Rossiya,Yaponiya va Amerika sivilizatsiyalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	27.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Rossiya,Yaponiya va Amerika sivilizatsiyalari

Купить

Rossiya ,Yaponiya va Amerika sivilizatsiyalari.
Reja:
1. Rossiya sivilizatsiyasi.
2. Ilk o‘rta asrdagi yapon sivilizatsiyasi.
3. 2. Yaponiyada budda ta’limoti X-XVI asrlarda Samuraylik
iqtisodiy-siyosiy rivojlanish belgilari.
4. 3. Izolyatsiya davrida Yaponiya, madaniyati, meydzi davri.

8-9 asr bo‘sag‘asida feodal munosabatlarning rivojlanishi natijasida
markazi Kiev bo‘lgan ilk feodal davlati – Qadimgi Rus davlati paydo bo‘ldi.
988-989 yillarda xristian dini qabul qilindi. 11 asrda Sharqiy Slavyanlarda
feodal tuzum qaror topdi.
Pecheneg (bijinak) va qipchoqlar hujumini qaytargan Kiev Rusi
Sharqiy Yevropadagi yirik davlatga aylandi. Kiev Rusi davlatining ravnaqi
Vladimir Svyatoslavich (taxm. 980-1015 yillarda idora qilgan) va Yaroslav
Mudriy (1019-54 yillarda idora qilgan) faoliyati bilan bog‘liq. Feodal
munosabatlarning yoyilishi hamda sinfiy kurashning keskinlashuvi yangi
feodal markazlarning yuksalishi va mahalliy feodallar hokimiyatining
kuchayishiga olib keldi. Vladimir Vsevolodovich Monomax (1113-25
yillarda idora qilgan) Kiev Rusi davlatini o‘z qo‘lida saqlab qolishga
muvaffaq bo‘ldi. Ammo ulug‘ knyaz Mstislav Vladimirovich vafoti
(1132)dan so‘ng qadimgi rus davlati parchalanib ketdi. Kie rusidan Vladimir
Suedal knyazligi, Galich – Volin knyazligi, Novgorod feodal respublikasi va
boshqa davlatlar ajralib chiqdi. 1223 yili janubiy rus knyazliklari mo‘g‘ul-
tatarlar bilan Kalka daryosi bo‘yidagi jangda mag‘lubiyatga uchradi. 1236
yili mo‘g‘ul-tatarlarning Sharqiy Yevropaga yurishi boshlandi. Ular Volga-
Kama Bulg‘oriyasini, 1237 yili Ryazan va boshqa shaharlarni vayron qildilar.
Ayni vaqtda rus davlatiga g‘arb tomondan hujum boshlandi. 1240 yili
shvedlar bostirib kirdi. Rus qo‘shinlari Neva jangi (1240)da Aleksandr
Nevskiy rahbarligida shvedlarni, 1242 yilgi Muz ustidagi jangda nemislarni
tor-mor keltirdi. Feodal tarqoqlikning kuchayishi va mo‘g‘ul-tatarlar xavfi
natijasida janubiy va g‘arbiy rus yerlari kuchayib kelayotgan Buyuk Litva
knyazligiga, Zakarpate, Vengriya, Galitsiya va Polsha qo‘l ostiga o‘tib
ketadi. Feodal tarqoqlik mo‘g‘ul-tatarlarga qarshi kurash bilan bir jarayonga
to‘g‘ri keldi. 15-16 asrlarda Moskva knyazligi atrofida birlashtirildi. Ivan IV
Grozniy (1533-84) davrida Qozon, Astraxan xonliklari Sibir g‘arbiy qismi

