Rossiya va O’zbekistonning iqtisodiy geografik munosabatlari - География - Курсовые работы

Информация о документе

Цена	15000UZS
Размер	558.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	30 Сентябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Курсовые работы
Предмет	География

Rossiya va O’zbekistonning iqtisodiy geografik munosabatlari

Купить

MAVZU: “ROSSIYA VA O’ZBEKISTONNING IQTISODIY GEOGRAFIK
MUNOSABATLARI”
REJA:
KIRISH
I BOB ROSSIYA VA O’ZBEKISTONNING IQTISODIY GEOGRAFIK
MUNOSABATLAR VA ULARNING O’RNATILISHI
1.1. Xalqari iqtisodiy geografik munosabatlarning hozirgi zamondagi roli va
ahamiyati
1.2. O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlar va ularning
o’rnatilishi
1.3. Raqamli iqtisodiyot sharoitida O’zbekiston va Rossiya munosabatlari
II BOB HOZIRGI DAVRDAGI ROSSIYA VA O’ZBEKISTON IQTISODIY
HAMKORLIK MUNOSABATLARINING RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
2.1. O’zbekiston va Rossiya strategik aloqalari: hamkorlik dinamikasi va yangicha
yondashuvlar
2.2. O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi tashqi savdo aylanmasi va uning
rivojlanishi
2.3. Rossiya va O’zbekiston munosabatlarining rivojlanish tendensiyalari
XULOSA
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
ILOVALAR
1

KIRISH
Globalizatsiya jarayoni jadal sur’atlarda rivojlanayotgan hozirgi davrda
davlatlar o’rtasidagi iqtisodiy geografik munosabatlar tobora muhim ahamiyat kasb
etmoqda. Xususan, Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi iqtisodiy hamkorlik
munosabatlari mintaqaviy va xalqaro savdo-iqtisodiy aloqalar tizimida muhim
o’rinni egallaydi. Ushbu ikki davlatning uzoq muddatli hamkorligi nafaqat
iqtisodiy jihatdan, balki siyosiy, madaniy va ijtimoiy sohalarda ham o’zaro
manfaatli aloqalarni mustahkamlashga xizmat qilmoqda.
Rossiya va O’zbekistonning iqtisodiy geografik munosabatlari tarixiy
jihatdan chuqur ildizlarga ega bo’lib, ikki mamlakat o’rtasidagi iqtisodiy aloqalar
hamkorlikning turli sohalarida rivojlanib kelgan. Ushbu iqtisodiy munosabatlar
nafaqat savdo-sotiq va investitsiyalar sohasida, balki sanoat, energetika, transport
va logistika, qishloq xo’jaligi va boshqa ko’plab sohalarda ham ahamiyatli o’rin
tutadi. Shu sababli, mazkur mavzuni chuqur o’rganish hozirgi zamon iqtisodiy
geografiyasi va global iqtisodiy jarayonlarni to’g’ri anglash uchun katta
ahamiyatga ega.
O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlar tarixi uzoq
yillarga borib taqaladi. Sobiq Sovet Ittifoqi davridan boshlab, bu ikki davlat
o’rtasidagi iqtisodiy aloqalar shakllangan va keyinchalik mustaqillik yillarida
yangi bosqichga ko’tarilgan. Hozirgi vaqtda, raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi
sharoitida ushbu munosabatlar yangi imkoniyatlar va muammolar bilan to’qnash
kelmoqda.
Mazkur kurs ishida Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi iqtisodiy geografik
munosabatlarning shakllanishi va rivojlanishi, shuningdek, ularning hozirgi
zamondagi roli va ahamiyati tahlil qilinadi. Birinchi bobda xalqaro iqtisodiy
geografik munosabatlarning umumiy roli va ahamiyati, shuningdek, O’zbekiston
va Rossiya o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlarning tarixi va ularning o’rnatilishi
haqida so’z yuritiladi. Shuningdek, raqamli iqtisodiyot sharoitida ushbu davlatlar
o’rtasidagi munosabatlarning yangi qirralari o’rganiladi.
3

Ikkinchi bobda esa hozirgi davrdagi Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi
iqtisodiy hamkorlik munosabatlarining rivojlanish istiqbollari tahlil qilinadi. Bu
bo’limda strategik aloqalar, tashqi savdo aylanmasi va uning rivojlanishi,
shuningdek, ushbu munosabatlarning rivojlanish tendensiyalari yoritiladi. Kurs ishi
davomida Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlarning
zamonaviy qiyofasi va kelajakda ularning yanada mustahkamlanish istiqbollari
haqida to’liq tasavvur berishga harakat qilinadi.
Ushbu kurs ishining obyekti. Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi iqtisodiy
aloqalar bo’lib, bu munosabatlarning rivojlanish tendensiyalari, ijobiy va salbiy
tomonlari, shuningdek, kelajakdagi istiqbollari o’rganiladi.
Kurs ishining predmeti . esa iqtisodiy geografik nuqtai nazardan ikki
mamlakat o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlarni tahlil qilishdir.
Kurs ishining maqsadi. Rossiya va O’zbekistonning iqtisodiy geografik
munosabatlarini chuqur tahlil qilish, bu munosabatlarning rivojlanishiga ta’sir
etuvchi omillarni aniqlash va ikki mamlakat o’rtasidagi iqtisodiy hamkorlikning
kelgusidagi imkoniyatlarini baholashdir.
Kurs ishining vazifasi. Mazkur kurs ishi quyidagi vazifalarni amalga
oshirishni o’z oldiga qo’yadi:
Rossiya va O’zbekistonning iqtisodiy geografik o’rnini tahlil qilish.
Ikki mamlakat o’rtasidagi savdo-iqtisodiy munosabatlarning tarixiy
rivojlanishini o’rganish.
Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi sanoat, energetika, transport va logistika
sohalaridagi hamkorlikni tahlil qilish.
Iqtisodiy munosabatlarga ta’sir etuvchi asosiy omillarni aniqlash va
baholash.
Ikki mamlakat o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlarning hozirgi holatini va
rivojlanish tendensiyalarini aniqlash.
Rossiya va O’zbekistonning iqtisodiy hamkorligining kelajakdagi
imkoniyatlarini baholash va takliflar ishlab chiqish.
4

Shu asosda kurs ishi Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi iqtisodiy geografik
munosabatlarni kompleks ravishda o’rganishga qaratilgan bo’lib, bu ikki mamlakat
o’rtasidagi hamkorlikni chuqurlashtirish yo’llarini aniqlashga yordam beradi.
5

I BOB ROSSIYA VA O’ZBEKISTONNING IQTISODIY GEOGRAFIK
MUNOSABATLAR VA ULARNING O’RNATILISHI
1.1. Xalqari iqtisodiy geografik munosabatlarning hozirgi zamondagi roli va
ahamiyati
Ma’lumki, har bir davlat boshqa davlatlar bilan mahsulot ayirboshlashni
yo’lga qo’ymasdan turib, iqtisodiy faoliyat yurita olmaydi. Tovar ishlab
chiqarishning vujudga kelishi va rivojla-nishi xalqaro savdo munosabatlarini
keltirib chiqardi. Ishlab chiqarish kuchlarining taraqqiy etishi, bir tomondan, ishlab
chiqa-rish hajmini kengayishga olib kelgan bo’lsa, ikkinchi tomondan,
mamlakatlararo xo’jalik aloqalarining yanada chuqurlashuviga imkon tug’dirdi.
Bu, o’z navbatida, yoqilg’i, turli xildagi xom ashyolarga, mashina, asbob-
uskunalarga bo’lgan talabni keskin oshirib, tashqi savdo-sotiqni rivojlantirish,
mahsulotlar ayirboshlashni muhim ekanligini taqozo qiladi hamda xalqaro
iqtisodiy munosabatlarda qatnashishni zaruriyatga aylantiradi.
Hozirgi sharoitda tashqi iqtisodiy munosabatlar yanada muhim ahamiyatga
ega bo’lib bormoqda. Fan-texnika taraqqiyoti iqtiso-diyotdagi strukturaviy
o’zgarishlar rivojlangan mamlakatlarda yangi tarmoqlar, ishlab chiqarishlarning
paydo bo’lishiga olib keldi. Bu esa ba’zi xom ashyo turlari, yoqilg’i-energetika
mahsulotlari importini ko’payishiga, mahsulotlar sotish bozorlarini milliy
chegaralardan ko’ra kengaytirishga olib keldi.
Umuman olganda, jahon ishlab chiqarishining va jahon savdosining asosiy
o’sishi XX asrning II yarmiga to’g’ri keladi. Agarda 1900-1950 yillar ichida jahon
yalpi ichki mahsuloti va savdo 3martaga ko’paygan bo’lsa, keyingi o’n yilliklarda
jahon ishlab chiqarish va eksporti mos ravishda 6 va 11 martadan ko’proqqa oshdi.
Tashqi iqtisodiy omil rivojlanayotgan mamlakatlar iqtisodi-yotida muhim
rol o’ynamoqda. Bu mamlakatlar jahon xo’jaligiga o’zlarining tabiiy resurslarini,
arzon ishchi kuchlarini etkazib be-rish bilangina cheklanib qolmay, yangi
texnologiyalarni o’zlashtirib, o’z xo’jaliklarini intensiv rivojlantirib boradilar.
Xalqaro iqtisodiy munosabatlarning predmeti ikki muhim tarkibiy qismdan:
xalqaro iqtisodiy munosabatlar va ularni amal-ga oshirish mexanizmidan iborat.
6

Xalqaro iqtisodiy munosabatlar jahon xo’jaligi tizimida tez-tez takrorlanib
turuvchi har xil darajadagi kompleks, alohida olingan bir mamlakat va ularning
hududiy birlashmalari va sub’-ektlari, alohida tashkilotlar (transmilliy, ko’p millatli
korpo-ratsiyalar) o’rtasidagi aloqalarni o’z ichiga oladi.
Xalqaro iqtisodiy munosabatlar mexanizmiga huquqiy nor-malar va ularni
amalga oshirish vositalari (shartnomalar, kelishuvlar, bitimlar, rezolyutsiya va
konventsiya) xalqaro iqtisodiy munosabatlarni rivojlantirishga qaratilgan
yo’lyo’riqlarni amalga oshirishni muvo-fiqlashtiruvchi xalqaro iqtisodiy
tashkilotlar kiradi.
XIM strukturasi quyidagilarni o’rganishni taqozo qiladi:
1. Tovar va xizmatlarning xalqaro savdosi;
2. Kapital va chet el investitsiyalarining xalqaro harakati;
3. Ishchi kuchlarning xalqaro migratsiyasi;
4. Xalqaro valyuta-moliya munosabatlari;
5. Xalqaro iqtisodiy integratsiya.
XIM ob’ektlariga quyidagilar oid hisoblanadi:
moddiy shakldagi tovarlar: xom ashyo va ishlab chiqarish tovarlari, tayyor
buyumlar, sanoatda qayta ishlanadigan mahsulotlar, ma-shina, asbob-uskunalar,
mahsulot;
xizmatlar: xalqaro injiniring, konsalting, audit, lizing, turizm, tashish,

hisob-kitoblar va boshqalar;
texnologiyalar: patentli va patentsiz litsenziyalar, tovar bel-gilari;

kapital: to’g’ridan-to’g’ri va portfelli chet el investitsiyalari, xalqaro kredit;

ishchi kuchlari.

XIM sub’ektlari (kontragentlari) sifatida quyidagilar ishtirok etadi:
xalqaro iqtisodiy va tashkilotlar;

hukumat nomidan milliy davlatlar;

investitsiya qurilishini amalga oshiruvchi xalqaro tashki-lotlar;

tashqi iqtisodiy faoliyat bilan shug’ullanuvchi davlat organlari va

tashkilotlari;
7

tadbirkorlar birlashmalari;
xalqaro korporatsiyalar;

firmalar.

XIMning ob’ektiv asosini xalqaro mehnat taqsimoti va jahon xo’jaligi
tashkil qiladi. Lekin XIM jahon xo’jaligi vujudga kel-masidan avval ham mavjud
bo’lgan. Hozirgi zamon jahon xo’jaligi milliy iqtisodiyotlar yig’indisidan iborat
bo’lgan global iqtiso-diy organizm bo’lib, bozor iqtisodiyotining ob’ektiv
qonunlariga, xalqaro mehnat taqsimotiga, ishlab chiqarish va kapitalning xalqaro
ahamiyatga ega bo’lish jarayoniga bo’ysunadi.
Hozirgi zamon jahon xo’jaligining xususiyatlari:
globallashuv;

rivojlanishning birligi va qarama-qarshiligi;

raqobatning keskinlashuvi va ayni paytda global hamkorlik-ning

rivojlanishi;
ishlab chiqarish tarmoqlari dunyoning turli mamlakatlarida

joylashtirilgan xalqaro ishlab chiqarish tizimi rivojlanishi va bu jarayon natijasida
transmilliy korporatsiyalar roli(TMK) ning o’sib borishi;
davlatlar tashqi iqtisodiy faoliyatlarini liberallashuvi;

jahon xo’jaligida tashqi iqtisodiy hamkorlikning xalqaro huquqiyme’yoriy

bazasini barpo etilishi;
mamlakatlar o’rtasida iqtisodiy munosabatlarni tartibga solishning

millatlararo tizimini tashkil qilinishi;
aksariyat mamlakatlar milliy iqtisodiyotining yopiq tizimdan ochiq

tizimga o’tish evolyutsiyasi (bunda YaIM ulushi 35% dan oshishi kerak).
Hozirgi zamon jahon iqtisodiyotini barqaror rivojlanishiga xos xususiyatlar:
iqtisodiy o’sishning barqarorligi XX asrning 90-yillarida o’sish

sur’ati 1-3% bo’ldi;
iqtisodiy o’sishda tashqi iqtisodiy omilning ahamiyatini oshishi;

moliya bozorlarini globallashuvi va milliy iqtisodiyotlar-ning o’zaro

uzviy bog’liqligini kuchayishi;
8

hududiy integratsiya jarayonlarining rivojlanishi.
Hozirgi paytda XIM shakllari bir muncha kengaygan. Ularning kengayishi,
asosan, XX asrning 60-yillar boshidan 80-yillarning o’rtalarigacha bo’lgan vaqt
oralig’iga to’g’ri keladi. Shu bilan bir paytda XIX asr oxiri va XX asr boshlarida
tarkib topgan XIMning ayrim shakllari amal qilib kelayapti. Bu faoliyat tashqi
savdo, chetga kapital chiqarish, valyuta munosabatlariga tegishlidir.
Hozirgi sharoitda XIMning quyidagi asosiy shakllari vujudga keldi:
1. Xalqaro savdo
2. Xalqaro kredit munosabatlari
3. Xalqaro munosabatlar
4. Xalqaro kapital harakati
5. Xalqaro ishchi kuchlari migratsiyasi
6. Xalqaro integratsiya
7. Transmilliy korporatsiyalar
8. Xalqaro iqtisodiy tashkilotlar
9. Xalqaro axborotlar almashinuvi
XIMning intensivlik darajasini bir necha miqdoriy indi-katorlar
bilan tavsiflash mumkin:
1. Eksport kvotasining miqdori, bunda eksport hajmi YaMMga
nisbatan foizda hisoblanadi.
2. Import kvotasining miqdori, bunda import hajmi YaMMga nisbatan
foizda hisoblanadi.
3. Tashqi savdo kvotasining miqdori, bunda tashqi savdo hajmi
aylanma mablag’i YaMMga nisbatan foizda hisoblanadi.
XIM rivojlanish jarayonida bir necha bosqichni bosib o’tgan va ularni
shartli ravishda quyidagicha ajratish mumkin:
qadimgi dunyodan V asrgacha bo’lgan muddat.

V asrdan XV-XVI asrlargacha – buyuk geografik kashfiyot

davrigacha bo’lgan davr.
XV asrdan – XVI asrgacha - sanoat to’ntarishi davrigacha.

9

Sanoat to’ntarishi paytidan Birinchi Jahon urushining
boshlanishigacha bo’lgan davr;
XX asrning birinchi yarmi;

XX asrning 60-yillaridan 90-yillarigacha;

XX asrning 90-yillaridan XIM va jahon xo’jaligining hozirgi

rivojlanish davri.
Dunyo taraqqiyotining hozirgi sharoitida hech bir mamlakat, hatto eng
qudratli hisoblangani ham yakka hokim bo’lishga qodir emas. Faqatgina
mustahkam uyushma sifatida rivojlanayotgan mamlakat-larni shu uyushma
irodasiga bo’ysundirgan holda ushlab turishi mum-kin. Hozirda bunday siyosiy
kuch sifatida AQSh davlatini ko’rsatish mumkin. 1
1.2. O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlar va ularning
o’rnatilishi
2018-yilda Rossiya Prezidenti V.Putin va O’zbekiston Prezidenti
Sh.Mirziyoyev o’rtasidagi muzokaralar yakunlari bo’yicha Rossiya va O’zbekiston
hukumatlari o’rtasida 2019-2024 yillarga mo’ljallangan iqtisodiy hamkorlik dasturi
imzolandi. 2021 yilning kuzida ikki tomonlama muzokaralar natijasida 18 ta ikki
tomonlama hujjat imzolandi. Xususan, tomonlar xalqaro axborot xavfsizligi
sohasida hamkorlik to g risidagi Qo shma bayonotni imzoladilar. 2022-yil 15-
ʻ ʻ ʻ
sentabr kuni Rossiya va O’zbekiston prezidentlari Vladimir Putin va Shavkat
Mirziyoyev ikki davlat o’rtasidagi har tomonlama strategik sheriklik to’g’risidagi
deklaratsiyani imzoladilar, deya xabar beradi Kreml sayti. U ShHT sammitida
davlat rahbarlarining muzokaralaridan so’ng darhol imzolandi. Bundan tashqari,
Putin Mirziyoyevga Aleksandr Nevskiy ordenini topshirdi. 2014-yil 10-dekabrda
Moskva Toshkentga 890 million dollarni hisobdan chiqargan, Markaziy Osiyo
respublikasi esa qolgan 20 million dollarni shu kuni to’lagan.
O’zbekiston tashqi savdosining qariyb 15-20 foizini tashkil etuvchi Rossiya
ushbu mamlakatning eng muhim savdo-iqtisodiy hamkori hisoblanadi. 1995-2009-
yillarda ikki davlat o’rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 1713 million dollardan
1
M.S. Mirsaidov. “Xalqaro iqtisodiy munosabatlar ”. O’quv qo’llanma-T.: “IQTISOD-MOLIYA”, 2006, 304 bet.
10

2540 million dollarga yetdi. Rossiya statistik ma lumotlariga ko ra, 2016-yilda ikkiʼ ʻ
davlat o rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi 2726,0 million dollarni, shu jumladan
ʻ
Rossiyaning O zbekistonga yetkazib berishlari — 1965,0 million dollarni tashkil
ʻ
qilgan. 2016-yil holatiga ko ra, Rossiyaning O zbekistonga eksporti
ʻ ʻ
quyidagilardan iborat: neft mahsulotlari (17%), qora va rangli metallar (taxminan
17%), mexanik va elektrotexnika uskunalari (15%), yog och va qog oz (15%) va
ʻ ʻ
O zbekiston yetkazib berish. Rossiyaga: tabiiy gaz (32%), to’qimachilik
ʻ
mahsulotlari (taxminan 20%), yangi va qayta ishlangan meva va sabzavotlar
(4,5%). 2000 yil may oyida imzolangan Rossiya Federatsiyasining ta’sis
subyektlari va O’zbekiston Respublikasining ma’muriy-hududiy tuzilmalari
o’rtasidagi hamkorlikni kengaytirish to’g’risidagi hukumatlararo bitim asosida
hududlararo aloqalar takomillashtirilmoqda. Mintaqaviy savdoda etakchi o’rinlarni
Moskva, Oltoy o’lkasi, Sverdlovsk, Moskva, Ivanovo, Orenburg va Chelyabinsk
viloyatlari egallaydi.
O zbekiston Davlat statistika qo mitasi ma lumotlariga ko ra, 2019-yil 1-
ʻ ʻ ʼ ʻ
noyabr holatiga ko ra, mamlakatimizda Rossiya sarmoyasi ishtirokidagi 1776 ta
ʻ
korxona faoliyat ko rsatmoqda, ulardan 1096 tasi qo shma korxona, 680 tasi
ʻ ʻ
xorijiy korxona sifatida tashkil etilgan. Rossiyaning asosiy investorlari -
"LUKOIL" OAJ, "Gazprom" OAJ, "VimpelKom" OAJ va boshqalar. Rossiyada
O zbekiston rezidentlari ishtirokidagi 600 dan ortiq korxonalar ro yxatga olingan.
ʻ ʻ
2021-yil 11-dekabrda O’zbekiston YeOIIda kuzatuvchi maqomini oldi.
O’zbekiston va Rossiya o’rtasida savdo, sanoat kooperatsiyasi, transport,
energetika, qishloq xo’jaligi, aloqa, moliya, fan va ta’lim, sog’liqni saqlash,
madaniyat, turizm, mintaqalararo hamkorlik kabi sohalarni o’z ichiga olgan 2022-
2026 yillarga mo’ljallangan keng qamrovli iqtisodiy hamkorlik dasturi imzolandi.
Rossiya-O’zbekiston iqtisodiy munosabatlari butun majmuasining muhim
tarkibiy qismi mintaqalararo hamkorlikdir. 2000 yil may oyida Rossiya
Federatsiyasining ta sis subyektlari va O zbekiston Respublikasining ma muriy-
ʼ ʻ ʼ
hududiy tuzilmalari o rtasidagi hamkorlikni kengaytirish to g risida hukumatlararo
ʻ ʻ ʻ
11

bitim imzolandi. Rossiya Federatsiyasining 70 ta hududi O zbekistonʻ
Respublikasining xo jalik yurituvchi subyektlari bilan hamkorlik qiladi.
ʻ
Rossiya-O’zbekiston munosabatlari majmuasida mehnat migratsiyasi
masalalari muhim o’rin tutadi. Mutaxassislarning fikricha, hozirda 3 millionga
yaqin kishi (mamlakat mehnatga layoqatli aholining deyarli uchdan bir qismi)
O’zbekistondan tashqarida, asosan, Rossiya Federatsiyasida mehnat qilmoqda.
Rossiya Federatsiyasi Markaziy banki ma lumotlariga ko ra, 2016-yilda
ʼ ʻ
Rossiyadan O zbekistonga jismoniy shaxslardan amalga oshirilgan pul
ʻ
o tkazmalari 2,741 milliard dollarni tashkil qilgan.
ʻ
Ikki davlat madaniy-gumanitar hamkorlik, ta’lim, fan, sport va turizm
sohalaridagi ikki tomonlama aloqalarga katta ahamiyat beradi. Toshkentda Moskva
davlat universitetining filiallari faoliyat yuritmoqda. M.V. Lomonosov nomidagi
Rossiya iqtisodiyot universiteti. G.V. Plexanov nomidagi Rossiya davlat neft va
gaz universiteti. ULAR. Gubkina.
O’zbekistonda Rossiya fan va madaniyat markazi faoliyat ko’rsatmoqda.
O’zbekistonda rus tilini keng targ’ib etish maqsadida ilmiy-uslubiy, madaniy-
ma’rifiy va ma’rifiy tadbirlar tashkil etilmoqda.
2023-yilda O’zbekiston davom etayotgan global inqirozlar sharoitida
eksportni kengaytirish bo’yicha bir qator vazifalarni hal qilishi kerak. Sizningcha,
Toshkent bu borada G’arb sanksiyalari ostida qolgan Rossiya bilan munosabatlarni
qanday rivojlantiradi?
- O’tgan 2022-yil ko’p jihatdan qiyin va noaniq bo’ldi, ammo O’zbekiston
va Rossiya o’rtasidagi iqtisodiy hamkorlik davom etdi va davom etmoqda.
Shunday qilib, O’zbekiston va Rossiya o’rtasida savdo-sanoat kooperatsiyasi,
transport, energetika, qishloq xo’jaligi, aloqa, moliya, fan, ta’lim, sog’liqni saqlash,
madaniyat, turizm va mintaqalararo kabi qator yo’nalishlar bo’yicha 2022-2026
yillarga mo’ljallangan keng qamrovli iqtisodiy hamkorlik dasturi imzolandi.
hamkorlik.
Rossiya O zbekistonga metallar va ulardan tayyorlangan buyumlar,
ʻ
mashinalar, asbob-uskunalar va transport vositalari, qishloq xo jaligi xom ashyosi,
ʻ
12

oziq-ovqat mahsulotlari, yog och va sellyuloza-qog oz mahsulotlari, kimyo vaʻ ʻ
mineral mahsulotlar, neft mahsulotlari, dori-darmonlarni yetkazib beradi.
O’zbekiston, o’z navbatida, Rossiyaga to’qimachilik va poyabzal, qishloq xo’jaligi
mahsulotlari, shuningdek, kimyo sanoati mahsulotlarini jo’natadi.
2022-yil dekabr oyida Rossiya Federatsiyasi sanoat va savdo vaziri
o’rinbosari Aleksey Gruzdev Samarqandda bo’lib o’tgan O’zbekiston-Rossiya
ishbilarmonlar kengashining qo’shma yig’ilishida Rossiya biznesi o’zaro manfaatli
hamkorlikni rivojlantirish, sarmoyaviy komponentni, jumladan, investitsiya
komponentini oshirishga qat’iy qaror qilganini ta’kidladi. yangi to’qimachilik
klasterlarini shakllantirishda ishtirok etish orqali. Loyihani amalga oshirish uchun
to qimachilik fabrikasi qurilishi uchun maydon olindi va Xorazm viloyati
ʻ
hokimligi bilan Memorandum imzolandi.
Rossiya va O zbekiston o rtasidagi sayyohlar oqimi keskin o sgani va
ʻ ʻ ʻ
2022-yil oxirida pandemiyadan oldingi rekord ko rsatkichlardan ham oshib
ʻ
ketganini ham ta kidlash joiz. Demak, har qanday ichki va tashqi muammolarga
ʼ
qaramay, ikki davlat o’rtasidagi iqtisodiy hamkorlik dinamikasi oshib bormoqda.
G’ayritabiiy sovuq yana bir bor maishiy energiya tizimining muammolarini
ko’rsatdi. Sizningcha, O’zbekiston, Rossiya va Qozog’iston o’rtasida uch
tomonlama gaz ittifoqi tuzilishi, shuningdek, “Rosatom” bilan atom elektr
stansiyasi qurilishi bu muammoni hal qilishga yordam bera oladimi? Shu tufayli
mamlakat Rossiya Federatsiyasi va Qozog’istonga qaram bo’lib qoladimi?
– O’zbekiston va Rossiya hozirda atom elektr stansiyasini qurish bo’yicha
bosh shartnoma tayyorlamoqda. Bunyod etilgan atom elektr stansiyasi yiliga
qariyb 3 milliard kub metr gazni tejash imkonini beradi. Bundan tashqari, stansiya
qurilishi va foydalanish davrida O’zbekistonda 8 mingdan ortiq yangi ish o’rni
yaratiladi.
O’zbekistondagi atom elektr stansiyasi VVER-1200 tipidagi reaktorlar
bilan jihozlanadi. Ushbu texnologiya faol va passiv xavfsizlik tizimlaridan
foydalangan holda to’rtta darajadagi himoyani ta’minlaydi. Bu 3+ avlod
13

texnologiyalarining barchasi hatto eng ekstremal sharoitlarda ham stansiya
xavfsizligini ta’minlashga qodir va atrof-muhitga zarar etkazmaydi.
Bundan tashqari, 2022-yil 21-noyabrda TVEL kompaniyasi (“Rosatom”
sho’ba korxonasi – muharrir eslatmasi) O’zbekiston Fanlar akademiyasi Yadro
fizikasi instituti o’rtasida yadroviy inshootlar va chiqindilarni yo’q qilish sohasida
hamkorlik to’g’risida Bitim imzolangan edi. boshqaruv. Hamkorlikning asosiy va
ustuvor yo nalishi binolardan birini, shuningdek, Toshkent shahridagi institutʻ
hududida joylashgan past darajadagi chiqindi omborini olib tashlashni oldindan
tashkil etgan holda foydalanishdan chiqarish loyihasini amalga oshirish bo ladi.
ʻ
radioaktiv chiqindilar. Bundan tashqari, tomonlar MDHda “yadroviy meros”ni
yo’q qilish bo’yicha loyihalarni amalga oshirishda birgalikda ishtirok etish
niyatida.
So’nggi yillarda O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlar
yuqori darajada o’sib bormoqda. Ikki tomonlama strategik sheriklik ham yaxshi tus
olmoqda. Kelajakda bundanda katta loyihalar ustida hamkorlik aloqalari yo’lga
qo’yilishi ko’zda tutilmoqda. 2
1.3 Raqamli iqtisodiyot sharoitida O’zbekiston va Rossiya munosabatlari
Prezident Shavkat Mirziyoyev Oliy Majlisga yo’llagan murojaatnomalarida
2020 yilni – “Ilm, ma’rifat va raqamli iqtisodiyotni rivojlantirish yili” deb e’lon
qildilar. SHuni mamnuniyat, g’urur va iftixor bilan ta’kidlash mumkinki, bu
murojaatnoma nafaqat 2020 yil uchun qo’llanma va yo’llanma vositasida, balkim,
O’zbekistonni yaqin o’rta muddatga taraqqiyot yo’lini belgilab beruvchi Dastur
sifatida fundamental ahamiyatga ega bo’lgan tarixiy hujjat sifatida baholash
mumkin. Umuman, har qanday fan, jumladan, iqtisodiyot, qolaversa, jamiyat
matematika yutuqlaridan o’rinli foydalanmasa yuksaklikka erisha olmaydi. Jahon
tajribasida ilm-fan rivojiga asoslanib keskin rivojlanishga erishgan va erishayotgan
AQSH, Yaponiya, Koreya, Malayziya, Singapur, Xitoy, Rossiya kabi qator
davlatlarni misol qilib keltirish mumkin.
2
https://zenodo.org/records/10081250
14

Shuningdek, “Joriy yilda matematika, kimyo-biologiya, geologiya kabi
yo’nalishlarda fundamental va amaliy tadqiqotlar faollashtirilib, olimlarga barcha
shart-sharoitlar yaratilib beriladi”, deb aniq va ravon ko’rsatilgan. Murojaatnomada
“Raqamli O’zbekiston – 2030 dasturini ishlab chiqishni ikki oy muddatda
yakunlash lozim”, deb aniq vazifalar belgilandi. Raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish esa, o’z navbatida, puxta matematik ko’nikmalarni taqazo etadi. 3
Hozirgi kunda O’zbeksiton ijtimoiy, iqtisodiy, siyosiy hamda madaniy-
gumanitar sohalarda bir nechta davlatlar bilan, jumladan Janubiy Koriya, Xitoy,
AQSH, YAponiya, Saudiya Arabistoni kabi davlatlar bilan hamkorlik qilmoqda. Bu
mamlakatlar orasida Rossiya Federatsiyasi alohida o’rin tutadi.
So’nggi yillarda Rossiya - O’zbekiston munosabatlari ikki davlat rahbari -
SHavkat Mirziyoev va Vladimir Putinnning siyosiy irodasi va sa’y-harakatlari
tufayli jadal va izchil rivojlanib bormoqda. Bunday tendensiya nafaqat siyosiy
muloqot, balki savdo-iqtisodiy, harbiy, harbiy-texnikaviy hamkorlik, gumanitar
hamda madaniy sohalarda ham yaqqol namoyon bo’lmoqda.
Zamonaviy dunyoda hech bir davlat global iqtisodiyotga integratsiyasiz
muvaffaqiyatli rivojlana olmaydi. Bugungi kunda jahon iqtisodiyotidagi
integratsiya darajasi bilan ichki iqtisodiyotning rivojlanish darajasi o’rtasida
to’g’ridan-to’g’ri proporsional bog’liqlik mavjud. Bugungi kunda keng targ’ib
etilayotgan raqamli iqtisodiyot ichki iqtisodiyotning rivojlanishida
mamlakatlarning global iqtisodiyotga integratsiyalashuv darajasiga bevosita
bog’liqdir.
Hozirgi kunda raqamli iqtisodiyotning etakchi davlatlari YAIMdagi ulushi
yil sayin o’sib bormoqda. Masalan, uning AQSH iqtisodiyotidagi ulushi 10,9 foiz,
Rossiyada 3,9 foiz, Hindistonda 5,5 foiz, Belarusda 6,5 foiz va Xitoyda 10 foizni
tashkil etadi. 4
Tashqi iqtisodiy aloqalarning barqarorligi va diversifikatsiyasi milliy
iqtisodiyotning rivojlanish dinamikasi va barqarorligiga, uning tarkibini
3
1 http://www.economyjournal.uz/maqola/Jumaev_1_son.pdf
4
https://www.gazeta.uz/uz/2020/02/21/digital-2023/
15

shakllantirishga, faoliyat samaradorligiga sezilarli ta’sir ko’rsatishi raqamlar
misolida namoyon bo’lmoqda.
O’zbekiston mustaqillikka erishgan dastlabki kundan boshlab iqtisodiy
integratsiya tashqi siyosatning ustuvor yo’nalishi bo’lib kelgan.
Ta’kidlash joizki, Rossiya-O’zbekiston ikki tomonlama munosabatlarining
yangi bosqichga chiqishi bir qator samarali natijalarga sabab bo’ldi. Bu borada
i.f.d., professor N.X.Jumaev ikki davlat o’rtasida olib borilayotgan samarali ishlar
haqida to’xtalib o’tgan.
Birinchidan: Shu davr mobaynida o’zaro 70 dan ortiq delegatsiya tashrifi
amalga oshirilgan.
Ikkinchidan: Ikki davlat hududlari o’rtasida 21 marotaba hududlararo
uchrashuvlar o’tkazilgan.
Uchinchidan: So’ngi yillarda mamlakatlar o’rtasidagi tovar ayirboshlash
hajmi 40 foizdan ziyodga o’sgan. Ushbu ko’rsatgichlar aloqalarning bugungi
sur’ati va miqyosidan dalolat beradi.
SHu o’rinda O’zbekiston Respublikasi Prezidenti SH.Mirziyoevning 2017
yil 5 aprel kuni Rossiya Federatsiyasiga davlat tashrifi chog’idagi qabul
marosimida so’zlagan nutqida “Rossiya biz uchun hayot sinovlaridan o’tgan
ishonchli strategik sherik va ittifoqchi bo’lib kelgan va bundan buyon ham
shunday bo’lib qoladi” deb aytgan so’zlari buning yaqqol isbotidir. 5
Prezident SHavkat Mirziyoev tomonidan ilgari surilgan 2017-2021 yillarda
O’zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha
Harakatlar strategiyasi asosida mamlakatda olib borilayotgan ulkan miqyosdagi
islohotlar jamiyat hayotining turli sohalaridagi ijobiy o’zgarishlarga, iqtisodiyotni
modernizatsiya qilish va ishbilarmonlik muhitini yaxshilash omili bo’lmoqda.
YUqoridagi fikrlarni tasdig’i sifatida quydagilarni keltirish mumkin:
- Birgina valyutani erkin konvertatsiya qilishga yo’l ochilgani xorijiy,
xususan, rossiyalik investorlarning xavotirlariga barham berganini aytish joiz.
5
Мирзиёев Ш . М . “ Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб , янги босқичга кўтарамиз ” -
Т .: Ўзбекистон , 2017. – бет 381.
16

- Davlatlar o’rtasidagi hamkorlikning keng miqyosda izchil rivojlanashi
rossiyalik mutaxassislarning o’zbek hamkasblari bilan soliq, moliya va kadastr
sohalarida faol tajriba almashayotganliklarida ham ko’rish mumkin. - Ikki davlat
o’rtasida strategik sheriklik va ittifoqchilik munosabatlarini, ko’p qirrali, shu
jumladan, moliyaviy sohada amalga oshirilayotgan ishlar moliya, soliq va bojxona
organlarini modernizatsiya qilish, byudjetni rejalashtirish, mahalliy byudjetlar
mutanosibligiga erishish, moliyaviy nazorat bo’yicha samarali mexanizmlarni
takomillashtirish va boshqa yo’nalishlar bo’yicha ilg’or tajriba, texnologiyalar va
bilimlarni jalb etish masalalariga alohida e’tibor qaratish, qo’shma loyihalarni
moliyalashtirish, Rossiyaning etakchi ta’lim muassasalari negizida soha uchun
yuqori malakali mutaxassislarni tayyorlash borasida hamkorlik imkoniyatlari
kengaymoqda. 6
- Prezident SHavkat Mirziyoev tashabbusi bilan chegaralardan o’tishda
“yashil yo’lak” tashkil etilgani natijasida O’zbekiston meva-sabzavotlarini
Rossiyaga etkazib berish qariyb 36 foizga oshgani, Rossiyaning etakchi
kompaniyalari ishtirokida yirik investitsiya loyihalari amalga oshirilayotgani
davlatlar o’rtasidagi savdo-sotiq munosabatlarining yanada yaxshilanayotganidan
dalolat beradi. - Birgina “Lukoyl” kompaniyasi O’zbekistonga 7 milliard dollar
investitsiya kiritgani, Qandim gazini qayta ishlash majmuasi ishga tushirilgani,
“Rosatom” Atom energiyasi bo’yicha davlat korporatsiyasi bilan energetika
sohasida sheriklik va ilmiy-texnikaviy hamkorlikni yanada rivojlantirish bo’yicha
kelishuvga erishilgani bugungi kunning yoqqol isboti hisoblanadi. 7
2018 yil oktyabr oyida Rossiya Prezidenti Vladimir Putinning
O’zbekistonga tashrifi chog’ida Rossiya O’zbekistonning muhim savdo sherigidir
deb ta’kidlab o’tdi. Hozirda Rossiya - O’zbekiston o’rtasida erkin savdo tartibi
amal qilmoqda. Buning natijasida ikki davlat o’rtasidagi tovar ayirboshlash hajmi
30 foizga o’sgan. Ikki davlat rahbarlari o’rtasida o’tkazilgan muzokaralarda tovar
ayirboshlash hajmini oshirish va nomenklaturasini diversifikatsiya qilish, ishlab
chiqarish korxonalari o’rtasidagi kooperatsiyani rivojlantirish, transport va
6
http://xs.uz/uzkr/post/ozbekiston-prezidenti-rossiya-moliya-vazirini-qabul-qildi
7
http://xs.uz/uzkr/post/shavkat-mirziyoev-vladimir-putin-bilan-uchrashdi
17

energetika sohalarida o’zaro hamkorlikni mustahkamlash masalalari muhokama
qilingan. Mavzu doirasidagi ikki davlat o’rtasidagi strategik sheriklik
masalalarining yangi bosqichga o’tganligi o’rganilganda davlat rahbarlari tashrif
doirasida umumiy qiymati 25 milliard dollar bo’lgan savdo-iqtisodiy va
investitsiyaviy hujjatlar imzolangan. SHuningdek, ikki mamlakat hukumatlari
o’rtasida 2019-2024 yillarda iqtisodiy hamkorlik dasturining qabul qilinishi ham
muhim ahamiyat kasb etgan. Muzokaralarda madaniy-gumanitar aloqalarni,
ayniqsa, fan, ta’lim, sog’liqni saqlash va turizm sohalaridagi hamkorlikni
kengaytirish masalalariga alohida e’tibor qaratilgan. Hozirda yirik loyihalardan biri
hisoblangan Rossiyaning O’zbekiston iqtisodiyotidagi eng yirik sarmoyadori
“Lukoyl” kompaniyasi ishtirokidagi navbatdagi yirik loyiha amalga oshirildi.
Uning umumiy qiymati 3,4 milliard dollardan ortiq. Korxona yiliga 8,1 milliard
kubometr gaz qazib chiqarish va qayta ishlash quvvatiga ega. Bundan tashqari
Rossiyaning boshqa bir energetika giganti - “Gazprom” kompaniyasi ham
O’zbekistonda faol ish olib bormoqda. U o’zbek gazini sotib olish va geologiya-
qidiruv ishlarida ishtirok etmoqda. Mahsulotni taqsimlashga doir kelishuvga
asosan, “SHoxpaxta” gaz konini o’zlashtirish bo’yicha pilot loyihani amalga
oshirish davom ettirilmoqda. Telekommunikatsiya sohasida “VыmpelKom”
kompaniyasining “YUnitel” MCHJ shu’ba kompaniyasi O’zbekiston bozorida
2006 yildan buyon faoliyat olib bormoqda. Bugungi kunga kelib, uning umumiy
investitsiyalari hajmi 1,15 milliard dollardan ziyod. Kompaniyaning aloqa
bozoridagi ulushi qariyb 50 foiz (10 million abonent)ga teng.
Rossiyaning “Evrotsement” xoldingi tarkibidagi “Ohangaronsement” OAJ
O’zbekistonda sement ishlab chiqarish quvvati bo’yicha ikkinchi o’rinda turadi.
Hozirgi kunda xolding tomonidan Toshkent viloyatida “quruq usul” bilan sement
ishlab chiqariladigan yangi zavodni barpo etish bo’yicha loyiha amalga
oshirilmoqda. CHirchiq qishloq xo’jaligi texnika zavodi AJ bazasida
“Rostselmash” zavodi ishtirokida kombaynlar ishlab chiqarish bo’yicha qo’shma
korxona muvaffaqiyatli faoliyat yuritmoqda. 8
8
http://xs.uz/uzkr/post/vladimir-tyurdenev-rossiya-federatsiyasi-prezidenti-vladimir-putinning-ozbekistonga-
davlat-tashrifi-ikki-mamlakat-munosabatlarida-muhim-voqeaga-ajlanadi
18

Shuningdek, 2018 yilning 7 sentyabr kuni ikki davlat hukumat rahbarlari
Abdulla Aripov hamda Dmitriy Medvedevlar uchrashuv chog’ida ikki tomonlama
savdo-iqtisodiy, investitsion va madaniy-gumanitar hamkorlik masalalarini
muhokama qildi. Muhokama doirasida atom energetikasi, sanoat, qishloq xo’jaligi,
ta’lim sohalaridagi hamkorlikni kuchaytirishga alohida e’tibor qaratildi. Kelishuv
natijasi o’laroq O’zbekiston hududida atom elektr stansiyasini loyihalashtirish va
qurish, shuningdek, ishga tushirish va foydalanishda hamkorlikni ko’zda tutuvchi
bitim imzolandi. 9
Shuningdek, 2018 yil oktyabr oyida Toshkentda ikki davlat Prezidentlari
ishtirokida “O’zbekiston - Rossiya” hududlararo hamkorlik forumi o’tkazildi. Bu
Rossiya Federatsiyasi sub’ektlari va O’zbekiston Respublikasi ma’muriy-hududiy
birliklari o’rtasidagi to’g’ridan-to’g’ri muloqot uchun doimiy maydonga
aylanishiga zamin yaratdi.
Rossiya - O’zbekiston munosabatlarining holati va istiqbollarini
baholaganda, ikki tomonlama iqtisodiy ko’rsatkichlarga e’tibor qaratish o’rinlidir.
Birgina 2018 yilning yanvar - avgust oylarida O’zbekiston tashqi savdosida
Rossiyaning ulushi 18,3 foizni tashkil etgan. Binobarin, bu ko’rsatgich Rossiya
O’zbekistonning etakchi savdo sherigiga aylanib borayotganligidan dalolat. O’zaro
tovar ayirboshlashning ijobiy dinamikasini inobatga olgan holda, 2018 yil
yakunida ko’rsatkichlarni besh milliard dollarga etkazish vazifasi qo’yilgani
buning yaqqol dalilidir.
Toshkent shahrida o’tkazilgan O’zbekiston Respublikasi va Rossiya
Federatsiyasi o’rtasidagi hududlararo hamkorlik I Forumi davlatlar o’rtasidagi
o’zaro manfaatli hamkorlikning mustahkamlanishiga va rivojlanishiga zamin
yaratdi. Mazkur forumda Rossiyaning 17 ta hududidan 1000 ga yaqin ishbilarmon
doira vakillari, yirik kompaniyalar rahbarlari ishtirok etdi. 10
Shuningdek, 2018 yilning 3 oktyabr kuni Oliy Majlisning ikkala palatasi
rahbariyati bilan uchrashuv chog’ida Valentina Matvienko parlamentlararo
hamkorlik munosabatlari rivoji xususida OAV vakillariga bergan intervyusida
9
http://xs.uz/uzkr/post/abdulla-aripov-moskvada-dmitrij-medvedev-bilan-uchrashadi
10
http://xs.uz/uzkr/post/ozbekiston-rossiya-hududlararo-hamkorlik-birinchi-forumi-boshlandi
19

O’zbekiston va Rossiya o’zaro ishonchga asoslangan munosabatlarga ega ekanligi
hamda Rossiya uchun O’zbekiston ishonchli ittifoqchi va strategik hamkor
mamlakat ekanligini ta’kidladi. 11
Qolaversa, so’nggi uch yilda mamlakatlarimiz o’rtasida barcha sohadagi
o’zaro munosabatlar jadallik bilan rivojlanayotganiga e’tibor qaratildi.
Bu o’z navbatida ikki davlat o’rtasida savdo-iqtisodiy aloqalar,
parlamentlarimiz, hukumatlarimiz, fuqarolik jamiyatlarimiz o’rtasida o’rnatilgan
o’zaro muloqotlar izchillik bilan rivojlanib borayotganligini ko’rsatadi.
globallashuv jarayonlarida hech bir davlat yakka holda muvaffaqiyatga
erisha olmasligi, mamlakatlar o’zaro manfaatlaridan kelib chiqqan holda sa’y-
harakatlarini birlashtirishi lozim.
O’zbekiston va Rossiya hamkorligi uchun raqamli iqtisodiyotni
rivojlantirish sohasi nihoyatda istiqbolli yo’nalish hisoblanadi. Boisi ikki mamlakat
ham deyarli bir vaqtning o’zida davlat uchun muhim sanalgan axborot
texnologiyalari (IT)ni joriy etish bo’yicha dasturni amalga oshirishga kirishmoqda.
Xususan, 2018 yilda Rossiyada “Raqamli iqtisodiyot” hukumat dasturi tasdiqlanib,
uch yillik tadbirlar rejasi ishlab chiqildi. O’z navbatida, raqamlashtirishning yangi
bosqichiga kirib kelayotgan O’zbekistonda 2020 yil “Ilm ma’rifat va raqamli
iqtisodiyotni rivojlantirish yili” deb e’lon qilindi, mamlakat Prezidentining AKT
sohasini takomillashtirishga qaratilgan qarorlari hayotga tatbiq etildi.
Ikki mamlakat tomonidan mazkur sohada belgilangan maqsadlarni
birgalikdagi sa’y-harakatlar asosida amalga oshirish mumkin bo’ladi. Raqamli
iqtisodiyot, texnoparklar faoliyatini yo’lga qo’yish, pochta aloqasini
takomillashtirish, jamoatchilik bilan aloqalar bo’yicha mutaxassislar malakasini
oshirish va IT-mutaxassislarni tayyorlash shular jumlasidandir. Ushbu vazifalarni
to’laqonli ro’yobga chiqarishning imkoniyati bor. Zero, O’zbekiston va Rossiya
kadrlar tayyorlash jabhasida hamkorlik qilish uchun allaqachon mustahkam
poydevorga egadir.
11
http://www.xs.uz/uzkr/post/valentina-matvienko-songgi-uch-jilda-mamlakatlarimiz-ortasida-barcha-sohadagi-
ozaro-munosabatlar-zhadallik-kasb-etmoqda
20

Shu maqsadda hududlararo formatda erishilgan kelishuvlar borasidagi
ishlarni kuchaytirishimiz lozim.
2021-yil bo’lib o’tishi kutilayotgan O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
Shavkat Mirziyoevning Rossiyaga tashrifi ikki davlat o’rtasidagi yaqin kelajakda
amalga oshiriladigan ulkan ishlar uchun debocha hisoblanadi.
Shu o’rinda ishonch bilan aytish mumkinki, milliy iqtisodiyot salohiyatini
to’la ochish, tadbirkorlik faoliyatini rag’batlantirish, aholi turmush farovonligini
oshirishga qaratilgan yangi-yangi islohotlar Rossiya-O’zbekiston aloqalarini
yanada mustahkamlash, Markaziy Osiyoda barqarorlikni saqlashga xizmat qiladi. 12
12
https://cyberleninka.ru/article/n/raqamli-iqtisodiyot-sharoitida-o-zbekiston-va-rossiya-munosabatlari
21

II BOB HOZIRGI DAVRDAGI ROSSIYA VA O’ZBEKISTON IQTISODIY
HAMKORLIK MUNOSABATLARINING RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
2.1. O’zbekiston va Rossiya strategik aloqalari: hamkorlik dinamikasi va
yangicha yondashuvlar
O’rta Osiyoning Sharqiy Yevropa xalqlari bilan xo’jalik aloqalarining
vujudga kelishi va rivojlanishi uzoq o’tmishga borib taqaladi. Ular o’rtasidagi
ko’pqirrali munosabatlar vaqt o’tishi bilan mustahkamlanib, keng rivojlangan va
chuqurlashib borgan. Agar tarixga nazar tashlasak, O’rta Osiyo uzoq davrlardan
beri Eron, Arabiston, Hindiston, Kavkaz, Rossiya va boshqa mamlakatlar bilan
siyosiy, iqtisodiy, savdo, diplomatik aloqalarda bo’lib kelgan. Bu aloqalar xalqlarni
bir-biriga yaqinlashtirish bilan birga ularning ishlab chiqarish, fan va madaniyat
sohasida qo’lga kiritgan yutuqlaridan o’zaro foydalanishda ham muhim rol
o’ynagan. Shuning uchun xalqaro aloqalarning ko’lami har bir mamlakatning
tarixiy yuksalishining darajasini belgilab bergan.
O’rta Osiyo bilan Rossiya o’rtasidagi munosabatlarni o’rganish borasida
tarixchi olimlar o’zlarining jabhalarga oid ilmiy asarlarini yaratganlar. Ushbu
mintaqalar o’rtasidagi siyosiy, iqtisodiy, savdo va diplomatik munosabatlarni
o’rganishda akademik V.V. Bartold, sharqshunos olim A.N. Samoylovich, M.K.
Rojkova, A.S. Sadikov, H.Ziyoev, N.B. Baykova, N.A. Xalfin, «Turkestanskiy
sbornik», X.Gulomov, A.R. Muhammadjonov va T.N. Ne’matov, O’.Mavlonov,
I.Ravshanov va boshqalarning asarlari qimmatlidir.
XX asrning so’ngi bosqichida SSSR davlati parchalanib ketgandan so’ng
sobiq mamlakat hududida qaror topgan mustaqil O’zbekiston Respublikasi va
Rossiya federatsiyasi davlatlari o’rtasida qadimdan mavjud bo’lgan turli
yo’nalishlardagi aloqalarning bugungi zamonaviy, yangicha takomili xususida gap
yuritmoqchimiz. Istiqlol tufayli mamlakatimizda qurilayotgan demokratik,
huquqiy, insonparvar jamiyat, bozor munosabatlariga o’tish, jahon hamjamiyati
bilan mafkuraviy tazyiqlarsiz o’zaro hamkorlik qilish imkoniyati – bularning barisi
O’zbekistonning boshqa xalqlar bilan olib borayotgan aloqalarini xalqchil qildi.
22

O’zbekiston, o’zbek xalqining dunyodagi o’ziga xos va mos o’rni borligi,
uning jahon sivilizatsiyasiga qo’shgan bebaho hissasining e’tirof etilishi
xalqimizning dunyo hamjamiyatidagi o’rnini yanada mustahkamladi.
Postsovet hududda yangidan qaror topgan mustaqil davlatlar O’zbekiston
Respublikasi va Rossiya federatsiyasi o’rtasida diplomatik munosabatlar 1992
yilning 20 martida o’rnatilgan. 1992 yilning 15 may kuni Toshkentda Kollektiv
xavfsizlik shartnomasi, 30 mayida Moskvada Rossiya Federatsiyasi va
O’zbekiston Respublikasi o’rtasida davlatlararo munosabatlarning asoslari, do’stlik
va hamkorlik to’g’risidagi bitim imzolandi. U ikki tomonlama munosabatlarning
huquqiy poydevorini qo’ydi. Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi savdo-iqtisodiy
munosabatlarni tartibga soluvchi asosiy hujjat 1992 yil 13 noyabrdagi savdo
munosabatlari to’g’risidagi davlatlararo bitimdir.
Ikki davlat o’rtasidagi muntazam siyosiy aloqalar yuqori va oliy darajalarda
saqlanib kelinmoqda. Ikki davlat rahbariyati o’rtasidagi muntazam aloqalar ko’p
tomonlama tuzilmalar (MDH, SHHT, KXTSh, YOII) doirasida ham amalga
oshirilmoqda.
2003 yil o’rtalaridan boshlab O’zbekiston tashqi siyosatida G’arb davlatlari
bilan aloqalarni yanada mutanosiblashtirishga tus berish yo’nalishida moslashtira
borib Rossiya bilan siyosiy va iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish liniyasini
mustahkamlashga e’tiborni qaratdi.
Ikki davlat rahbarlari 2004 yil 16 iyunda Toshkentda bo’lib o’tgan ShHT
sammiti doirasida harbiy-siyosiy, savdo-iqtisodiy va gumanitar sohalardagi
hamkorlikning ustuvor yo’nalishlarini belgilab beruvchi ishchi uchrashuvda
muddatsiz strategik sheriklik to’g’risidagi bitimni imzoladilar. Bu bitim Markaziy
Osiyo mintaqasida xavfsizlikni mustahkamlash, ularning tashqi siyosati, mudofaa
va huquqni muhofaza qilish organlari hamda maxsus xizmatlari orqali maslahat
mexanizmlarini shakllantirishda tomonlar o’rtasida yaqin hamkorlikni nazarda
tutadi.
23

2005 yildan Rossiya-O’zbekiston hamkorligining holati va rivojlanish
istiqbollari, savdo-iqtisodiy hamkorlik masalalari, birinchi navbatda,
yoqilg’ienergetika sohasiga katta e’tibor qaratib kelinmoqda.
Rossiya Federatsiyasi va O’zbekiston Respublikasi o’rtasida Ittifoqchilik
munosabatlari to’g’risidagi shartnoma (14 noyabr 2005 yil)ga asosan Rossiya
Federatsiyasi va O’zbekiston Respublikasi o’rtasidagi ikki tomonlama
munosabatlarning asosi sifatida ittifoqchilik tamoyillarini xalqaro huquqiy
mustahkamlashga qaratildi. Shartnomaga ko’ra, tomonlar milliy, mintaqaviy va
xalqaro xavfsizlikni ta’minlash, tinchlik va barqarorlikni mustahkamlash,
jumladan, terrorizmga qarshi kurashish, ommaviy qirg’in qurollarini tarqatish,
giyohvand moddalarning noqonuniy aylanishi va boshqa yangi tahdid va
tahdidlarga qarshi kurashishda hamkorlik qilish majburiyatini oladilar. Agar
ulardan biri tashqi tajovuz ob’ektiga aylansa, ular bir-biriga yordam beradi. Shu
maqsadda ikki mamlakatning davlat, parlamentlar, hukumatlar, xavfsizlik
kengashlari, tashqi siyosat, mudofaa, huquq-tartibot va boshqa vazirlik va idoralari
rahbarlari o’rtasida ikki tomonlama maslahatlashuvlar o’tkazish rejalashtirilgan.
Shartnomaga muvofiq tomonlar harbiy va harbiy-texnik, savdo-iqtisodiy va
gumanitar sohalarda hamkorlikni oshirmoqda, odamlar o’rtasida bevosita
aloqalarni rivojlantirish uchun qulay shart-sharoit yaratmoqda.
2013 yil boshida O’zbekistonda 846 ta Rossiya-O’zbekiston kompaniyalari
faoliyat yuritgan bo’lib, 127 ta Rossiya korxonalari vakolatxonalari
akkreditatsiyadan o’tgan edi. Rossiyada o’zbek kapitali ishtirokidagi 401 ta
kompaniya tashkil etilgan.
Yoqilg’i-energetika majmui sohasida Rossiya-O’zbekiston hamkorligi faol
rivojlanmoqda. Rossiyaning yirik neft va gaz kompaniyalari Gazprom va Lukoyl
O’zbekistonda muvaffaqiyatli va samarali faoliyat yuritmoqda.
2018 yilda Rossiya Federatsiyasi Prezidenti Vladimir Putin va O’zbekiston
Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev o’rtasidagi muzokaralar yakunida
Rossiya Federatsiyasi hukumati bilan O’zbekiston Respublikasi hukumati o’rtasida
2019-2024-yillarga mo’ljallangan iqtisodiy hamkorlik dasturi imzolandi. Hujjat
24

savdo-iqtisodiy hamkorlikni rivojlantirish uchun asosiy ahamiyat kasb etdi. U
hamkorlikning ustuvor yo’nalishlarini aniqlash va ilgari surish, qo’shma dastur va
loyihalarni amalga oshirish, investisiya sohasidagi hamkorlikni chuqurlashtirish,
shuningdek, milliy iqtisodiyot tuzilmasini diversifikatsiya qilish va ikki
mamlakatning eksport salohiyatini oshirish hamda tovar ayirboshlash hajmini
oshirishga qaratilgan qo’shma loyihalarni qo’llab-quvvatlashga qaratilgan.
O’zbekiston tashqi savdosining qariyb 20% ini tashkil etadigan Rossiya bu
mamlakatning eng muhim savdo-iqtisodiy hamkori hisoblanadi.
Rossiya statistikasiga ko’ra, 2016 yilda ikki mamlakat savdo aylanmasi
2726,0 mln dollarni, shu jumladan, O’zbekistonga Rossiya yetkazib berishi -
1965,0 mln dollarni tashkil etgan. Bu raqamlar O’zbekiston Rossiya mollari bozori
ekanini ko’rsatadi.
Rossiya O’zbekistonga: neft mahsulotlari (17%), qora va rangli metallar
(taxminan 17%), mexanik va elektr jihozlari (15%), yog’och va qog’oz (15%)
eksport qiladi. 13
O’zbekiston Rossiyaga: tabiiy gaz (32%), to’qimachilik mahsulotlari
(taxminan 20%), yangi va qayta ishlangan meva-sabzavot mahsulotlari (4,5%)
yetkazib beradi.
Rossiya O’zbekistonning eng yirik sarmoyaviy sherigidir. Rossiyadan
O’zbekistonga kiritilgan investisiyalar hajmi to’qqiz milliard dollardan ziyodni
tashkil etadi. Asosiy Rossiya investorlari - PJSC LUKOIL, PJSC Gazprom, PJSC
Vimpelcom va boshqalar.
Rossiyada O’zbekiston rezidentlari ishtirokidagi 600 dan ortiq korxona
ro’yxatga olingan.
Rossiya va O’zbekiston iqtisodiyotning deyarli barcha sohalarida yaqin
aloqalarga ega. Birgina 2020-yilning 8 oyida respublikada 200 dan ortiq qo’shma
korxona ochildi, 2021-dekabr holatiga Rossiya Federatsiyasi tadbirkorlari
tomonidan mamlakatimizda Rossiya kapitali bilan 2335 ta korxona ochilgan.
13
Межгосударственные отношения России и Узбекистана.
25

2018-yilda Rossiya va O’zbekistonning birinchi mintaqalararo forumi
davomida 25 mlrd. dollarlik 800 ta savdo va sarmoyaviy bitim va memorandumlar
imzolandi.
Tomonlar 2019-2024 yillarga mo’ljallangan iqtisodiy hamkorlik dasturini
ham imzoladilar. Ularning aksariyati investisiya bitimlari (20,8 mlrd dollar), yana
6,2 mlrd dollar savdo shartnomalari hissasiga to’g’ri keladi.
Dastur doirasida yaqin kelajakda O’zbekistonda 79 ta yangi qo’shma
korxona, 23 ta savdo uyi va 20 ta logistika markazi tashkil etiladi. Rossiya
energetika kompaniyalari O’zbekiston bilan yoqilg’i-energetika sohasining barcha
sohalarida o’zaro manfaatli hamkorlikni kengaytirishga tayyor. Bir qator
gidroenergetika loyihalarida hamkorlik ham muhokama qilinmoqda. Rossiyaning
Vneshekonombank moliyaviy ko’magida beshta loyiha amalga oshirilmoqda,
jumladan, yangi (Darg’om kanali va Quyichotqol GES tarkibida) mini-GESlar
qurish, mavjud Farhod va To’palang GESlarini modernizatsiya qilish. Ushbu
istiqbollarning barchasi Toshkentning YeOII kuzatuvchisi maqomini olishi
munosabati bilan ochildi.
Yevrosiyo Iqtisodiy Oliy Kengashi 2020 yil 11 dekabr kuni O’zbekistonga
kuzatuvchi maqomini berdi. O’zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat
Mirziyoyev ta’kidlaganidek, YI bilan yangi quvvatdagi hamkorlik respublikaga o’z
mahsulotlari uchun qo’shimcha bozorlar yaratish, alyans a’zolari bilan savdo
munosabatlaridagi to’siqlarni bartaraf etish imkonini beradi, chunki Yevrosiyo
Iqtisodiy Ittifoqi mamlakatlari O’zbekistonning asosiy va tabiiy savdo hamkorlari
qatoriga kiradi.
Rossiya va O’zbekiston mintaqalararo hamkorlikni faol rivojlantirmoqda.
Rossiya Federatsiyasining 75 dan ortiq sub’ektlari respublika bilan doimiy va faol
savdo-iqtisodiy aloqalarni saqlab kelmoqda.
2021-yil 17-noyabrda O’zbekiston va Rossiya o’rtasida mintaqalararo
hamkorlik II forumi bo’lib o’tdi. Forum doirasida o’tkazilgan biznes uchrashuv va
muzokaralar natijasida umumiy qiymati to’qqiz milliard dollarga teng 600 ga yaqin
ikki tomonlama bitim imzolandi.
26

Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi iqtisodiy hamkorlik juda muvaffaqiyatli
rivojlanmoqda. Rossiya Federatsiyasi O’zbekiston iqtisodiyotida Xitoydan keyingi
ikkinchi investor hisoblanadi. 2020 yil natijalariga ko’ra (davlatlar organlari
tomonidan o’rnatilgan pandemiya va cheklovlar tufayli qiyin), Rossiya va
O’zbekiston o’rtasida temir yo’l va avtomobil transporti hajmi 2019 yilga nisbatan
27.4% va 27.9% ga oshdi. Sanoat kooperatsiyasi, jumladan, yuqori texnologiyali
sohalarda so’nggi yillarda ikki mamlakatning iqtisodiy sherikligida muhim rol
o’ynadi. Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi iqtisodiy hamkorlikning bugungi
kundagi flagmani, albatta, Jizzax viloyatida Rosatom ishtirokida atom elektr
stansiyasining qurilishi hisoblanadi. Bunday keng ko’lamli loyihani amalga
oshirish ko’plab malakali kadrlarni tayyorlashni talab qiladi. Shu munosabat bilan
2019 yilda Toshkentda yuqori texnologiyali soha mutaxassislarini tayyorlash uchun
Moskva fizika-yadro tadqiqotlari Milliy universitetining filiali ochilgani tasodif
emas.
Sanoat sohasidagi muvaffaqiyatli hamkorlikning namunasi va natijasi
2020-yilning dekabr oyida Toshkent metallurgiya zavodining ishga tushirilishi ham
bo’ldi.
Taxmin qilinishicha, bu korxona O’zbekiston iqtisodiyotining metallurgiya
mahsulotlariga bo’lgan ehtiyojlarining asosiy qismini qoplaydi hamda eksportga
ishlaydi. LUKOYL O’zbekneftgaz bilan hamkorlikda Qandim gazni qayta ishlash
zavodini yaratish loyihasini amalga oshirgan O’zbekiston iqtisodiyotidagi eng yirik
investorlardan biri bo’lib qolmoqda. Qishloq xo’jaligi mashinasozligini
rivojlantirishda ijobiy tajriba mavjud: kombayn ishlab chiqarish bo’yicha
“Rostselmash” ishtirokida qo’shma korxona faoliyat ko’rsatadi va mahsulot
ishlab chiqaradi. Beeline brendi ostida faoliyat yurituvchi VEON
Telecommunications Holding kompaniyasi O’zbekistonga 2006 yildan buyon 1
milliard dollardan ziyod sarmoya kiritgan. Hozirda kompaniya O’zbekistonning
raqamli infratuzilmasini rivojlantirishga hissa qo’shish niyatida va 50 yilda ushbu
loyihalarga qariyb 2021 mln. dollar sarmoya kiritishni rejalashtirmoqda. Bir qator
sohalarda (atom energiyasi, kosmik, harbiy-sanoat kompleksi, tibbiyot, IT)
27

rivojlangan texnologik salohiyatga ega davlat bo’lgan Rossiya O’zbekistonga
texnologiya manbai va muhandisliktexnologik konsalting hamkori sifatida qiziq.
Rossiya-O’zbekiston munosabatlari majmuasida muhim o’rinni mehnat
migratsiyasi masalalari egallaydi.
2020-yil oxirida rasmiy ma’lumotlarga ko’ra, Rossiyada bir milliondan
ortiq o’zbekistonlik muhojir mehnat qilgan. O’zbekiston Markaziy banki
ma’lumotlariga ko’ra, 2020 yilda jismoniy shaxslarning Rossiyadan respublikaga
pul o’tkazmalari hajmi 2019 yilga nisbatan 6,4% ga qisqardi va 4,344 mlrd.
dollarni tashkil etdi.
O’zbekiston va Rossiya o’rtasida harbiy-texnik hamkorlik rivojlanmoqda.
Bu sohadagi asosiy ikki tomonlama hujjat Rossiya Federatsiyasi va O’zbekiston
Respublikasi o’rtasida 1999 yil dekabr oyida imzolangan harbiy va harbiy-
texnik sohalarda har tomonlama hamkorlikni yanada chuqurlashtirish to’g’risidagi
bitimdir.
2001 yilning may oyida chegara masalalari bo’yicha hamkorlik
to’g’risidagi davlatlararo bitim, shu yilning oktabr oyida ikki mamlakat havo
hududi xavfsizligini ta’minlash uchun Rossiya harbiy havo kuchlari, havo mudofaa
kuchlari va
O’zbekiston havo kuchlaridan birgalikda foydalanish to’g’risidagi
davlatlararo bitim imzolandi. 2001 yil iyun oyida harbiy-texnik hamkorlikni
muvofiqlashtirish maqsadida harbiy-texnik hamkorlik bo’yicha Rossiya-
O’zbekiston ishchi guruhi tuzilgan.
2017-yilning oktabr oyida Jizzax viloyatidagi Forish o’quv maydonida 12
yil ichida birinchi o’zbek-rus harbiy mashqlari bo’lib o’tdi. Ularda ikki
mamlakatdan jami 400 ga yaqin harbiy xizmatchilar ishtirok etdi. 2019 yilning
dekabr oyida Sharqiy harbiy okrugning G’urumsaroy o’quv maydonida "Vostok–
2019" taktik mashqlari o’tkazilib, unda O’zbekiston va Rossiya harbiy
xizmatchilari ishtirok etishdi. 2020 yilning dekabr oyida Termiz o’quv maydonida
28

O’zbekistonda "Surxon 2020" maxsus taktik mashqi o’tkazildi va unda Rossiya va
O’zbekiston Qurolli kuchlarining maxsus kuchlari bo’linmalari ishtirok etdi. 14
Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi mudofaa aloqalari ikki mamlakatning
2021-2025 yillarga mo’ljallangan harbiy sohadagi strategik sheriklik dasturi
asosida quriladi. Uning amalga oshirilishi o’zaro munosabatlarga yanada tizimli
tus berish, uni alohida munosabatlarimiz ruhiga mos darajaga olib chiqish
imkonini beradi.
Rossiya O’zbekiston uchun asosiy qurol-yarog’ va harbiy texnika yetkazib
beruvchidir. Bu yo’lda esa O’zbekiston-Rossiya hamkorligi faqat chuqurlashib
bormoqda.
SSSR parchalanib ketgandan keyin O’zbekiston mamlakatning milliy
manfaatlaridan kelib chiqib, postsovet mamlakatlarida kechayotgan iqtisodiy va
siyosiy jarayonlarni hisobga olgan holda mustaqil tashqi siyosat yuritish zaruratiga
duch keldi. O’zbekistonning tashqi siyosat strategiyasi betaraf tashqi siyosatni
nazarda tutgan. Postsovet hududidagi boshqa davlatlar bilan o’zaro hamkorlik
MDH doirasida, shuningdek, ikki tomonlama formatda amalga oshirildi.
O’zbekistonning 1990 yillardagi Rossiya bilan hamkorligi Rossiyaning
Markaziy Osiyodagi boshqa davlatlar bilan hamkorligiga nisbatan ancha kam
bo’lgan.
Shu bilan birga gumanitar sohadagi hamkorlik, jumladan, ta’lim sohasidagi
hamkorlik ham u qadar samarali bo’lmagan. 2004-yilda Rossiya Federatsiyasi va
O’zbekiston Respublikasi o’rtasida strategik sheriklik to’g’risidagi bitimning
imzolanishi muhim qadam bo’ldi va eng muhim bitim 2005-yilda tomonlar
tomonidan imzolangan Ittifoqchilik munosabatlari to’g’risidagi shartnoma
hisoblanadi. Shu bilan birga, mazkur bitim, avvalo, harbiytexnik va savdo-iqtisodiy
hamkorlik sohalarida hamkorlikni nazarda tutdi.
Prezidentimiz Shavkat Mirziyoyev 2016-yilda prezident lavozimini
egallaganidan beri O’zbekiston tashqi siyosati muvozanatlashgan, ammo boshqa
14
Fozilbek Fozilbek. В Термезе завершилось учение «Сурхон-2020» . Министерство обороны Республики
Узбекистан (14 декабря 2020). Дата обращения: 26 декабря 2020.
29

davlatlarga nisbatan ancha ochiq bo’lib qolgan. O’zbekiston integrasion
birlashmalarga qo’shilmasdan, ikki tomonlama hamkorlik doirasida qator davlatlar
bilan munosabatlarni jadallashtirdi. Bu tendensiya Rossiya bilan ham iqtisodiy,
ham gumanitar sohalarda namoyon bo’ladigan hamkorlikni ham o’z ichiga oladi.
Birinchi marta ta’lim sohasida ikki tomonlama aloqalarni mustahkamlashga katta
e’tibor qaratildi. 15
2.2. O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi tashqi savdo aylanmasi va uning
rivojlanishi
O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi tashqi savdo aylanmasi muhim
iqtisodiy ko’rsatkich bo’lib, ikki davlat o’rtasidagi savdo aloqalarining chuqurligi
va kengayish darajasini ko’rsatadi. Oxirgi yillarda ushbu savdo aylanmasi o’sib
bormoqda, bu esa ikki mamlakat o’rtasidagi iqtisodiy hamkorlikning
rivojlanishidan dalolat beradi.
O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi savdo aylanmasi
2022 yilda O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi savdo aylanmasi taxminan
2,6 milliard AQSh dollarini tashkil etgan. Bu ko’rsatkich oldingi yilga nisbatan
sezilarli o’sishni ko’rsatadi.
O’zbekiston Rossiyaga asosan quyidagi mahsulotlarni eksport qiladi:
Meva va sabzavotlar
Tekstil mahsulotlari
Kimyo sanoati mahsulotlari
Metallar va metall mahsulotlari
Rossiyadan O’zbekistonga esa asosan quyidagi mahsulotlar import qilinadi:
Neft va neft mahsulotlari
Kimyo sanoati mahsulotlari
Mashinasozlik va metallurgiya mahsulotlari
Oziq-ovqat mahsulotlari
Savdo aloqalarining rivojlanishi
15
https://cyberleninka.ru/article/n/o-zbekiston-va-rossiya-strategik-aloqalari-hamkorlik-dinamikasi-va-yangicha-
yondashuvlar
30

O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi savdo aloqalarining rivojlanishi bir
necha omillar bilan bog’liq:
Iqtisodiy hamkorlik shartnomalari: Ikki davlat o’rtasida iqtisodiy
hamkorlikni rivojlantirishga qaratilgan ko’plab shartnomalar imzolangan.
Transport infratuzilmasi: Transport infratuzilmasining rivojlanishi,
jumladan, temir yo’llar va avtomobil yo’llarining modernizatsiyasi savdo hajmini
oshirishga xizmat qilmoqda.
O’zbekistonning iqtisodiy siyosati: O’zbekiston so’nggi yillarda o’z
iqtisodiyotini liberallashtirish va chet el investitsiyalarini jalb qilish bo’yicha faol
siyosat olib bormoqda. Bu esa Rossiya bilan savdo aloqalarining rivojlanishiga
ham ijobiy ta’sir ko’rsatmoqda.
Energetika sohasidagi hamkorlik: Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi
energetika sohasidagi hamkorlik ham muhim o’rin tutadi. Rossiyaning gaz va neft
kompaniyalari O’zbekistonda faoliyat yuritmoqda va bu sohadagi hamkorlik
kengayib bormoqda.
O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi tashqi savdo aylanmasi kelajakda
yanada oshishi kutilmoqda. Bu jarayonni qo’llab-quvvatlash uchun:
Yangi savdo va iqtisodiy hamkorlik shartnomalarini imzolash
Transport va logistika infratuzilmasini rivojlantirish
Ishbilarmon doiralar o’rtasidagi aloqalarni mustahkamlash
Savdo-sotiqni yanada qulaylashtirishga qaratilgan qadamlar ko’rish
muhimdir.
Umuman olganda, O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi tashqi savdo
aylanmasining rivojlanishi ikki davlat iqtisodiyotining o’sishiga va mintaqaviy
iqtisodiy barqarorlikka xizmat qiladi.
2022 yil yanvar-aprel oylarida O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi tashqi
savdo aylanmasi – 2,6 mlrd dollarni tashkil etdi.
Bunda, eksport – 700 mln dollar, import – 1,9 mlrd AQSh dollariga teng
bo’ldi.
31

O’z navbatida, eksport tarkibida sanoat mahsulotlari 267,2 mln dollarni
olib kelgan bo’lsa, turli tayyor mahsulotlar – 146,2 mln, xizmatlar – 108,6 mln
dollar.
Bundan tashqari, import bo’yicha eng ko’p mablag’ sanoat mahsulotlariga
sarflangan – 717 mln dollar. Oziq-ovqat mahsulotlari 229 mln dollarga tushgan,
mashina va asbob-uskunalar 224 mln dollarni tashkil qilgan.
Bundan oldin O’zbekiston 4 oyda 62 ta davlatga 1,1 mlrd dollarlik
to’qimachilik mahsulotlarini sotgani xabar berilgandi. 16
O zbekiston – Rossiya aloqalari uzoq, tarixga ega. Oltin O rda davlatiʻ ʻ
sohibqiron Amir Temur zarbalari ostida barham topganidan keyin Rus davlati bilan
O rta Osiyo o rtasida elchilik munosabatlari o rnatishga harakat boshlandi.1464-yil
ʻ ʻ ʻ
Rus hukumati o z elchilarini bu yerga yubordi. 1490-yil temuriy Sulton Husayn
ʻ
Boyqaroning elchilari Moskvaga bordi. 16-asr o rtalarida Rus davlati Ashtarxon
ʻ
(Astraxon) va Kozon xonliklarini bosib olganidan keyin ikkala tomon birbiriga
chegaradosh va qo shni bo lib qoldi. Rus davlati ham Buxoro va Xiva xonliklari
ʻ ʻ
bilan aloqalardan manfaatdor edi.
16-asrning 2-yarmi, 17—18-asrlarda ikki o rtada diplomatok va savdosotiq
ʻ
alokalari faollashgan. Rossiya yilnomalarida ko rsatilishicha, Buxoro amirligi,
ʻ
Xiva, Qo qon xonliklaridan elchilar savdosotiqni ko paytirish taklifi bilan
ʻ ʻ
Peterburgga borgan. 19-asrning 60-yillaridan Urta Osiyo Rossiya tomonidan bosib
olingach, bu yerlar Rossiyaning xom ashyo manbai bo lib qoldi. O rta Osiyodan
ʻ ʻ
paxta, ipak va boshqa yuborish va bu yerga sanoat mollari keltirish yo lga
ʻ
qo yiddi. 1917-yil oktabr to ntarishidan keyin O zbekiston – Rossiya alokalari
ʻ ʻ ʻ
Sovet xukumati siyosati doirasida yagona iktisodiyot rejasiga binoan, ishlab
chiqarishni ixtisoslashtirish va kooperatsiyalash yo lida amalga oshiriddi.
ʻ
20-asrning 90-yillaridan ikki mamlakat o rtasida teng huquqli aloqalar
ʻ
o rnatila boshladi. O zbekiston birinchi Prezidenti Islom Karimovning 1998, 2001
ʻ ʻ
va 2004-yillarda Rossiyaga qilgan tashriflari, Rossiya Prezidenti Vladimir
16
https :// kun . uz / news /2022/06/15/ ozbekiston - va - rossiya - ortasidagi - tashqi - savdo - aylanmasi - miqdori - malum -
qilindi ? q =%2 Fuz %2 Fnews %2 F 2022%2 F 06%2 F 15%2 Fozbekiston - va - rossiya - ortasidagi - tashqi - savdo - aylanmasi -
miqdori - malum - qilindi
32

Putinning 2000 va 2003-yillarda O zbekistonda bo lgan vaqtida erishilgan bitimlarʻ ʻ
va imzolangan hujjatlar ikki mamlakat o rtasidagi iqtisodiy, ilmiy va madaniy
ʻ
hamkorlikda huquqiy asosni yaratdi.2020-yil O zbekiston bilan Rossiya o rtasida
ʻ ʻ
tovar ayirboshlash hajmi 2 mlrd. 180,1 mln. AQSH dollariga yetdi. O zR dan
ʻ
Rossiyaga paxta tolasi, yengil avtomobil, mevasabzavot mahsuloti va boshqa
yuboriladi. Rossiyadan mexanik va elektr mashinauskuna, transport vositalari, qora
metall, plastmassa va undan tayyorlangan mahsulotlar, doridarmon, yog och,
ʻ
kimyo sanoati mahsulotlari va boshqa keltiriladi. Ikki mamlakat
ishbilarmonlarining hamkorligi tufayli O zbekiston Respublikasida 520 ta qo shma
ʻ ʻ
korxona barpo etilgan. Ular orasida Rossiya sarmoyasi 100 % bo lgan o nlab
ʻ ʻ
korxona bor. Ular oziq-ovqat, to qimachilik, yog ochni qayta ishlash, doridarmon
ʻ ʻ
ishlab chiqarish, mashinasozlik, qishloq xo jaligi mahsulotlarini qayta ishlash
ʻ
sohasida faoliyat yuritadi. Rossiyaning salkam 40 ta kompaniyasi, jumladan,
„Aeroflot“, „Avtovaz“, „Zarubejneftgaz“, „LUKoyl“, „Texmashimpeks“ va boshqa
o z vakolatxonalariga ega. Rossiyada o zbek rezidentlari ishtirokida tashkil etilgan
ʻ ʻ
167 korxona, shu jumladan, 72 qo shma korxona bor. O zbekiston – Rossiya
ʻ ʻ
munosabatlari sohasida, ayniqsa, aviasozliqda avvalgi kooperatsiya aloqalari
sakdanib qolgan. Rossiyaning „Gazprom“ aksiyadorlik jamiyatlari birlashmasi
bilan „O zbekneftgaz“ milliy xolding kompaniyasi o rtasida strategik hamkorlik
ʻ ʻ
qilish to g risida hamda „O zbekneftgaz“ bilan „LUKoyl“ o rtasida mahsulotni
ʻ ʻ ʻ ʻ
taqsimlashga oid bayonnoma tayyorlash hakida imzolangan hujjatlar bu borada
muhim voqea bo ldi. Moskva shahri va viloyati, Sankt-Peterburg, Yaroslavl
ʻ
viloyati, Boshqirdiston, Mordoviya, Tatariston respublikalari, Sibir va Ural
regionlarining ishbilarmon doiralaridan O zbekiston Respublikasiga delegatsiyalar
ʻ
kelib turadi, ular O zbekiston Respublikasi xo jalik yurituvchi subyektlari bilan
ʻ ʻ
o zaro manfaatli shartnomalar tuzdi. Ikki mamlakat fanlar akademiyasilari va
ʻ
ularning institutlari ilmiy aloqalari yo lga qo yilgan. 2020-yil fevralda Toshkentda
ʻ ʻ
ochilgan Rossiya xalqaro ilmiy va madaniy hamkorlik markazi
(„Roszarubejsentr“)ning vakolatxonasi zimmasiga aniq gumanitar masalalarni hal
qilish vazifasi yuklatilgan.
33

Shavkat Mirziyoyev 2021-yil 17-mart kuni Rossiyaning favqulodda va
muxtor elchisi Vladimir Tyurdenevni mamlakatdagi diplomatik missiyasi
yakunlangani munosabati bilan qabul qildi. Rossiyaning O zbekistondagiʻ
diplomatik vakolatxonasiga 11 yildan ortiq vaqt mobaynida rahbarlik qilib
kelayotgan elchi Vladimir Tyurdenevning ikki tomonlama do stlik, strategik
ʻ
sheriklik va ittifoqchilik munosabatlarini mustahkamlash, mamlakatlar o rtasidagi
ʻ
ko p qirrali hamkorlikni kengaytirishga hissa qo shgan.
ʻ ʻ
Shavkat Mirziyoyev 2021-yil 5-aprel kuni xalqaro „Innoprom“ sanoat
ko rgazmasida ishtirok etish uchun Toshkent shahrida bo lib turgan Rossiya sanoat
ʻ ʻ
va savdo vaziri Denis Manturov boshchiligidagi delegasiyani qabul qildi.
„Innoprom“ Rossiya hukumati tomonidan iqtisodiyotning turli tarmoqlarida
texnologiyalar va zamonaviy ishlanmalarni birgalikda ilgari surish maqsadida
o tkazib kelinayotgan eng yirik ko rgazma hisoblanadi. Ushbu tadbir
ʻ ʻ
O zbekistonda birinchi marta o tkazilgan.
ʻ ʻ
Bugun Tataristonning yirik ishlab chiqarish korxonalari va kompaniyalari
O zbekistonda o z faoliyatini rivojlantirmoqda. Masalan, „KAMAZ“
ʻ ʻ
O zavtosanoat bilan birgalikda o z mahsulotlari uchun yuk tashuvchi transport
ʻ ʻ
vositalari va butlovchi qismlar ishlab chiqarishni yo lga qo ygan. Neft va gaz
ʻ ʻ
sohasida „Tatneft“ni alohida e tirof etish mumkin. Bu kompaniyaning respublikada
ʼ
bir nechta yoqilg i quyish stantsiyalari va O zbekneftgaz bilan bir qator istiqbolli
ʻ ʻ
qo shma loyihalari mavjud. Ushbu ishlab chiqarishlarning barchasi O zbekiston
ʻ ʻ
manfaati uchun ishlaydi, yangi ish o rinlari yaratadi va aholi farovonligini oshiradi.
ʻ
2022-yilda O zbekiston va Rossiyaning iqtisodiy hamkorligi yangi
ʻ
bosqichga ko tarildi. 15-sentyabr kuni mamlakatlar rahbarlari muzokaralar
ʻ
davomida bir qator aniq yo nalishlar bo yicha hamkorlikni rivojlantirishni nazarda
ʻ ʻ
tutuvchi keng qamrovli strategik hamkorlik to g risida deklaratsiya tuzdilar:
ʻ ʻ
siyosiy, harbiy-texnik, huquqiy, savdo-iqtisodiy, atom-energetika, mintaqalararo,
transport, madaniy-gumanitar, moliya-bank sohalarida. Bundan tashqari, uchrashuv
doirasida mashinasozlik, kimyo, neft-kimyo va geologiyada 4,6 milliard dollarlik
investitsiya shartnomalari to plami imzolandi. Shuningdek, Rossiya va
ʻ
34

O zbekiston rahbarlari so nggi yillarda ularning hamkorligi „misli ko rilmaganʻ ʻ ʻ
darajada yuqori darajaga ko tarilganini“ta kidladilar. O tgan yil va joriy yilning etti
ʻ ʼ ʻ
oyi yakunlariga ko ra tovar aylanmasining o sishi 30 foizdan oshdi.
ʻ ʻ
O zbekistonning Samarqand viloyatida „Urgut“ EIZ hududida Markaziy
ʻ
Osiyodagi eng yirik o simliklarni himoya qilish kimyoviy vositalari ishlab
ʻ
chiqaruvchi Rossiya-O zbekiston korxonasi „Shchelkovo Agroxim
ʻ
O zbekiston“ochildi. Zavod har yili 20 ming tonnadan ortiq kimyoviy o simliklarni
ʻ ʻ
himoya qilish vositalarini ishlab chiqaradi. Korxonada 100 dan ortiq zamonaviy
ish o rinlari yaratilgan. Loyihaga investitsiyalar 30 million AQSh dollaridan oshdi,
ʻ
bu esa kompaniyaga maksimal 10 yil davomida soliq imtiyozlarini olish imkonini
berdi. Zavod mahsulotlari eksportga, shu jumladan qo shni Tojikiston, Qirg iziston
ʻ ʻ
va Qozog istonga yetkazib beriladi.[8]
ʻ
O zbekiston va Rossiya Jizzax viloyatida agroekspress loyihasining bir
ʻ
qismi bo ladigan yangi agrologiya majmuasini ochdilar, bu esa agroekspress
ʻ
mahsulotining tezlashtirilgan konteyner temir yo l tashishini rivojlantirishni
ʻ
nazarda tutadi. Loyihani amalga oshirish O zbekiston Respublikasiga nafaqat
ʻ
Rossiya Federatsiyasiga, balki boshqa ko plab mamlakatlarga ham mahsulotlarni
ʻ
eksport qilishning kompleks ishlab chiqarish-logistika zanjirlarini tizimlashtirish,
o z ishlab chiqaruvchilarini xalqaro standartlar va eng kam xarajatlar bo yicha
ʻ ʻ
mahsulotlarni sotish uchun eksport kanallari bilan ta minlash imkonini beradi.
ʼ
Kompleks qishloq xo jaligi bozori ishtirokchilariga meva-sabzavot mahsulotlarini
ʻ
saralash, qayta ishlash, saqlash, sanitariya va bojxona rasmiylashtiruvi, transportga
tayyorlash va logistika xizmatlarini ko rsatadi. „Agroexpress“ doirasida Rossiya
ʻ
federatsiyasi va O zbekiston 2030-yilga kelib mamlakatlar o rtasida
ʻ ʻ
mahsulotlarning temir yo l yuk aylanmasini 1 mln tonnagacha oshirishni
ʻ
rejalashtirmoqda.
2018 yil sentabr oyida Rossiya va O zbekiston respublikada Jizzax
ʻ
viloyatida har biri 1,2 GVt·soat bo lgan „3+“ avlod VVEP-1200 ikkita yadroviy
ʻ
reaktoridan atom elektr stantsiyasini qurish to g risida bitim tuzdilar. Do stona
ʻ ʻ ʻ
mamlakatlarning ushbu loyihasi hozirda global atom hamjamiyati tomonidan eng
35

xavfsiz deb tan olingan. Rossiya va O zbekiston 2022 yilda qurilishni boshlashniʻ
rejalashtirmoqda. Taxminlarga ko ra, mamlakat loyihani amalga oshirish uchun
ʻ
taxminan 6 yil sarflaydi. Mutaxassislarning ta kidlashicha, atom elektr
ʼ
stantsiyasining ishga tushirilishi elektr tanqisligining pasayishiga yordam beradi. 17
2.3. Rossiya va O’zbekiston munosabatlarining rivojlanish tendensiyalari
Bugungi kunda O’zbekistonni suveren davlat xalqaro munosabatlar
sub`ekti sifatida 180 dan ortiq davlat tan olgan. Shulardan 120dan ortig’i bilan
diplomatik munosabatlar o’rnatilgan.
Mustaqil O’zbekistonning horijiy mamlakatlar bilan munosabatlar tarixi
masalalari tarixiy tadqiqotlar tizimida muhim bo’g’in hisoblanadi. Istiqlol yillarida
O’zbekiston horijning o’nlab davlatlari bilan har qanday vositalarsiz, teng va
xalqaro huquq me’yorlari asosida iqtisodiy, ilmiy-texnikaviy, madaniy hamkorlik
aloqalariga kirishdi. Xalqaro munosabatlarning chorak asrlik boy tajribasi
to’plandi. Ayniqsa, dunyoning rivojlangan mamlakatlari bilan olib borilayotgan
ko’p tomonlama munosabatlar O’zbekiston yuksalishida, jahon hamjamiyatida
o’ziga munosib o’ringa ega bo’lishida yordam beradi.
O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi strategik va ittifoqchilik hamkorligi
muntazam rivojlanib kengayib yanada mustahkamlanib bormoqda. O’zaro
hamkorlikning bugungi bosqichi 2016 yildan boshlanib yangi tendensiyalarni
keltirib chiqardi.
Ikki davlat rahbarlari bilan muntazam olib borilayotgan oliy darajada
muloqotlar O’zbekiston Prezidenti olib borayotgan siyosiy va iqtisodiy
islohotlarning shuningdek tashqi siyosatining Rossiyada yuqori baholayotganligini,
ishonchli hamda ma’suliyatli strategik sherik va ittifoqchi sifatida
qaralayotganligini ko’rsatadi.
Shubhasiz, o’zaro strategik sheriklik va ittifoqchilikka asoslangan
hamkorlikning yangi davri SH.Mirziyoyevning prezidentlik davri bilan bog’liq
bo’lmoqda. O’zbekistonda 2016 yildan buyon amalga oshirilayotgan ochiq, amaliy
va pragmatik tashqi siyosati davlatlararo o’zaro manfaatli aloqalar va
17
https://uz.wikipedia.org/wiki/O%CA%BBzbekiston_%E2%80%94_Rossiya_munosabatlari
36

munosobatlarni strategik sheriklik va ittifoqchilikni yangi darajasiga olib chiqishga
chiqish va rivojlantirish uchun yangi imkoniyatlarni, mexanizmlarni, vositalarni
ochdi.
Shuningdek ikki davlat o’rtasida mavjud aloqalarni yanada rivojlantirish
hamda avval erishilgan kelishuvlar ijrosini ta’minlash va yangi loyihalarni amalga
oshirish uchun yangi impuls berdi. Ikki davlat o’rtasida imzolangan hujjatlar keng
qamrovli bo’lib, ijtimoiy –siyosiy, iqtisodiy, madaniy gumanitar sohalarini qamrab
oladi va bugungi tez o’zgaruvchan xalqaro sharoitda keng qamrovda hamkorlik
qilish uchun yangi imkoniyatlar, shart sharoitlar yaratmoqda.
Sivilizatsiyalar to’qnashuvi: Xantington Sovuq urushdan keyingi dunyoda
to qnashuvlarning asosiy manbai milliy davlatlar yoki mafkuralar o’rtasidagiʼ
to’qnashuvlar emas, balki sivilizatsiyalar o’rtasidagi to’qnashuvlar bo’lishini
ta kidladi. U sakkizta yirik sivilizatsiyani, jumladan G’arb, Konfutsiy, Islom,
ʼ
Hindu va Аfrikani aniqladi hamda bu sivilizatsiyalar o’rtasidagi to’qnashuvlar
kelajakda konfliktlarning asosiy shakli bo’lishini ta kidladi.
ʼ
Xantington modernizatsiya va g’arblashuv bir xil narsa emasligini,
shuningdek, g’arbdan tashqari jamiyatlarni g’arblashtirishga urinishlar, ehtimol,
qarama-qarshilik va mojarolarga olib kelishi mumkinligini ta kidladi. Uning
ʼ
fikricha, g’arbdan tashqari jamiyatlar G’arb qadriyatlari va institutlarini qabul
qilmasdan, o’z shartlari asosida modernizatsiya qilinishlari mumkin.
Markaziy Osiyoning tashqi dunyo bilan aloqalari to’rt asosiy geostrategik
yo’nalishi orasida Rossiya yo’nalishi so’nggi asrlar davomida yetakchi edi. XIX
asrning so’nggi choragidan e tiboran va deyarli butun XX asr davomida u mohiyat
ʼ
e tibori bilan yagona yo’nalish bo’lib qoldi. Rossiyaning mintaqadagi hozirgi roli
ʼ
ko’p jihatdan ham ana shu holat bilan asoslanadi. Rossiya va Markaziy Osiyo
o’rtasidagi aloqalarning mazmuni va xususiyatini bir qancha omillar belgilaydi. 18
Birinchi omil - savdo-iqtisodiy aloqalar. Bu aloqalar faqat so’nggi asrning
iqtisodiy tarixi va bir paytlar yagona xalq xo’jaligi kompleksiga mansub bo’lganlik
bilangina belgilanmaydi. Bu munosabatlar ancha chuqur ildizlarga ega. Rossiya
18
S.Safoyev. Markaziy Osiyodagi geosiyosat. - Toshkent-2005
37

imperiyasi Markaziy Osiyoni bosib olgunga qadar Buxoro Аmirligining Rossiya
bilan savdo-sotiq іajmi uning barcha janubiy qo shnilari bilan umumiy savdo-sotiqʼ
іajmidan ikki baravar katta edi. Hamma gap, albatta, ishlab chiqarishning tuzilishi
va iqtisodiyotlarning bir-birini to ldirishidadir. Rossiya - Markaziy Osiyoning
ʼ
asosiy tovarlari: xom ashyo, qishloq xo’jalik mahsulotlari, foydali qazilmalar
uchun tabiiy bozordir. Markaziy Osiyoning qolgan barcha qo’shnilari shu guruhіga
mansub tovarlarni o’zlari ishlab chiqaradilar va shu bois ular haridor emas, balki
ko’proq mintaqaning savdo raqibi bo’lishlari mumkin. Bundan tashqari,
mintaqaning boshqa biron-bir yaqin iqtisodiy hamkori Rossiya darajasida katta va
qamrovli bozorga ega emas. Markaziy Osiyo uchun Rossiya boshqa qo’shni
mamlakatlarda bo’lmagan strategik tovarlar - metall, yog’och, qurilish
materiallarining asosiy manbaidir. Rossiya uchun Markaziy Osiyo uning sanoat
mahsulotlari – to’qimachilik, qishloq xo’jalik mashinasozligi uchun tabiiy
bozordir.
Xullas, ikkala tarafni iqtisodiy jihatdan bir-biriga tortadigan omillar so’nggi
yillarda savdo-iqtisodiy aloqalar tarkibida katta o’zgarishlar ro’y bermoqda.
Markaziy Osiyo jahon energiya resurslari bozorining tarkibiy qismiga aylanib
borayotir. Shu sohadagi yetakchi davlatlardan biri bo’lgan Rossiya buni hisobga
olmasligi mumkin emas, albatta. 90-yillarning boshida, Markaziy Osiyoga nisbatan
Rossiya tayinsiz siyosat olib borgan davrda u mintaqa energiya resurslarini, avvalo,
Qozog’istonning neftga boy konlarini o’zlashtirishda tashabbusni qo’ldan chiqardi.
So’nggi yillarda, Rossiya energetik kompaniyalari o’z qudratini tiklashi bilan bir
vaqtda, u, avvalo, gaz qazib olish sohasida asosiy hamkor sifatidagi mavqeini
mustahkamlash uchun katta mablag’larni investitsiyalashtirishga harakat qilmoqda.
Markaziy Osiyodan Rossiyaga ishchi kuchi migratsiyasining kuchayishi
ham qayd etilmoqda. Bu ikkala taraf uchun ham muhim ijtimoiy-iqtisodiy
ahamiyat kasb etmoqda. So’nggi yillarda savdo-iqtisodiy aloqalar tarkibida katta
o’zgarishlar ro’y bermoqda. Markaziy Osiyo jahon energiya resurslari bozorining
tarkibiy qismiga aylanib borayotir. Shu sohadagi yetakchi davlatlardan biri bo’lgan
Rossiya buni hisobga olmasligi mumkin emas, albatta. 90-yillarning boshida,
38

Markaziy Osiyoga nisbatan Rossiya tayinsiz siyosat olib borgan davrda u mintaqa
energiya resurslarini, avvalo, Qozog’istonning neftga boy konlarini o’zlashtirishda
tashabbusni qo’ldan chiqardi. So’nggi yillarda, Rossiya energetik kompaniyalari
o’z qudratini tiklashi bilan bir vaqtda, u, avvalo, gaz qazib olish sohasida asosiy
hamkor sifatidagi mavqeini mustahkamlash uchun katta mablag’larni
investitsiyalashtirishga harakat qilmoqda. Markaziy Osiyodan Rossiyaga ishchi
kuchi migratsiyasining kuchayishi ham qayd etilmoqda. Bu ikkala taraf uchun ham
muhim ijtimoiy- iqtisodiy ahamiyat kasb etmoqda.
Ikkinchi muhim omil - transport kommunikatsiyalari. Mintaqa uchun
shimoliy strategik transport yo’nalishi dengiz portlariga olib chiqadigan temir
yo’llarga ega yagona yo’nalish hisoblanadi. Kelajakka nazar tashlaydigan bo’lsak,
Аfg’oniston orqali o’tadigan transport yo’lagining rivojlanishi Rossiyani Janubi-
Sharqiy Osiyo, Hind okeani va Fors ko’rfazining portlari bilan bog’lovchi yangi
yo’llar vujudga kelishini anglatadi. Uchinchidan, Rossiya va Markaziy Osiyoni
xavfsizlik va xalqaro xavf-xatarlarga qarshi kurash sohasidagi umumiy manfaatlar
bog’laydi. 20 million musulmon yashaydigan Rossiya radikal islomga qarshi
bevosita kurash olib bormoqda. Markaziy Osiyo, avvalo Аfg’onistondagi
terrorchilik hurujlari Chechenistondagi tuzilmalar bilan aloqa qilayotgani ma lum.ʼ
Bugungi kunda narkobiznes katta muammo bo’lib qolayotir. Rossiyada bu
muammoni Markaziy Osiyodagi davlatlarning ishtirokisiz hal qilib bo’lmaydi.
Tahlil va natijalar (Analysis and results). Qisqa qilib aytganda Rossiya
hozirgi sharoitda O’zbekiston xususan Markaziy Osiyo uchun ham oxirgi yillarda
asosiy savdo hamkori va siyosiy strategik jihatdan eng yaqin ittifoqchi bo’lib
qoladi. Lekin keying yillarda mintaqada xususan O’zbekistonda boshqa bir ulkan
iqtisodiy salohiyatga ega bo’lgan davlatlar Xitoy va Turkiyaning ham harbiy-
siyosiy, ijtimoiy-iqtisodiy ta’siri ortib bormoqda. 19

Biz hozirgi vaqtda dunyoda yangi tartiblar yangi chegaralar o’rnatilayotgan
paytda O’zbekistonning tasqi siyosiy faoliyati qanday bo’ladi degan savolga
prezidentimiz Shavkat Mirziyoyevning quydagi gaplari juda o’rinli - «Sizlar
19
https://zenodo.org/records/8062817
39

bilinglar: zamon juda murakkab. Hozir katta-katta davlatlar: «O’zbekiston, sen kim
tarafda. Bo’ldi endi, neytral bo’lib yurishing bo’ldi, yo u tomonga o’tgin, yo bu
tomonga o’tgin», deya qattiq-qattiq aytib, vakillari ham kelib shunga da’vat
qilyapti. «O’rta Osiyoda O’zbekiston bizga kerak, 36 million bo’ldi, 3-4 yilda 40
million bo’ladi, katta davlat bo’ladi, kim tarafsan?» - deyapti. Qarang, shunday
og’ir savolga qanday javob berish kerak? Javob bitta: bir tomonman, millatim,
xalqim, buyuk O’zbekistonimning manfaati uchun o’lishga ham tayyorman, deb
javob beraman», dedi Shavkat Mirziyoyev. 20
20
Shavkat Mirziyoyev ishtirokida Termiz shahrida xalq deputatlari Surxondaryo viloyati kengashi sessiyasida so’zlagan nutqidan Xalq so‘zi
gazetasida 14.03.23y
40

XULOSA
Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi iqtisodiy geografik munosabatlar ikki
mamlakat o’rtasidagi strategik hamkorlikning asosiy yo’nalishlaridan biridir.
Ushbu munosabatlar nafaqat iqtisodiy jihatdan, balki siyosiy, madaniy va ijtimoiy
jihatlarda ham katta ahamiyatga ega. Ushbu kurs ishi doirasida ikki mamlakat
o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlarning hozirgi holati, tarixiy rivojlanishi va
kelajakdagi istiqbollari tahlil qilindi.
Xalqaro iqtisodiy geografik munosabatlar hozirgi zamonda mamlakatlar
o’rtasidagi hamkorlikning eng muhim omillaridan biridir. Bu munosabatlar
iqtisodiy o’sish, savdo hajmini oshirish, investitsiyalarni jalb qilish va
texnologiyalarni almashish uchun asos bo’lib xizmat qiladi.
O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlar uzoq tarixga
ega. Mustaqillikdan keyin ikki mamlakat o’rtasida savdo-sotiq, investitsiyalar va
boshqa sohalarda keng ko’lamli hamkorlik yo’lga qo’yildi. Ikki mamlakat
o’rtasidagi iqtisodiy aloqalar 1992 yildan boshlab muntazam ravishda rivojlanib,
hozirgi kunda yangi darajaga chiqdi.
Raqamli iqtisodiyot sharoitida O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi
munosabatlar yanada kengaymoqda. Raqamli texnologiyalarni joriy qilish,
elektron tijoratni rivojlantirish va IT sohasidagi hamkorlik ikki mamlakat
o’rtasidagi iqtisodiy aloqalarni yangi bosqichga olib chiqmoqda.
O’zbekiston va Rossiya strategik aloqalari so’nggi yillarda sezilarli
darajada mustahkamlandi. Bu dinamik hamkorlik yangi yondashuvlar va
kelishuvlar orqali rivojlanmoqda, bu esa ikki mamlakat iqtisodiyotining turli
sohalarida o’z aksini topmoqda.
Ikki mamlakat o’rtasidagi tashqi savdo aylanmasi muntazam ravishda oshib
bormoqda. O’zbekiston Rossiya uchun muhim savdo hamkori bo’lib, Rossiya esa
O’zbekiston uchun asosiy eksport va import yo’nalishlaridan biridir. Savdo
hajmining ortishi ikki tomonlama manfaatli kelishuvlar asosida amalga
oshirilmoqda.
41

Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi munosabatlar kelgusida ham
rivojlanishi kutilmoqda. Bu rivojlanish tendensiyalari ikki mamlakat o’rtasidagi
strategik hamkorlik, savdo-sotiq va investitsiyalar hajmining oshishi, yangi
texnologiyalarni joriy qilish va iqtisodiy aloqalarni yanada kengaytirish kabi
yo’nalishlarda o’z aksini topmoqda.
Rossiya va O’zbekiston o’rtasidagi iqtisodiy geografik munosabatlar ikki
mamlakat iqtisodiyotining rivojlanishida muhim rol o’ynaydi. Ushbu munosabatlar
tarixiy asosga ega bo’lib, hozirgi kunda yangi bosqichga ko’tarilgan. Raqamli
iqtisodiyot sharoitida ikki mamlakat o’rtasidagi hamkorlik yanada kengaymoqda
va yangi imkoniyatlarni taqdim etmoqda. Kelgusida ham ushbu munosabatlarning
yanada mustahkamlanishi va kengayishi kutilmoqda, bu esa ikki mamlakat
iqtisodiyotiga ijobiy ta’sir ko’rsatadi.
42

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Shavkat Mirziyoyev ishtirokida Termiz shahrida xalq deputatlari
Surxondaryo viloyati kengashi sessiyasida so’zlagan nutqidan: Xalq
so’zi gazetasi 14.03.23y
2. Mirziyoev SH.M. “Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat bilan davom
ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz” - T.: O’zbekiston, 2017. – bet 381.
3. M.S. Mirsaidov. “Xalqaro iqtisodiy munosabatlar”. O’quv qo’llanma-T.:
“IQTISOD-MOLIYA”, 2006, 304 bet.
4. Safoyev S -Markaziy Osiyodagi geosiyosat. - Toshkent-2005
5. Jo’rayev S-Xalqaro munosabatlar va xalqaro tashkilotlar.-Toshkent-
2008
6. M.Xayrullayev. O’zbek diplomatiyasi tarixidan.-Toshkent-2003
7. T.Tursunmuratov. Markaziy Osiyo mintaqaviy xavfsizlikni taminlashda
ilmiy texnalogik salohiyat omili. Toshkent-2016-yil
8. X.T Odilqoriyev. Siyosatshunoslik. “O’qituvchi” Toshkent 2008-yil
9. M.Qirgizboyev. Siyosatshunoslik. “Yangi asr avlodi” Toshkent- 2013 yil
10. R.Farmonov. O’zbekiston geosiyosati. Toshkent – 2013
11. https // ru . m . wikipedia . org / wiki /Российско-Узбекистанские
отношения
12. http :// xs . uz / uzkr / post / ozbekiston - prezidenti - rossiya - moliya - vazirini -
qabul - qildi
13. http :// xs . uz / uzkr / post / shavkat - mirziyoev - vladimir - putin - bilan - uchrashdi
14. http :// www . xs . uz / uzkr / post / valentina - matvienko - songgi - uch - jilda -
mamlakatlarimiz - ortasida - barcha - sohadagi - ozaro - munosabatlar -
zhadallik - kasb - etmoqda
15. https :// daryo . uz / en /2023/12/17/ russia - aims - to - double - trade - turnover -
with - uzbekistan - by -2030
43

ILOVALAR
1 – ILOVA
O ’ zbekiston va Rassiya o ’ rtasidagi tashqi savdo aylanmasi (2022 – yil yanvar -
dekabr )
44

Manba: rasm internet saytidan olindi [15]
2 – ilova
O’zbekiston va Rassiya o’rtasidagi tashqi savdo aylanmasi (2023 – yil yanvar-
avgust)
Manba: rasm internet saytidan olindi [15]
45

MUNDARIJA
KIRISH………………………………………………………………………….... 3
I BOB ROSSIYA VA O’ZBEKISTONNING IQTISODIY GEOGRAFIK
MUNOSABATLAR VA ULARNING O’RNATILISHI
1.1 Xalqari iqtisodiy geografik munosabatlarning hozirgi zamondagi roli va
ahamiyati…………………………………………………………………………...
6
1.2 O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi iqtisodiy munosabatlar va ularning
o’rnatilishi………………………………………………………………………... 10
1.3 Raqamli iqtisodiyot sharoitida O’zbekiston va Rossiya munosabatlari……….
14
II BOB HOZIRGI DAVRDAGI ROSSIYA VA O’ZBEKISTON IQTISODIY
HAMKORLIK MUNOSABATLARINING RIVOJLANISH ISTIQBOLLARI
2.1 O’zbekiston va Rossiya strategik aloqalari: hamkorlik dinamikasi va yangicha
yondashuvlar…………………………………………………………………...… 22
2.2 O’zbekiston va Rossiya o’rtasidagi tashqi savdo aylanmasi va uning
rivojlanishi……………………………………………………………………….. 30
2.3 Rossiya va O’zbekiston munosabatlarining rivojlanish tendensiyalari………..
36
XULOSA………………………………………………………………………....
41
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI……………………….… 43
ILOVALAR………………………………………………………………... …… 44
46

Купить