Информация о документе

Цена 3000UZS
Размер 8.3MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение pptx
Раздел Презентации
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Rus turkologlarining ilmiy foliyati va turkiyshunoslik taraqqiyoti

Купить
Rus turkologlarining ilmiy foliyati va turkiyshunoslik taraqqiyoti Turk iy t illarni o'rganishning alohida fan sifat ida shak llanishi v a riv ojlanishida ham rus t urk olog olimlarining xizmat lari k at t a. Rus t urk olog olimlarining t ishunoslik k a oid t adqiqot lari nat ijasida t urk iy t illarning ilmiy grammat ik asi y uzaga k eldi, t urk iy t illaming muk ammal t asnifi y arat ildi.Rossiy ada t urk iy t illarni o'rganish X I X asrning ik k inchi y armida k eng quloch y oy di. Bu dav rda Pet erburg, Mosk v a, Qozon k abi rus shaharlarida t urk iy t illar jiddiy o'rganila boshlandi. Turk iy t illar haqidagi ilk ma’lumot lar, asosan, t oponimiy aga oid m a' lumot lar bo'lib, Gollandiya e lchilari t ark ibida Rossiyaga k e lgan Nik olas Kopne lisson Vit ze nning (1641-1717) “ Seve rnay a i Vost ochnaya Tapt ariy a” nomli asarida be rilgan. A .N.Kononovning k o'rsat ishicha, Pyot r I ning 1700-y il 18- iyundagi f armoniga ko'ra t il o'rganish doirasi y anada k e ngaydi va k uchay di. U t urk , arab, f ors t illari bo'yicha t arjimonlar t ayyorlash maqsadida Eronga o'quvchilar yubordi. K avk az va Sibirga ilmiy e k spe dit siy alar uyusht irdi U m u m a n , X V I I I a s r ni n g ik k inc h i y ar m id a , t u rk iy t ill a rn i o‘ rg a n is h g a e ’t ib o r k u ch a y d i. I m p e r a t or Y e k a t e r in a I I n in g m a xs u s f ar m o n ig a as o s a n a k ad e m ik A .S .Pa lla s r a hb a r li g id a 1 7 8 6- 17 8 7 -y il la r d a “ B a r c ha t i ll ar v a s h e v al a rn in g q iy o si y lu g ’a t la r i” no m li u lk a n a s a r ya r a t i ld i. A s a rd a 2 8 5 r u sc h a s o ‘z 2 0 0 t i lg a t a r jim a q il in a d i. Bu n d a n 5 1 t as i Y ev r o pa t i ll ar i, 1 4 9 t a si O s iy o t il la r i va sh e v al a ri d ir . A s a r da t u r k iy t ill a rd a n u s m o n li t u rk , q o zo n t a t a r i, q ir g ’i z, b o s hq ird , y o qu t , ch u v a sh , t ur k m a n t il la r i va Bu x o r o, X iva , b o sh q ird u r u g ‘i sh e v al a ri h a q id a m a ’lu m ot la r b e r ilg a n . B u lu g ‘a t R o s si y a da le k si k og r a fi y a va q iy o si y t i ls h un o s li k ni y u z ag a k e lis h id a g i i lk qa d a m e di . Turk iy xalqlar t ilini va adabiy ot ini o‘rganishda Mosk va davlat un ive rsit e t i va Sharq t illari L aze rev inst it ut i alohida o‘rin t ut adi. Bu òquv yurt larida F.Y. K orsh, V.A . Gordlevsk iy k abi ye t uk t urk olog olimlar ishlagan. F e dor Yevge nyevich K orsh (1843-1915) Mosk va da vl at uni ve rsit e t ining t arix- fi lologiya f ak ult e t ida Sansk rit , arab, f ors t illari bo 'y icha t ahsil oldi, must aqil ravishda t urk iy t illarni o‘rgandi. Mosk va un ive rsit e t ida do t se nt , prof e ssor lavozimlarida ishladi. A gaf ange l Ye fi movich K rimsk iy (1871-1942) s harq t illari L aze rev in s t it ut ini t amomlab, shu ye rda arab adabiyot i va musulmon t arixi k af e drasida dars be rdi. Uning uk rain t ilida yozgan “ Turk iy xa lqlar, ularning t illari va adabiyot i” nomli asari t urk iy fi lologiy aga k irish bo'yicha ajoy ib qo'llanma hisoblanad i. Vladimir Aleksandrovich Gordlevskiy (1876-1956) ham Sharq t illari instituti bilan Moskva davlat u niversitetining tarix-filologiya f akultetini tamomlagach, ikki yilgacha Turkiya va Suriyada ilmiy safarda bo'ladi; arab, fors va usmonli turk tilini puxta o'rganadi. Usmonli turk tili va adabiyoti bo'yicha V.A. Gordlevskiy usmonli turk filologiyasi sohasida ilmiy maktab yaratgan o lim hisoblanadi. 1. X alq t a’limi magist rligi sohasida Sharq t illari bo'yicha k adrlar t ayy or la sh 2. Tarjimonlar t ayyorlash 3. Gube r n at orlar t ayyorlashQozon dav lat univ ersit et i v a Qozon gimnaziy asida ham t urk iy t illar t adqiq et ilgan. Qozon gimnaziy asida arab, fors, t urk , t at ar, mo'g'ul t illarini o'rgat ishga jiddiy e’t ibor berildi. Bundan asosiy maqsad quy idagicha edi: Qozon univ ersit et ida 3 t a fak ult et (falsafa, y uridik a, medit sina) b o'lib, falsafa fak ult et ining bir bo'limi fi lologiy a edi. Shu fak ult et qo shida arab v a fors t ilshunosligi k abi k afedralar ish olib borgan. Bu k afedralar shu t illarni o'rganish v a o'rgat ish bilan shug'ullangan. Bu b orada Mirza Alek sandr Kazembek , N ik olay ev ich Ilminsk iy,Nik olay Fedorov ich Kat anov, Nik olay Iv anov ich Ashmarinlarning xi zmat lari k at t a bo'ldi. Qozonda t urk iy fi lologiy aning t araqqiy ot ida Mirza A le k sandr Kaze mbe k ning roli k at t a. Uning asl ismi-sharifi x rist ian dinini qabul qilgunga qadar Mirza Mame d ( Muhamme d)-A I i-Qosim o'g'I i e di. U 1802-1870-y illarda y ashagan. K aze mbe k arab, f ors, t urk , ingliz, f ransuz v a rus t illarini muk ammal bilgan. U biz y uqorida ay t ib o't gan, Qozon 11unive rsit e t idagi t urk -t at ar t ilshunosligi k af e drasini boshqardi. Uning ilmiy -pe dagogik f aoliy at i Rossiy ada t urk iy fi lologiy a t araqqiy ot ining alohida bir bosqichi hisoblanadi. 1839-y ilda uning Turk -t at ar t illari grammat ik asi” (“ Грам м атик а ту ре цк о- i >i i арск ого яз ы к а” asari nashr e t ildi. Oradan y e t t i y il o‘t ib bu asar t e k shirish v a t o'ldirishlar bilan “ Turk -t at ar t illari umumiy grmat ik asi” ( “ Общая грам м атик а ту ре цк о-татарск ого яз ы к а” ( I 846) nomi bilan qay t a nashr e t ildi. Bu asami ik k inchi qismi e sa ne mis t illariga t arjima qilingan Turk iy fi lo logiyaning Qozon mak t abiga mansub vak illaridan yana biri Kaze mbe k ning shogirdi Nikolay I vanovich I iminsk iydir. U f ors va janu b t illaridan Qozon diniy ak ade miyasida, Qozon unive rsit e t ida dars be rg an. U Boburning “ Boburnoma” va Rabg'uziyning “ Qissas-ul- anbiyo” asarla riga noshirlik qildi. U “ Olt oy t ili grammat ik asi” (“ Грам м атик а hi а Не к ого яз ы к а” (1869) asarini yarat gan. A .N. Kononovning yozishicha, bu asar t urk o l ogiya f anining olt in f ondi ni t ashk il e t uvchi asarlar qat origa k iradi. Turkiy tillar tadqiqi borasida Aleksandr Mixaylovich , Shcherbakning alohida o'rni bor. U “O‘g‘iznoma” asarining leksik- grammatik tahlili” (1951) mavzusida nomzodlik, “Turkiy tillar fonetikasining qiyosiy talqini” (1968) mavzusida doktoriik dissertatsiyasini himoya qilgan. Olimning “Qadimgi turkiy tillar lug‘ati” (“Древнетюркский словарь”), “Turkiy tillaming qiyosiy fonetikasi” (1970), “Turkiy tillaming qiyosiy morfologiyasi. Ot” (1977), “Turkiy tillaming qiyosiy morfologiyasi. Fe’l” (1981), “ Turkiy tillaming qiyosiy morfologiyasi. Ravish va yordamchi so‘zlar” (1987), “Turkiy tillaming qiyosiy o'rganishga kirishish” (1994), “Ilk mo‘gul tillari aloqalari (VIII-XIV asriar)” (1997) kabi lug'at va monografiyalari turkiy tillar leksikasi, morfologiyasini o'rganishda muhim ahamiyatga ega. Foydalanilgan adabiyotlar: 1. Uluqov N. Turkiy filologiyaga kirish. "Navruz"nashriyotiToshkent-2016

Rus turkologlarining ilmiy foliyati va turkiyshunoslik taraqqiyoti

Купить