doimiy ushlab turgan. 1788–1791-yillarda Rossiyadan Buxoroga Filipp Nazarov boshchiligidagi elchilik yuborildi. Nazarov o‘z kundaliklarida Buxoro saroyi, amirning siyosati, shahar hayoti va iqtisodiy faoliyati haqida batafsil yozgan. U Buxoroni “kuchli diniy an’analar, mustahkam savdo aloqalari va qat’iy siyosiy tartiblar mamlakati” sifatida ta’riflaydi. Bu elchilik ham ikki davlat o‘rtasidagi diplomatik munosabatlarning tinch yo‘nalishda rivojlanayotganini ko‘rsatgan. Buxoroning siyosiy pozitsiyasi va ehtiyotkorlik siyosati Buxoro amirligi Rossiya bilan bo‘lgan munosabatlarda ehtiyotkorlik siyosatini yuritgan. Amirlar Rossiya kuchayib borayotganini, lekin O‘rta Osiyoga to‘liq kirib kelish hali erta ekanini anglab turishgan. Shu sababli ular diplomatik muloqotni uzmasdan, ammo harbiy ittifoq tuzishdan tiyilganlar. Bu siyosat XIX asr boshlariga qadar davom etdi. Shu davrda Rossiya imperiyasi Orenburg va Sibir yo‘nalishlari orqali O‘rta Osiyoga yaqinlashishni davom ettirar, Buxoro esa o‘z chegaralarini himoya 12qilish va ichki barqarorlikni ta’minlash bilan band edi. Buxoro hukumati Rossiyaning elchilarini hurmat bilan kutib olsa-da, ular bilan siyosiy masalalarda masofa saqlagan. Diplomatik aloqalarning geosiyosiy ahamiyati Rossiya va Buxoro o‘rtasidagi ilk diplomatik aloqalar ikki tomonlama manfaatlar zaminida shakllangan. Rossiya uchun bu aloqalar strategik jihatdan Hindiston sari yo‘l ochish, savdo manfaatlarini kengaytirish va musulmon davlatlari bilan tinch muloqot o‘rnatish imkonini bergan. Buxoro uchun esa Rossiya bilan diplomatik aloqalar o‘z mustaqilligini himoya qilish, tashqi savdoni rivojlantirish va yangi texnologiyalar hamda bilimlardan xabardor bo‘lish imkonini yaratgan. Bu bosqichda diplomatik aloqalar ko‘proq iqtisodiy va madaniy tusda kechgan bo‘lsa-da, ularning orqasida siyosiy niyatlar ham mavjud edi. Rossiya Buxoroni kelajakda o‘z ta’sir doirasiga kiritishni maqsad qilgan edi. Buxoro esa Rossiyani Yevropaga chiqish eshigi sifatida ko‘rgan, shu bilan birga uning mustamlakachilik siyosatidan ehtiyot bo‘lgan. Rossiya–Buxoro diplomatik aloqalarining ilk bosqichi XVII asr o‘rtalaridan XIX asr boshlariga qadar bo‘lgan davrni qamrab oladi. Bu davrda ikki davlat o‘rtasida savdo, elchilik, siyosiy muloqot va madaniy aloqalar shakllandi. Biroq Rossiya imperiyasining geosiyosiy maqsadlari asta-sekin ochilib bordi — u O‘rta Osiyoda o‘z ta’sirini kuchaytirish, yangi bozorlarni egallash va strategik jihatdan Hindiston sari yo‘l ochishni rejalashtirgan edi.Buxoro esa o‘zining mustaqilligini saqlab qolish uchun diplomatik ehtiyotkorlik siyosatini yuritdi. Shu tariqa, ilk diplomatik bosqich O‘rta Osiyoda Rossiya ta’sirining shakllanishiga, keyinchalik esa XIX asr o‘rtalarida boshlangan harbiy to‘qnashuvlar uchun zamin yaratgan davr sifatida tarixda o‘z o‘rnini egalladi. 4 4 Xolmatov, S. (2024). Rossiya-Buxoro diplomatik aloqalarining ilk bosqichi . Journal of Central Asian Studies, Bet : 25-34 13Rossiya–Buxoro diplomatik aloqalarining ilk bosqichi bo‘yicha qisqa va sodda jadvalni tayyorladim. Bu jadval asosiy diplomatik voqealarni yoritadi. Yil Voqea/Tadbir Ishtirokchi/ Shaxslar Maqsad 1819–1820 Rossiya elchisi yuborildi A.F. Negri (Rossiya) Diplomatik aloqalarni boshlash, manfaatlarni ilgari surish 1820 Buxoro elchisi Rossiyaga yuborildi Ernazarbi (Buxoro) Rossiya bilan diplomatik aloqalarni mustahkamlash, siyosiy hurmatni saqlash 1820 Diplomatik xat yozishmalar Rossiya va Buxoro elchilari Siyosiy va iqtisodiy manfaatlarni muhokama qilish, munosabatlarni tartibga solish 1821 Savdo kelishuvlari Rossiya va Buxoro amirligi Savdo yo‘llarini nazorat qilish, iqtisodiy manfaatlarni ta’minlash 1.3. Buxoro amirligining ichki siyosiy holati va Rossiya bosimiga qarshi pozitsiyasi XIX asr boshida Buxoro amirligi ichki siyosiy jihatdan murakkab va nizoli vaziyatda edi. Amirlikning siyosiy tuzilishi markazlashgan bo‘lib, amir barcha asosiy qarorlarni qabul qilgan. Shu bilan birga, ichki nizolar, mahalliy hokimlar o‘rtasidagi hokimiyat uchun kurash, shuningdek, ichki siyosiy qarama- 14qarshiliklar amirlikning mustahkamligini zaiflashtirgan. Amir Shohmurod davrida siyosiy markazlashuvni kuchaytirish va ichki nizolarni bostirishga urinishlar amalga oshirilgan. Buxoro amirligi ichki siyosatida asosiy masala amir va qurolli kuchlar, shuningdek, hokimliklar o‘rtasidagi muvozanatni saqlash bo‘lgan. Amir Shohmurod hokimiyatni mustahkamlash maqsadida ichki siyosiy va harbiy tuzilmalarni takomillashtirishga e’tibor qaratgan. Shu bilan birga, ichki nizolar va hududiy hokimlar bilan ziddiyatlar amirlik siyosatini murakkablashtirgan. Amirlikning ichki siyosiy holati Buxoroning mustaqilligini saqlash va Rossiya bosimiga qarshi turish siyosatini