zabt etildi. 15 asrning oxiri 16 asrning boshlarida rus xalqining shakllanishi
jarayoni bo‘lib, Rossiya degan nom shu davrdan boshlab ishlatila boshlandi.
Rossiyada 1604 yil shvet feodallari 1611-12 yillarda Polsha qo‘shinlari
bostirib kirdi. Pyotr I (1700-1721 yy.) davrida muntazam armiya harbiy
dengiz floti tuzildi. Boyarlar dumasi tugatilib, senat va kollegiyalar tuzildi.
1700 yilda yangi kalendarga o‘tildi. Rossiya O‘rta Osiyoga va Uzoq Sharq
mintaqasiga mustamlakachi sifatida kirib kela boshladi. 1812 yil Napaleonga
qarshi og‘ir urush bo‘lib, Rossiya g‘alaba qozondi. Aleksandr II davrida
(1861) Rossiyadagi 22,5 mln Krepostnoy dehqonlar chiqarildi.
Rus adabiyoti uning boy og‘zaki ijodiyoti 11 asrdan boshlab shakllana
boshladi. Mehnatkashlarning ahvoli, tashqi dushmanlarga qarshi kurash Il
Muromes, Dobriniya, Vasiliy Balislav kabi qahramonlar obrazi sifatida
gavdalandi. Yozma adabiyot 11 asrda shakllana boshladi. 14-15 asrlarga oid
Novgorodlilar va sudaliklar jangi haqidagi afsona Ioan Novgorodskiy
haqidagi afsonalar sikli yetakchilik qildi. 15-16 asrlarda ekspressiv
emotsional uslub (afsona va publitsistika) uslubi ustunlik qildi. 17 asrdan
boshlab rus adabiyoti tematik va uslub jihatidan boyidi. A.S.Pushkin realistik
poeziya janrini yaratdi. M.Yu.Lermantov bu an’anani davom ettirdi.
9010 asrlarda rus shahar madaniyati shakllandi. 10-13 asrlarda frezka-
mozaska san’ati, kitob minatyurasi rivojlandi. 16 asrda Moskvada tosh
ibodatxonalarning chodirsimon tomli minoralari vujudga keldi. 17 asrda rus
tasviriy san’atida dunyoviy mazmun kengaydi. Asrning o‘rtalarida qurol
palatasi badiiy markazga aylandi. 1757 yilda Peterburgda badiiy
akademiyaga asos solindi. Rus musiqasi slavyan qabilalari musiqasiga yaqin
bo‘lib, mehnat, marosim, liriy qahramonlik, raqs qo‘shiqlari, xor, musiqa
shakli rivojlangan. Asosan musiqa asboblari gusli, doira, balalayka, gitara,
garmon va boshqalar bo‘lgan. 998 yil xristian dini qabul qilingach chervok

xonandaligi qabul qildi. 1859 yil A.Rubinshteyn tashabbusi bilan rus musiqa
jamiyati tuzildi. 1862 yil Peterburgda, 1866 yilda Moskvada konservatoriya
ochildi.
Yaponiyaning eng qadimgi aholisi hisoblangan ayni (ebisu) xalqi
hisoblanadi. II - III asrlarda ular Xonsyu orolining sharqi va shimoliy sharqida
yashaganlar. Aynularning til xususiyatiga ko‘ra olimlar Indoneziya, Malaya,
Hindixitoy yarim orolidan kelgan deb hisobladilar. Yapon oroliga Koreya,
Kyu syu orqali tunguz-manjur xalqlari milodimiz boshlarida kirib kela
boshlaydilar. Ular Aynularni qarib yuborib, yoki ular bilan qo‘shilib ketish
natijasida hozirgi Yapon xalqi vujudga kelgan. Aynular o‘z etnik
xususiyatlarini saqlab qolganlari hozirgi yapon aholisining 1 % ni tashkil
etadi.
III-IV asrlarda Xon syu orolida atrofdagi qabilalarni birlashtirgan
Yamoto qabilasi ilk davlat birlashmasiga asos soladi. Bu davrda asosiy
dehqonchilik yo‘nalishi sholichilik bo‘lib hisoblangan. Hunarmandchilikda
to‘qimachilik, kulolchilik, temirchilik asosiy tarmoq bo‘ladi. V asrdan
boshlab esa, ipakchilik bilan ham shug‘ullana boshlanadi. Yaponiyada
qulchilik an’analari yarim qaram holatda bo‘lib, ular Be deb atalgan. Uy
ishlarini esa Yasuko deb ataluvchi qullar bajargan. Be (qul)ni sotish va
o‘ldirish mumkin emasdi. Lekin Yasukoni xo‘jayin o‘ldirishi, sotishi mumkin
bo‘lgan. Yaponiyada podshoning atrofida taniqli urug‘lar to‘plangan edi. Bir
urug‘ podshoning saroy qo‘riqchilarini, yana bir diniy ishlarni yana biri
podsho yerlarini boshqarishni qo‘lga kiritib olgan edi. 582 yili Soga urug‘i
davlat to‘ntarishi o‘tkazadi. O‘z hokimiyatini mustahkamlash uchun Soga
urug‘i sintoizmga qarshi buddizmni qo‘llab quvvatlaydilar. Sintoizm
yaponlarning qadimiy dini bo‘lib, xudolar yo‘li ma’nosini beradi. IV-VII
asrlar Yaponiya tarixida qo‘rg‘onlar davri bo‘lib, har bir qo‘rg‘on o‘z

knyazlik sulolasiga ega edi. Xitoy manbalarida bu davrlarda 55, 66, 95
tagacha knyazliklar sanab o‘tiladi. Ularning birlashuvi uzoq davom etadi. VII
asrda urug‘ qabilalarning eng kuchlisi imperator deb atala boshlanib uning
ajdodlarini quyosh ma’budasi Amiterasu-Omikadaga borib taqaladi deb
tushunilgan. VI asrda kasuri, xeguri, otomo, mononobe va soga urug‘lari
o‘rtasida yetakchilik uchun kurash boshlanadi. Soga urug‘idan styoku-taysi
(572-621 yy.) biz yuqorida eslatgan davlat to‘ntarishini o‘tkazadi. U “12
tabel qonunlari”, “17 modda qonunlari”, budda diniga sig‘inish kabi
islohotlar qiladi. Tarixda bu “Tayka” o‘zgarishlari (buyuk o‘zgarishlar) deb
nom oladi. 645 yil Yaponiyada rasmiy kalendar (Xitoy kalendari) orqali yil
hisobi olib borila boshlaydi. Yaponiyaning qadmiy poytaxti dastlab Yasuka,
710 yildan esa, Xeydze (dunyoning poytaxt shahri) hozirgi Nara shahri
bo‘ladi. VIII asr boshida shahar aholisi 200 ming kishiga yetadi (bu davrda
Yaponiya aholisi 6 mln kishi edi). 784-794 yillarda Nagaoka, undan so‘ng
1192 yilda Xeyan (Kiato) poytaxt bo‘ladi. Ilk o‘rta asrlarda erkin jamoachi
dehqonlar mamlakat aholisining 80-90 % ni tashkil etgan.
VII-VIII asrlarda jamoa yer egaligi o‘rniga foedallashish jarayonlari
kuchayib bordi. Xususiy yer (syoen) va monastir yerlari ko‘payib bordi. V
asrda Yaponiyaga Xitoy ieroglif yozuvlari kirib kela boshlaydi. 404 yilda
Pekche davlatidan kelgan Atiki ismli elchi shahzodalarga Xitoy yozuvidan
saboq bera boshlaydi. VI-VII asrlarda Koreya davlatlari (Koguryo, Sila,
Pekche) va Xitoy bilan aloqalar natijasida hunarmandlar, olimlar, budda
rohiblarining kirib kelishi bilan xarakterlanadi. Xitoy yozuvi asosida Kodziki
(712 yil yozilgan bo‘lib, qadimgi ishlar haqida degan ma’noni beradi) va
Manyonso (yilnomalar yig‘idisi) yozilgan. I X asrda Yapon alifbosi
“Katakono” shakllanadi.

Katakan alifbosini buddistlar sanskrit alifbosi devonagari asosida
shakllantiradilar. Xiragani yozuvi ham keng tarqalgan bo‘lib, u ko‘proq
Xitoy ieroglifidan ajralib chiqadi. Katakan yozuvini Kibi-no mabi nomli
Xitoyda 20 yil yashagan budda rohibi ixtiro qilgan bo‘lsa, xiragani yozuvini
kaligrafiya bilan shug‘ullanuvchi monax Kukay (kobo-daysi) ixtiro qiladi.
Kitob nashr qilish rasman 770 yildan boshlansada, uning rivojlanish bosqichi
XI asrlarga to‘g‘ri keladi. Kadzikidan so‘ng nixangi, nixonsyoki (yapon
anallari) 712-720 yillarda, yerlar va odatlar haqida (fudoki) 713-740 yillarda
kabi asarlar yaratildi. 905 yilda esa, “Qadimiy va yangi qo‘shiqlar” nomli
(Kokinsyu) asar yaratiladi. IX-XI asrlarga oid “Taketoro haqida” (Toketoro
monogatari), “Ise haqida” (Ise monogatori), “Gendzi haqida” (Gendzi
monogatori) qahramonlik eposlari, “Makura-no sosi” (yostiqosti
yozishmalari) kabi sevgi romantik asarlar yaratiladi. 927 yilda ko‘p tomli
“Yangi yillari odatlari” nomli sintoizm va uning ibodatxonalari, ma’muriy
boshliqlar burchlari va aholining odatlari haqida ma’lumot beruvchi asar
yaratiladi.
X I -X II asrlarda tarixiy asarlar ham yaratila boshlanadi. Bu davrda
yaratilgan Eyga monogatori (kuch va shuhrat haqida) asarida fudzivora,
tayra, minomoto urug‘lari o‘rtasidagi kurash haqida tarixiy ma’lumotlar
beriladi. Urushlar janri (gunki) deb atalib, bu davrda “Gempey seysuyki”
(tayraning inqirozi, minomotoning gullab yashnashi) deb ataladi va XII asrga
oid “Mudzu kagomi” (suvli oyna) 660 yildan 850 yilgacha bo‘lgan o‘zaro
kurashlarni yoritib beruvchi asar shular jumlasidan.
VIII asrdan boshlab boshlang‘ich va o‘rta maktablar ochiladi.
Maktablarda 400 tadan 20-50 tagacha o‘quvchilar bo‘lib, ularda boy oila
farzandlari o‘qiy boshlaganlar. X asrda Yaponiyada birinchi tabiiy fanlar
ensiklopediyasi yaratildi. Dehqonchilik ishlarining rivojlanishi bilan

