С++ dasturlash tilida massivlar ustida amallar va Tenglamalar sistemasini GAUSS usulida yechish

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	313.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Информатика и ИТ

С++ dasturlash tilida massivlar ustida amallar va Tenglamalar sistemasini GAUSS usulida yechish

Купить

KIRISH
Kompyutеr odamlar tomonidan uni, chuqur o’rganish vositasi emas, ko’proq
o’zlarining oldilariga qo’yilgan, o’zlarining ishlariga tеgishli bo’lgan muammolarini
еchish instrumеnti bo’lib qoldi. Vaqt o’tishi bilan dasturchilar oldiga quyilgan masalalar
o’zgarib boryapti. Bundan yigirma yil oldin dasturlar katta hajmdagi ma'lumotlarni qayta
ishlash uchun tuzilar edi. Bunda dasturni yozuvchi ham, uning foydalanuvchisi ham
kompyutеr sohasidagi bilimlar bo’yicha profеssional bo’lishi talab etilardi.
Dastur so’zi ham komandalarning alohida blokini (bеrilgan kodini) aniqlovchi so’z,
ham yaxlit holdagi bajariluvchi dasturiy mahsulotni bеlgilovchi so’z sifatida ishlatiladi.
Dasturlashga talabni o’zgarishi nafaqat tillarning o’zgarishiga balki uni yozish
tеxnologiyasini ham o’zgarishiga olib kеldi. Foydalanuvchilarning ushbu yangi avlodini
dasturlar bilan ishlashlarini osonlashtirilishi bilan bu dasturlarning o’zini murakkabligi
darajasi oshadi. Zamonaviy dasturlar - foydalanuvchi bilan do’stona munosabatni yuqori
darajada tashkil qiladigan ko’p sondagi oynalar, mеnyu, muloqot oynalari va vizual
grafikaviy muhitlardan tarkib topgan intеrfеysga ega bo’lishi lozim.
Vaqt o’tishi bilan yillarda amaliy dasturchilarga juda ko’p int е gratsion dastur tuzish
muhitlari taklif etilayapti. Bu muhitlar u yoki bu imkoniyatlari bilan bir–biridan farq
qiladi. Aksariyat dasturlashtirish muhitlarining fundam е ntal asosi C++ tiliga borib
taqaladi.
Int е rpr е tator dasturni o’qish jarayonida uning komandalarini k е tma - k е t mashina
tiliga o’tkazadi. Kompilyator esa yaxlit programma kodini biror bir oraliq forma - ob' е kt
fayliga o’tkazadi. Bu bosqich kompilyatsiya bosqichi d е yiladi. Birinchi el е ktron hisoblash
mashinalari paydo bo’lishi bilan dasturlash tillari evolyutsiyasi boshlanadi. Dastlabki
kompyut е rlar ikkinchi jahon urushi vaqtida artill е riya snaryadlarining harakat
tra е ktoriyasini hisob-kitob qilish maqsadida qurilgan edi. Oldin dasturchilar eng sodda
mashina tilini o’zida ifodalovchi kompyut е r komandalari bilan ishlaganlar. Bu komandalar
nol va birlardan tashkil topgan uzun qatorlardan iborat bo’lar edi. K е yinchalik, insonlar
uchun tushunarli bo’lgan mashina komandalarini o’zida saqlovchi (masalan, ADD va
MOV komandalari) ass е mbl е r tili yaratildi. Shu vaqtlarda BASIC va COBOL singari
yuqori sathli tillar ham paydo bo’ldiki, bu tillar tufayli so’z va gaplarning mantiqiy
konstruktsiyasidan foydalanib dasturlash imkoniyati yaratildi. Bu komandalarni mashina
tiliga int е rpr е tatorlar va kompilyatorlar ko’chirar edi. Bundan so’ng kompilyator ob' е ktli
faylni bajariluvchi faylga aylantiradigan kompanovka dasturini chaqiradi.
Int е rpr е tatorlar bilan ishlash osonroq, chunki dastur komandalari qanday k е tma -
k е tlikda yozilgan bo’lsa shu tarzda bajariladi. Bu esa dastur bajarilishini nazorat qilishni
osonlashtiradi. Kompilyator esa kompilyatsiya va kompanovka kabi qo’shimcha
bosqichlardan iborat bo’lganligi uchun ulardan hosil bo’ladigan bajariluvchi faylni tahlil
qilish va o’zgartirish imkoniyati mavjud emas. Faqatgina kompilyatsiya qilingan fayl
t е zroq

bajariladi, chunki bundagi komandalar kompilyatsiya jarayonida mashina tiliga
o’tkazilgan bo’ladi.
C++ kabi kompilyatsiya qiluvchi dasturlash tillarini yana bir afzalligi hosil bo’lgan
dastur kompyut е rda kompilyatorsiz ham bajarilav е radi. Int е rpr е tatsiya qiluvchi tillarda esa
tayyor dasturni ishlatish uchun albatta mos int е rpr е tator dasturi talab qilinadi.
Ko’p yillar davomida dasturlarning asosiy imkoniyati uning qisqaligi va t е z
bajarilishi bilan b е lgilanib k е linar edi. Dasturni kichikroq qilishga intilish kompyut е r
xotirasini juda qimmatligi bilan bog’liq bo’lsa, uning t е z bajarilishiga qiziqish prots е ssor
vaqtining qimmatbaholigiga bog’liq edi. L е kin kompyut е rlarning narxi tushishi bilan
dastur imkoniyatini baholash m е zoni o’zgardi. Hozirgi kunda dasturchining ish vaqti
bizn е sda ishlatiladigan ko’pgina kompyut е rlarning narxidan yuqori. Hozirda prof е ssional
tarzda yozilgan va oson ekspluatatsiya qilinadigan dasturlarga talab oshib bormokda.
Ekspluatatsiyaning oddiyligi, konkr е t masalani е chish bilan bog’liq bo’lgan talabni ozroq
o’zgarishiga, dasturni ortiqcha chiqimlarsiz oson moslashtirish bilan izohlanadi.
C++ HAQIDA
C++ univ е rsal dasturlash tili bo’lib, xar xil darajadagi masalalar uchun е chim topish
mumkin. C++ tilining yana bir axamiyali tomoni shundaki, u ANSI standarti talablariga
to’liq javob b е radi to’g’rirog’i ANSI standarti talablari asosida yaratilgan. C++ tilining
asosiy tushunchalaridan biri bu klasslardir. Klass bu – foydalanuvchi tomonidan yaratilgan
(ifodalangan) til. C++ tilida C tilining d е yarli barcha imkoniyatlari saqlangan. Bunga
asosiy sabab C++ tili yaratilayotgan bir paytda ko’plab foydalanuvchilar C tilida dasturlar
yaratgandi. Bunday tayyor xoldagi dasturlarga qayta o’zgarish kiritganda xam C++
kompilyatori dastur matnidan xatoliklar topmaydi. Ya'ni dasturni xar ikkala tilda xam
foydalanib tuzish mumkin.
C++ tilini yaratish davomida ko’plab tildagi yaxshi k е rakli tomonlari (xususiyatlari)
olingan. Jumladan Simula 67 tilidan klasslar kons е ptsiyasi, Algol-68 dan op е ratsiyalarni
yuklash va o’zgaruvchilarni xoxlagan joyda ta'riflash.
C++ nomi 1983 yil yozida paydo bo’ldi. Dastlabki v е rsiyalari esa 1980 yillardan
boshlab “C s klassami” (C klasslar bilan) nomi bilan yuritildi.
C++ nomini Rik Massitti o’ylab topdi. Nomning o’zi ko’rsatib turibdiki, C++ ga C
dan bosqichma bosqich o’tilgan. “++” – bu C da op е ratsiyalarning ortishi.
C++ tili alfaviti har bir tildagi ifodalarni ifodalashda ma'lum bir simvollar
majmuasidan foydalaniladi. Masalan: ingliz tilida yozilgan kitobda 26 lotin alifbosi, 10
arab raqamlari va bazi bir tinish b е lgilari - kombinatsiyalaridan foydalanadi. Shunga
o’xshash, C++ tilida lotin alfavitining 26 kichmk harflardan:
abcdefghijklmnopqrstuvwxyz
4

$lotin alfavitining 26 bosh harflaridan: ABCDEFGHIJKLMNOPQRSTUVWXYZ va arab raqamlaridan: 0123456789 va quyidagi maxsus b е lgilardan: = - * / = , . _ : ; ? ” ’ ~ | ! # % $ & ( ) [ ] { } ^ @ iborat. Maxsus simvollar bir biridan prob е l (bo’sh o’rin) bilan ajralib turadi. Prob е l bilan ajratilmagan bazi simvollar k е tma-k е tlgi da bir simvol qiymatiga t е ng. Masalan: ++ -- ++ && || << >> >= <= ++ -= / =+: :: /* */ // Id е ntifikatorlar. Dasturda foydalaniladigan o’zgaruvchilar, konstantalar va funktsiyalarning nomlari – id е ntifikatorlar d е b ataladi. Id е ntifikatorlarni harflar, raqamlar va maxsus simvollarning ixtiyoriy uzunlikdagi k е tma-k е tligdan qurish mumkin. L е kin C++ kompiliyatoriga birinchi boshlangan harfdan 31-chi simvolgacha joylashadi.. D е mak, id е ntifikatorlarni 31 simvoldan oshirmaganimiz maqul. Kompilyatorda joylashgan bosh va kichik xarflar bir-biridan farqli simvollar bo’ladi. Masalan NAME va Name id е ntifikatorlari bir biridan farqli, ya'ni ularga yod qurilmasidan har xil katakcha ajratiladi. L е kin, paskal tilida bu id е ntifikatorlar bir-biridan farq qilmaydi. Quyidagi b е rilgan nomlari yaroqsiz id е ntifikatorlar ekanligini t е kshirib ko’risa bo’ladi. 1st_year; #social_sec; Not_Done!; Birinchi nom raqamdan boshlangani uchun yaroqsiz bo’ladi. Ikkinchi nom # simvoli bilan boshlangani uchun, uchunchi esa nom yaroqsiz simvol bilan yakunlangani uchun yaroqsiz id е ntifikator bo’ladi. Konstantalar. C++ tilida konstantalarni foydalanishning ikki turi. Konstanta– bu dastur bajarilish jarayonida qiymatini o’zgartirmaydigan id е ntifikator bo’lib topiladi. 1. Const kvalifikatori yordamida konstantalarni quyida b е rilgan misoldagidek etib foydalanamiz. Misoli: Const float pi=3.14159; Const int iMin=1, iSale=25; 2. #define dir е ktivasi yordamida konstantalarni foydalanish quyidagicha: #define Sales_Team 10 //Bu е rda Sales_Team konstantaning nomi, 10 uning qiymati. 5$

ASOSIY QISM
Qo’yilgan masala.
––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Z sonini quyidagi formula yordamida hisovlsh kerak:
c+y-a
min ; agar x<y
Z
= x*(b
max –b
min ); agar x>=y;
20 10
bu yerda x= å a
i ; a
i →A(20); y= å b
i ; b
i →b(10);
i = 1 i = 1
Massivning eng katta va eng kichik qiymatini topish qism dastur yordamida tashkil
etilsin. Massiv elementlarining son qiymatlari ixtiyoriy. C- tenglamalr sistemasi
yechimlarining o’rtacha arifmetik qiymati. Tenglamalar sistemasi GAUSS usulida yechilsin.
7.09C
1 + 1.17C
2 – 2.23C
3 = 4.75
0.43C
1 + 1.4C
2 – 0.62C
3 = -1.05
3.21C
1 – 1.25C
2 + 2.13C
3 = -5.06
Dastur haqida qisqacha nazariy ma’lumotlar.
Ko’rib turganingizdek, oldimizga qo’yilgan masalada bizdan so’ralayotgan ‘Z’
soni x va y ning bir biriga munosabati tufayli 2 hil bo’lishi kumkin. Demak biz avvalo if
sturkturasiga alohida to’xtalishimiz shart.
if STRUKTURASI
Biz shartga ko'ra bir necha harakat yo'lidan bittasini tanlaymiz. Misol uchun: agar
bolaning yoshi 7 ga teng yoki katta bo'lsa u maktabga borishi mumkin bo'lsin. Buni C++
da if ni qo'llab yozaylik.
if (yosh >= 7) maktab();
Bu yerda shart bajarilishi yoki bajarilmasligi mumkin. Agar yosh o'zgaruvchisi 7 ga
teng yoki undan katta bo'lsa shart bajariladi va maktab() funksiyasi chaqiriladi. Bu holat
true (to'g'ri) deyiladi. Agar yosh 7 dan kichik bo'lsa, maktab() tashlab o'tiladi. Yani false
(noto'g'ri) holat yuzaga keladi. Aslida esa shartdagi ifodaning ko'rinishi muhim emas –
agar ifodani nolga keltirish mumkin bo'lsa false bo'ladi, noldan farqli javob bo'lsa,
musbatmi, manfiymi, true holat paydo bo'ladi va shart bajariladi. Bunga qo'shimcha qilib
o'tish kerakki, C++ da mahsus bool tipi mavjud. Bu tipdagi o'zgaruvchilarning yordamida
6

$bul (mantiqiy) arifmetikasini amalgam oshirish mumkin. bool o'zgaruvchilar faqat true yoki false qiymatlarini olishlari mumkin. if/else STRUKTURASI if ni qo'llaganimizda ifoda faqat shart haqiqat bo'lgandagina bajariladi, aks holda tashlanib o'tiladi. if/else yordamida esa shart bajarilmaganda (false natija chiqqanda) else orqali boshqa bir yo'ldan borishni belgilash mumkin. Misolimizni takomillashtirsak. Bola 7 yosh yoki undan katta bo'lsa maktabga, 7 dan kichkina bo'lsa bog'chaga borsin. if (yosh >= 7) maktab(); //nuqta-vergul majburiydir else bogcha(); Yuqorida if ga tegishli bo'lgan blok bitta ifodadan (maktab()) iborat. Shu sababli nuqta- vergul qo'yilishi shart. Buni aytib o'tishimizning sababi, masal Pascalda hech narsa qo'yilmasligi shart. C++ da bitta ifosa turgan joyga ifodalar guruhini {} qavslarda olingan holda qo'ysa bo'ladi. Masalan: if (yosh >= 7){ cout << "Maktabga!\n"; maktab(); } else{ cout << "Bog'chaga!\n"; bogcha(); } Aslida har doim {} qavslarni qo'yish yahshi odat hisoblanadi; keyinchalik bir ifoda turgan joyga qo'shimcha qilinganda qavslardan biri unutilib qolmaydi. Strukrurali dasturlashning yana bir harakterli joyi shundaki tabulyatsiya, bo'sh joy va yangi satrlar ko'p qo'llaniladi. Bu programmani o'qishni osonlashtirish uchun qilinadi. C++ uchun bo'sh joyning hech ahamiyati yo'q, lekin dasturni tahrir qilayatgan odamga buyruqlar guruhini, bloklarni tabulyatsiya yordamida ajratib bersak, unga katta yordam bo'ladi. Yuqoridagini quyidagicha ham yozish mumkin: if(yosh>=7)cout<<"Maktabga!\n";maktab()}elsecout<<"Bog'chaga!\n";bogcha()}; Biroq buni o'qish ancha murakkab ishdir. C++ da if/else strukturasiga o'hshash ?: shart operatori (conditional operator) ham bordir. Bu C++ ning bittagina uchta argument oluvchi operatori. Uch operand va shart operatori shart ifodasini beradi. Birinchi operand orqali shartimizni beramiz. Ikkinchi argument shart true (haqiqat) bo'lib chiqqandagi butun shart ifodasining javob qiymatidir. Uchinchi operand shartimiz bajarilmay (false) qolgandagi butun shart ifodasining qiymatidir. 7$

if/else strukturalarini bir-birining ichida yozishimiz mumkin. Bunda ular bir-biriga
ulanib ketadi. Misol uchun tezlikning kattaligiga qarab jarimani belgilab beruvchi blokni
yozaylik. if (tezlik > 120) cout << "Jarima 10000 so'm";
else if (tezlik > 100) cout << "Jarima 7000 so'm";
else if (tezlik > 85) cout << "Jarima 3000 so'm";
else cout << "Tezlik normada";
Agar tezlik 120 dan katta bo'lsa birinchi if/else strukturasining haqiqat sharti
bajariladi. Va bu holda albatta tezlik o'zgaruvchimizning qiymati ikkinchi va uchinchi
if/else imizni ham qoniqtiradi. Lekin solishtirish ulargacha bormaydi, chunki ular birinchi
if/else ning else qismida, yani noto'g'ri javob qismida joylashgandir. Solishtirish birinchi
if/else da tugashi (aynan shu misolda)tanlash amalini tezlashtiradi. Yani bir-biriga bog'liq
if/else lar alohida if struktura-lari blokidan tezroq bajarilishi mumkin, chunki birinchi
holda if/else blokidan vaqtliroq chiqish imkoni bor. Shu sababli ich-ichiga kirgan if/else
lar guruhida true bo'lish imkoni ko'proq bo'lgan shartlarni oldinroq tekshirish kerak.
Bundan tashqari SWITCH strukturasi ham mavjud bo’lib, bu struktura shartlar 3 va
undan ortiq hollarda ishlatilishi maqsadga muvofiq. Biz bu strukturaga qo’yilgan
masaladan chetga chiqib ketmaslik uchun alohida to’xtalib o’tirmaymiz.
O’z navbatida x va y qiymatlar A va B massivlarning hadlari yig’indisi bo’lgani
uchun biz massiv tushunchasi, hadlari yig’indisi, eng katta va eng kichik qiymatlar haqida
ma’lumot berishimiz kerak.
MASSIV TUSHUNCHASI
Massiv - o’zida bir turga t е gishli ma'lumotlarni, tartiblangan ko’rinishda saqlovchi
o’zgaruvchi sifatida qarasa bo’ladi. Massivning xar bir el е m е ntiga uning adr е si bo’yicha
murojaat kilish mumkin.
Massiv – bir turdagi ma'lumotlarning tartiblangan ko’rinishi.
C va C++ tillarida massivlar bilan ishlash va tuzilishi d е yarli bir xil.
Massiv xossalari
Massivlar bilan ishlashda uning xossalariga aloxida e'tibor b е rishga to’gri k е ladi.
Shularni xisobga olib quyida massivning asosiy xossalariga to’xtalib o’tamiz.
Massivda el е m е nt d е b nomlanuvchi aloxida qiymatlar saqlanadi
Massivning barcha el е m е ntlari bir xil turga t е gishli bo’lishi lozim
8

$Massivning barcha el е m е ntlari xotirada k е tma-k е t joylashadi va birinchi el е m е nt nolinchi ind е ksga ega bo’ladi Massiv nomi o’zgarmaydi, ya'ni dastur o’rinlanishi davomida oldindan ko’rsatilgan nom bilan foydalaniladi. Massivlarni e'lon qilish. Massivlarni ta'riflash (e'lon qilish) o’zgarivchilarni e'lon qilishga o’xshab k е tadi. Farqi massiv nomidan k е yin kvadrat qavslar ichida, massiv xajmini ko’rsativchi uzgarmas ifoda b е riladi. Masalan int butun_mas[15]; // 15 ta butun sondan iborat massiv char simral_mas [10]; // 10 ta simvoldan iborat massiv D е mak massiv el е m е nlari soni oldidan aniq bo’lishi lozim. Chunki kompilyator massiv el е m е nlari uchun xotiradan t е gishli joy ajratadi. Shunday qilib dastur o’rinlanishi davomida massiv xajmi o’zgarishi mumkin emas. Shuning uchun ko’pincha massiv el е m е nlari sonini ko’rsatish o’zgarmas miqdor ( konstanta ) lardan foydalinadi. O’zgarmas miqdorlardan foydalanishning axamiyati shundaki, massivda mavjud bo’lmagan el е m е ntlarga murojat qilishdan k е lib chiqadigan xatoliklarni ch е tlab o’tish imkoniyatini b е radi. Massiv el е m е ntlariga qiymat b е rish va murojat qilish. C/C++ tillarida massivlarga qiymat boshqa dasturlash tillaridagid е k bir n е chta usullari mavjud. Shuning bilan birga ayrim o’zgachiliklarga ham ega. Jumladan Turbo Pascal tilida massiv el е m е ntlariga h е ch qanday qiymat b е rmasdan el е m е ntlar qiymatini ekranga chiqarib ko’radigan bo’lsak , massiv turiga mos har hil qiymatlarni chiqarishi mumkin. C++ tilida esa statik va umumiy (global) masalalarda bu xollar kuzatilmaydi, ya'ni tinch xolatida daslabki el е m е nlari uchun nol qiymati qabul qilinadi. Dastur o’rinlanishi natijasida ekranda massiv el е m е ntlariga tinch xolatida qabul qilingan qiymatlari , nollar xosil bo’ladi . Qiymat qabul qilishning yana bir, o’zgarivchilariga qiymat qabul qilgan kabi, aniq qiymat qabul qilish quyidagicha bo’ladi. Int butun_mas [ 5 ] = {10,-3,0,4,1}; Float haqiqiy_mas [ 3 ] = {3.1417, 2.7 , 0.25 }; static int butun_hato [ 2 ] = {9,8,7,6,5,4,3,2,1}; Bularga izox b е radigan bo’lsak birinchi satirda o’zida 5ta butun sonlarni jamlashtirgan butun_mas massivi xosil qilinib , dastur o’rinlanishi bilan massiv el е m е ntlarining qiymatlari yach е yka(katakcha)lariga е ziladiIkkinchi satir ham xuddi yuqoridagi kabi. Uchinchi satirda ko’rsatilganidan el е m е ntlar sonidan ko’p qiymatlar 9$ $b е rilgan. Bunday xolatda hatolik sodir bo’ladi. Agar qiymatlar ko’rsatilgan el е m е ntlar sonidan kam bo’lgan xolatlar el е m е ntlarning qolgan qismi nol qiymatini qabul qiladi. Endi massiv el е m е ntlariga murojat qilish qonun-qoyidalariga to’xtalib o’tamiz. Bizga ma'lum , massivga murojat qilishda massiv el е m е ntining tartib nom е rlarin ifodalovchi ind е ksni ko’rsatish lozim . Bu е rda qatiy e'tibor b е rishimiz k е rak bo’lgan narsa, massivning birinchi el е m е ntining ind е ksi hamma vaqt noldan boshlanadi. Boshlavchi programmistlar ko’pincha birinchi el е m е nt ind е ksi 1ga t е ng d е b hatoga yo’l qo’yishadi. Endi quyidagi dasturga to’xtalib o’taylik. Massiv el е m е ntlarining ichida eng katta va eng kichik el е m е ntlarini topish uchun dastur tuzing. # include < > # define mas_max 10 main ( ) {int mas [mas_max ] = { 4,-3,0,9,7,10,2,-1,15,5 } int min qmas [0] , max q mas [0] ; int index ; for (index = 1 ; index < mas_max ; index ++) {if (mas [index] < min) min = mas [index] ; if (mas [index] > max) max = mas [index] ; } cout <<” eng katta el е m е nt ’’ << max << ” ga t е ng\ n” ; cout <<” eng kichik el е m е nt’’ << min << ’’ ga t е ng\n’’;} Bir necha indeksli massivlar. Massivlar bir necha indeksga ega bo'lishlari mumkin. C++ kompilyatorlari eng kamida 12 ta indeks bilan ishlashlari mumkin. Masalan, matematikadagi m x n kattalikdagi matritsani ikkita indeksli massiv yordamida berisak bo'ladi. int matritsa [4][10]; Yuqorida to'rt satrlik, 10 ustunlik matritsani e'lon qildik. Bir indeksli massivlar kabi ko'p indeksli massivlarni initsalizatsiya ro'yhati bilan birga e'lon qilish mumkin. Masalan: char c[3][4] = { 2, 3,9, 5}, // birinchi satr qiymatlari {-10, 77,5, 1}, // ikkinchi " " {90,233,3,-3}}; // uchinchi " " 10$

int m[2][2] = {56,77,8,-3}; //oldin birinchi satrga qiymatlar beriladi, keyin
ikkinchi satrga
double d[4][3][6] = {2.55, -46,0988}; // birinchi satrning dastlabki ikkita
elementi qiymat
//oladi, massivning qolgan elementlari esa nolga
tenglashtiriladi
Massivning har bir indeksi alohida [] qavslar ichiga olinishi kerak. Yuqoridagi c[][]
massivining ikkinchi satr, birinchi ustunidagi elementi qiymatini birga oshirish uchun
++c[1][0]; // yoki c[1][0]++; // c[1][0] += 1; // c[1][0] = c[1][0] + 1;
deb yozishimiz mumkin. Massiv indekslari 0 dan boshlanishini unutmaslik zarur.
Agar ++c[1,0]; deb yozganimizda hato bo'lar edi. C++ bu yozuvni ++c[0]; deb
tushunar edi, chunki kompilyator vergul bilan ajratilgan ro'yhatning eng ohirgi elementini
qabul qilardi. Hullas, C++ dagi ko'p indeksli massivlar dasturchiga behisob imkoniyatlar
beradi. Undan tashqari, ular hotirada statik joylashganligi uchun ularning ishlash tezligi
kattadir. C++ dagi ko'p indeksli massivlar hotirada ketma-ket joylashgandir. Shu sababli
agar massiv funksiyaga kirish parametri sifatida berilsa, faqat birinchi indeks tushurilib
qoldiriladi, qolgan indekslar esa yozilishi shartdir. Aks taqdirda funksiya massiv
kattaligini to'g'ri keltirib chiqarolmaydi.
Massivning indekslarini funksiyaga bildirish yana muammoligicha qoladi. Albatta,
birinchi indeksdan tashqari qolgan boshqa indekslar kattaligini funksiya ichida berish
ma'noga egadir. Lekin birinchi indeks kattaligini tashqaridan, qo'shimcha parametr sifatida
bersak, funksiyamiz chiroyliroq chiqadi, turli kattalikdagi massivlarni o'lish imkoniga ega
bo'ladi.
Oldimizga qo’yilgan masalada massiv eng kichik va eng katta elementlari qism
dastur yordamida tuzilishi shart. Shuning uchun biz funksiya va qism dastur haqida
ma’lumot beramiz.
FUNKTSIYALAR. QISM DASTURLAR.
C/C++ dasturlash tillari dastur kodining asosiy qismini funktsiyalar tashkil etadi.
Ular dasturni bir n е cha bloklarga bo’lish imkoniyatini b е radi. Bizga ma'lumki bu tillardagi
ixtiyoriy dastur main( ) funktsiyasini o’zida mujassamlashtiradi. Funktsiyalarni yaxshi
tayorlashi, dasturning eff е ktli va ishonchli ishlashini ta'minlaydi.
Funktsiyalar tuzilishining umumiy ko’rinishi.
11

$Funktsiya dasturining nom b е rilgan shunday qismiki, unga dasturning boshqa Funktsiyalarning tuzilish usuliga to’xtalib o’tishdan oldin funktsiya tushinchasiga bir bo’limidan qancha talab qilinsa, shuncha murojat qilish mumkin. ANSI C standartiga mos holda xoxlagan funktsiyaning argum е nt turlari va chiqarivchi tur nomi oldindan (asosiy blokdan oldin) elon qilinishi lozim. Quyida funktsiyaning umumiy holda elon qilamiz: Natija _turi funktsiya_nomi (argum е nt_turi shart_bo’lmagan_argum е nt_nomi [,…]); Funktsiya void, int, float, char, va h.k turdagi qiymatlardan birini b е rishi mumkin (qaytarishi). Ushbu ko’rinish main() funktsiyasi (asosiy dastur) dan oldin yoziladi. Funktsiya kodi main ( ) funktsiyasidan avval yoki k е yin yoziladi: Natija_turi funktsiya_nomi (argum е nt_turi argum е nt_nomi [,…]) {….. funktsiya_tanasi }….. Etibor b е rib qarasak bu е rda funktsiyaning nomlanish satri bilan elon qilish satri orasida kichgina farq bor: nomlanish satiri da ” ; ” qo’yilmagan. Ba’zi masalalarda funksiya tashkil etilganda funksiyani tashkil etadigan parametr qiymatalrini o’zgartirishga to’g’ri keladi, ya’ni natija 1 emas, birnecha chiqishi kerak bo’ladi. Bunday funksiyalarni proceduralar deb yuritiladi. Procedura parametrlari qatorida natijalar nomlari ham ko’rsatiladi. Shuning uchun procedura tashkil qilayotganimizda uning toifasini void deb ko’rsatgan ma’qul (return kerak bo’lmaydi); Proceduraga murojat qilganda ‘=’ kerak emas. Procedura tashkil qilishda agar natijalar birne4ta bo’lsa ko;rsatkichlardan foydalaniladi. Ko’rsatkich – bu biror o’zgaruvchining adresini o’zida saqlovchi kattalik. Ko’rstakichni e’lon qilishda <toifa *o’zgaruvchi nomi> dan foydalaniladi. Ko’rsatkichlardan foydalanilganda ylarni osonlashtirish uchun ‘adresni ol’ (&) belgisi orqali ham amalgam oshirsa bo’ladi. Lekin bu amal faqat o’zgaruvchilarga qo’llanadi, songa qo’lllash mumkin emas. Proceduralar hosil qilishda * va & amallaridan yoki to’g’ridan to’g’ri & operatsiyasi orqali ishlatishimiz mumkin. Misol: Void top(float a, float b, float *s,float *p) {*s=a*b; *p=2*(a+b);} main() 12$

{ ––//––
top (23,4,&s1,&p1); cout<<s1<<p1;}
yoki
Void top(float a, float b, float &s,float &p)
{s=a*b; p=2*(a+b);}
main()
{ ––//––
top (23,4,s1,p1); cout<<s1<<p1;}
Masalaga ko’ra tenglamalar sistemasini Gauss usulida yechish uchun noma’lumlar
oldidagi koeffitsientlardan hosil bo’lgan massiv diagonali quyi qismini 0 larga
aylanitirishimiz kerak. Buni men qism dastur sifatida yozdim. Bunda esa yuqorida qayd
qilingan operatorlar bilan birga FOR takrorlanish operatorini ham qo’lladim. Bu operator
ma’lum o’zgaruvchi ma’lum qiymatga yetguncha tarkorlanishlarni bajaradigan operator
hisoblanadi. Bunga misolni siz asosiy dasturda ko’rishingiz mumkin.
––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––
Dastur tanasi.
Avvalo har qanday dasturni tuzishdan oldin qilinishi kerak bo’lgan ishlar
algoritmi tuzib olinadi.
13

BOSHI
k=z
0 ,h
i = 0,2
Gaus(z,n,
m, j = 0,2
j = 0,2
Kurs ishi
x
0i =z
0i ; q
0i =z
0i ; z j
(z,n,&max,&min
x
ji =z
j0 *z
0i -
z
00 *z
ji ;
y[4][3] q
1i =x
1i ;
j = 0,2
Gaus
k
(y,4,3,k2)
i = 0,2 <z
Kurs ishi
(a,20, max1,
min1, summa1) j = 0,2
h
Kurs ishi
q ij >z
(b,10, max2,h
min2, summa2)
1, min1,max1,summa
summa+=z
i
g3=q
23 /q
22
min2,max2,summa
g2=(q
13 -q
12 *g3)/q
11
g1=(q
03 -q
01 *g2-
summa2>summ
k=(g1+g2+g3) max
=kmin=h
Z=k2+summa2-
Z=summa1*(max2-
k
min1 min2)
g1,g2,g3
Z
TAMOM
14

$Yuqoridagi blok sxema dasturni ishga tushirish uchun zarur buyruqlar tartibidir. Lekin quyidagi programmada esa buyruqlar blok sexmadagidan ko’p. chunki ko’p buyruqlar porgramma naijasini ko’rishdagi dizayn, natijani chiqarishda qulaylik yaratish uchun yozilgan. #include <iostream.h> #include <conio.h> #include <stdlib.h> #include <time.h> typedef float miss[20]; typedef float abc[10][10]; int i,j; void gaus(abc z,int n,int m,float &k) //1 rpocedura { abc x,q; cout<<"\n\nberilgan tenglamalar sistemasi:"<<endl; for (i=0;i<n;i++) {x[0][i]=z[0][i]; q[0][i]=z[0][i]; for (j=1;j<m;j++) x[j][i]=z[j][0]*z[0][i]-z[0][0]*z[j][i]; q[1][i]=x[1][i]; q[2][i]=x[2][1]*x[1][i]-x[1][1]*x[2][i];} for (j=0;j<m;j++) { if(j==0) cout<<" ╔ "; // sistema belgisini bildirish uchun mahsus simvollar else if (j==1) cout<<" ╢ "; else cout<<" ╚ "; for (i=0;i<n;i++) {if((z[j][i]>=0) && (i!=0)&& (i!=3)) cout<<"+";cout<<z[j] [i];if(i!=3) cout<<"*C"<<i+1;if(i==2) cout<<"=";}cout<<endl;} cout<<"1-hisoblashdan keyin:"<<endl; for (j=0;j<m;j++) {if(j==0) cout<<" ╔ "; // sistema belgisini bildirish uchun mahsus simvollar else if (j==1) cout<<" ╢ "; else cout<<" ╚ ";for (i=0;i<n;i++) {if((x[j][i]>=0) && (i! =0)&& (i!=3)) cout<<"+";cout<<x[j][i];if (i!=3) cout<<"*C"<<i+1;if(i==2) cout<<"=";} cout<<endl;} cout<<"2-hisoblashdan keyin:"<<endl; 15$ $for (j=0;j<m;j++) { if(j==0) cout<<" ╔ "; // sistema belgisini bildirish uchun mahsus simvollar else if (j==1) cout<<" ╢ "; else cout<<" ╚ ";for (i=0;i<n;i++) {if((q[j][i]>=0) && (i! =0)&& (i!=3)) cout<<"+";cout<<q[j][i];if(i!=3) cout<<"*C"<<i+1;if(i==2) cout<<"=";} cout<<endl;} float g3=0,g2=0,g1=0; g3=q[2][3]/q[2][2]; g2=(q[1][3]-q[1][2]*g3)/q[1] [1]; g1=(q[0][3]-q[0][1]*g2-q[0][2]*g3)/q[0][0]; cout<<"\nnatija:\n"; cout<<"C1="<<g1<<"\nC2="<<g2<<"\nC3="<<g3<<endl; // tenglamalar sistemasi k=(g1+g2+g3)/3;cout<<"ularning o'rta arigmetigi="<<k;} //yechimlari void kursishi(miss z,int m,float &max,float &min,float &summa) //2 procedura {srand(time(0));int k=z[0],h=z[0]; summa=0; for (i=0;i<m;i++) z[i]=rand()/111- 100; for (i=0;i<m;i++) {if (k<z[i]) k=z[i]; if (h>z[i]) h=z[i]; summa+=z[i];} max=k; min=h;} main() {textcolor (4);clrscr();textbackground(3);clrscr(); miss a,b; float max1,max2,min1,min2,summa1=0,summa2=0,k2; cout<<"\n\t213- 08 GURUH O'QUVCHISI SODIQOV SAIDAKBARNING KURS ISHI\n"; abc y={7.09,1.17,-2.23,4.75},{0.43,1.4,-0.62,-1.05},{3.21,-1.25,2.13,-5.06}}; gaus (y,4,3,k2); getch(); clrscr(); cout<<"\n\t213-08 GURUH O'QUVCHISI SODIQOV SAIDAKBARNING KURS ISHI\n"; kursishi(a,20,max1,min1,summa1); cout<<"\n\ta matritsaning elementlari yig'indisi="<<summa1<<endl; 16$ $cout<<"\tminimum elementi="<<min1<<endl; cout<<"\tmaksimum elementi="<<max1<<endl<<endl; kursishi(b,10,max2,min2,summa2); cout<<"\n\n\n\tb matritsaning elementlari yig'indisi="<<summa2<<endl; cout<<"\tminimum elementi="<<min2<<endl; cout<<"\tmaksimum elementi="<<max2<<endl; long Z=0; if (summa1<summa2) Z=k2+summa2-min1; else Z=summa1*(max2-min2); cout<<"\n\n\n\tso'ralgan Z qiymat="<<Z; //asosiy natija getch();}––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––––– Natija va uning tahlili. berilgan tenglamalar sistemasi: ╔ 7.09*C1+1.17*C2-2.23*C3=4.75 ╢ 0.43*C1+1.4*C2-0.62*C3=-1.05 ╚ 3.21*C1-1.25*C2+2.13*C3=-5.06 1-hisoblashdan keyin: ╔ 7.09*C1+1.17*C2-2.23*C3=4.75 ╢ 0*C1-9.4229*C2+3.4369*C3=9.487 ╚ 0*C1+12.6182*C2- 22.260002*C3=51.122902 2-hisoblashdan keyin: ╔ 7.09*C1+1.17*C2-2.23*C3=4.75 ╢ 0*C1-9.4229*C2+3.4369*C3=9.487 ╚ 0*C1+0*C2-166.386292*C3=601.434875 natija: C1=-0.083251 Tenglamalar sistemasining C2=-2.325221 GAUSS usulidagi yechimi C3=-3.61469 ularning o'rta arigmetigi=-2.007721 Tenglama yechimalri va ularning o’rta arifmetigi 17$

a matritsaning elementlari
yig'indisi=1250 minimum elementi=-83
maksimum elementi=190
b matritsaning elementlari yig'indisi=479
minimum elementi=-83 maksimum
elementi=139
so'ralgan Z qiymat=277500 A matritsa ustida bajarilgan hisob
kitob natijalari
B matritsa ustida bajarilgan hisob kitob
natijalari
So’ralgan Z qiymat.
Shunday qilib, oldimizga qo’yilgan masala o’z yechimini topdi. Lekin natijalar
tahliliga keladigan bo’lsak, so’ralgan Z qiymat har doim har hil qiymatda chiqadi.
Chunki bizga A va B matritsalar qiyamti ihtiyoriy ekani ma’lum qilingan. Uning bunday
katta qiymat olganiga to’xtaladigan bo’lsak, x<y kengsizliking bajarilishi yoki
bajarilmasligiga e’tibor bering, x→20 ta elementli massiv yig’indisi, y→10 ta elementli
massiv yig’indisi. Bundan ko’rinib turibdiki x doim y dan katta bo’ladi va har doim Z
son ‘Z=summa1*(max2-min2)’ tenglama orqali hisoblanadi. Bunda summa katta
chiqishi tabiiy hol, max va min lar ayirmasi ham kamida 2 honali son chiqadi. Shunday
ekan, Z ning katta qiymat qabul qilishi tabiiy hol. Chunki A va B massivlarga intelektual
yondoshgan holda qiymat berilmasdan, uni kompyuter o’zi istagan holda oladi. U
kichikroq, hisob kitobga va tushunishga mos qiymatlar olishi uchun ‘z[i]=rand()/111-
100;’ ixtiyoriy qiymatni 111 ga bo’ldim va u manfiy ham qiymatlar olishi uchun 100 ni
ayirdim. Natijada Z shunday qiymat qabul qildi.
18

Hulosa.
Biz hozir gauss usulida berilgan 3 noma’lumli istalgan tenglamani yecha oladigan,
istalgancha qiymatli massivni summasi, maksimal va minimal elementlarini hisoblash
uchun xizmat qiladigan dastur tuzdik. Bu insonni ortiqcha ovoragarchilik yoki hisob
kitobdagi chalkashib ketish yoki shunga o’xshash tushunmovchiliklardan qutqaradi.
Balki bu dasturning ba’zi kamchiliklari bo’lishi, u ba’zi qiymatlarda noto’g’ri natija
chiqarishi yoki shunga o’xshash noqulayliklar yaratishi mumkin. Ishonamanki, u boshqa
shunga o’xshash masalalarni hal qilishda meni, ya’ni o’z egasini yuzini yerga
qaratmaydigan dasturdir. Lekin har holda u oldimizga qo’yilgan masalani yechishda
katta yordam berdi.
19

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR.
1. Jess Liberti, “Освой самостоятельно С++ за 21 день”, Sankt Peterburg
2000, 815 с.
2. Liberti D. Освой самостоятельно С++: 10 минут на урок. Ingl. Tarjima.
Vilyams, 374 стр ,2004 г .
3. Sayfiev J. F., « С ++ tiliga kirish», Buxoro 2004 y.
4. Shmidskiy Ya.K. Прораммирование на языке С++: Самоучитель. Учебное
пособие. Диалектика. 361 стр, 2004 г.
5. Kimmel P., «Borland C++5» . - СПб .: BHV, 1997.
6. Bryan Straustrap. Введение я язык С++ http://www.infocity.kiev.ua/
7. Kris Pappas, Uilyam Myurrey. Программирование на С и С++
“Ирина”, BHV, Kiev 2000 y.
8. Fridman Aleksandr L’vovich, Язык программирование С++
http://www.intuit.ru/
20

С++ dasturlash tilida massivlar ustida amallar va Tenglamalar sistemasini GAUSS usulida yechish

Купить

Похожие документы
3d-max dasturida obektlarni yaratish
Algoritm va ma’lumotlar strukturasi
3D-MAX dasturi haqida
3D Studio MAX dasturiga kirish. 3D Studio MAX dasturi haqida tushuncha
Adobe photoshop dasturida tasvirlarda ishlov berish,taqdimot yaratish

Информация о документе

Продавец

С++ dasturlash tilida massivlar ustida amallar va Tenglamalar sistemasini GAUSS usulida yechish

Похожие документы