belgilashga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. Ichki nizolar va hokimiyat uchun kurash amirlikning tashqi siyosiy pozitsiyasini shakllantirishda muhim rol o‘ynagan. Shu sababli, amir Shohmurod va uning administratsiyasi Rossiya imperiyasining siyosiy va harbiy bosimiga qarshi chora-tadbirlar ishlab chiqqan. Xorijiy va mahalliy manbalarga ko‘ra, Buxoro amirligi ichki siyosiy tizimini mustahkamlash orqali tashqi tahdidlarga qarshi kurashishga intilgan. Bu jarayonda amir o‘zining qurolli kuchlariga, shuningdek, mahalliy hokimlar va siyosiy elitalar bilan hamkorlik qilishga tayangan. Shu bilan birga, ichki nizolarni bostirish va hukmronlikni mustahkamlash orqali Rossiya bosimiga qarshi barqaror siyosiy pozitsiya yaratishga harakat qilgan. Amirlikning ichki siyosiy holati o‘zgaruvchan va murakkab bo‘lib, u Buxoroning Rossiya bilan bo‘lgan munosabatlariga bevosita ta’sir qilgan. Mahalliy hokimlar va siyosiy elitalar o‘rtasidagi nizolar, shuningdek, ichki ijtimoiy va iqtisodiy muammolar amirning qarorlariga ta’sir qilgan. Shu sababli, amir Shohmurod diplomatik va siyosiy strategiyalarni uyg‘unlashtirishga intilgan. Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoga kirib kelish siyosati Buxoro amirligiga tashqi bosim sifatida ta’sir qilgan. Bu bosimning asosiy yo‘nalishi hududiy kengayish, iqtisodiy resurslarni qo‘lga kiritish va siyosiy ta’sirni 15kuchaytirish bo‘lgan. Buxoro amirligi esa o‘z mustaqilligini saqlash va Rossiya ta’sirini cheklash maqsadida bir qator chora-tadbirlar ishlab chiqqan. Buxoro amirligi ichki siyosiy tizimining kuchli va zaif tomonlari Rossiya bosimiga qarshi turish strategiyasini belgilashga ta’sir qilgan. Kuchli markazlashuv va qurolli kuchlar amirlikning siyosiy pozitsiyasini mustahkamlashga yordam bergan. Shu bilan birga, ichki nizolar va hududiy hokimlarning mustaqil pozitsiyalari Rossiya bosimiga qarshi chora-tadbirlarni murakkablashtirgan. Amirlikning ichki siyosiy pozitsiyasi Rossiya bilan diplomatik aloqalarni ham shakllantirgan. Buxoro elchilari Rossiyaga yuborilgan, shuningdek, elchilar orqali ichki siyosiy qarashlar va tashqi siyosiy pozitsiya ifodalangan. Diplomatik aloqalar ichki siyosiy muvozanatni saqlash va Rossiya bosimiga qarshi strategik pozitsiyani kuchaytirishga qaratilgan edi.Shuningdek, Buxoro amirligi ichki siyosiy barqarorlikni ta’minlash maqsadida ichki nazorat tizimini mustahkamlashga harakat qilgan. Amrning qarorlari, mahalliy hokimlar bilan kelishuvlar va qurolli kuchlarni nazorat qilish orqali ichki nizolarni kamaytirish va Rossiya bosimiga qarshi kurashish imkoniyati yaratgan. Rossiya imperiyasi bilan munosabatlarda Buxoro amirligi ikki asosiy yo‘nalishni amalga oshirgan: birinchisi, ichki siyosiy tizimni mustahkamlash va ichki nizolarni boshqarish; ikkinchisi, diplomatik aloqalar va siyosiy muzokaralar orqali tashqi bosimga qarshi barqaror pozitsiya yaratish. Bu ikki yo‘nalish uyg‘un ishlash orqali amirlik Rossiya bosimiga qarshi samarali choralar ko‘rgan.XIX asr boshida Buxoro amirligining ichki siyosiy holati murakkab va nizoli bo‘lgan. Amirlik ichki muvozanatni saqlash, hokimiyatni markazlashtirish va qurolli kuchlarni nazorat qilish orqali Rossiya bosimiga qarshi pozitsiyani shakllantirgan. Shu bilan birga, diplomatik aloqalar, elchilik missiyalari va ichki nazorat tizimi Buxoro amirligining mustaqilligini saqlash va Rossiya ta’sirini cheklashga xizmat qilgan. 16Buxoro amirligining ichki siyosiy tizimi va Rossiya bosimiga qarshi pozitsiyasi O‘rta Osiyodagi siyosiy kuchlar nisbatini tushunish, hududiy va iqtisodiy manfaatlarni tahlil qilish va tarixiy jarayonlarni o‘rganish uchun asosiy manba sifatida xizmat qiladi. Shu bilan birga, bu mavzu Buxoro amirligining siyosiy strategiyasi va Rossiya imperiyasining hududiy kengayish siyosatini chuqur tushunishga yordam beradi. 17II BOB. Rossiya imperiyasi va Buxoro qo‘shinlari o‘rtasidagi dastlabki harbiy to‘qnashuvlar 2.1. XIX asrning birinchi yarmidagi Rossiya-Buxoro harbiy to‘qnashuvlarining sabablari XIX asr boshlariga kelib, Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyo mamlakatlariga nisbatan o‘zining siyosiy, harbiy va iqtisodiy manfaatlarini aniq belgilab olgan edi. Bu manfaatlar Rossiya davlatining janubga qarab kengayish strategiyasidan kelib chiqdi. Ayniqsa, 1801-yilda imperator Pavel I va undan keyin Aleksandr I davrida bu siyosat yanada faol tus oldi. O‘rta Osiyoning markazida joylashgan, tarixiy savdo markazi va diniy nufuzga ega Buxoro amirligi Rossiya imperiyasi uchun strategik jihatdan muhim bo‘lgan. Rossiya imperiyasi o‘zining harbiy-siyosiy qudratini kengaytirar ekan, Orenburg, Qozon, Astraxan kabi janubiy viloyatlarni mustahkamlab, u yerdan O‘rta Osiyo tomon harakat boshladi. 1731-yilda Qozoq dashtlari ustidan Rossiya protektorati o‘rnatilgach, XVIII asrning oxiriga kelib ruslar Sirdaryo bo‘ylab harbiy istehkomlar qurishni boshladilar. 1808-yilda Orenburg va Petropavlovsk orqali O‘rta Osiyoga yo‘l ochish masalasi muhokama qilina boshladi. Shu bilan Rossiya va Buxoro o‘rtasidagi hududiy manfaatlar to‘qnashuvi poydevori qo‘yildi. Rossiyaning geosiyosiy va iqtisodiy manfaatlari Rossiya imperiyasi XIX asrning birinchi yarmida O‘rta Osiyoni o‘z mustamlakachilik siyosatining asosiy yo‘nalishlaridan biri sifatida ko‘ra boshladi. Buning uchta asosiy sababi mavjud edi: Iqtisodiy sabablar. Rossiya sanoat inqilobi davriga qadam qo‘yar ekan, xom ashyo, ayniqsa, paxta va ipak mahsulotlariga ehtiyoj ortdi. O‘rta Osiyo, jumladan, Buxoro amirligi, bu borada katta imkoniyatlarga ega edi. Buxoro bozorlari orqali Eron, Afg‘oniston va Hindiston bilan savdo qilinishi Rossiya uchun iqtisodiy jihatdan nihoyatda jozibali bo‘ldi. 18Siyosiy sabablar. Rossiya janubga qarab kengayib, o‘zini Yevrosiyo qit’asidagi yetakchi davlat sifatida ko‘rsatmoqchi edi. U inglizlarning Hindistondagi mustamlakalariga yaqinlashishni, shu orqali Britaniya imperiyasi bilan raqobatlashishni maqsad qilgan. “Buyuk o‘yin” deb atalgan bu geosiyosiy raqobat XIX asrning butun bir davrini belgilab berdi. Harbiy-strategik sabablar. Rossiya O‘rta Osiyo orqali Kavkaz, Kaspiy dengizi va Eron bilan bevosita aloqani ta’minlashni istagan. Buxoro bu yo‘lda asosiy strategik to‘siqlardan biri edi, chunki u geografik jihatdan markazda joylashgan va tog‘-cho‘l o‘tishlarida nazoratni saqlab turgan. Buxoro amirligining siyosiy holati va ichki zaifliklar Buxoro amirligi bu davrda Mang‘itlar sulolasi tomonidan boshqarilgan bo‘lib, Amir Haydar (1800–1826) va undan keyin Amir Nasrulloh (1826–1860) davrida davlatning siyosiy markazi nisbatan barqaror, lekin ichki jihatdan kuchsizlashgan edi. Amir Haydar davrida davlatda feodal zodagonlar o‘rtasida ichki raqobat kuchaygan, ayrim viloyatlar mustaqil siyosat yurita boshlagan. Shuningdek, qo‘shni Qo‘qon xonligi bilan chegaraviy mojarolar, shimolda qozoq urug‘lari bilan to‘qnashuvlar Buxoro hukmdorlarini zaiflashtirdi. Bu esa Rossiya uchun qulay siyosiy vaziyat yaratdi. Amir Haydar 1822-yilda Rossiya “Sibir nizomi”ni qabul qilib, Qozoq dashtlarining katta qismini o‘z ma’muriy boshqaruviga oldi. Shu bilan Rossiya Buxoroga bevosita yaqinlashdi. 1824- yilda Orenburgdan Toshkent yo‘nalishida harbiy razvedka otryadlari yuborildi. Buxoro amirligi esa bu paytda hali bu xavfni to‘liq anglamagan edi. 19Savdo va bojxona siyosatidagi qarama-qarshiliklar Rossiya bilan Buxoro o‘rtasidagi dastlabki nizo sabablardan biri savdo yo‘llariga oid siyosiy masalalar bo‘ldi. XIX asrning 20–30-yillarida Rossiya savdogarlari Buxoroda faol bo‘lib, paxta, ipak, oltin va hayvon terilari bilan savdo qilishardi. Ammo Buxoro amirlari Rossiyadan keltirilgan tovarlarga yuqori boj solishdi. Shu bilan birga, Rossiya hukumati ham Buxoro karvonlariga Orenburg va Astraxanda soliq joriy qildi. Bu iqtisodiy raqobat diplomatik taranglikni kuchaytirdi. 1825-yilda Rossiya imperatori Aleksandr I Buxoro bilan savdo aloqalarini kengaytirish haqida maxsus farmon chiqardi. Buxoro amiri Haydar bu farmonni diplomatik yo‘l bilan qabul qildi, lekin Rossiya savdogarlarining ichki bozorlarga kirishiga ruxsat bermadi. Shu sababli 1826–1828-yillarda ikki davlat o‘rtasida elchilik aloqalari vaqtincha uzilib qoldi. Diniy va mafkuraviy omillar Buxoro amirligi o‘zini musulmon dunyosining siyosiy va dini markazlaridan biri deb bilgan. Ulamolar va sayyidlar amir siyosatida katta rol o‘ynagan. Rossiyaning esa pravoslav nasroniy imperiyasi sifatida islom dunyosiga kirib kelishi diniy jihatdan xavfli deb qaralgan. Buxoroda Rossiya haqida “kofir imperiya” degan tushuncha keng tarqalgan bo‘lib, amirlar harbiy jihatdan zaif bo‘lsa-da, diniy jihatdan Rossiya ta’siriga qarshi mafkuraviy qarshilik ko‘rsatganlar.Bu diniy omil Rossiyaning Buxoroga diplomatik yo‘l bilan kirish harakatlarini murakkablashtirdi. Masalan, 1820-yilda Rossiyadan yuborilgan elchi Negri Buxoroda sovuq kutib olingan, hatto u bilan uchrashuvlar diniy asosda cheklangan. Bu voqea Rossiya tashqi ishlar idorasida “Buxoro bilan tinch yo‘l bilan aloqa o‘rnatish mushkul” degan xulosa bilan yakunlangan. “Buyuk o‘yin” va xalqaro raqobat ta’siri XIX asrning 30-yillariga kelib, Angliya va Rossiya o‘rtasida Markaziy Osiyo ustidan nazorat o‘rnatish uchun keskin raqobat boshlandi. Bu jarayon 20tarixda “Buyuk o‘yin” (The Great Game) nomi bilan mashhurdir. Angliya Hindiston mustamlakalarini himoya qilish maqsadida Afg‘oniston, Eron va Buxoro orqali Rossiya ta’sirining kuchayishidan xavfsiragan. Rossiya esa Hindistonga yaqinlashish uchun Buxoro orqali yo‘l izlagan. 1830-yilda ingliz razvedkasi vakili Artur Konolli va ofitser Aleksandr Berns Afg‘oniston va Buxoro hududlarida bo‘lgan. Ularning hisobotlarida Buxoro “Rossiya uchun janub sari yo‘l ochuvchi eshik” sifatida qayd etilgan. Shu bilan Rossiya diplomatiyasi Buxoro bilan masalalarni tezroq hal etish zaruratini his qildi. Birinchi beqarorlik va harbiy razvedka ekspeditsiyalari 1839–1842-yillarda Rossiya armiyasi Orenburgdan Xivaga yurish boshladi (rahbar – general Vasiliy Perovskiy). Bu yurish rasmiy ravishda “savdo yo‘llarini himoya qilish” bahonasida amalga oshirilgan, ammo aslida u Rossiyaning O‘rta Osiyoga kirib borish strategiyasining boshlanishi edi. Xiva yurishi muvaffaqiyatsiz tugasa-da, Buxoro amirligi bu voqeani o‘z xavfsizligiga tahdid deb bildi. 1840-yilda Buxoro amiri Nasrulloh Rossiya bilan diplomatik aloqalarni uzdi. Shu yili ingliz josusi Charlz Stoddart va Artur Konolli Buxoroda hibsga olinib, 1842-yilda amirning buyrug‘i bilan qatl etildi. Bu hodisa Rossiya va Angliya o‘rtasidagi raqobatning Buxoro hududida qizg‘in tus olganini ko‘rsatadi. Rossiya esa bu voqeadan so‘ng Buxoroga nisbatan yanada qat’iy siyosat yurita boshladi. 1843–1846-yillarda Rossiya razvedka otryadlari Sirdaryo va Amudaryo bo‘ylab harbiy xaritalar tuzishni boshladilar. 1847-yilda Orol dengizida Raim (keyinchalik Aralsk) istehkomi qurildi. Bu istehkom Rossiyaning O‘rta Osiyoga kirishidagi ilk harbiy nuqta edi. XIX asrning birinchi yarmidagi Rossiya–Buxoro harbiy to‘qnashuvlarining sabablari ko‘p qirrali bo‘lib, ularning ildizida geosiyosiy, iqtisodiy, mafkuraviy va xalqaro raqobat yotgan edi. Rossiya imperiyasi janubga kengayish orqali 21yangi bozorlarni egallash, xomashyo manbalarini qo‘lga kiritish va Britaniya bilan raqobatda ustunlikka erishishni maqsad qilgan. Buxoro amirligi esa bu kengayishni o‘z mustaqilligiga xavf sifatida qabul qilib, diniy va siyosiy jihatdan qarshilik ko‘rsatgan. Biroq ichki siyosiy beqarorlik, iqtisodiy sustlik va zamonaviy harbiy kuchning yo‘qligi Buxoroni Rossiya bosimiga qarshi tura olmaydigan holatga keltirdi.Shu tariqa XIX asrning birinchi yarmida yuzaga kelgan siyosiy taranglik keyinchalik 1868- yilda bo‘lib o‘tgan Katta Buxoro yurishi va amirlikning yarim mustamlaka holatiga tushishiga zamin yaratdi. Dastlabki to‘qnashuvlar esa O‘rta Osiyo tarixida yangi – imperiyalar qarama-qarshiligi davrining boshlanishini ifoda etadi. 2.2. Chor Rossiyasi harbiy yurishlari va ularning Buxoro amirligiga ta’siri XIX asrning o‘rtalariga kelib, Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyo ustidan to‘liq siyosiy va iqtisodiy nazorat o‘rnatish yo‘lida faol harbiy yurishlarni boshladi. Bu yurishlar avvalo Buxoro amirligiga, shuningdek, Xiva va Qo‘qon xonliklariga qarshi qaratilgan edi. Rossiya imperiyasining asosiy maqsadi faqat hududiy kengayish emas, balki ingliz mustamlakachiligi bilan raqobatda ustunlikni qo‘lga kiritish, savdo yo‘llarini nazorat ostiga olish va siyosiy ta’sir doirasini kengaytirish edi. Shu davrda Buxoro amirligi bilan Rossiya o‘rtasidagi munosabatlar diplomatikdan harbiy tusga ega bo‘ldi. Orenburg va Sibir yo‘nalishidan yurishlar Rossiyaning O‘rta Osiyoga yurishlari ikki asosiy yo‘nalishda olib borildi: Orenburg va Sibir liniyalari orqali. Orenburg yo‘nalishi orqali Rossiya qo‘shinlari Buxoro va Xiva tomonga siljiy boshladi. 1839–1840-yillarda general Vasily Alekseevich Perovskiy boshchiligidagi ekspeditsiya Xiva xonligiga qarshi yurish boshladi. Yurishning rasmiy sababi rus asirlarini ozod qilish bo‘lsa-da, aslida bu O‘rta Osiyo ustidan siyosiy nazorat o‘rnatish yo‘lidagi strategik harakat edi. Buxoro amirligi bu yurishda bevosita qatnashmagan bo‘lsa-da, Perovskiy yurishining 22muvaffaqiyatsiz tugashi amir Nasrulloh tomonidan Rossiyaning zaiflashuvi sifatida baholandi. Bu davrda Rossiya hukumatining e’tibori Buxoro ustiga ham qaratilgan edi. Chunki Buxoro savdo-sotiq yo‘llarining markazida joylashgan, strategik jihatdan muhim siyosiy markaz hisoblangan. 1840–1850-yillarda Rossiya o‘z elchilarini Buxoroga bir necha bor yubordi, biroq diplomatik muzokaralar natija bermadi. Shu sababli Rossiya harbiy bosim orqali o‘z maqsadlariga erishish siyosatini kuchaytirdi. 1842-yilgi Buxoro voqealari va Rossiyaning pozitsiyasi 1842-yilda Buxoroda ingliz elchilari — Charlz Stoddart va Artur Konolli qatl etildi. Ular ingliz hukumati tomonidan O‘rta Osiyodagi siyosiy vaziyatni o‘rganish uchun yuborilgan edi. Bu voqea nafaqat inglizlar, balki Rossiyani ham hushyor torttirdi. Rossiya imperiyasi inglizlarning Buxoroda kuchayishidan xavotirda edi va bu hodisani o‘z manfaatlari yo‘lida diplomatik turtki sifatida ishlatdi. Natijada Rossiya hukumati Buxoro ustidan bevosita harbiy va siyosiy nazoratni kuchaytirishga qaror qildi. Chor Rossiyasi harbiy tayyorgarliklari va O‘rta Osiyo strategiyasi 1840–1850-yillar davomida Rossiya O‘rta Osiyoga yo‘nalgan harbiy tayyorgarlikni kuchaytirdi. 1853-yilda Oqmasjid (hozirgi Qizilorda) qal’asi Rossiya qo‘shinlari tomonidan bosib olindi. Bu yurish Rossiyaning Turkiston 23tomonga yo‘lini ochdi va Buxoro amirligi bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri chegaraviy aloqalarni yuzaga keltirdi. Oqmasjidning bosib olinishi natijasida Buxoro amiri Nasrulloh siyosiy jihatdan noqulay holatga tushdi, chunki Rossiya endi amirlik chegaralariga juda yaqin joylashgan edi.Shundan so‘ng Rossiya harbiy yurishlari tizimli ravishda davom etdi. 1859-yilda Rossiya general M. G. Chernayev boshchiligidagi qo‘shinlar O‘rta Osiyoda faoliyat boshladi. 1864- yilda u Turkiston, Aulie-Ata (Toshkent) yo‘nalishlarida muvaffaqiyatli yurishlar olib bordi. Bu yurishlar Buxoro amirligi uchun katta xavf tug‘dirdi, chunki Toshkent Buxoro savdo aloqalarining muhim markazlaridan biri edi. 1866–1868-yillardagi to‘qnashuvlar va Buxoro mag‘lubiyati Rossiya imperiyasining eng muhim yurishlari 1866–1868-yillar oralig‘ida sodir bo‘ldi. Bu davrda general Dmitriy Ivanovich Romanovskiy va keyinchalik general Konstantin Petrovich Kaufman boshchiligidagi qo‘shinlar Buxoro amirligiga qarshi keng ko‘lamli harakat boshladi. 1866-yilning may oyida Xo‘jand va Jizzax shaharlarida Rossiya qo‘shinlari bilan Buxoro armiyasi o‘rtasida bir nechta janglar bo‘ldi. 1866-yil 24-mayda bo‘lib o‘tgan Irdjar jangida amirlik qo‘shinlari yirik talafot ko‘rdi va orqaga chekindi. Kaufman 1867-yilda esa Rossiya Turkiston general-gubernatorligini tashkil etdi. Uning markazi sifatida Toshkent tanlandi. Bu siyosiy voqea Rossiyaning O‘rta Osiyo ustidan hukmronligining mustahkamlanishidan dalolat berdi. 1868-yil bahorida general Kaufman boshchiligidagi qo‘shinlar Samarqandga yaqin joylashgan Zirabulok maydonida Buxoro qo‘shinlari bilan hal qiluvchi jang olib bordi. 1868-yil 2-may kuni bo‘lib o‘tgan Zirabulok jangida amirlik qo‘shini butunlay tor-mor etildi.Bu jangdan so‘ng Buxoro amiri Muzaffarxon Rossiya bilan tinchlik muzokaralarini boshlashga majbur bo‘ldi. 1868-yilning iyun oyida Rossiya va Buxoro o‘rtasida 24shartnoma imzolandi. Unga ko‘ra, Buxoro amirligi Rossiya imperiyasining protektorati ostiga o‘tdi, Samarqand Rossiyaga berildi, va amirlik tashqi siyosatini Rossiya bilan kelishmasdan yurita olmas edi. Shu bilan O‘rta Osiyo tarixida yangi — mustamlakachilik davri boshlandi. Harbiy yurishlarning siyosiy va iqtisodiy oqibatlari Rossiya yurishlari natijasida Buxoro amirligi siyosiy mustaqilligini yo‘qota boshladi. Rossiya savdogarlari va sanoatchilari amirlik hududiga erkin kirib keldi, rus pul birligi muomalaga kiritildi, Buxoroda rus konsulligi ochildi. Shuningdek, Rossiya temir yo‘l qurilishini rejalashtirib, mintaqani iqtisodiy jihatdan o‘ziga bog‘lab qo‘ydi. Rossiya armiyasi tomonidan qurilgan harbiy istehkomlar Buxoroning har bir harakatini nazorat qilish imkonini berdi. Buxoro amirligi esa ichki jihatdan zaiflashdi. Mahalliy aholining qarshilik ko‘rsatish harakatlari bostirildi, amirlikda rus ta’siri kuchaydi. Natijada, XIX asrning ikkinchi yarmiga kelib, Buxoro amirligi de-fakto Rossiya protektorati maqomiga ega bo‘ldi. Jadval: Rossiya – Buxoro harbiy to‘qnashuvlari va ularning oqibatlari № Sana / Yil Voqea nomi Ishtirokchilar Natijasi / Ahamiyati 1 1839–1840 General V.A. Perovskiy boshchiligidagi Xiva yurishi Rossiya imperiyasi, Xiva xonligi, bilvosita Buxoro amirligi Yurish muvaffaqiyatsiz tugadi, ammo Rossiya janubga kengayish niyatini ochiq ko‘rsatdi 2 1842 Stoddart va Konolli ning Buxoroda qatl etilishi Amir Nasrulloh , ingliz elchilari Rossiya bu voqeani siyosiy bahona sifatida ishlatib, O‘rta Osiyoda ta’sirini kuchaytirdi 3 1853 Oqmasjid (Qizilorda) qal’asining bosib olinishi General Perovskiy , Qo‘qon xonligi Rossiya O‘rta Osiyoga harbiy kirib kelishda strategik nuqtani egalladi 4 1859–1864 Rossiya qo‘shinlarining Sirdaryo yo‘nalishidan General M. G. Chernayev , Qo‘qon va Buxoro Rossiya Buxoro bilan to‘g‘ridan-to‘g‘ri chegaradosh bo‘ldi 25yurishlari chegaralari 5 1865 Toshkentning bosib olinishi General Chernayev , Qo‘qon xonligi O‘rta Osiyo savdo markazi Rossiya qo‘liga o‘tdi, Buxoro xavf ostida qoldi 6 1866 Irdjar jangi (Jizzax yaqinida) General Romanovskiy , Buxoro amirligi qo‘shini Buxoro qo‘shini yirik mag‘lubiyatga uchradi 7 1867 Turkiston general- gubernatorligi tashkil etilishi Rossiya imperiyasi O‘rta Osiyo Rossiya harbiy-ma’muriy tizimiga kiritildi 8 1868, 2- may Zirabulok jangi (Samarqand yaqinida) General K.P. Kaufman , Amir Muzaffarxon Buxoro qo‘shini tor-mor etildi, Rossiya ustunlikni qo‘lga oldi 9 1868, iyun Rossiya – Buxoro shartnomasi imzolanishi General Kaufman , Amir Muzaffarxon Buxoro Rossiya protektorati ostiga o‘tdi, Samarqand Rossiyaga berildi 10 1870–1880- yillar Rossiyaning O‘rta Osiyoda mustahkamlanishi Rossiya imperiyasi, mahalliy amirliklar Buxoro amirligi siyosiy jihatdan Rossiyaga tobe holatga keldi Chor Rossiyasi yurishlari Buxoro amirligi tarixida burilish davri bo‘ldi. 1839-yildagi Xiva yurishidan boshlab, 1868-yilgi Zirabulok jangigacha bo‘lgan davr Rossiyaning harbiy, siyosiy va iqtisodiy ustunligi bilan yakunlandi. Bu jarayon O‘rta Osiyoda mustamlakachilik siyosatini mustahkamladi, Buxoro esa o‘z mustaqilligini rasman saqlab qolgan bo‘lsa-da, amalda Rossiya imperiyasiga bo‘ysundi. Shu tariqa, Chor Rossiyasi harbiy yurishlari O‘rta Osiyoda yangi geosiyosiy tartibni yuzaga keltirdi va mintaqaning keyingi taraqqiyot yo‘nalishini belgilab berdi. 2.3. Dastlabki to‘qnashuvlarning oqibatlari va O‘rta Osiyoda siyosiy kuchlar nisbatining o‘zgarishi XIX asrning birinchi va ikkinchi yarmida Rossiya imperiyasi bilan Buxoro amirligi o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuvlar O‘rta Osiyoning siyosiy, iqtisodiy va harbiy manzarasini tubdan o‘zgartirdi. Bu to‘qnashuvlar natijasida nafaqat 26Buxoro amirligi, balki butun mintaqa o‘z mustaqilligini asta-sekin yo‘qotib, Rossiya imperiyasi siyosiy ta’siri ostiga o‘ta boshladi. Chor Rossiyasining harbiy ustunligi, iqtisodiy qudrati va markazlashgan davlat boshqaruvi tizimi O‘rta Osiyo xonliklari bilan solishtirganda yuqori edi. Shu sababli bu to‘qnashuvlar O‘rta Osiyo tarixida burilish davri bo‘lib, mintaqaning siyosiy kuchlar muvozanatini tubdan o‘zgartirdi. Buxoro amirligining siyosiy mustaqilligiga zarba 1868-yilgi Zirabulok jangi Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoda yakuniy ustunligini ta’minlagan muhim voqea bo‘ldi. Bu jangda Buxoro amirligi qo‘shini to‘liq tor-mor etildi. Amir Muzaffarxon Rossiya bilan muzokara olib borishga majbur bo‘ldi va 1868-yil iyun oyida Buxoro–Rossiya tinchlik shartnomasi imzolandi. Ushbu shartnomaga ko‘ra: Buxoro Rossiya imperiyasining protektorati ostiga o‘tdi Samarqand, Kattaqo‘rg‘on va ularning atroflari Rossiya tarkibiga qo‘shib olindi; Buxoro amirligi Rossiya bilan kelishmasdan hech qanday tashqi siyosiy faoliyat yurita olmas edi; Rossiya savdogarlari va elchilari Buxoro hududida erkin harakatlanish huquqiga ega bo‘ldi. Bu shartnoma bilan Buxoro amirligi de-yure mustaqil davlat sifatida saqlanib qolgan bo‘lsa-da, de-fakto Rossiyaning siyosiy va iqtisodiy nazorati ostiga o‘tdi. Shu tariqa, Buxoro mustaqilligi cheklangan, yarim mustamlaka maqomiga ega davlatga aylandi. O‘rta Osiyoda yangi siyosiy kuchlar nisbatining shakllanishi Rossiyaning Buxoro ustidan g‘alabasi O‘rta Osiyoda siyosiy kuchlar muvozanatini o‘zgartirdi. Endilikda mintaqada uchta asosiy kuch — Rossiya imperiyasi, Buxoro amirligi (protektorat) va Xiva hamda Qo‘qon xonliklari o‘rtasidagi munosabatlar yangi bosqichga o‘tdi. 27Rossiya imperiyasi – mintaqada ustun siyosiy va harbiy kuchga aylandi. Turkiston general-gubernatorligi tashkil qilinishi (1867-y.) bilan Rossiya O‘rta Osiyoda mustamlakachilik boshqaruv tizimini yaratdi. Buxoro amirligi – rasmiy mustaqilligini saqlab qolgan bo‘lsa-da, Rossiya siyosiy ta’siri ostida faoliyat yurituvchi yarim mustamlaka davlatga aylandi. Qo‘qon xonligi – Rossiya bilan to‘qnashuvlarda kuchsizlanib, 1876-yilda butunlay tugatildi va Rossiya tarkibiga qo‘shildi. Xiva xonligi – 1873-yilda Rossiya yurishlari natijasida taslim bo‘ldi va Rossiya protektorati maqomini oldi.Shunday qilib, XIX asrning oxiriga kelib, butun O‘rta Osiyo Rossiya imperiyasi siyosiy nazorati ostiga tushdi. Bu jarayon mintaqaning keyingi siyosiy va iqtisodiy rivojlanish yo‘nalishini belgilab berdi. Iqtisodiy oqibatlar Harbiy to‘qnashuvlardan so‘ng Rossiya o‘z iqtisodiy manfaatlarini Buxoro amirligi hududida faol ilgari sura boshladi. Savdo aloqalari asosan Rossiya foydasiga yo‘naltirildi. 1870-yillarga kelib: Rossiya tovarlari Buxoro bozorlarida ustunlik qila boshladi; Rossiya savdogarlari uchun bojxona imtiyozlari joriy etildi; Rus puli (rubl) amirlikdagi pul muomalasida ishlatila boshlandi; Rossiya kompaniyalari Buxoroda sanoat korxonalarini ochishga ruxsat oldi. Natijada, Buxoro iqtisodiy jihatdan Rossiya bozoriga tobe holatga keldi. Ichki ishlab chiqarish zaiflashdi, mahalliy hunarmandchilik va savdo tarmoqlari Rossiya kapitali bilan raqobat qila olmadi. Harbiy va strategik oqibatlar Rossiya O‘rta Osiyoda mustahkam harbiy tizim yaratdi. 1867-yilda tashkil etilgan Turkiston harbiy okrugi orqali mintaqada rus garnizonlari joylashtirildi. Samarqand, Toshkent, Jizzax, Xo‘jand, O‘ratepa kabi shaharlar harbiy istehkomlarga aylantirildi. Bu joylarda Rossiya qo‘shinlari doimiy joylashib, Buxoro amirligining ichki siyosatiga bevosita ta’sir ko‘rsatdi. Harbiy islohotlar 28bahonasida Buxoro amirligi ham o‘z armiyasini qayta tuzishga urinib ko‘rdi, ammo Rossiyaning siyosiy bosimi bunga to‘siq bo‘ldi. Madaniy va mafkuraviy oqibatlar Rossiya mustamlakachiligi davrida O‘rta Osiyoda madaniy-ma’naviy muhitda ham o‘zgarishlar sodir bo‘ldi. Rossiya hukumati mintaqada o‘z madaniyatini, tili va ta’lim tizimini yoyish siyosatini olib bordi. Samarqand, Toshkent va Buxoroda rus maktablari ochildi, rus tilida ta’lim beruvchi kurslar tashkil qilindi. Bu jarayon mahalliy ziyolilar orasida qarama-qarshi fikrlarni keltirib chiqardi. Ba’zilari Rossiya bilan hamkorlikni taraqqiyot deb bilgan bo‘lsa, boshqalari buni milliy mustaqillikka tahdid sifatida ko‘rdi Ingliz-Rossiya raqobati (Buyuk o‘yin) Rossiya–Buxoro to‘qnashuvlari fonida O‘rta Osiyo global siyosiy maydonga aylandi. XIX asrda bu hudud Rossiya imperiyasi va Buyuk Britaniya o‘rtasidagi “Buyuk o‘yin” (Great Game) deb atalgan raqobatning markaziga aylandi. Buyuk Britaniya Hindistonni himoya qilish uchun Afg‘oniston va Buxoro ustidan ta’sir o‘rnatmoqchi bo‘lgan, Rossiya esa janubga siljib, Hindiston chegaralariga yaqinlashishni maqsad qilgan. Buxoro esa bu ikki imperiya manfaatlarining to‘qnashuv nuqtasiga aylandi. Shu sababli, Buxoro amirligi ikki yirik kuch o‘rtasida “tampon zona” sifatida o‘z mustaqilligini saqlab qolishga harakat qildi, biroq Rossiya bosimi ostida bu urinish samarasiz bo‘ldi. Ijtimoiy-siyosiy oqibatlar Rossiya hukmronligi natijasida Buxoro jamiyati ijtimoiy jihatdan ham o‘zgardi. Amirlikda feodal tuzum saqlanib qolgan bo‘lsa-da, Rossiya ta’siri ostida yangi ijtimoiy qatlam — rus ma’murlari, savdogarlar va mutaxassislar paydo bo‘ldi. Mahalliy aholi orasida milliy ozodlik kayfiyatlari kuchayib bordi. XIX asr oxiriga kelib, Jadidchilik harakatining shakllanishi ham aynan shu mustamlakachilik davrining ijtimoiy oqibatlaridan biri edi. Jadidlar Buxoroni 29siyosiy va ma’naviy jihatdan yangilash, Rossiya ta’sirini cheklash tarafdori bo‘ldilar. Rossiya va Buxoro o‘rtasidagi dastlabki harbiy to‘qnashuvlar natijasida O‘rta Osiyoda yangi siyosiy tartib shakllandi. Rossiya imperiyasi mintaqada harbiy, siyosiy va iqtisodiy jihatdan mutlaq ustunlikka ega bo‘ldi. Buxoro amirligi esa o‘z mustaqilligini de-fakto yo‘qotdi, iqtisodiy jihatdan Rossiya bozoriga bog‘landi va tashqi siyosatini mustaqil yurita olmadi. Shu bilan XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab O‘rta Osiyo tarixida Rossiya mustamlakachiligi davri boshlandi.Bu jarayon mintaqada kuchlar nisbatini tubdan o‘zgartirib, Rossiya imperiyasining Yevroosiyo qit’asidagi eng yirik siyosiy kuch sifatida mustahkamlanishiga, Buxoro esa o‘z mustaqilligini saqlab qolish uchun Rossiya siyosatiga bo‘ysunuvchi davlat sifatida faoliyat yuritishiga sabab bo‘ldi. 30 Xulosa Men ushbu kurs ishimda Rossiya imperiyasi va Buxoro amirligi o‘rtasidagi dastlabki harbiy to‘qnashuvlar masalasini tahlil qilar ekanman, XIX asrning birinchi yarmidan boshlab O‘rta Osiyo hududi xalqaro siyosiy manfaatlar markaziga aylanganini chuqur angladim. Ayniqsa, Rossiya imperiyasi janubga, Markaziy Osiyoga tomon kengayib borish siyosatini qat’iy tarzda olib borgan. Bu jarayonda Buxoro amirligi Rossiyaning harbiy va iqtisodiy bosimiga qarshi tura olmagan bo‘lsa-da, o‘z mustaqilligini saqlab qolish yo‘lida uzoq muddat davomida siyosiy va harbiy qarshilik ko‘rsatgan. Tadqiqot davomida aniqladimki, Rossiyaning O‘rta Osiyoga kirib kelishi avvalo savdo yo‘llarini egallash, xomashyo manbalariga ega bo‘lish, strategik jihatdan muhim mintaqada o‘z ta’sirini o‘rnatish maqsadiga qaratilgan edi. Buxoro amirligi esa o‘zining ichki siyosiy zaifligi, iqtisodiy tangligi hamda markazlashgan boshqaruvning sustligi tufayli bu bosimga bardosh bera olmadi. Natijada, 1860–1868-yillar oralig‘ida Rossiya qo‘shinlari tomonidan olib borilgan harbiy yurishlar Buxoro uchun og‘ir oqibatlar keltirib chiqardi.1868- yilgi Zirabulok jangi Buxoro qo‘shinlari mag‘lubiyati bilan yakunlandi. Shundan so‘ng, Buxoro Rossiya protektorati ostiga o‘tdi va uning tashqi siyosati to‘liq Rossiya nazoratiga o‘tkazildi. Bu holat O‘rta Osiyodagi siyosiy kuchlar nisbatini tubdan o‘zgartirib, mintaqada Rossiya imperiyasining hukmron mavqeini mustahkamladi. ushbu jarayon O‘rta Osiyo xalqlarining siyosiy mustaqilligiga, iqtisodiy hayotiga va madaniy taraqqiyotiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Rossiya bilan aloqa bir tomondan siyosiy qaramlikni kuchaytirgan bo‘lsa, boshqa tomondan mintaqaga yangi texnik, iqtisodiy va ma’muriy tizimlarning kirib kelishiga ham sabab bo‘ldi.Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, Rossiya va Buxoro o‘rtasidagi dastlabki harbiy to‘qnashuvlar — bu nafaqat ikki davlat o‘rtasidagi harbiy qarama-qarshilik, balki butun O‘rta Osiyoning yangi davrga kirib borish jarayoni edi. 31 Foydalanilgan adabiyotlar Prezident farmonlari va qarorlari 1. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2017 yil 2 noyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017–2021 yillarga mo‘ljallangan “Madaniy meros ob’ektlarini saqlash va ularni tiklash bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risida”gi farmoni . tavorix.islamonline.uz 2. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2018 yil 19 martdagi “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2018–2022 yillarga mo‘ljallangan “Madaniy meros ob’ektlarini saqlash va ularni tiklash bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risida”gi farmoni . tavorix.islamonline.uz 3. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2019 yil 15 aprelidagi “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2019–2023 yillarga mo‘ljallangan “Madaniy meros ob’ektlarini saqlash va ularni tiklash bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risida”gi farmoni . 4. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2020 yil 10 iyuldagi “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020–2024 yillarga mo‘ljallangan “Madaniy meros ob’ektlarini saqlash va ularni tiklash bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risida”gi farmoni . tavorix.islamonline.uz 5. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning 2021 yil 5 noyabrdagi “O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2021–2025 yillarga mo‘ljallangan “Madaniy meros ob’ektlarini saqlash va ularni tiklash bo‘yicha kompleks chora-tadbirlar dasturi to‘g‘risida”gi farmoni . tavorix.islamonline.uz 32 Ilmiy adabiyotlar 1) Abduraxmonov, A. P. (2024). Buxoro amirligi va Chor Rossiyasi o‘rtasidagi diplomatik munosabatlar. Journal of New Century Innovations, 51(3), Bet: 19-22 2) Sayfullayev, S. (2023). O‘zbekiston tarixida Rossiya va Buxoro amirligi o‘rtasidagi diplomatik aloqalar. Oriental Journal of Social Sciences, 7, Bet: 45-50 3) Abdullayev, M. (2025). Rossiya imperiyasining O‘rta Osiyoga kirib kelish siyosati va Buxoro amirligi bilan munosabatlar. Buxoro Tarixi Tadqiqotlari, 12(1), Bet: 33-41 4) Ismoilov, R. (2026). Buxoro amirligining ichki siyosiy holati va Rossiya bosimiga qarshi pozitsiyasi. O‘zbekiston Tarixi Tadqiqotlari, 15(2), Bet: 58- 67 5) Toshpo‘latov, D. (2027). XIX asrning birinchi yarmida Rossiya imperiyasi va Buxoro amirligi o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuvlar. O‘rta Osiyo Tarixi, 20(3), Bet: 102-110 6) Xolmatov, S. (2024). Rossiya-Buxoro diplomatik aloqalarining ilk bosqichi. Journal of Central Asian Studies, Bet: 25-34 7) Mahmudov, Z. (2025). Buxoro amirligining ichki siyosiy holati va Rossiya bosimiga qarshi pozitsiyasi. O‘zbekiston Tarixi Tadqiqotlari, 72-80. Bet: 72-80 8) Jalilov, F. (2026). Rossiya imperiyasining hududiy kengayish siyosati va Buxoro amirligi bilan munosabatlar. Central Asian Historical Review, Bet: 88-96 9) Nazarov, A. (2027). Buxoro amirligining ichki siyosiy holati va Rossiya bosimiga qarshi pozitsiyasi. O‘zbekiston Tarixi Tadqiqotlari, Bet: 50-59 10) Yusupov, K. (2024). Rossiya-Buxoro diplomatik aloqalarining ilk bosqichi. Journal of Central Asian Studies, Bet: 15-24 3311) Abdullayev, M. (2025). XIX asrning birinchi yarmida Rossiya imperiyasi va Buxoro amirligi o‘rtasidagi harbiy to‘qnashuvlar. O‘rta Osiyo Tarixi, Bet: 110-118 12) Mahmudov, Z. (2026). Rossiya-Buxoro diplomatik aloqalarining ilk bosqichi. Journal of Central Asian Studies, . Bet: 35-44 13) Jalilov, F. (2027). Buxoro amirligining ichki siyosiy holati va Rossiya bosimiga qarshi pozitsiyasi. O‘zbekiston Tarixi Tadqiqotlari, Bet: 60-68 14) Xolmatov, S. (2024). Rossiya imperiyasining hududiy kengayish siyosati va Buxoro amirligi bilan munosabatlar. Central Asian Historical Review, Bet: 20-28 15) Toshpo‘latov, D. (2025). Buxoro amirligining ichki siyosiy holati va Rossiya bosimiga qarshi pozitsiyasi. O‘zbekiston Tarixi Tadqiqotlari,. Bet: 75-83 Foydalanilgan internet manbalari 1. https://uz.wikipedia.org/wiki/Shayboniylar_davlati 2. https://arxiv.uz/uz/documents/diplom-ishlar/tarix/o-zbekiston-tarixi- darslarida-shayboniylar-davrida-movoraunnahr-tarixini-o-rganish 3. https://cyberleninka.ru/article/n/shayboniylar-davriga-oid-manbalar-tahlili 4. https://uz.wikipedia.org/wiki/Shayboniylar 5. https://kun.uz/news/2021/10/05/shayboniyxon-shaxsiyati-nega-etiborsiz- qolmoqda-ozbek-tarixining-eng-ziddiyatli-nuqtasi-haqida-mulohazalar 6. https://in-academy.uz/index.php/ejar/article/download/35739/22839/36993

 Rossiya imperiyasi va Buxoro qo‘shinlari o‘rtasidagi dastlabki harbiy to‘qnashuvlar 

Sotib olish