astronomik, meteriologik bilimlar ham rivojlanishni talab qiladi. 670-649
yillarda yashagan rohib Gyogi Bosasu Yaponiyaning birinchi kartasini
chizadi. Yaponlarning qadimiy dini Sintoizm (xudolar yo‘li) bo‘lib, oliy
ma’buda Amaterosu omikada edi. Shuningdek, bu dinga ibtidoiy diniy
e’tiqodlar ham singgan edi. Quyosh, shamol, suv, daryo, o‘rmon ruhlari,
homiylari bo‘lib ular urug‘ qabilalar e’tiqodidan bu dinga singgan edi.
Yaponlarda Udzigami (urug‘ homiysi) xudosi katta ahamiyatga ega edi.
552 yil Koreyadagi Pekche davlatidan kelgan elchi Kimme urug‘iga
budda dinini targ‘ib etish uchun ruxsat berishni so‘rab yozilgan maktubni
keltiradi. birinchi budda yodgorligi Xoryudzi (qonun tantanasi ibodatxonasi)
Narada 608 yil quriladi. 624 yilga kelib 46 ta ibodatxona mavjud edi.
Imperator Syomu 741 yil har bir viloyatda budda ibodatxonasini qurish
haqida farmon chiqaradi. 749 yilda qurilgan Todaydzi va 788 yila qurilgan
Enryakudzilar shu davr arxitekturasining yorqin namunalari bo‘lib qoladilar.
Imperator buyrug‘i bilan qurilgan Todaydzi ibodatxonasida 16 metrli
Daybusu (katta Budda) haykali qurilgan bo‘lib, u 15 tonnali Bronza va 7,5
tonna oltindan ishlangan. I X - X II asrlarda Kudara, Kavanari, Kose-no
Kanaoka kabi rassomlar yetishib chiqqan. Ularning suratlari ibodatxonalar va
boy feodallarning qasrlarini bezagan. Kudara va Kavanari peyzaj uslubida
shuhrat topgan bo‘lsalar, Koseno Kanaoka Yapon tasviriy san’atining o‘ziga
xos uslubiga asos soladi. U odatda gullar, qushlar va hayvonlarni chizgan.
Qadimiy Yapon musiqasi ma’buda Amiterasuni olqishlash, dehqonchilik
ishlari, yaponlar mashg‘ulotlarini ifodalagan. VI asrda Koreyada nayning
yangi budda marosimlarida chalinadigan turi kirib keladi. VII asrda yapon
musiqasi “Vagaku”ga asos solinadi.
X-XII asrlar Yaponiya tarixida separatik harakatlarning avj olishi bilan
xarakterlanadi. Viloyatlarda feodallarning kuchayib oliy hokimiyatga

intiishini ko‘rish mumkin edi. Hukmron urug‘ Fudzivaraga qarshi 937 yili
Masakado (tayra urug‘idan) qo‘zg‘olon ko‘taradi. 1056-1064 yillarda tayra
urug‘i ikkinchi bora qo‘zg‘olon ko‘taradi. XII asrning 50-60 yillarida Tayra
urug‘idan tashqari Musu va Deva viloyatlarida feodallar Abe va Kiyovaralar
ham qo‘zg‘olon qiladi.
1180-1185 yillarda Yaponiyada hukmronlik qilish uchun Tayra va
Minomota urug‘lari kurash boshlaydilar. Itinotoni va Yasima yonidagi
janglar va Dannoura yonidagi dengiz jangida Minomoto urug‘i g‘alaba qiladi.
Bu ikki urug‘ning o‘zaro urushi davrida dehqonchilikning professional
jangchilar ajralib chiqdilar. Ular Samuray (samarau-so‘zidan olingan bo‘lib,
xizmat qilmoq ma’nosini beradi) deb atala boshlandi. Ularning busido
(samuray yo‘li yoki jangchi yo‘li) deb nomlanuvchi kitobi ham vujudga
kelib, u Samuray axloqi, hayot tarzini belgilab berar edi. Unga ko‘ra, chek
yer egasiga sadoqat bilan xizmat qilish, unvoni kattalarga hurmatda bo‘lish,
otasi hukmdorga sadoqatli bo‘lish ta’kidlanadi. Qo‘rqoqlik qilgan va busido
qoidalarini buzgan Samuray xarakiri (o‘z qornini yorishi) odatini bajarishi
lozim edi. Minomota urug‘i ana shu samuraylarga tayanib g‘alaba qilgan edi.
1192 yil Minomoto Yoritama Yaponiyada birinchi syogunatga (syogun-
buyuk qo‘mondon) asos soladi. Syogunning qarorgohi (Bakufu) Kamakura
shahrida joylashgan edi. Viloyatlar Minomota urug‘idan bo‘lgan protektorlar
(syugo)ga taqsimlandi. Minomota vafotidan so‘ng uning beva xotini Voy,
qaynotasi Xodze (1199 y) mamlakatni boshqaradi. 1219 yilda esa, Minomoto
Sanetomoni o‘ldirib, Xodze despotlarcha hukmronlik qila boshlaydi. Shu yili
fursatdan foydalanib sobiq imperator Gotoba qo‘zg‘olon ko‘taradi va 1221
yilda mag‘lub bo‘ldi. Jamiyatning yuqori tabaqasi samuraylar bo‘lib, ular
Gokenin imperatorga, aslida Syogunga va Xitokenin-feodallar va
ibodatxonalarga xizmat qiluvchilarga bo‘lingan. Ruhoniylar tabaqasi ham
yuqori tabaqa bo‘lib, oddiy xalq Bonge yoki Tige deb ataluvchi tabaqaga

kirgan. Eta deb ataluvchi kastaga eng qora ishlarni qiluvchilar kiritilgan.
Xodze Takimune (1251-1284 yy.) syogunlik qilgan davrda Hubilayxon ikki
marta Yaponiyani bo‘ysundirishga harakat qiladi. 1274 yilda 15 ming Yuan
sulolasi askarlari 8 ming koreyslar 7 ming dengizchi Yaponiyaga bostirib
kiradi. Ammo mag‘lubiyatga uchraydi.
1281 yilda 100 ming kishilik Hubilay qo‘shini ham mag‘lub etiladi.
XIV asrning birinchi choragida Xodze xonadoniga qarshi Kusunoki,
Masasigenitta Yositada xonadonlari qo‘zg‘olon ko‘taradi. Qo‘zg‘olon
qiyinchilik bilan bostiriladi. Fursatdan foydalangan imperator Godaygo yana
hukmronlik uchun kurash boshlaydi, uni bir qancha feodallar qo‘llab-
quvvatlagani bois 1333-1336 yillarda qisqa muddat imperator hokimiyati
tiklanadi. Xodze xonadoni Revansh olishga harakat qiladi. Lekin Asikaga
Tokaudzi Xodzeni tor-mor etib Kamakurani egallaydi va o‘zini Sgyoun deb
e’lon qiladi. Lekin Nitta Yosinada xonadoni ham imperator Godaygoni
himoya qilish bahonasida yana 56 yil kurash olib boradi. 1392 yil Asinaga
syogunati butun Yaponiyaga o‘rnatiladi. Shunday bo‘lsada, Dayme (katta
nom, uy, xonadon) feodallarning o‘zaro urushlari to‘xtamadi. Urushlar
natijasida ishlov beriladigan yerlar XII asrda 946 ming Tyo (0,992 ga)dan
855 ming Tyoga qisqardi. Soliqlar oshib bordi. XV-XVI asrlarda ko‘plab
qo‘zg‘olonlar ko‘tarilib, ularning ko‘pchiligiga “ikko” sektasi rahnamolik
qildi. XVI asrda Yaponiya amalda parchalangan va o‘zaro kurash olib
borayotgan knyazliklardan iborat edi. Mamlakatni birlashtirishni Oda
Nabunaga (1534-1582 yy.) boshladi. U Takugava va Takeda xonadoni bilan
ittifoq tuzib, 1573 yil Asikaga Yosiakini syogunlikdan ag‘daradi. 1542 yil
Yaponiyaga portugallar keladi. Ular o‘q otar qurollar sotish va xristian dinini
targ‘ib qila boshlaydilar. Oda Nabunaga vafot etgach, uning yaqin hamrohi
qishloq oqsoqolining o‘g‘li Toyotomi Xideyosi mamlakatni birlashtirish
ishini yakunlaydi. Xideyosi (1536-1598 yy.) 235 ming kishilik qo‘shinni

1592 yil Koreyani istilo qilishga yuboradi. Ammo, 1594 yilda bu qo‘shin
mag‘lubiyatga uchraydi. 1597 yilda yuborilgan 100 ming kishilik qo‘shin
ham Xideyosi o‘limi (1598 y) dan so‘ng Yaponiyaga qaytadi. Tokugava
Ieyasu va Isidya Minusari o‘rtasidagi kurash 1603 yil Sekigaxara yonidagi
jangda Tokugava xonadoni g‘alabasi bilan tugaydi. Uchinchi syogunat davri
boshlanadi.
XVI-XII asrlarda yevropalik savdogarlar va missionerlarning
Yaponiyaga ko‘plab kirib kelishi va yaponlarni xristianlik diniga kiritilishini
kuzatish mumkin edi. X II asr boshlarida yaponlarning ham Yevropa
davlatlariga diplomatik missiyasi tashkil etila boshlandi. 1600 yilda Golland
Uilyam Adams hamrohlari bilan adashib Yaponiyaning Funai portiga kelib
qoladi. U. Adams Tokuvaga Ieyasuning yaqin maslahatchisiga aylanadi.
Uning rahbarligida 20 yil ichida 179 kema (80-120 tonna suv sig‘imiga
ega)lar quriladi. Chet el bilan savdoning rivojlanib borishi 1604 yil ipak bilan
savdo qilishni davlat monopoliyasiga aylantirilishiga olib keladi. 1609 yil
Niderlandiya Ost-Indiya kompaniyasi kemalari Kyusyu oroliga keladi va
yapon-golland savdo shartnomasi imzolanadi. Gollandlarning Tayang savdo
faktoriyasi xirado orolida joylashadi. 1613 yilda savdo shartnomasi ingliz
Ost-Indiya kompaniyasi bilan ham imzolanadi. 1610-1611 yillarda Yaponiya
elchilari Gollandiya, Ispaniya va Portugaliyada bo‘ladi. 1613-1620 yillarda
Xasekura Rakuemon boshchiligidagi elchilar missiyasi Ispaniya va Italiyada
bo‘lib qaytadi.
XVI asr oxiri-XII asr boshlarida yapon kemalari janubiy sharqiy Osiyo
mamlakatlari bilan qizg‘in aloqalarini o‘rnatadi. 1604-1635 yillarda
V’etnamga-134, Siamga-55, Kambodjaga-44 ta savdo reyslari uyushtiriladi.
1614 yil Syogunat yaponlarnt yevropaliklarning diniga o‘tishni ta’qiqlab,
xristianlikni “buzg‘unchi va shaytoniy dini” deb e’lon qiladi. Buddizmga

e’tiqod qilmaganlarga Yaponiyani tark etishni buyuradi. 1617 yil Nagasakida
ikki missioner qatl etiladi. 1623-1624 yil inglizlar va ispanlarga yapon
qirg‘oqlariga kelish ta’qiqlanadi. 1633-1639 yillarda portugallarni
Yaponiyadan quvib chiqarish haqida farmon beriladi. Yaponlarga xristian
diniga o‘tish va Yaponiyani tark etish ta’qiqlandi. Shuningdek, suv sig‘imi 80
tonnadan ortiq kemalarni qurish qat’iy ta’qiqlandi. Barcha shaharlarda,
qishloqlarda dinni tekshirish o‘tkazilib, u efumi rasmlarni toptash nomini
oldi, har bir yapon budda, sinto diniga sodiqligini ko‘rsatish uchun, Iso va
Bibi maryam rasmlarini oyog‘i bilan toptashi lozim edi. Syogunatning
bunday yo‘l tutishiga xristian davlatlarning yapon feodallariga o‘qotar
qurollar berishi va separatik harakatlarning avj oldirishi sabab bo‘ldi. 1637
yilgi Simabara va Amakusa feodallari va xristianlar qo‘zg‘oloni bostirish
uchun 50 ming qo‘shin bir necha oy Golland artileriyasi madadi bilan bu
qo‘zg‘olonni zo‘rg‘a bostirdi. Shundan so‘ng barcha yevropaliklarning
(Gollandlardan tashqari Gollandlar uchun Nagasaki yaqinidagi Desima porti
ochib qo‘yiladi) Yaponiyaga kelishi ta’qiqlanadi.
Yapon jamiyatini bu davrda feodal-Samuraylar, ruhoniylar, dehqonlar,
hunarmandlar va savdogarlar tashkil etar edi. Mamlakatda asosiy ekin
sholichilik bo‘lib, ipakchilik, keyinroq paxta ekish ham tarqaladi. Feodal
zulmning kuchayishi 125 yil ichida 842 ming kishiga o‘sishi (har yili 6736
kishi) aholining bunday past darajada o‘sishi urushlar epidemiyalar,
qurg‘oqchilik, chigirtka urushi bilan bog‘liq. Dehqonlar qo‘zg‘olon ko‘tarish
bilan o‘z ahvollarini yengillatishga harakat qildilar. Izolyatsiya davrida
sogoro, sasako, modzaemon kabi xalq qahramonlari zulm va adolatsizlikka
qarshi qo‘zg‘olon ko‘taradilar. Birgina 1669-1749 yillarda 11 marta
ocharchilik bo‘lib, aholining katta qismini nobud bo‘lishiga olib keladi. XII-
XIII asrlarda shahar aholisining salmog‘i ortib boradi. Mamlakatning savdo-
siyosiy markazlarida (Edo, Kioto, Osaka) 360-500 minggacha aholi yashar

edi. Osaka shahri butun Yaponiya savdosida muhim rol o‘ynar edi. Osikaga
“Davlat oshxonasi” degan nom beriladi. Kapitalistik elementlar Yapon
jamiyatiga ham kirib kela boshladi. Ekin turlari (sabzi, qovun, ismaloq, shirin
va oq kartoshka, tamaki, shakarqamish va paxta) kuchayib bordi. XVI-XII
asrlardan boshlab manufakturalar paydo bo‘la boshlaydi. Sakkizinchi
Siyogun Yosimune (1716-1745 yy.) davrida yerlarni erkin olib sotish man
qilinib, kanallar qazildi, yangi yerlar o‘zlashtirildi. Natijada, Yosimune “sholi
syogun” nomini oladi. Lekin feodal zulm yanada kuchayib bordi. Dehqonlar
chiqishi ham o‘sadi. 1721 yili mamlakatda 26 mln odam bo‘lsa, 1750 yilda
aholi o‘sish o‘rniga kamayib 25,9 mln kishini tashkil etdi. 1703-1752 yillar
orasida 199 ta dehqon qo‘zg‘olonlari bo‘lib o‘tdi. XIX asrning boshlarida esa
mamlakatdagi og‘ir iqtisodiy ahvol va feodallarning chiqishlari, janubiy-
g‘arbiy viloyatlarning yashirin savdosi natijasida syogun hokimiyatidan
norozi kuchlar ko‘paydi. 1863 yil AQShning harbiy tazyiqi tufayli Yaponiya
izolyatsion siyosatni bekor qiladi. Lekin Yaponiyaga mustamlaka bo‘lib
qolish xavf solmoqda edi. Izolyatsiya davrida Yapon tarixshunosligining
nodir asari 1657 yil Mito Misukuni rahbarligida boshlangan va 1715 yil
uning vafotidan keyin tugatilgan Daynixonsi (Yaponiyaning katta tarixi)
asaridir. Bu asarda Syogun hukmronligi qoralanib, imperator davlatni
boshqarishi lozimligi ta’kidlangan. Unda besh insoniy aloqalar: ota va o‘g‘il,
er va xotin, xo‘jayin va xizmatkor, aka va uka, do‘st va do‘st aloqalarini
uzmaslikni, samuray esa e’tiqodda soddalikni va harbiy san’at malakasini
oshirib borishi lozim edi. Shu davrda yashagan Kada Adzumamaro (1669-
1736 yy.) va uning shogirdi Kamo Mabuti (1697-1769 yy.) Vagakusya (vatan
olimlari) tarix maktabiga asos soladilar. Ular milliylik g‘oyalari asosida
tarixiy jarayonlarga yondashish lozim deb hisobladilar.
XVIII asrda Rangakusya (Gollandparast) tarix maktabi ham shakllanib,
ular Golland (Evropa) ilm fanini Yaponiyaga qo‘llash tarafdorlari bo‘lganlar.

Kogakuxya (klassik konfutsiy maktabi) yo‘nalishi (rahbari Nakae Todzyu
1608-48 yy.) hukmron doiralar orasida katta ta’sir kuchiga ega edi.
Kapitalistik elementlarning shakllana borishi bilan uning ideologiyasi
bo‘lgan “Ruh haqida ta’limot” maktabi ham shakllangan. Uning ko‘zga
ko‘ringan a’zosi Isida Baygan (1685-1744 yy.) to‘rt tabaqa (dvoryanlar,
dehqonlar, hunarmandlar va savdogarlar)ning tengligini targ‘ib qildi.
Kitob bosish ham Yaponiyada keng rivojlanib XVIIasrda 757 nomdagi
kitoblar chop etildi. 1615 yili Edo va boshqa yirik shaharlarda shahar hayoti
haqidagi xabarlar ham bosilib chiqa boshladi. Gollandlardan olingan xabarlar
asosida “mish-mishlar kitobi” (Yomiuri) bosilib chiqa boshladi. Bular ilk
gazetalarga asos bo‘ldi.
XVII-XIX asr birinchi yarmida aniq va tabiiy fanlar ham rivojlanib
bordi. Seki Takakadzu (1623-1708 yy.) “Aylana qonuni” asarida elementar
algebra, differensial va integral masalalar yechimlari haqida fikr yuritadi.
Astronom Yasui Syunkay (XVII asr oxiri)yangi kalendar tuzadi va Xitoydan
o‘zlashtirilgan kalendardan aniqligi bilan ajralib turadi. 1714 yil Edoda
observatoriya quriladi. Syogun bilan Yosimune Yevropadan olib kelinadigan
kitoblarga bo‘lgan ta’qiqni bekor qiladi. Lekin injilga bo‘lgan ta’qiq saqlab
qolinadi. Botanik Ino Dzyakusuy (1655-1715 yy.) yapon flora, fauna va
minerologiyasiga oid ko‘p tomli asar yozadi. 1715 yil ensiklopedist olim
Aram Xakueki (1657-1725 yy.) “G‘arb davlatlari haqida chizgilar” asarini
yozadi. Uning turli masalalarga bag‘ishlangan 160 ta asari mavjud.
Geografiya sohasida XVII asrda “Barcha mamlakatlar tasviri” nomli asar
yaratilgan. Unda 40 dan ortiq mamlakat xaritasi tasvirlangan

Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati
Boynazarov F.A. Qadimgi dunyo tarixi. O‘quv qo‘llanma. T.:“A.Qodiriy
nomidagi xalq merosi nashriyoti”, 2004 y.
2. Mualliflar guruhi. Jahon tarixi. Qadimgi va o‘rta asrlar davri. Darslik. T.:
TDPU., 2013.
3. Rajabov R. Qadimgi dunyo tarixi. O‘quv qo‘llanma. T.:“Fan va texnika
nashriyoti”, 2009 .
4. Nuriddinov E., Lafasov M., Kichilov X. Eng yangi tarix (1918-1945).
Darslik. T., Nasaf, 2010
5. Mirziyoyev SH.M. Buyuk kelajagimizni mard va olijanob xalqimiz bilan
birga quramiz. - Toshkent, О‘zbekiston, 2017. - 488 b.
6. Mirziyoyev SH.M. Erkin va farovon, demokratik О‘zbekiston davlatini
birgalikda barpo etamiz. - Toshkent, О‘zbekiston, 2016. - 56 b.
7. Mirziyoyev SH.M. Qonun ustuvorligi va inson manfaatlarini ta’minlash-
yurt taraqqiyoti va xalq faravonligining garovi. -Toshkent, О‘zbekiston,
2017.- 48 b.
8. Mirziyoyev SH.M. Tanqidiy taxlil, qat’iy tartib intizom va shaxsiy
javobgarlik - har bir rahbar faoliyatining kundalik qoidasi bо‘lishi kerak. -
Toshkent, О‘zbekiston, 2017. - 104 b.
9. 2017-2021 yillarda О‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustuvor yо‘nalishi bо‘yicha Harakatlar strategiyasi. О‘zbekiston Respublikasi
Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947 sonli Farmoni.
10. Gulyamov X.G., Tatiboеv A.S. «O‘rta Osiyo va jahon tarixi»
T., 1993.
11. Jo‘raеv U., Saidjonov Y. Dunyo dinlari tarixi. T., “Sharq”, 1998.
12. Малявин В. «Конфуции» М., 1994.

Rossiya,Yaponiya va Amerika sivilizatsiyalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish