Sаkrаsh tехnikаsini tahlili va аsоslаri - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	510.6KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sаkrаsh tехnikаsini tahlili va аsоslаri

Купить

Mavzu: Sаkrаsh tехnikаsini tahlili va аsоslаri
Reja:
Yugurib kelib uzunlikka sakrash texnikasiga o’rgatish usullari
Uzunlikka sakrash texnikasiga o’rgatish usullari
Oyoqlarni bukib» sakrash texnikasi.«Ko‘krak kerib» sakrash texnikasi. «Qaychi»
usulida sakrash texnikasi.
Uch hatlab sakrash texnikasiga o’rgatish usullari

Yugurib kelib uzunlikka sakrash texnikasiga o’rgatish usullari
Uzunlikka sakrashda yuqori sport natijasiga erishish asosan yugurib kelish
natijasida hosil qilingan gorizontal tezlikka va depsikish natijasida hosil bo‘lgan
vertikal tezlikka bog‘liq. SHuning uchun depsinish paytida yugurib kelish tezligi
qanchalik yuqori bo‘lsa va depsinish qanchalik tez bajarilsa, boshlang‘ich uchib
chiqish tezligi shuncha yuqori bo‘lib, shunchalik uzoqqa sakraladi. Bundan
tashqari, sakrash uzoqligi sakrovchinipg uchishdagi turg‘unligiga, uniig erga
tushish oldidagi va erga tushayotgandagi harakatlari qanchalar to‘g‘ri bo‘lishiga
ham bog‘liq.
Uchish fazasida bajariladigan harakatlar sakrovchining muvozanatni saqlay
bilishiga va erga tushishi uchun qulay holatga ega bo‘lishiga yordam beradi.
Sakrashning barcha qismlari o‘zaro uzviy bog‘liqdir, lekin bayon etishni
osonlashtirish uchun, ular alohida-alohida qarab chiqiladi.
Yugurib kelish.
YUgurib kelish uzoqligi erlarda 35—45 m, ayollarda esa 30—35 m gacha bo‘ladi.
Bu uzoqlik odatda sakrovchining shaxsiy xususiyatlariga qarab, birinchi navbatda
esa yugurib kelish tezligini qanchalar tez yoki sekin oshirib olish qobiliyatiga
qarab belgilanadi. Tabiiyki, tezlikni qanchalik tez oshirib olinadigan bo‘lsa,
yugurib kelish uzoqligi shuncha. qisqa bo‘ladi. YUgurib kelishda Yugurish
qadamlari 20—22 tagacha etadi.
YUgurib kelishni aniqroq bajarish uchun uni quyidagi dastlabki holatdan boshlash
tavsiya qilinadi: oyoq- lar tagi bir chiziqda bo‘lib, orasi 10—15sm ochiq, tizzalari
bo‘g‘imida sal bukilgan, qo‘llar pastga osilgan yoki tizzalar ustida, gavda oldinga
engashgan.

1-rasm. Uzunlikka sakrashdagi yugurib kelish spidogrammasi
Sakrovchi gavdasini oldinga yanada ko‘proq engashtirib, o‘z muvozanatini
buzadida, Yugurishni deyarli to‘la jadallikda boshlaydi. YUgurib kelishning
bunday boshlanishi dastlabki qadamlar bir xilligini ta’minlaydi va yugurib kelishni
aniq bajarishga yordam beradi.
YUgurib kelishni spidografda yozib olish ikki xil yugurib kelish varianti bor
zkanini ko‘rsatadi. Birinchi variantda (1-rasm) sakrovchi yugurib kelishni tez
boshlaydi va yugurib kelish masofasining taxminan 2/3 qismida yoki undan sal
ertaroq eng yuqori tezlikka erishadida, ijro to‘g‘ri bo‘lganda bu tezlik depsingunga
qadar saqlanadi, agarda Yugurish noto‘g‘ri bo‘lsa, depsinguncha tezlik sal
kamayadi. Ikkinchi variantda sakrovchi Yugurishni nisbatan bemalol boshlab,
tezlikni asta-sekii oshirib boradi va yugurib kelish oxirida maksimal tezlikka
erishadi. Bunday yugurib kelishda tezlikni tekis tezlanish bilan oshira borish
engillashadi, lekin tezlikni oshirish bilan depsinishga tayyorlanishni bog‘lashda
qiyinchilik tug‘iladi. Bu variantlarning birinchisi tuzukroq.
Oxirgi qadamgacha Yugurish texnikasi to‘g‘ri bo‘lishining juda muhim ahamiyati
bor. YUgurib kelishning oxirida tezlik 10—10,5 m/sek etadi -(V. M. D’yachkov,
V. B. Popov).
Depsinadigan taxtaga to‘g‘ri qadam qo‘yish uchun sakrovchilar, ayniqsa endi
boshlayotgan sakrovchilar 6 Yugurish qadam naridan boshlab depsinish
taxtasigacha masofaga kontrol belgilar qo‘yib chiqadilar.
Usta sakrovchilarning ko‘pchiligi kontrol belgilarini yugurib kelish boshlanish
joyiga yaqinroq qo‘yadilar va yugurib kelishning ko‘p qismini «kela turib
Yugurish» prinsipida yugurib o‘tadilar. SHunda tezlik kamroq o‘zgarib, taxtaga
ayaiq oyoq. qo‘yish osonlashadi. Kontrol belgilar yo‘lkada qolgan izlarga qarab,
yugurib kelish qanchalik to‘g‘ri bo‘lganini tekshirish mumkin. Belgilar bilan taxta
orasidagi qadamlar miqdori juft bo‘lgani ma’qul. SHunday bo‘lganda depsinuvchi
oyoq belgi ustiga tushadi (2-rasm).
Yo‘lkaning qattiqligi, shamol va boshqa sharoitlarning o‘zgarishi bilan yugurib
kelish uzoqligi sal o‘zgaradi, lekin qadamlar soni doimiy bo‘ladi,

YUgurib kelish vaqtida, ayniqsa tezlanishning boshlanishida sakrovchi gavdasi
oldinga engashgan bo‘ladi. Tezlik orta borgan sari engashganlik kamaya boradi.
Oxirgida bitta oldingi qadamda gavda vertikal holatda yoki oldinga sal engashgan
bo‘lishi kerak.
YUgurib kelish jarayonida sakrovchining butun e’tibori gorizontal tezlikni
oshirishga qaratilgan bo‘ladi. YUgurib kelishning oxirida, sakrovchi depsinishga
tayyorlanib, tezlikni saqlab qolishga harakat qilishi, ortiqcha kuchanmay erkin
harakatlanmog‘i kerak. Bu paytda Yugurish tezligi pasaymasligi uchun, oxirgi
qadamlar chastotasini oshirish kerak.
Depsinishga tayyorlanish
Depsinishga tayyorlanish avvalo butun e’tiborni depsinishga qaratmoq demakdir.
Oxirgi 4—2 qadamda uzunroq qadam tashlash, depsinishdan oldin silkinch oyoqni
oxirgi marta erga qo‘yganda uni bukish hisobiga u. o. m. pastroq tushadi. YUgurib
kelishning oxirgi qadamlarini maksimal tezlik va tekis ritmda bajarib, bir onda
depsinishga o‘tish nihoyatda ideal bo‘lar edi. Ammo ko‘psakrovchilar, odatda
yugurib kelishning oxirgi 4 qadamidagina depsinishga tayyorlanaboshlaydilar.
2-rasm. YUgurib kelish tezligining o‘sib borishini ko‘rsatadigan egri chiziq
va yugurib kelishni belgilash:
a) malakali sakrovchilar uchun, b) yangi boshlayotganlar uchun
Bu qadamlar o‘ziga xos ritmda bajariladi va depsinishga o‘tishni engillashtiradi,
depsinishni kuchaytirishga yordam beradi. Bu tayyorlanish shundan iboratki, unda
depsinuvchi oyoqdan silkinch oyoqqa o‘tish qadamlarida depsinish. tobora

kuchliroq bo‘la boradi. Bunda, 4-qadam (yog‘ochdan orqaga hisoblaganda) 5-dan
5—15 sm uzunroq qo‘yiladi, oxirgidan bitta oldingi qadam kattaroq, oxirgi
qadam esa kichikroq qo‘yiladi. Oxirgidan bitta oldingi qadam eng uzun, oxirgisi
esa eng qisqa bo‘ladi (1-jadval).
1-jadval
Depsinish oldidan oxirgi va undan bitta oldingi qadamlar uzunligining nisbati (V.
B. Popov hisobicha)
Tartib
nomer
i Familiya Oxirgidan
oldingi
qadam, m Oxirgi
qadam, m Sakrash
natijalari, m
1 Ter-Ovanesyan I. 2,49 2,06 8,19
2 Bell G. 2,38 2,04 8,04
3 Robertson I. 2,52 2,06 8,11
4 Boston R. 2,54 2,41 8,28
5 Radchenko L. 1,6 2,15 6,15
6 Markova N. 1,9 1,22 6,04
Depsinishga faqat oxirgi to‘rt qadamda emas, balki oxirgi ikki qadamda
tayyorlansa ham bo‘ladi. Bunda gorizontal tezlik kamroq pasaygani uchun bunday
tayyorlanish foydaliroq, lekin shunga yarasha qiyinroq hamdir.
Oxirgi 4 qadamlar uzunligining o‘zgarishi sababli gavdaning vertikal tebranishi
ko‘zga tashlanadigan darajada katta emas, lekin uni yo‘lkada qoldirilgan qadamlar
izi uzunligini o‘lchash bilan tekshirib ko‘rish mumkin.
Depsinishga tayyorlanishda oxirgi depsinishdan bitta oldingi qadamning alohida
ahamiyati bor.
Tekshirishlar shuni ko‘rsatdiki (V. M. Dyachkov.) oxirgidan bitta oldingi qadam
tugallanayotgan, oxirgi qadam boshlanayotgan paytda tayanch oyoqda (bu payt
silkinch oyoq tayanchda bo‘ladi) sal cho‘nqayish sakrovchiga tayanch oyoqni faol
to‘g‘rilash hisobiga depsinish oldi fazadayoq u. o. m. ni ko‘tara boshlash imkonini
beradi. Oxirgi qadamda u.o. m. oldiniga uncha ko‘tarilmaydi, depsinish paytida esa
yoy chizig‘i bo‘ylab yuqoriga keskin ko‘tariladi Bu samaraliroq depsinishga

yordam beradi, chunki oldindan vertikal tezlik hosil bo‘ladi. SHuning o‘zi
Yugurishdan depsinishga o‘tish vaqtidagi tormozlanish kuchiny kamaytiradi. U. o.
m. ning oldindan pastga tushishidan depsinishda foydalanish uchun oxirgi qadam
uchish fazasida u. o. m. pasaya boshlamasdan oldin (mumkin qadar tezroq)
oyoqnitaxtaga qo‘yib olish zarur.
3-rasm. Depsinayotganda gavda bilan oyoqlar holatining sxemasi (E. SHelbi -7
m 94 sm).
SHu bilan bir vaqtda oxirgi qadamning uchish fazasida silkinch oyoqni oldinga
faol chiqariladi. Oyoqni tezroq silkish va gavdaning depsinish vaqtidagi zarur
holatini saqlab qolish uchun depsinuvchi oyoq taxtaga tekkan zahoti tosni mumkin
qadar tez oldinga chiqarishi kerak.
Muvaffaqiyatli depsinish uchun sakrovchining gavda holati va depsinuvchi oyoq
yog‘ochga qanday qo‘yilgani katta ahamiyatga ega. Bu gavda qismlarining
harakati u. o. m. nisbatan qanday ekanini analiz qilib chiqmoq kerak (3-rasm).
Tizzasi 170—172° gacha to‘g‘rilangan depsinuvchi oyoq, yuqoridan pastlatib
orqaga tortilib, tez harakat bilan u. o. m. proeksiyasiga yaqinlatib taxtaga
qo‘yiladi. Masalan, E. SHelbida, oyoq taxtaga qo‘yilayotganda, gorizontal chiziq
bilan pastga tushayotgan depsinuvchi oyoq chizig‘i o‘rtasidagi burchak 28° dan
54° gacha oshadi. Erga nisbatan esa har doim pastlatib oldinga qo‘yiladi.
Depsinuvchi oyoq soni bilan boldiri o‘rtasidagi burchak 141° dan 170° gacha
oshadi.

Agarda Yugurish vaqtida gavda engashgan bo‘lsa, oyoqni tax-taga qo‘yayotganda
u vertikal yoki juda kam engashgan bo‘lish.i kerak. Bu sakrovchining depsinuvchi
oyoqqa . shiddatliroq o‘tishiga, gavda sg‘irligini tezroq tayanch ustiga yuklashiga
va depsinishning oxirgi fazasiga o‘tishga imkon beradi.
Depsinish.
Sakrovchini oldinga-yuqoriga itqitib yuboradigan kuchli va tez depsinish, ko‘proq
oyoqni taxtaga to‘g‘ri qo‘yishga va depsinishning o‘zi qanday chiqishiga bog‘liq.
4-rasm. Depsinishga yaqinlashish, depsinish uchun oyoq qo‘yish va depsinish (I.
Ter- Ozanesyan).
Depsinuvchi oyoqni taxtaga qo‘yayotganida, oyoq bilan yo‘lka o‘rtasidagi burchak
taxminan 60—65° ga teng. Masalan, bu burchak
T. SHelkanova 6 m 48 sm ga sakraganida 64° ga, I. Ter-Ovanesyan 8 m 01 sm ga
sakraganda 60° ga teng zdi.
Sakrovchi oyog‘ini tepsinish joyiga juda tez, sidirayotganday harakat qilib, aktiv
qo‘yadi. Bu harakat Yugurish qadamidagiga o‘xshash, lekin uchish fazasida sonlar
tezroq yaqinlashtiriladi (4-rasm); bu depsinuvchi oyoqni taxtaga tezroq qo‘yishga
va ikkinchi oyoqni silkishni kuchaytirishga imkon beradi. Bundan tashqari oyoqni
tezroq taxtaga qo‘yish gorizontal tezlik saqlanishiga yordam beradi, chunki
oyoqni taxtaga qo‘yigd paytida u. o. m. proeksiyasi bilan tayanch oralig‘i
qisqaradi, SHunga qaramay, tormozlanish hosil bo‘ladi va olg‘a intiluvchi tezlikni
bir qancha (masalan, V. M. Dyachkov hisobida, eng usta sakrovchilarda 9,5—14,4
protsent) pasaytiradi. Ammo gorizontal tezlik kamaygani evaziga, depsinish
hisobiga vertikal tezlik ortadi.
YUyoqni taxtaga qo‘yayotganda yoziluvchi mushaklar tarang bo‘lishi va oyoq tagi
taxtaga tegish paytida oyoq deyarli to‘g‘rk bo‘lishiga e’tibor qilish nihoyatda

muhimdir. SHunday qilsa sakrovchining gorizontal harakatdan tushadigan katta
nagruzkaga bardosh berishi osonroq bo‘ladi Dinamograf ko‘rsatishicha, tayanch
oyoqqa tushadigan yuk 550—600 kg gacha etadi (5-rasm). Oyoqni deyarli to‘ppa-
to‘g‘ri qo‘yish tuzukroq depsinish uchun ham zarur (buni quyida ko‘ramiz).
Oyoq tagi to‘la taxtaga qo‘yiladi-da, hali depsinuvchi oyoqqa tayanish
boshlanmay turib, silkinch oyoq bukila boshlaydi, keyin harakat davomida yanada
ko‘proq bukilib, oldinga chiqariladi. SHu bilan bir vaqtda depsinuvchi oyoq ham
sal bukiladi (6 - rasm).
Depsinuvchi oyoqni kam bukish juda muhim. Bunday holda yoziluvchi mushaklar
ancha qulay sharoitda ishlaydi, ularniig‘ elastiklik xususiyatlaridan yaxshiroq
faydalaniladi, demak, depsinish tezroq bo‘ladi. Albatta, muskullar kuchli va
qayishqoq bo‘lishi kerak, ammo eng muhimi — oyoqni taxtaga tarang va sal kam
to‘ppa-to‘g‘ri qo‘yishdir. Agar taxtaga qo‘yayotganda oyoq qattiq bukilsa, tayanch
fazasida u yanada ko‘proq bukilib, depsinish sharoiti yomonlashadi, depsinuvchi
oyoqning yozilish vaqti oshadi, boshlang‘ich tezlik va uchib chiqish burchagi
kamayadi. Bunda sakrash uzoqligi kamayib ketadi.
U. o. m. tayanuvchi oyoq tagi tepasida bo‘lsa, depsinuvchi oyoqtizza bo‘g‘imi 145
—150° miqdorida bukiladi. Bu paytda qattiq bukilgan silkinch oyoq tizzasi
tayanch oyoq tizzasi yonidan o‘tayotgan bo‘ladi.
Depsinish tezligi oyoqning silkish tezligiga ham ancha bog‘liq. Depsinuvchi oyoq
taxtaga tegayotgan paytda sal orqaga tashlanib turgan gavda tayanch oyoq eng
ko‘p bukilgan fazada vertikal holatga o‘tdi. Olg‘a harakatni davom ettira borib (bu
payt u. o .m. oldinlab yuqoriga harakatlanayotgan bo‘ladi), sakrovchi oyoq
silkishni tugallaydi.
Depsinayotganda silkinch oyoq harakatlari foydaliroq bo‘lishida shu oyoq tos-son
bo‘g‘imining vertikal bo‘ylab ko‘chish miqdori, binobarin, shu bilan birga, shu
oyoq sonining ko‘tarilish balandligi asosiy rol o‘ynaydi. Depsinish oxirida silkiich
oyoq tizzasining bukilish burchagi o‘zgarishining ham ahamiyati bor. Silkinch
oyoq yoziqroq bo‘lsa, uning og‘irlik markazining vertikal ko‘chish amplitudasi va

vertikal tezlanish kattaroq bo‘ladi, chunki oyoq og‘irlik markazi traektoriyasiga
urinmaniig gorizontga og‘ish burchagi kattaroqdir.
SHu bilan birgalikda qo‘l harakatlari ham bajariladi: silkinch oyoq tomondagi
qo‘lni qattiq bukib, sal orqaga tortib yon tomonga ko‘tariladi va narigi qo‘lni
shiddat bilan oldinlatib yuqoriga, sal ichkari tortib ko‘tariladi.
Oyoqni va ikki qo‘lni silkishning yakunlovchi qismi bilan birgalikda depsinuvchi
oyoqning barcha bo‘g‘imlari katta kuch bilan tez to‘g‘rilanadi. Elka va gavdaning
ko‘krak qismi sal yuqoriga ko‘tariladi, gavda esa to‘liq to‘g‘rilanadi. Depsinish
tugash paytida gavda oldinga engashgan bo‘lib, to‘g‘rilangan depsinuvchi oyoq
bilan deyarli to‘ppa-to‘g‘ri chiziq hosil qilishi kerak. SHundagina depsinish gavda
massasiga eng ko‘p tezlanish berib, uni ko‘proq vertikal bo‘ylab
yo‘naltiradi.Depsinish burchag‘i 70—75° atrofida bo‘lmog‘i kerak
Depsinish juda tez bajariladi. Taxtaga oyoq qo‘yishdan depsinish tamom
bo‘lganicha hammasi bo‘lib 0,1—0,13 sek vaqt o‘tadi. Depsinish vaqtidagi vertikal
tezlik 3,0—3,2 m/sek ga etishi mumkin (A. A. Stukalov, V. M. Dyachkov
ma’lumoti bo‘yicha).
Depsinish tugallanish paytida depsinuvchi oyoq barmoqlari hali erdan uzilmay
turib silkinch oyoq va qo‘llar eng yuqori nuqtaga ko‘tarilibi tayanch vaqtidayoq u.
o. m. yuqoriroq ko‘tarilishga yordam beradi. SHunday qilib uchish fazasi
boshlanishida u. o. m. balandroqda bo‘ladi, binobarin u, o. m. traektoriyasi
uzunroq bo‘ladi.
Samarali depsinish uchun oyoqni taxtaga juda tez qo‘yib,butun tanani
yuqorilatib oldinga itqitib yuborishga harakatqilish kerak. Depsinish paytada elka
va ko‘krak bilan oldingava yuqoriga, intilib tayanch oyoq ustidan tezroq oldinga
o‘tishmuhimdir. Bu paytda kallani to‘g‘ri tutish kerak.
Uchish fazasi.
Depsinishdan keyin, sakrovchi ballistik egri chiziq bo‘ylab u. o. m. traektoriyasini
hosil qilib uchish fazasiga o‘tadi. Gorizontal tezlik vertikal tezlikdan ancha ortiq
ekani sakrovchining uchib chiqish burchagi eng yaxshi (45° ga yaqin) bo‘lishiga

to‘sqinliq qiladi. Jahondagi eng kuchli sakrovchilarda bu burchak ayrim paytda 25°
gacha etadi. Ko‘pincha esa u 17—23° ga teng bo‘ladil
Sakrashning uchish fazasini, ko‘tarilishga, uch usuldan biriga mansub bo‘lgan
harakatlar bilan («oyoqlarni bukib»,«ko‘krak- kerib» va «qaychi») uchishni
davom ettirishga va erga tushishga ajratsa bo‘ladi.
Ko‘tarilish uzunlikka sakrashning barcha usulida asosan bir xildir. Depsinishdan
keyin depsinuvchi oyoq bir oz orqada qoladi, keyin esa sonning bldinga ko‘tarilishi
va boldirni orqaga harakati natijasida bukila boshlaydi SHu bilan bir vaqtda
silqinch oyoq sonning pastga va boldirning inersiya bilan oldinga harakati
natijasida yozila boradi.
5-rasm. YUgurib kelib uzunlikka sakrashda depsinish dinamogrammasi
Ko‘tarilib chiqqanzahoti gavda, taxminan,depsinishdan keyingi holatda bo‘ladi.
Qo‘llar sal pastga tushib, muvozanat saqlanadi; Bunday o‘tish holati«uchish
qadami» deb atalib, sakrovchi ko‘tarilib chiqqan zahoti shunday holatda bo‘ladi.
6-rasm. YUgurib kelib uzunlikka sakrashda depsinish sxemasi
Buning davom etishi sakrash uzoqligining chorak qysmidan nari o‘tmaydi. Uchish
qadami «qaychilash» bilan, ko‘krak kerish yoki oyoqlarni bukish bilan tugaydi.

Sakrash usuliga qarab (aniqrog‘i, uchish fazasidagi harakat qanday ekaniga
qarab) uchish qadamida ba’zi bir xususiyatlar bo‘lishi mumkin. Lekin «qadam»
harakatining asosiy strukturasi bir xildir. Sakrashning qanday usuli bo‘lmasin
sakrovchi, uchish qadamida boshlagan boshqa harakatlar bilan birgalikda, tosni
oldinga chiqarishi kerak. SHunday qilib, barcha uzunlikka sakrash usullaridan
uchib chiqqandan keyin gavda orqaga engashadi. Depsinishning yakunlovchi
holatida gavdani shiddat bilan oldinga tashlash gavda oldinga aylanib ketishiga va
muvozanat yo‘qolishiga sabab bo‘lishi mumkin. Buning oldini olish uchun,
sakrovchi depsinib bo‘lgan zahoti tezda gavdani orqaroq tashlab, bir yoki ikkala
qo‘lini yuqrilatib orqaga harakatlantirishi, silkinch oyoqni oldinga cho‘zib
to‘g‘rilashi, undan keyin esa pastga tushirishi kerak. Agarda mana shunday harakat
odat tusiga kirib qolsa, muvozanatni yo‘qotmay sakrash va erga barvaqt. tushib
qolmaslik mumkin buladi. Keyinchalik orqaga engashishni, ikki qo‘lni va silkinch
oyoqni uchish fazasi boshida to‘g‘ri harakatlantirishni bilib olgandan keyin,
dadilroq depsinaversa bo‘ladi. Bunda sakrovchi muvozanat yo‘qotish g‘amink
emaydi.
«Oyoqlarni bukib» sakrash texnikasi.
Bu usul ancha oddiy va tabiiydir. YAngi boshlayotganlar o‘rgatilmasdan turib shu
usulda sakraydilar. «Uchish chqadam» tashlab ko‘tarilgandan keyin (7-rasm),
orqadagi oyoqni oldingi oyoqqa yaqinlashtirib, ikkala oyoqni ko‘krakka tortish
kerak. Bu holatda gavdani ortiqcha engashtirib yuborish kerak em.as. Taxminan
erga tu-shishga 0,5 m qolganda oyoqlar sal kam to‘lik to‘g‘rilanadi.."Qo‘l lar
boshlagan harakatni davom ettirib pastga — orqaga tushiriladi.
7-rasm. YUgurib kelib uzunlikka „oyoq bukish" usulida sakrash.

Bunday kompensator harakat boldirlar erga tushish oldidan yaxshiroq
cho‘zilishiga, muvozanatni saqlashga yordam beradi.
Sakrashning «oyoqlarni buklab» usulidagi jiddiy kamchilik uchib chshdandan
keyin oldinga aylanish momenti ortib ketish zhtimolidir. Depsinishdan keyingi
salgina aylanish ham kuchayib ketadi. Oyoqlarni bukish va unga engashish
natijasida sakrovchi aylanish radiusini kamaytiradi, burchak tezligini va aylanish
momentini oshiradi; bu esa muvozanatni yo‘qotish degan so‘zdir (8-rasm).
Muvozanatni saqlash uchun gavdani tiklash, qo‘llarni yuqoriga ko‘tarish
boshqa usullarga nisbatan bu usulda samarasizdir.
8-rasm. YUgurib kelib uzunlikka „oyoq bukish" usulida sakraganda gavdaning
aylanishi va uchishi.
9-rasm. YUgurib kelib uzunlikka „ko‘krak kerish" usulida sakrash.
«Ko‘krak kerib» sakrash texnikasi
«Ko‘krak kerib» sakrash texnikasi (9- rasm) quyidagicha bajariladi. Sakrovchi
«qadamlab» ko‘tarilgandan keyin silkinch oyog‘ini pastlatib orqaga tortib,
bungacha sal ildamlab qolgan depeinuvchi oyo^qa yaqijlashtiradi. SHunday qilib

ikkala oyoq ham sal orqada ,qoladi: silkinch oyoq ko‘proq to‘g‘rilangan,
depsinuvchi oyoq tizzasi esa qattiq bukilgan. SHu bilan bir vaqtda, tos u. o. m. ga
nisbatan oldinga siljiydi-da, sak-rovchi ko‘kraginy kerib, belinj orqaga egadi.
Bunday harakatga yarim bukilgan qo‘llarnj yon tomonlardan orqaga yoki orqadan
yuqoriga aylantirib, yon tomonlarga tez harakati yordam beradi.
Sakrovchi shunday ko‘krak kerganicha taxminan uchish fazasining yarmish uchib
o‘tadi. Bunday uchishni u pauzadek sezadi.
Erga tushish paytida gavda olg‘a engashadi. Gavdaning oldingi yuzasidagi
taranglangan muskullar tez bukilishga yordam beradi. Oyoqlar tezda oldinga
uzatiladi, gavda oldinga engashadi, qo‘llar esa oldinlab pastga harakatlanib, erga
tushishga yaqin dastlabki holatga qaytadi.
«Ko‘krak kerish» usulining kamchiligi shundan iboratki,sakrovchi ko‘pincha
depsinish vaqtidayoq ko‘krak kera boshlaydi.
Lekin, sakrash texnikasini to‘la o‘zlashtirib olmagan sakrovchilargina bunday xato
qiladilar. Ular ko‘krak kerishni o‘ylab,tayanch ‘aqtidayoq orqaga egila
boshlaydilar; natijada depsinish yaxshi chiqmay holadi. Bundan tashqari erga
tushishga tayyorlangandan keyin (bu tayyorlanish ko‘pincha barvaqt bo‘ladi),
oyoqlar pastlashib ketib, erga .tushish yomon chiqadi. Agar texnika mukammal
rivojlangan bo‘lsa, ko‘krak kerish uchish fazasida,erga tushishga tayyorlanish o‘z
vaqtida bo‘lsa, bu usulda sakrash juda yaxshidir.
10-rasm. YUgurib kelib uzunlikka qaychi usulida sakrash
«Qaychi» usulida sakrash texnikasi.
«Oyoqlarni buklab» va «ko‘krak kerish» usulida sakraganda yugurib kelish,
depeinish va qadam tashlab ko‘tarilishdagi harakatlar o‘xshashligi g‘ujanak
bo‘lganda yoki ko‘krak kerganda buziladi. Sakrovchilarning harakatdan harakatga

o‘tishi .keskin bo‘lmasii uchun intilishlari «qaychi» usulida sakrashga olib keldi.
Bu usulda biron harakat ikkinchisiga ravon o‘tadi. «Qaychi» deyilgani harakat
xarakterini to‘g‘ri ifodalaydi. CHunki uchish vaqtida oyoqlar to‘g‘rilanmaydi va
bir-biriga qarama-qarshi harakat qilmaydi. Bunday sakrashda oyoqlar
Yugurishdagiga o‘xshagan, lekin ancha keng harakat qilib, 21/2 yoki 31/2marta
odimlanadi. SHuning uchun bunday usulda sakrashni «havoda yugurib sakrash»
deb ham ataydilar.
«Qaychi» usulida sakrash (10-rasm) mana bunday bajaryladi: silkinch oyoq
uchishdagi «qadam» holatidan (1-qadam) to‘g‘rilana borib pastga turib tushiriladi,
depsinuvchi oyoq esa oldinga tortila boshlaydi. SHu harakatlarni davom ettira turib
silkinch oyoq orqaga harakatlanib, harakat oxirida boldyrni orqaga silkib yuboradi,
depsinuvchi oyoq zsa shu bilak bir vaqtda bukilgan holda oldinga (son bilan)
chiqariladi (2-qadam). Oilkinch oyoq paetga tushayotganda tos oldinga 'niha-di va
gavda orqaga zngashadi. SHundan keyin chap oyoq.pastgz tushiriladi va keyin
orqaga tortiladi. SHu vaqtda o‘ng oyoq (tizzasi bukilgan holda) oldinga chiqariladi
(3-qadam). Gavda yanada ko‘proq orqaga engashadi. Keyin o‘ng (depsinuvchi)
oyoq pastga tushirilmasdan tizzasida to‘g‘rilanadi, uning iligi oldinga uzatiladi.
SHundan keyin silkinch (chap) oyoq qattik; bukilgan holda oldinga chiqariladi-da,
erga tushish oldida to‘g‘rilanib, depsinuvchi oyoqqa qo‘shiladi. Silkinch oyoq
olding‘a o‘tishi bilan birga gavda oldinga engashadi. Bu erga tushish yaxshi
bo‘lishiga yordam qiladi.
«Qadamlab» uchib chiqqandan keyin qo‘llar har tomonlama aylanma harakatlar
qilib, muvozanatni saqlashga yordam beradi. Silkinch oyoq pastga tushganda, unga
teskari tomondash (chap) qo‘l tirsagi nihoyasigacha to‘g‘rilanib, orqaga tortilib
yondan aylanib tepaga ko‘tariladi. Narigi (o‘ng) qo‘l esa dep-sinish ohirida
bukilgan bo‘lib, oldindan aylanib yon tomonga uzatilib to‘g‘rilanadida, keyin
yuqoriga yo‘n.aladi. Qo‘llar bilan birgalikda sakrovchining elkasi ham tosga
qarama-qarshn harakat qiladi va shu bilan muvozanatnya sahlashga ko‘maklashadi.
Oyoqlarni oldinga uzatib, qo‘llar bilan elkalarni pastga tushirgandan keyingina
sakrovchi erga tushadi. Sakrashdag‘i barcha harakatlar, yug‘urishdagi kabi tabiiy

holda ketma-ket davom etadi va yugurib kelishning davomi hisoblanadi. «Qaychi»
usulining qiymati ham ana shunda.
«Qaychi» usulida 4—5 m ga sakralsa 31/2 marta qadamlab bo‘lmaydi, chunki
havoda uchish vaqti kam, oyoq harakatlari esa juda keng bo‘lgani uchun ulgurib
bo‘lmaydi. Uzoqroqqa (8— 8,5 m) «qaychi» usulida sakraganda 31/2 marta
odimlasa bo‘ladi.
Ko‘pincha «qaychi» usulida sakraganda, gavdaning oldinga aylanishiga qarshilik
ko‘rsatish uchun ko‘kr.ak kerib va belnv orqaga bukib sakraydilar.
Yerga tushish.
Erga- to‘g‘ri tusha bilishning uzoqroqqa sakrashdagi ahamiyati juda katta. Erga
tushishi yaxshibo‘lmagani uchun yaxshi natijaga erisha olmaydigan sakrovchilar
ozmuncha bo‘lmaydi.
Har qanday usulda sakraganda ham, erga tushishdan sal ilgari ozroqqina bukik
oyoqlari olg‘a tomon «uloqtirib» yuborib, tovonlari tosdan ozgi.na pastda qoladig-
an darajagacha yuqori ko‘tarish kerak (11- rasm). Gavda haddan tashqari oldinga
bukilmasligi kerak, chunki bunda oyoqlarni yuqoriga faol ko‘tarish qiyinlashib
qoladi.
Uzunlkkka sakrashning hamma usullarida ham erga tu-shish bir xil bo‘ladi.
Sakrovchining tovoni qumgatekkan zahoti oyoqlar bukila boshlaydi bu erga
tushishni mayinlashtiradi va sakrovchi tayanchdan o‘tib ketguncha u. o. m. ni
pastlatib olg‘a suradi.
11-rasm. Uzunlikka sakrovchining erga tushish oldidagi harakterli holatlari

Erga «cho‘qqayib» tushish variantida (12-rasm, a) sakrovchi tushishga
tayyorlanayotganda gavdasini oldinga kamroq engashtiradi, lekin oyoqlarini
faolroq yuqori ko‘taradi. Sakrovchining buxarakati u. o. m. o‘zining dastlabki
uchib chiqish darajasigacha, ya’ni depsinish tugayotgan paytdagi balandligi
darajasiga qaytgan paytda boshlanadi. Erga tushishga yaqinlashayotganda
sakrovchi tos-son bo‘g‘imini yoza borib, tosni va oyoqlarni oldinga chiqaradi,
gavdani esa orqaga olib qochadi. Sakrovchi tosni sal oldinga chiqarib, oyoqlarni.
olg‘a «uloqtirib» yuborsa, o‘z u. o. m. traektoriyasining er bilan kesishadigan
joyiga yaqinroqda qumga tushishi mumkin.
G‘ujanak bo‘lib qo‘nish variantida (12-rasm, b) sakrovchi oyoqlarini yuqori
ko‘tarish bilan birgalikda gavdani oldinga engashtiradi.
Sakrovchining gavdasi oldinga qanchalik ko‘p engashsa, oyoq-larni-
gorizontalgacha ko‘tarish shuncha qiyinlashadi. SHunday qilib, sakrovchi g‘ujanak
bo‘lib erga tushganda, nazariy mumkyn bo‘lgan nuqtaga eta olmaydi (V. M.
Dyachkov hisobicha 25 sm cha beriga tushadi).
Erga tushgandan keyin oldinga chiqib ketishning uchta asosiy usuli bor: 1)
judaham past cho‘nqayib, qo‘llarni shiddat bilan harakatlan-tirish; 2) oyoqlarni
elka kengligida kerib erga tushishbunda gavdani o‘ngga yoki chapga burib, ikki
tizza orasiga ko‘proq engashish hisobiga u. o. m. ni yanada pastroq tushirishga
imkon qosil bo‘ladi,
12-rasm. Erga o‘tirib (a) va g‘ujanak bo‘lib (b) tushishning sxemasi.
3) bu usul birinchi usulga o‘xshash, lekin bunda erga tushgandan keyin, tesni
ilgarilatib va biron yonga yiqilaturib tayanch ustidan o‘tiladi; sakrovchi pastga
yiqilishni (bunda u. o. m. yanada past tushadi), binobarin ildamlashni davom ettirib

orqaga yiqilish mumqin bo‘lgan kritik suqtadan oldinga o‘tib oladi. Bu usullardan
eng mukammali mana shu uchinchisidir.
Uzunlikka sakrash texnikasini o‘rgatish.
Uzunlikka sakrash texnikasini sprintda tayyorlik ko‘rib, shug‘ullanuvchilar. bir
tekis Yugurishni va tezlikni oshirishni bilib olganlaridan keyin o‘rgatgan ma’qul.
Mashg‘ulotlar zichligini oshirish uchun barcha sakrashlarni g‘ishqumoq yo‘lkada
bajarish shart emas. Maxsus sakrashmashqla-rini va alohida sakrashlarni o‘tloq
erdan yaxshi yumshatilgan qum ustiga tushib bajarilsa bo‘laveradi.
1-vazifa. Sakrash texnikasi bilan shug‘ullanuvchilarnya tanishtirish, yug‘urib
kelish, depsinysh, «oyoqlarni buklab» uchish usuli va erga tushish to‘g‘risida
tasavvur hosil qilish.
V o sit a l a r. To‘liq yoki o‘rtacha masofadan yugurib kelib sakrash texnikasini
ko‘rsatish. Sakrash texnikasi tasvirlangan kinogramma, kinokolsovka va
plakatlarni ko‘rkb chiqish. Eng usta sakrovchilar texnikasini musobaqalarda
kuzatish.
2- v a z i f a. YUgurib kelib uzunlikka sakray olishki tek-shirish.
Vositalar: 1. O‘rtacha masofadan (10—12 Yugurish qadami) yugurib kelib duch
kelgan joydan depsinib uzudlikka sakrash.
2. SHuning o‘zi, lekin taxtadan yoki ma’lum zonadan depsinib sakrash.
Metodik k o‘ r s a t m a-l ar. Har qanday shug‘ullanuvchi birinchi galdayoq
«oyoqlarni bukib» sakray oladi. Keyingi uri-nishlarda shug‘ullanuvchi tezroq
yugurib kelishga va kuchliroq depsinishga harakat qilishi kerak. Bunda yugurib
kelishni umumiy chiziqdan, ya’ni o‘qituvchi belgilab bergan joydan
boshlashkerak.
O‘qituvchi shug‘ullanuvchilarning qaerdan depsinayotganlarini kuzatib, yugurib
kelishni boshlash belgisini qaysi tomonga qancha surishni aytadi.
SHundan keyin o‘z belgisidan yugurib kelib, taxtaga yoki bu-ning o‘rnidagi eni 20
—40 sm zonaga aniq qadam qo‘yib, 8—10 marta sakrab ko‘rish kerak. SHunday
qilib shug‘ullanuvchilar o‘zlarining o‘rtacha yugurib kelish masofalaryni taxminan

aniqlaboladilar. Ular bu masofa nechta oyoq tagi uzunligiga teng ekanini o‘lchab
olishlari va uni bora-bora aniqlay borishlarilozim.
3- v a z i f a. Depsinish texnikasini «qadamlar» uchish bilan bog‘lab o‘rgatish.
Qisqa yugurib kelishdan sakrab, depsinishdagiasosiy xatolarny belgilab olgandan
keiin, depsigoshgni o‘rgatishga o‘tish kerak. SHug‘ullanuvchilar sakrash mashqlari
bajarayotganda depsinuvchi oyoqni qo‘yayotganda va bukayottanda, to‘piq,. tizza
va tos-eon bo‘g‘inlarida taranglik his etishlari qvrak.. Buning ketidan barcha oyoq
bo‘g‘inlarini faol to‘g‘rilashga eri-shish kerak.
Vositalar: 1.Turgan joyda tosni depsinish nihoyasidagi kabi olg‘a chiqarib va
silkinch oyoq tizzasini ko‘tarib, depsinishdagi harakatlarga. taqlid qilish.
2. Turgan joydan bir oyoqda depsinib sakrash va silkinch oyoqda erga tushib,
yugurib ketish.
3.Turgan joydan bir oyoqda depsinyb, ikkala oyoqda erga tushish.
4. 2 va 3 qadamdan yugurib kelib sakrash.
5. Sekin yugura turib, ikki qadamdan keyin uchinchi qadamda yoki tezroq
yugurayotganda to‘rt qadamdan keyin "beshinchisida «qadamlab» sakrash (60—
100 m masofada).
6. Taxta bilan sakrab tushadigan joyning sots o‘rtasida 50—60 sm balandlikda
qo‘yilgan planka ustidan uzunlikka qisqa yugurib kelib sakrash.
7. SHuning o‘ziu lekin 3—5 kg likamar bog‘lab sakrash.
8. 30—50 m masofada oyoqdan oyoqqa sakrash. SHuning o‘zi, lekin belgilangan
masofani mumkin qadar oz qadamda o‘tish.
Metodik ko‘rsatmalar. Depsinishda silkinch oyoqning ahamiyatini sezish uchun,
o‘rganish boshida, turgan joydan bir oyoqda depsinib sakralady. Buning uchun.
depsinuvchi oyoqni chuqur chetidan 1,5 metr beriroq (oyoq uchi sal ko‘tarilgan)
qo‘yiladi. Silkinch oyoq yarim qadam orqaga tortiladi. SHu holatdan silkinch
oyoqni bukib, qo‘llar, bilan baravar tez oldinga chiqariladi. Bir vaqtda depsinuvchi
oyoqni to‘g‘rilab depsiniladi. «Qadamlab» uchib chikdandan keyin, ikkala oyoqda
erga tushiladi.

Depsinish to‘g‘ri bajarilishiga e’tibor berib, depsinuvchi oyoq to‘la to‘g‘rilanishiga
va ikkinchi oyoq tez yuqori ko‘tarilishi-ga erishmoq kerak. Depsinishni
o‘zlashtirishdagi asosiy mashq 3—5 qadamdan yugurib kelib sakrashdir. Ayniqsa
depeinish p.aytida zo‘r bera olishni o‘rgatish juda muhimdir. Buning uchun asta-
sekin balandlatiladigan biron to‘siq yoki planka ustidan o‘tib uzunlikka sakraladi. .
To‘siqlardan o‘tib sakraganda butun e’tibor depsinishga beriladi va dadil yugurib
keladigan bo‘linadi: depsinganda maksimal zo‘r berish qobili-lti hosil bo‘ladi.
Dastlab arg‘amchidan, keyin plankadan, yana keyinroq esa anchagina qiyin
to‘siqlardan (skameyka, g‘ov va sh. k.) o‘tib mashq qilish .mumkin, Bunday sakrab
mashq qilish depsinish texnikasi yaxshiroq bo‘lishiga silkinch oyoq yuqoriroq va
shiddatliroq ko‘tarilishiga, qo‘llarni tuzukroq silkib ko‘tarish va boshqalarga
yordam beradi. Bunga plankalar ustida uzunlikka sakrash orqali erishiladi.
«Oyoqni buklab» sakrash usulida uchish fazasidagi harakatlar to‘g‘ri bajarilishi va
havoda muvozanatni saqlab qolishning muhim.ahamidti bor. Ammo uch usuldan
bittasi aniq tanlab olinguncha buyga ko‘p vaqt ketkazish kerak emas. Undan
tashqari erga tushishny o‘rgatayotganda. «oyoq bukib» sakrashni necha-necha
martalab takrorlashga to‘g‘ri keladi. Musobaqalashuv metodini qo‘llash,
o‘quvchilar oldiga kim uzoqroq sakraydi kabi vazifalar qo‘yish kerak.
4- v a z i f a. Erga tushish texnikasini o‘rgatish.
Vositalar: 1. Turgan joydan uzunlikka. sakrab, mumkin qadar oyoqlarni oldinga
«ul.oqtirib tashlash».
2. 3—5 qadamdan yugurib kelib uzunlikka «qadamlab» sakrash. Uchish o‘rtasida
depsinuvchi oyoqni silkinch oyoqqa yaqinlashtirib, erga tushish ol-didan
gavdaning holatini to‘g‘rilash. Keyin erga tushib, oyoqlarni bukib, qo‘llarni
oldinga ko‘tarib olg‘a chiqib ketish.
3. Qisqa yugurib kelib, erga tushadigan joydan yarim metrberida 20—40 sm
balandlikka o‘rnatilgan planka ustidan uzunlikka sakrash.
4. Qisqa yugurib kelib, erga tushish mo‘ljallan-gan .joyga to‘shalgan qog‘oz lenta
ustidan uzunlikka sakrash.

5. Bir oyoqda depsinib, ikkinchisini tos balandligigacha ko‘tarib, yuqoriga qayta-
qayta sakrash. Bunda gavda sal olg‘a enga-shadi. Bu mashqni yurib keta turib yoki
sekin yugurayotib, har 4 qadamdan keyin, 5-qadamda depsinib bajarsa ham
bo‘ladi.
Metodik ko‘rsatmalar. Sakrashning bu elementi texnikasi boshqa usullarga
o‘tganda deyarli o‘zgarmaydi. SHuning uchun, erga to‘g‘ri tushishni o‘rgangandan
keyin, uni ko‘p marta takrorlab, malakaga aylantirib. olish kerak.
Ko‘pincha shug‘ullanuvchilar, muskullari zaiflyk qilib, erga tushayotganda
oyoqlarini yuqoriroqko‘tara olmaydilar. SHuning uchun erga tushishni sonlarni
ko‘taradigan muskullar kuchini oyiradigan maxsus mashqlarga qo‘shib o‘rgatish
kerak.
5- v a z i f a. YUgurib kelishdan depsinishga to‘g‘ri o‘tishni va oxirgi 4 qadam
ritmini o‘rgatish.
Vositalar: 1. 3—5 qadamdan yugurib kelib uzunlikka sakraganda, depsinuvchi
oyoqni «sidiruvchi harakat» bilan dep-sinish joyiga tezlashtirib faol qo‘yish.
2. SHuning o‘zini 60— 80 m ga yuguraturib, har beshinchi qadamda dyopsinib
bajarish.
3. Tahtaning narigi yog‘iga chegara qo‘yib, qisqa va o‘rta masofa-dan yugurib
kelib, uzunlikka sakrash. Bu mashqni bajarayotganda shug‘ullanuvchi odatdagi
tezlikda yugurib kelib, oyog‘ini tezda chegara qo‘yilgan taxtaga qo‘yib, depsinishi
kerak.
Metodik ko‘rsatmalar. YUgurib kelishdan depsinishga o‘tishdagi qadamlar ritmi,
doimiy trenirovka qilishni talab qiladi. Harqanday uzoqlikdan yurib kelib uzuiliqka
sakraganda ham oxirgi qadamddr ritmiga e’tibor berish. kerak. Oxirgi besh qadam
uzunligini o‘lchab, ular ritmi qanchalik to‘g‘ri ekanligini aniqlash
kerak.SHug‘ullanuvchilarga oxirgi qa-damlar ritmining va oyoqni taxta ustiga
qisqartirib tez qo‘-yishning ahamiyati va xususyGyatlarini tushuntirish kerak.
Buning uchun qiya yo‘lkadan foydalanmoq kerak. Qiya yo‘lkajuda ko‘p martalab
qisqa va o‘rta masofada katta tezlikda yugurib kelib depsinishga yaqinlashish
texnikasini va depsinish texnikasini takomillashtirish imkonini beradi.

YUgurib kelishda oxirgi qadamlar ritmining to‘g‘ri bo‘lishiga intilish bilan birga,
bu qadamlar chastotasini oshirishni ham o‘rgatish kerak. Oxirgi qadamlarni
kuchanmay bemalol bajarishni tez-tez eslatib turish kerak. Oxirgi qadamlarda ham
«baland» Yugurishning ahamiyati katta. Buni faqat oxirgsh qadamlarini cho‘zib-
cho‘zib, oyoqlarni yarim bukib qo‘yadiganlarga eslatib turish kerak.
6- v a z i f a. Uzunlikka sakrash texnikasini yaxlit takomil-lashtirish (o‘rtacha
yugurib kelishdan).
Vositalar: 1. Tezlanishli o‘rtacha yugurib qelishni (10—12 Yugurish qadamlari)
qayta-qayta takrorlab, uning uzun-ligini aniq belgilab olish.
2. O‘rtacha yugurib kelishdan uzunlikka sakrash. SHuning o‘zini yaxshi texnika
ko‘rsatishdan musobaqalashib bajarish.
3. Uchish uzoqligining yarmida 60—80 sm balandlikda qo‘yilgan planka ustidan,
o‘rtacha yugurib kelibg uzunlikka sakrash.
4. O‘rtacha yugurib kelib uzunlikka sakrashdan musobaqa.
Metodik ko‘rsatmalar. Ayniqsa ishonch va kuch bilan depsinadigan bo‘lishga
alohida e’tibor birish kerak. Urtacha gogurib kelish uzunligini o‘lchab olib,
keyinlari ham asta-sekin aniqlab boraveriladi. Bir xilda qadam tashlab yuguradigan
bo‘lish uchun, g‘ovlar osha Yugurish bilan shug‘ullanish kerak (g‘ovlar past-past
bo‘ladi).
7-vazifa. To‘liq yugurib kelish masofasini aniqlash, kon-trel belgilar qo‘yish
va taxtaga aniq oyoq qo‘yishni o‘rgatish.
Vositalar: 1. Bir necha marta taxmman 40 m masofadak yugurybkelib sakramaslik.
2.To‘liq yugurib kelibsakrash.
3.Uzun kelib (qisqa, o‘rtacha va to‘la), chek qo‘yib belgilangan joydan depsinib
sakrash.
4. 100 metrgacha masofada g‘ovlar osha yugu-rish.
5. To‘liq yugurib kelib uzunlikka sakrashdan musobaqa.
M e t o d i k ko‘rsatmalar. YUgurib kelishni har doim bir xil holatdan boshlash
kerak. Sakramay. takror-takror yugurib kelganda yo‘lkada qolgan izlarni chiziqlar
bilan belgilab olib, boshlang‘ich belgidan 10 yoki 12 qadam sanaladi (asosiy

tezlanish masofasi) va shu erga kontrol belgi qo‘yiladi. SHu belgidan yana
Yugurish qadami hisoblansa, depsinish joyi ana shu erda bo‘ladi.
Belgilarni ko‘chirmasdan, shunday yugurib kelishda bir necha marta sakraladi.
Depsinish joyi bunda sal beri surilishi kerak, chunki depsinishga tayyorlanish
munosabati bilan yugurib kelishning ikkinchi qismi bir oz qisqaradi. Ko‘rinishdagi
taassurotga qarab tuzatish kiritishga intilmasdan, har gal depsinuvchi oyoq qaerga
tushsa, shu erdan depsinish lozimligini talabalarga bir necha bor tushuntirish kerak.
Keyin, taxtadan qancha nari o‘tgan yoki qancha etmay qolgani-ga qarab, kontrol
belgini ham, boshlang‘ich belgini ham shuncha olg‘a yoki orqaga surish kerak.
SHundan keyin yana 2—3 marta, lekin endi taxtadan depsinib eakrasa bo‘ladi.
SHundan keyin yugurib kelish uzoqligini ruletka bilan o‘lchab olinadi. Keyin-
chalik yugurib kelish uzoqligini(ham birinchi, ham ikkinchi qismining) aniqlash
yana zarur bo‘ladi.
Sakrovchining nazarida, maksimal tezlikka etishib olish uchun yugurib kelish
masofasya kamlik qilayotganday tuyulsa, u asosrsh tezlanishga yana 2 Yugurish
qadami qo‘shishi kerak. Agar yugurib kelish oxirida charchab qoladigan bo‘lsa
yoki tezlikni oshirishga ulgurayotganini sezsa, yugurib kelishni shunga yarasha
2 Yugurish qadamiga. qisqartishi kerak. Ehtimol, bu ham kamlik qilar (ayniqsa,
yangi boshlayotsan sakrovchilarga),.unda yug‘urib kelishni 4 qadam kamaytiriladi.
YUgurib kelishning ikkinchn qismi hamma vaqt bir xil — 6 hadam bo‘ladi.
Musobaqada qa-damlar sal uzunroq bo‘lib, yugurib kelish masofasi umuman bir
ozuzayishini yodda tutish kerak.
Trenirovkada yugurib kelishni takrorlashda talabalardanoxirgi qadamlarda tezlikni
kuchanmay oshirishni va kuchliroq depsinishni qayta-qayta talab qilish kerak.
YUqori razryadli sakrovchilar yugurib kelishning‘ ikkinchy variantini bajarganlari
ma’qul; bunda kontrol belgini bosh-lang‘ich chiziqqa yaqinroq surib, yugurib
kelishning ikkinchi, ya’ni katta qismini kelaturib yugura. ketish prinsipida o‘tiladi.
Uzunlikka sakrash texnikasini o‘rgatish birinchi kunidanoq o‘quvchilarni taxtaga
aniq qadam qo‘yishga odatlantirish kerak. Buning uchun, qanday bo‘lmasin, har tal
faqat taxtadan yoki chi-ziqdan sakrash kerak. Taxtadan yoki chiziqdan 3 sm narida,

xivichlardanmi, arqondanmi, qamishdanmi — baribir, albatta, chegara qo‘yilishi
kerak. SHuningdek, talabalar ortiqcha kuchanmasdan, bemalol yugurib
kelishlarini- yoki depsinishlarini nazorat qilib turish ham zarur.
8-vazifa. «Qaychi» usulida uchish fazasi texnikasini o‘r~ gatish. Agarda
shug‘ullanuvchida «qaychi» usulida sakrashga mo yillik sezilsa, unga ertaroq,
masalan, 4-vazifani hal qilish-ni kutmasdan bu usul harakatlarini o‘rgataversa
bo‘ladi.
Vositalar: 1. Qisqa yugurib kelib «qaychi» usulida sakrashni ko‘rsatish;
kinokoldovka, kinogramma va plakatlarki ko‘rib chiqish; masterlar texnikasini
kuzatish; turnikda osilib oyoqlar harakatini taqlid qilish.
2. 3—5 qadam yugurib kelib ko‘proq yuqoriga sakrash. Qadamlab sakrash zahoti
silkinch oyoqni tez pastga tushirib shu oyoqda erga tushish. Depsinuvchi. oyoqni
tez oldinga chiqarib, sonni faol ko‘tarib Yugurishga o‘tish.
3. 3—5 qadamdan yugurib kelibko‘proq yuqoriga sakrash. «Qa-damlab» sakragan
zahoti silkinch oyoqni tez pastga tushirib, keyin orqaga siltab boldirni yuqoriga
silkish, depsinuvchi oyoqni esa oldinlatib yuqoriga uzatish. Depsinuvchi oyoqni
pastga tushirib, shu oyoqda erga tushish, silkinch oyoqni esa yuqorilatib oadynga
uzatib, Yugurishga o‘tish.
4. Turnikdami, halqalardami osilib turib, «qaychi» usulida uzunlikka sakrashdagi
kabi harakat qilib, oyoqlar holatini almashtirish.
5. Xuddi. 3- mashqning o‘ziku, lekin erga tushish paytida depsinuvchi oyoqni
pastga tushirmay, balki silkinch oyoqni unga etkazib, ikkala oyoqda s.rga tushish.
6. 3—5 qadamdan yugurib kelib, ko‘proq yuhoriga sakrash. Ikkala oyoqda,
odimlayotganday erga tushish (depsinuvchi oyoq oldinda, silkinch oyoq orqada).
7. SHuning o‘zi, lekin uadshning eng yuqori nuqtasida oyoqlar o‘rnini «qaychi»
haraka-ti bilan almashtirish. Odimlayotganday holatda ikkala oyoqda erga tushish
(depsinuvchi oyoq oldinda, silkiich oyoq orqada).
Metodik ko‘rsatmalar. «Qaychi» harakatlarini boldir bilan emas, balki sokdan
boshlab to‘zg‘ri bajarishga alohida e’tibor berish zarur, Sakrovchi havoda to‘ppa-
to‘g‘ri oyoqlarini yoki iliklarini «qaychi» qilmaydi, b.alki Yugurishni davom

ettirganday harakat qiladi. Bunday Yugurish kamroq uzun-likka saqraganda ham,
harakatlar amplitudasi kichikligiga qaramay, saqlab qolinishi kerak. Uchishdagi
Yugurish harakatlari bilan erga tushish oldidan silkinch oyoqni depsinuvchi
oyoqqa tomon tortish o‘zlashtirilgandan keyingina yugurib kelishni tezlatsa va
uzaytirsa bo‘ladi.
Yadro itqitish tехnikаsini tahlili va аsоslаri
Yadro itqitish chegaralangan doiradan (diametri 213,5sm) zarb bilan kelib,
yelkadan bir qo‘l bilan itqitib bajariladi. Itqitishdan oldin dastlabki holatda yadro
sportchining bo‘yni yonida bo‘lib, musobaqa qoidasiga binoan qo‘lning shu holati
sakrab-sakrab borish vaqtida o‘zgartirilmasligi kerak. Itqitayotganda yadroni yelka
chizig‘idan orqaga tortish mumkin emas. Itqitib bo‘lgandan keyin, uloqtiruvchi
doira ichida qolishi kerak.
Uloqtirish yadrolari turli xil og‘irlikda bo‘lishi mumkin, ammo
musobaqalarda qatnashuvchilarning jinsi va yoshiga qarab, ma’lum og‘irlikdagi
(3,4,5,6,7 kg 257 gr) yadrolar ishlatiladi.
Yadroning qancha uzoqqa tushgani doirani old tomoniga joylashtirilgan
segmentning ichki raxida yadro yerga tushganda qoldirgan izigacha bo‘lgan
masofasi ruletka (o’rama metr) bilan o‘lchanadi. Bir sportchining o‘zi har gal bir
xil eng qulay uchib chiqish burchagi hosil qilib, itqitadigan bo‘lsa, yadroning
uchish uzoqligi uning uchib chiqish paytidagi tezligiga bog‘liq bo‘ladi. Shuning
uchun musobaqa qoidasiga rioya qilib, yadroning eng yuqori boshlang‘ich tezlikda
uchib chiqishiga erishmoq kerak.
Yadro itqitishda hamma ma’qul ko‘rgani uloqtirish tomoniga orqa bilan
turishdan, engashibroq sakrab borish usuli itqituvchi qo‘l tomondagi oyoqda
sapchish usulidir. Sapchish deganda sapchish uchun chap oyoqni silkigan paytdan
to o‘ng oyoq yerga tushgangacha o‘tgan faza tushuniladi. Bunday sapchish usuli
doira kichikligi sababli gavdaning yadro bilan siljish tezligini salgina oshirishga
yordam beradi. (45-rasm)

45-rasm.
Yadro itqitishda dastlabki turish holati, aylanish va itqitish momentida oyoqlar
harakati
Eng kuchli itqituvchilarda sapchishdan yadro uchib chiqishigacha davom
etadigan itqitish jarayoni 0,8 soniyagacha davom etadi; sapchishga 0,45
soniyagacha, oxirgi kuchlanishga esa 0,35 soniyagacha vaqt sarflanadi. Sapchish
uzunligi 90–95 smgacha yetadi, sapchishda itqituvchining yadro bilan siljish tezligi
esa 2 m/sekunddan oshmaydi.
Sapchishda itqituvchining asosiy harakatlantiruvchi kuchi chap oyoqning
silkinch hamda o‘ng oyoqning depsinish kuchidir.
Yadroning sapchishi va itqituvchining kuch berishi natijasida hosil bo‘lgan
tezligi (19 metrga itqitilganda) 13 m/sekundga yetadi. Shu itqituvchi yadroni
turgan joydan itqitsa, yadroning uchish tezligi 12,3 m/sekunddan oshmaydi va
uchish uzoqligi 1,2–2 metrga kamayadi.
Sapchishga tayyorlanish va sapchish. Itqituvchi sapchish oldidan doiraning
uloqtirish yo‘nalishiga nisbatan orqa qismida turadi. Sapchish itqitish tomonga
nisbatan orqa bilan turib bajariladi.
Itqituvchining sapchish oldidan bunday dastlabki holati oxirgi kuchlanishdan oldin
bo‘ladigan keyingi holatga o‘xshash, shuning uchun ham, u sapchish vaqtidayoq

o‘sha holatga yaxshi tayyorlanib olishni ta’minlaydi. Shu bilan birga orqa o‘girib
turgan holatda sapchishni gavdani ancha chuqurroq engashtirib boshlash mumkin.
Itqitish tomoniga orqa qilib turgan holatdan sapchish boshlashdan oldin o‘ng oyoq
doira chambaragiga juda yaqin joylashtirilib, chap oyoq esa uchi bilan orqaroqda
yoki o‘ng oyoq yonida turadi. Ko‘zlar itqitish tomoniga – qarama-qarshi tomonga
qaragan bo‘ladi. Chap qo‘l oldinga-yuqoriga erkin ko‘tariladi.
Yadro itqitishda sapchishni bajarish vaqtida sportchi oldida quyidagi vazifalar
turadi: yadro bilan gavdaning gorizontal tezligini oshirish; oxirgi kuch berish
uchun qulay vaziyatga ega bo‘lish va sapchishdan oxirgi kuch berishga ravon
o‘tish uchun qulay sharoit hosil qilish.
Itqituvchi sapchishga tayyorlanayotganda, o‘ng oyog‘ining uchiga
ko‘tariladi va gavda og‘irligini unga o‘tkazib, chap oyog‘ini itqitish tomoniga
yuqorilatib, orqaga uzatadi. Keyin oldinga engashib, o‘ng oyoqda cho‘nqayadi-da,
chap oyoqni bukib pastga tushiradi yoki o‘ng oyoqqa yaqinlashtiradi. Shundan
keyin chap oyoq uloqtirish yo‘nalishida silkitilib, o‘ng oyoqda depsinib sapchiladi.
Chap oyoqni orqaga silkitayotganda itqituvchining og‘irligi o‘ng oyoqda bo‘ladi.
Chap oyoqni orqaga uzatish bilan birga itqituvchi ham o‘ng oyoqda turganicha shu
tomonga siljiy boshlaydi. Sonlarning bir-biridan uzoqlashuvi yuqori darajagacha
(120° va undanko‘proq) yetadi. Itqituvchi bu paytda oxirgi kuchlanishni boshlash
uchun xarakterli bo‘lgan holatda bo‘ladi. Faqat o‘ng oyoqda depsinib, uning iligini
chap oyoq tomon tortish, ya’ni sapchishni tugatishgina qoladi.
Oxirgi kuch berish. Ma’lumki, yadroning uchib chiqish tezligi sportchi
kuchining unga ta’sir etib borish yo‘li (masofasi) ning uzunligiga to‘g‘ri, sportchi
kuchining ta’sir etish vaqti miqdoriga esa teskari proportsionaldir. Shuning uchun
sportchi eng uzun yo‘lda eng katta tezlanish bilan itqitishga butun iroda kuchini
jalb etishi kerak. Bunday shaylanish musobaqada yuqori natija ko‘rsatish uchun
zarurdir.
Chap oyoq yerga tayanib turganda o‘ng oyoqni yerga bosib, itqituvchi tosini sal
olg‘a surib bura boshlaydi. Natijada gavda eshilib-buralib, keyingi ishda
qatnashadigan yirik mushak guruhlari cho‘ziladi-da, potensial energiya hosil

bo‘ladi. Mushaklar cho‘zilgandan keyin, ularning qayishqoqligidan foydalanib,
yadro itqituvchi tezda yelka kamarini buradi va qo‘lini to‘g‘rilab turib, yadroni
kerakli burchak ostida itqitib yuboradi.
Bir itqituvchining o‘zida, oxirgi kuch berish vaqtida, oyoqlarning to‘g‘rilanish
tezligi ko‘p omillarga bog‘liq bo‘lib, birinchi navbatda ma’lum burchak ostida
yengish kerak bo‘lgan inersiya kuchiga hamda gavda va qo‘lning to‘g‘rilanish
kuchiga bog‘liqdir. Gavdani yadro bilan birga to‘g‘rilash va burish uchun (ta’sir
aks ta’sirga tengdir, degan qonunga binoan) oyoqlarga bosim ortib, bu ularning
to‘g‘rilanish tezligi o‘zgarishiga ta’sir etadi.
Kuch berishning oxirgi qismida oyoqlar, gavda va qo‘l harakatlarining bir
vaqtda bo‘lmasligiga oyoqlarning shoshilinch ravishda to‘g‘rilanishi sabab bo‘ladi.
Oyoqlar ishining samarasiga ularning tez to‘g‘rilanishiga qarab emas, balki,
avvalo, ish quvvati va harakatning yo‘nalishiga qarab baho berish kerak.
Yangi boshlaganlar yadroni itqitib yuborayotganda tirsak bo‘g‘imining
to‘g‘rilanishi tirsak oldinga chiqishidan oldin boshlanishiga e’tibor berishlari
kerak. Bunday harakat qo‘lning tezroq yozilishiga va yadroning barmoqlardan
sirg‘anib ketmasligiga yordam beradi. Yelka kamarini qo‘l bilan birga burish
qo‘lning tirsak bo‘g‘imini to‘g‘rilashdan oldin boshlangani sababli, ko‘pincha
tirsakni oldinga chiqarib yuborib xato qilishadi.
Yadro uchib chiqishidan oldin, o‘ng oyoqda depsinish tugagandan keyin, sakrab
oyoqlar almashtiriladi. Oxirgi kuch berishidan oldin yerga tarang qo‘yilgan chap
oyoq harakatda tana massasi bosimi ta’sirida sal bukiladi va shu zahoti tezda
to‘g‘rilana boshlaydi. (46-rasm)

46-rasm.
Yadro itqitish fazalarining umumiy ko‘rinishi
Yadroning uchib chiqish vaqtida o‘ng qo‘l va chap oyoq yadroning uchish
yo‘nalishidagi bitta tik tekislikda bo‘ladi. Itqitish oxirida o‘ng yelka, odatda, chap
yelkadan yuqori turadi, lekin bu chap yelkani maxsus pasaytirish kerak degan so‘z
emas, albatta. Yadroni itqitib yuborayotganda, uni tezlantirib yuborish uchun
itqituvchi panjasi va barmoqlari bilan unga oxirgi kuch berib yuborishi juda ham
muhim. Quyidagi (47-rasm) tabiiy musobaqa sharoitida yadro itqitish momentini
ko‘rish mumkin.
47-rasm.
Yadro itqitish jarayoni

Chap qo‘l harakati ham katta ahamiyatga ega. Sapchib, o‘ng oyoq yerga
qo‘yilgandan so‘ng, oxirgi kuchlanishdan oldin chap qo‘l yon tomondan aylantirib,
orqaga faol tortiladi. Itqitishuvchi bu bilan mushaklarni yaxshiroq taranglab, oxirgi
kuchlanishda gavdani to‘g‘rilashga va uning muvozanatini saqlab qolishga yordam
beradi. (Techniques of Athletics and Teaching Progressions - I.A.A.F., 3 Hans
Crescent, Knightsbridge, London SWIX, England)
Itqituvchi boshining holati, uning oldinga qarashiga mos bo‘ladi. Eng usta
itqituvchilar sakrab, oyoqlar holatini faol o‘zgartiradilar va o‘ng oyoqni segmentga
tirab, tananing oldinga harakatini to‘xtatadilar. Oyoqlar holatini faol va o‘z vaqtida
o‘zgartirish uchun tez va boshqa harakatlarga mos depsinmoq kerak.

A dabiyotlar
1. Yengil atletika. Andris E.R., Kudratov R. O’quv qo’llanma. - T:. UzDJTI. 1998 y.
2. Yengil atletika. D.P.Markov, N.G.Ozolin umumiy taxririda. - T:. O’qituvchi"
nashriyoti. 1971 y. 660 bet.
3. Jismoniy tarbiya va sport mashg’ulotlari. Usmonxodjayev T.S., Raximov M.M.,
Kudratov R.K., Meliyev X.A., Rasulova T.R., Qurbonov S. (o’quv qo’llanma).
Toshkent. "O’qituvchi". 2005 y. 352 bet.
4. Legkaya atletika. Uchebnik dlya institutov fizicheskoy kultura. Pod obd. red.
N.G.Ozolina, V.I.Voronkina, YuN. Primakova. FiS, 1989 g.
5. Shakirjanova K.T. Yengil atletika (musoba q a q oidalari). O’q uv qo’ llanma. "Lider
press". - T:. 2007 y. — 350 bet.

Sаkrаsh tехnikаsini tahlili va аsоslаri

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish