Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 725.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение doc
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Самарқанд вилоятида қишлоқ туризимини ривожлантиришнинг географик хусусиятлари

Купить
САМАРҚАНД ВИЛОЯТИДА ҚИШЛОҚ ТУРИЗИМИНИ РИВОЖЛАНТИРИШНИНГ ГЕОГРАФИК ХУСУСИЯТЛАРИ МУНДАРИЖА И БОБ. ҚИШЛОҚ ТУРИЗИМИ ГЕОГРАФИК ТАДҚИҚОТ ОБЪЕКТИ СИФАТИДА. 1.1.Қишлоқ туризими илмий-назарий асослари 1.2. Қишлоқ туризими ривожланиши босқичлари. 1.3.Ўзбекистонда қишлоқ туризимини ривожлантиришнинг географик хусусиятлари ИИ БОБ. САМАРҚАНД ВИЛОЯТИДА ҚИШЛОҚ ТУРИЗМИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ОМИЛЛАРИ ҲАМДА ИМКОНИЯТЛАРИ 2.1.Самарқанд вилояти қишлоқ туризимини ривожлантириш омиллари. 2.2.Самарқанд вилояти қишлоқ туризимининг ривожлантириш имкониятлари 2.3.Самарқанд вилояти қишлоқ туризимининг ривожланиш салоҳиятин и баҳолаш. ИИИ БОБ. САМАРҚАНД ВИЛОЯТИ ҚИШЛОҚ ЖОЙЛАРИДА ТУРИЗИМИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ИСТИҚБОЛЛАРИ 3.1.Самарқанд вилояти туризимни ривожлантиришни ўзига хос хусусиятлари. 3.2.Самарқанд вилояти қишлоқ туризимидаги қулай тиранзит географик жойлашув. 3.3.Самарқанд вилояти қишлоқ туризимининг ривожланиш салоҳияти ички тамондан баҳолаш. ХУЛОСА Фойдаланган адабиётлар Кириш Мавзунинг долзарблиги . Ҳозирги кунда туризмнинг жаҳон хўжалигидаги ҳиссаси йил сайин ошиб, у муҳим макроиқтисодий тармоқлар қаторида ривожланмоқда. Мазкур соҳа дунёдаги кўпгина давлатларнинг даромад манбаи сифатида уларнинг миллий иқтисодиётида асосий ўрин тутмоқда. Шу жиҳатдан Ўзбекистонда мазкур тармоққа эътиборни кучайтириш муҳим масалалардан биридир. Бугунги кунда жаҳонда юз бераётган глобализация жараёнларининг тезлашиб бориши давлатлардан туризм тармоғини ривожлантириш орқали муҳим масалаларни эчиш имкониятини яратишни тақозо этмоқда. Шу жумладан, республикамизда олиб борилаётган ислоҳотларнинг муҳим йўналишларидан бири туризм соҳасини ривожлантириш энг долзарб вазифалардан бири сифатида белгиланди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил учун мўлжалланган энг муҳим устувор вазифалар ҳақидаги Олий Мажлисга Мурожаатномасида “...туризмни ривожлантириш, соҳага инвестициялар жалб этиш, кадрлар салоҳиятини ошириш бўйича комплекс чоралар кўришимиз лозим. Бизда туризм кўпинча қадимий шаҳарларимиз, тарихий-маданий ёдгорликлар доирасида чекланиб қолмоқда. Ваҳоланки, мамлакатимизнинг бетакрор табиати, миллий қўриқхоналар, тоғли ҳудудларда туризмни ривожлантириш учун катта салоҳият мавжуд. Айниқса, тиббиёт туризми, зиёрат туризми ва экотуризмни ривожлантириш нафақат иқтисодиёт, балки ижтимоий соҳалар ривожига ҳам катта туртки беради. 2019-2025 йилларда Туризмни ривожлантириш миллий консепсиясини ишлаб чиқиш ва шу асосда 2025 йилда юртимизга ташриф буюрадиган хорижий сайёҳлар сонини 7 миллион нафарга, туризм экспортидан келадиган йиллик даромадни эса 2 миллиард АҚШ долларига этказиш лозим” –деб вазифа белгиланганини келтириб ўтиш мумкин. Бундан ташқари, ушбу соҳани жадал ривожлантириш мақсадида Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2019 йил 5 январдаги ПФ-5611-сонли “Ўзбекистон Республикасида туризмни жадал ривожлантиришга оид қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги фармони ҳамда ПҚ-4095-сонли “Туризм тармоғини ривожлантиришга оид чора-тадбирлар тўғрисида”ги қарорини келтириб ўтиш мумкин. Ушбу қарорда 2019-2021 йилларда Ўзбекистон Республикасида меҳмонхоналар қуришнинг мақсадли параметрлари, истиқболли инвестиция лойиҳалари, замонавий ахборот технологияларини татбиқ этиладиган маданият объектлари ва муассасалари белгилаб берилди. 2017-йилда жаҳон туризм ҳаракатларида 1,1 млрд га яқин турист иштирок этди. Ўзбекистонга келувчи хорижий туристлар сонида ҳам ортиш кузатилди ва бу кўрсаткич 5,5 млн кишини ташкил қилди. Туризм фаолияти билан шуғулланувчи корхоналарнинг сони 680 та бўлиб, бу кўрсаткич йилдан-йилга ошиб бормоқда. Ўзбекистоннинг кўҳна тарихи, қадимий маданий мероси жаҳон туристларини ўзига чорлаб келган бўлса-да, собиқ шўролар даврида хорижий мамлакатлар билан бевосита туристик алоқалар ўрнатиш ва ҳамкорлик қилиш чегараланган эди. Ўзбекистон мустақилликка эришгандан сўнг туризм соҳасини жаҳон андазаларига кўтариш масаласи жиддий муҳокама қилиниб, бу соҳани янгидан ислоҳ қилиш бўйича Туризм тўғрисидаги қонун, Президент фармон ва қарорлари ва давлат дастурлари қабул қилинди. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2018 йил 3 февралдаги «Ўзбекистон Республикаси туризм салоҳиятини ривожлантириш учун қулай шарт-шароитлар яратиш бўйича қўшимча ташкилий чора-тадбирлар тўғрисида»ги ПФ-5326-сон Фармонининг 10 бандида туристик карталар тайёрлаш масаласининг қўйилганлиги географлар олдига катта вазифалар белгилаб беради. Шунингдек, фармон бандларида ҳудудлар туристик имкониятларини янада ривожлантириш масалалари ҳам белгилаб қўйилган. Демак, “ҳудуд эгаси” бу албатта географлардир. Шунинг учун ҳар бир ҳудудлар, мамлакатлар, хаттоки туман, қишлоқ, тоғ ва дарёлар, чўллар туристик нуқтаи назаридан тадқиқ этилиши лозимдир. География фани ХХ асрнинг икинчи ярмига келиб янги йўналишлар, яъни, аҳолига хизмат кўрсатиш, тиббиёт, рекреация ва туризм каби тармоқларни ўргана бошлади. Шу жиҳатдан ушбу фанда туризмни ҳудудий томонларига ҳам қизиқиш ошиб бормоқда. Фаннинг табиий география тармоғи рекреация ресурсларини табиий географик хусусиятларини ўрганса, иқтисодий ва ижтимоий географияда эса, туризм ҳамда рекреация ресурсларини баҳолаш ва улардан фойдаланиш, ҳудудий туристик мажмуалар ва туристик раёнлаштиришга катта эътибор қаратилади. Сўнгги йилларда Ўзбекистон Республикасининг сайёҳлик салоҳияти жадал сур`атлар билан ривожланиб бормоқда. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2016 йил 2 декабрдаги ПФ-4861 -сон «Ўзбекистон Республикасининг туризм соҳасини жадал ривожлантиришни таьминлаш чора-тадбирлари тўғрисида » ги Фармони, 2018 йил 3 февралдаги ПФ-5326- сон «Ўзбекистон Республикаси туризм салоҳиятини ривожлантириш учун қулай шароитлар яратиш бўйича қўшимча ташкилий чора-тадбирлар тўғрисида»ги Фармони , 2018 йил 6 февралдаги ПҚ-3509-сон « Кириш туризмини ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида »ги Қарори, 2018 йил 7 февралдаги ПҚ-3514-сон « И чки туризмни жадал ривожлантиришни таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида »ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меьёрий - ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу магистрлик диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади. Тадқиқот объекти сифатида Самарқанд вилояти қишлоқ жойлари туристик объектлари танланган. Ишнинг предмети сифатида Самарқанд вилоятида қишлоқ жойлари туризмини ҳудудий ташкил этиш ва ривожлантириш географик ҳусусиятлари ҳисобланади. Ишнинг мақсади Самарқанд вилоятида қишлоқ жойларида туризмини шаклланиши ва ривожланишининг асосий хусусиятлари географик жиҳатдан тадқиқ этишдан иборатдир. Ишда қуйидаги вазифалар белгиланди ва ҳал қилинди: - хорижий мамлакатларда қишлоқ туризмини ривожлантириш ва ўрганиш тажрибасини умумлаштириш; - қишлоқ туризмининг рекреацион соҳанинг бошқа тармоқлари орасида тутган ўрнини асослаш; - Самарқанд шароитида турли кенг миқёсдаги қишлоқ туризмини ривожлантириш омилларининг ижтимоий-иқтисодий ва табиий гуруҳларини аниқлаш; - Қишлоқ туризмини ривожлантириш потенциаллари нуқтаи назаридан Самарқанд вилоятининг айрим ҳудудлари ва муниципалитетларининг табақаланишини баҳолаш; - аҳолининг алоҳида аҳоли пунктлари даражасида рекреантларни қабул қилишга тайёрлигини ҳисобга олган ҳолда қишлоқ туризмини ривожлантириш истиқболларини таҳлил қилиш. Услубий ва ахборот базаси. Қишлоқ жойларида туризм ишлаб чиқариш кучларини ривожлантириш, жойлаштириш, меҳнат ресурсларидан оқилона фойдаланиш ва аҳоли ижтимоий муаммоларини ҳал этишда, шунингдек, дам олиш, соғломлаштиришда муҳим аҳамиятга эга. Мазкур фаннинг кўпгина қирралари билан «узоқ хориж» давлатларидан И.Г.Кол, А.Геттнер, Р.Бланшар, А.Мариотти, В.Уницикер, Cорнелиу Иату, МДҲ давлатларида А.Ю.Александрова, Н.Н.Баранский, Ю.А.Веденин, С.Р.Ердавлетов, П.Н.Зачиняев, И.И.Пирожник, Ю.Д.Дмитревский, Н.С.Мироненко, А.Низамиев, э.А.Окладникова, И.Т.Твердохлебов, Н.С.Фалкович ва бошқа олимлар изланишлар олиб борган. Айни вақтда, республикамизда ҳам туризм географиясининг айрим муаммолари бўйича З.М.Акрамов, э.А.Аҳмедов, Ш.А.Азимов, А.Зокиров, Ф.Комилова, А.А.Рафиқов, А.Солиев, А.Нигматов, Т.Тошмуродов, Б.Ҳусанбоев, Н.Тўхлиев, А.Таксанов, А.Юсупов, Р.Хайитбоев, Н.Т.Шамуратова, Х.Маматқулов каби мутахассислар шуғулланган. Ушбу иш таркибий жиҳатдан, 3 та боб ва параграфлар ҳамда хулоса, фойдаланган адабиётлардан иборат. 1-қисмдаги бобларда қуйидагича: 1-боб туризм географиясининг предмети, мақсади ва вазифалари, 2-боб туризм турлари ва классификацияси, 3- боб туризмни ривожлантириш омиллари, 4-боб туризм географиясининг тарихи ва ривожланиши ҳамда индустрияси, 5-боб туризм дестинацияси каби масалалар ёритилган. 2-қисм бобларидаги туристик регионлар Бутунжаҳон туристик ташкилотининг раёнлаштириш тамойили асосида кўриб чиқилган. Жумладан: 6-бобда жаҳоннинг туристик регионлари, 7-боб Европа мамлакатларида туризм географияси, 8-боб Америка мамлакатларида халқаро туризм географияси, 9-боб Осиё–Тинч океани региони мамлакатлари халқаро туризм географияси, 10-бобда Ўрта шарқ региони мамлакатлари халқаро туризм географияси, 11-боб Африка ва бошқа минтақалар мамлакатлари туризм географияси ёритилган. Ўқув қўлланманинг 3-қисмида: 12-боб Ўзбекистоннинг туризм имкониятлари ва салоҳияти, 13-боб Ўзбекистонни туристик раёнлаштириш масалалари, 14- боб Самарқанд вилоятининг табиий ва маданий туристик ресурслари кўриб чиқилган. I БОБ. ҚИШЛОҚ ТУРИЗИМИ ГЕОГРАФИК ТАДҚИҚОТ ОБЪЕКТИ СИФАТИДА 1.1. Қишлоқ туризими илмий-назарий асослари Маълумки, бундан 15-20 йиллар авваллари туристик объектларнинг асосий қисми шаҳаҳар жойларда ва қисман шаҳар атрофларида ҳудудларда туристларни қабул қилиш ва хизмат курсатиш имкониятлари мавжуд бўлган булса, бугунби кунга келиб қишлоқ жойлардаги туристик объектлар ҳам халқаро маршрутларга кириб бориши қишлоқ туризимини ҳудудий ташкил этиш ва ривожлантиришда муҳим қадамлардан бири бўлди, десак муболаға бўлмайди. Географик тадқиқотларда аҳоли манзилгоҳлардан бири ҳисобланган шаҳарлар кенг кўламли ўрганилган. Аммо қишлоқ жойлар туристек жихатдан нисбатан кам ўрганилган. Бинобарин қишлоқ жойлар ҳам мураккаб ижтимоий категориялардан ҳисобланади География фанлар тизимида қишлоқ жойлар –бу комплекс тадқиқот обектларидан биридир. Қишлоқ жойлар - бу шаҳарлардан ташқаридаги аҳоли яшайдиган барча жойлардир. Қишлоқ жойларга берилган бундай қисқа ва лўнда таърифни В.А.Максимов (1992) янада ривожлантирган ҳолда, уни табиий шароит ва ресурислар, қишлоқ аҳолиси ва унинг ўзига хос турмуш тарзи, одамлар меҳнати натижаси-турли-туман асосий фондлар, қишлоқ аҳолисининг ишлаб чиқариш фаолияти кабилар билан бойитди. Қишлоқ жойларни географик тадқиқ этишнинг методологик муамоларидан бири уни ўрганишдаги турли йўналишларни ўзаро нисбати ва боғлиқлигидир. Сўнгги йилларда қишлоқ жойларни социал-географик жиҳатдан тадқиқ этиш ишлари кучаймоқда. Уларни асосий мазмуни эса қишлоқ жойларнинг барча қираларини аҳоли ва унинг турмуш шароитлари ва фаолияти нуқтаи-назардан баҳолашга қаратилган. Қишлоқ жойларнинг барча элементлари бир хилда ўрганилган деб бўлмайди. Қишлоқ хўжалигидан ташқари моддий ишлаб чиқаришнинг бошқа элементлари, ва шунингдек хизмат кўрсатиш сохалари, қишлоқ туризими, агротуризим, каби соҳалар яхши ўрганилмаган. Қишлоқ туризми - фарм тоур, рирал тоур. Дам олиш вақти ҳар қандай шаҳарлик учун қишлоқдами ёки дала ховлидами жуда ҳам мароқлидир. Бу хаёт талаби бўлиб, доимо дала ховлиларини ёки бошқа жойларни кўп йиллар давомида синалган ва текширилган жойларда дам олиш учун ижарага олинади. Ҳозирги вақтда қишлоқ туризми алоҳида даромад келтирадиган тур ҳисобланиб, дунё туризм хизмат бозорида алоҳида ўрин тутади.Қишлоқ туризми денгиз курортлари каби катта ҳажмлар билан рақобатлаша олмаса ҳам, шунга қарамай туризм ишларида алоҳида ўрин тутиб, уни ўрганиб ривожлантириш алоҳида эътиборга лойиқ. Қишлоқлардаги аҳолиниг самимийлиги, табиатнинг тозалиги, экологик жиҳатдан қулайлиги туфайли унинг келажаги бор. Лекин, шунга қарамай, хорижий туроператорларнинг фидойилиги, туристларни ўз қишлоқларига тортиши, туристларни ўз халқининг ва давлатининг ривожланиши учун олиб келиши, иш жойларини ташкил этишлари, ўз юртининг туристлик ресурсларини мустаҳкамлаб, давлатга валюта олиб киришлари ва шу даромадларидан солиқлар тўлаб хазинани тўлдиришлари тахсинга лойиқ. Қишлоқ жойлар шаҳар ва шаҳарчалардан ташқаридаги ҳудудлар бўлиб, уларда қишлоқ хўжалигида мунтазам фойдаланадиган ерлар ҳамда доимий аҳоли, манзилгоҳлари (пунктлари) мавжуд бўлиши керак. Демак, қишлоқ жойлар географик картада ареал, майдон кўринишида, қишлоқ аҳоли пунктлари эса улар ичидаги нуқтасимон шаклдаги жамиятнинг ижтимоий ҳудудий ташкил этиш бирлиги ҳисобланади. Қишлоқлар шаҳарларга қараганда аҳоли яшаш жойининг қадимийроқ шаклидир. Тўғри қадимда дастлабки аҳоли манзилгоҳлари шаҳар ёки қишлоқ деб аталамаган. Қишлоқларнинг вужудга келиши ижтимоий меҳнат тақсимотида суғорма деҳқончилик маднияти ривожланиши билан боғлиқ бўлган. Айтиш мумкинки, дастлабки, шаҳарларнинг келиб чиқиши қишлоқлар билан боғлиқ бўлган. Шу боис, Ер юзасининг энг қадимий шаҳарлари ҳам айнан Яқин шарқ, Ҳозирги Исроил, Иордания, Сурия ҳудудида шаклланган. Қишлоқларнинг бундай эволюцион тарзида пайдо бўлиши ва ривожланиши И.Мечниковнинг дарё (суғорма деҳқончилик) цивилизацияси ёки маданияти консепциясига мувофиқ юз берган. Шу нуқтаи назардан Шарқ тарихи маданиятини қишлоқ ва шаҳарларнинг ажралмас бирлиги деб таърифлашган. Бошқа ҳудудларда эса, қишлоқларнинг вужудга келиши макон ва замон жиҳатдан фарқ қилиб, ўзгача амалга ошган. Қишлоқ ва шаҳарлар ўзига хос географик бўлиб, бирининг ривожланиши иккинчисига боғлиқ. Қолаверса, қишлоқ борки, шаҳар бор, шаҳар борки қишлоқ бор. Демак, уларнинг бугунги кунда бир-бирисиз тасввур қилиб бўлмайди ва аҳоли ижтимоий ҳаётини бундай ҳудудий ташкил этиш шакллари доимийдир. Қишлоқлик, қишлоқнинг асл моҳияти, қишлоқ ҳаёти тарзи ва шароитини тўлиқ ҳис қилиши учун , бироз бўлсада, шаҳарда яшаб кўриши керак. Бинобарин, шаҳарга доимий яшаш учун кўчиб келган қишлоқлик бутун умр давомида шаҳар қадри ва моҳиятини вақтинча бўлсада, қишлоқда яшаб кўрган шаҳарлик кўпроқ билади ва тўғри баҳолайди. Хуллас, қишлоқ ҳам шаҳар ҳам гўзал. Бироқ, уларнинг чиройга эга, агар қишлоқ жойлар кўпроқ табиати билан дилкаш бўлса шаҳарлар ҳашаматли бинолари-ю, замонавий хиёбонлари билан гўзал. Қишлоқ жойлар ёки асосан қишлоқ хўжалиги билан шуғулланувчи аҳолининг ҳудудий ташкил этиш шакли экан, шу моҳиятдан география хусусан иқтисодий ва муҳим тадқиқот обейкти ҳисобланади. Қишлоқ жойлар қатор функсияларни (вазифаларни) бажаради. Масалан, уларнинг иқтисодий, ижтимоий демографик, экологик ва бошқа функсиялари мувжуд. Ўз навбатида, қишлоқ хўжалиги ёки иқтисодиёти ҳам турлича. Одатда, қишлоқ хўжалигини қишлоқ хўжалиги маҳсулотларини етиштирувчи тармоқ сифатида қарашади. Аслида эса у ҳам анча мураккаб тизим бўлиб бевосита “тор “ маънодаги қишлоқ хўжалигидан ташқари қатор соҳаларни қамраб олади. Шу нуқтаи назардан қишлоқ хўжалигини жаҳон хўжалиги, халқ (миллий) хўжалиги каби умуман хўжалигининг (иқтисодиётнинг) ҳудудий ташкил этилишини алоҳида таксаномик бирлиги ёки буғини сифатида кенг маънода талқин қилиш ҳам зарур. Қишлоқ жойлар географик ўрганишида уларга ўзига хос агроланшафт, ҳудудий, мажмуа ёки ҳудудий ижтимоий-иқтисодий тизим кўринишида метадалогик ёндашув мақсадга мувофиқ ҳисобланади. Шундан келиб чиққан ҳолда қишлоқ жойларни ўрганишда комплекс ва сестимали ёндашув ҳудудийлик тарихийлик ( баъзи олимлар уни даврийлик деб аташади ) тамойиллар, қўлланилади. Улар статистик, тарихий ва географик таққослаш, катографик тизим-таркиб гуруҳлаш, раёнлаштириш ва бошқа методлар асосида амалга оширилади. Қишлоқ жойларни ўрганишда улар жойлашган ҳудуднинг табиий географик шароитига алоҳида этибор бермоқ лозим. Хусусан, жойнинг иқлим шароити релифи сув ва тупроқ ресурслари, усимлик дунёси кабилар муҳим аҳамиятга эга. Ўзбекистонда аксарият қишлоқлар гидрологик шаҳобчалар буйида ёки уларнинг қуйи қисмида тарихан шаклланган. Сойлар дарёлар сув омборлари ва ирригация каналлари қишлоқлар географиясини куп жиҳатдан белгилаб беради. Сойлар ёймаси ва улардан тарқалган каналлар ариқлар куп қул меҳнати талаб қилувчи суғорма деҳқончиликнинг ривожланиши асосида йирик қишлоқлар вужудга келган. Табиий географик омил қишлоқларнинг чул воҳа ва водий тоғ ва тоғ олди ҳудудларда жойланиши, уй жой қурилиш шакли уларнинг минтақавий хусусиятларини тафсифлаб беради. Шунингдек турли табиий офатар эҳтимоли мавжуд бўлган (сурилма, ўприлиш сел келиш холатлари, зилзила кучли шамол ва ҳ к ) ҳудудларда ўрнашган қишлоқлар қулай географик ўрнига эга эмас. Шундай қилиб қишлоқлар шаҳарларга нисбатдан табиий шароит билан чам барчас боғлиқ булади. Мадомики қишлоқ хужалиги бевосита табиий географик шароит таъсирида ривожланар экан, унинг қишлоқлар географиясига таъсири ҳам ҳеч қандай шубҳа қолдирмайди. Қолаверса маҳаллий қурилиш материаллари қум шағал, оҳак тош ва бошқалар ҳам қишлоқлар қиёфасининг шакилланишида муҳим рол ўйнайди. Қишлоқлар шакилланиши ва ривожланишининг асоси иқтисодиёт тармоқлари ташкел қилади. Бу жиҳатдан қишлоқлар 3 тоифага бўлинади. 1 қишлоқ хужалигига ихтисослашган, қишлоқ хужалигига ихтисослашмаган ва аралаш қишлоқлар. Ўз навбатида, қишлоқ хужалигига ихтисослашган қишлоқ боғдорчилик ва узумчилик, суғорма деҳқончилик, чорвачилик бн шуғулланган қишлоқлардан ташкил топади. Бу қишлоқ хужалик тармоқларининг қишлоқ ҳосил қилиш қобилияти ҳам ҳар хил. Нисбатан катта қишлоқлар суғорма деҳқончилик ривожланган раёнларда вужудга келади, чорвачилик бн шуғулланган аҳолининг яшаш манзиллари унча катта булмайди. Қишлоқ хужалигига ихтисослашмаган қишлоқлар темир юл бекатлари, метеорологик стансия рекрация ва туристик соҳалар, қазилма бойликлар, сув омборлари ва каналлар асосида шаклланган бу қишлоқларнинг аҳолиси ҳам унча куп булмайди. Ишлаб чиқариш салоҳияти катта булмаслиги сабабли бундай қишлоқларнинг аксарияти шаҳар ёки шаҳарча мақомига эга эмас. Аралаш типидаги қишлоқлар юқоридаги икки сохаларнинг ривожланиши ёки одатда қишлоқ хужалиги ва у бн боғлиқ саноат корхоналар негизида вужудга келган. Бундай қишлоқларнинг катта кичиклигини уларнинг бажарадиган функсияси билгилаб беради. Бу аҳоли пункитлари географиясининг энг муҳим қонуниятлардан биридир. Собиқ иттифоқ даврида қишлоқлар шаҳарлашув (урбанизация ) нуқтаи назаридан иккига яъни истиқболли ва истиқболсиз қишлоқларга ажратилиб, гуёки уларнинг тақдири олдиндан айтилиб берилар эди. Аслида эса, ҳар қандай қишлоқ у катта ёки кичик булмасин экан, унинг албатта иқтисодий ҳаётий замини бор чунки бундай моддий асосига эга булмаган қишлоқ аста секин, ўз ўзидан юқолиб кетади. Қишлоқларнинг катта кичиклиги уларнинг функсиясига боғлиқ булиши бн бирга бундай аҳоли манзилгоҳларида аҳолига ҳизмат курсатиш ва сервис соҳасини ривожлантириш шароити турлича булади. Қишлоқ аҳоли пункитлари зич жойлашган ҳудудларда узига хос қишлоқ агломеацияси шаклланиб улар доирасида ҳам маятниксимон миграция кузатилади. Аҳолига хизмат курсатиш соҳалари масалан таълим соғлиқни сақлаш тизими қишлоқ жойларда поғанасимон иерархиялари ташкил этилади. Бу Б Кристаллернинг марказий ўринлар ғоясига биноан майда қишлоқларда таълим ёки соғлиқни сақлаш тизимларининг энг қуйи босқичи жойлашади, қишлоқлар катталашиб борган сари уларда ташкел этилган бу соҳаларга тегишли обекитлар ҳам катталашиб боради. Масалан, энг катта қишлоқларнинг бариларида йирик кутубхона касалхона ихтисослашган савдо дўконлари, банк, супирмаркитлар ташкил этилади. Қишлоқлар дам олиш масканлари (рекрация) ва тузумини ривожлантиришда ҳам катта аҳамиятга эга. Сулим ва соя салқин гузал манзарали жойлар республикамизда куплаб топилади. Хусусан сой ва булоқлар буйидаги қишлоқларда турли оромгоҳ ва сихатгоҳлар ташкел этилган. Айни вақтда қишлоқ жойлардамаҳаллий диний агротузим ва экотуризимини ривожлантириш имкониятлари ҳам катта. Турли хил қадамиёлар балиқмозор ёки чинорлар ғор ва шар шаралар ажойиб тоғ ёки воҳаландшафтлари миллий халқ уйинлари маросим ва туйлари таомлари ва либослари ҳам муҳим туристик аҳамиятга эга. Сўлим ва соя салқин гўзал манзаралари жойлар республикамизда кўплаб топилади. Хусусан сой ва булоқлар буйидаги қишлоқларда турли оромгоҳ ва сиҳатгоҳлар ташкил этилган айни вақтда қишлоқ жойларда маҳаллий диний агротуризм ва экотуризмни ривожлантириш имкониятлари ҳам катта. Турли хил қадмжолар, балиқмозор ёки чинорлар ғорлар ажойиб тоғ ёки воҳа ландшафтлари миллий халқ ўйинлари маросим ва туйлари таомлари ва либослари ҳам туристик аҳамиятга эга. Агротуризим маҳаллий ва минтақавий иқтисодиётнинг “ қадам-бақадам “ ривожланишида асосий рол ўйнайди. Шунингдек , турли хил археологик топилмалар , қўрғон ва тепалар , қадимги ирригация иншоатлари илмий ва халқаро туризмни ҳудудий ташкил этишда омил бўлиб хизмат қилади . Қишлоқ жойлар геграфиясини тадқиқ қилишда марказий ўринни , албатта аҳоли эгаллайди . Чунки , қишлоқ , энг авалло, аҳоли яшайдиган жой , манзил ҳисобланади. Аҳоли эса ўз-ўзини такрор барпо қилиш хусусиятига эга бўлиши баробарида у моддий ва маънавий бойликларнинг яратувчиси ва айни вақтда бу бойликларнинг эсътимолчиси ҳамдир. Қишлоқ жойлар аҳолисини геграфик ўрганишда икки хил ёндашув мавжуд . Биринчиси бу жойлар аҳолисини “ ёппасига “ , яъни қишлоқ туманлари , вилоят ёки республика қишлоқ аҳолисининг жойлашуви , зичлиги каби умумий хусусиятларини таҳлил қилиш бўлса , иккинчи йўналиш қишлоқ аҳолисини қишлоқ аҳоли пунктлари даражасида тадқиқ этишдан иборатдир . Аммо бу икки йўналиш , тизим-таркиб тамойилига ўхшаш , бир-биридан кескин фарқ қилмайди , аксинча , уларни ўзаро мувофиқлаштирган ҳолда ўрганиш яхши натижалар беради , бинобарин , бу икки йўналиш бир-бирини тўлдиради ва тадқиқот чуқурлиги, мукаммалигини таъминлайди. Қишлоқ аҳоли пунктлари ўрганилганда улар, энг авалло классификациялаштирилади. Бу жиҳатдан қишлоқлар уч асосий синфга бўлинади; кичик қишлоқлар ( аҳоли сони 1000 кишигача ), ўрта ( 1000 – 3000 киши ) ва катта ( 3000 киши ва ундан ортиқ ) қишлоқлар. Махсус тадқиқотларда бу гуруҳлаштириш янада аниқроқ даражада бажарилади . Бунда масалан , қишлоқларнинг катта – кичилиги бўйича қуйидаги синфларга ажаратиш мумкин ; Майда қишлоқлар – аҳоли сони 500 кишигача ; Кичик қишлоқлар – 500 – 1000 киши ; Ўрта қишлоқлар – 1000- 3000 киши ; Катта қишлоқлар – 3000 – 5000 киши ; Йирик қишлоқлар – 5000 кишидан зиёд Қишлоқ аҳоли пунктларнинг юқоридаги гуруҳларга ажратилиши тасодифий эмас, албатта. Турли босқичдаги қишлоқлар хўжалигининг ихтисослашуви ва мужассамлашуви , уларда таълим савдо , соғлиқни сақлаш , молия тизимига тегишли муассасалар , ишлаб чиқариш ва ижтимоий инфратузилма шаҳобчалари ҳар хил бўлади . Қишлоқларнинг катта – кичиклиги , аввал та ъкидланганидик , уларнинг қайси соҳага ихтисослашувига боғлиқ . Ўз навбатида , қишлоқларда аҳоли сонинг кўп ёки камлиги хизмат кўрсатиш ва сервис соҳасини жойлаштиришга кўрсатади . Қишлоқ аҳоли пунктларини ўрганиш уларни карталаштириш ва раёнлаштиришни тақазо этади . Релефи мураккаб бўлган ҳудудларда қишлоқларни баландлик минтақалари бўйича ўрганиш муҳим аҳамият касб этади . шунингдек , уларни дарё ҳавзалари , чўл , воҳа ва водий , шаҳар атрофи даражасида тадқиқ қилиш ҳам катта географик ма ъ нога эга . Географик таҳлил қишлоқларва қишлоқ аҳолиси зичлиги , қишлоқлар ўртасидаги ўртача масофа ва бошқа кўрсаткичларни аниқлашни ҳам талаб қилади . Қишлоқ аҳоли пунктларини геграфик ўрганиш катта – кичиклигига кўра гуруҳлашдан ташқари уларни бажарадиган вазифасига ( функсияси ) бўйича алоҳида типларга ажратишни назарда тутади . Қишлоқларнинг уч асосий функсияга бўлиши ҳақида аввалроқ айтилган эди . Шу билан бирга қишлоқларни оддий ва қишлоқ фуқаролари йиғинлари , баъзан қишлоқ туманлари маркази вазифасини бажарувчи гуруҳларга ажратиш ҳам мумкин . Уларни раёнлаштириш эса табий – хўжалик раёнлари доирасида амалга оширилади . Чунки , табий шароит , агроиқлимий ресурслар ( намлик , ҳарорат , тупроқ ) қишлоқ хўжалиги тармоқларининг жойлашуви ва ихтисослашувига таъсир кўрсатади , улар эса , ўз навбатида , қишлоқлар геграфиясини катта кичиклиги ва функсионал типларини белгилаб беради . Бунда шаҳар атрофи ҳамда урбанизациялашган ҳудудларни алоҳида ажратиш зарур . Қишлоқ аҳоли пункктларини генитик жиҳатдан ўрганиш , хусусан қадимдан ва янги ўзлаштирилган ҳудудларда уларни вужудга келиш омиллари ва хусусиятларини аниқлаш аҳамиятдан ҳоли эмас . Шунингдек , қишлоқларни уй – жой қурилиши , ободонлаштирилганлиги , ишлаб чиқариш ва ижтимоий инфратузилма билан таъ минланганлиги , ташқи қиёфаси ( конфигурацияси ) каби жиҳатларини ҳам тадқиқ қилиш катта географик мазмун касб этади . Қишлоқ жойлар геграфик хусусиятларини қишлоқ аҳоли пунктлари номлари ҳам ифодалаб беради . Шу ўринда топонимика , яъни жой номлар қишлоқларнинг тарихи , этнографияси , хўжалиги каби жиҳатларини акс эттиришни эътибордан четда қолдирмаслик керак . Шундай қилиб , қишлоқ жойларни географик ўраниш кенг қамровли , комплекс йўналишда олиб борилади . Бундай тадқиқотлар қишлоқлар ижтимоий – иқтисодий муаммоларни аниқлаш ва уларни илмий асосда ечимини топишда муҳим аҳамият касб этади . Мамлакатимиз президенти И.А.Каримов ўзининг Ўзбекистон Республикаси Конституцияси қабул қилинганлигининг 16-йиллигига бағишланган “ Ватанимизни босқичма- босқич ва барқарор ривожлантиришини таъминлаш – бизнинг олий мақсадимиз “ мавзусидаги маърузасида 2009-йилга “ Қишлоқ тараққиёти ва фаровонлиги йили “ деб ном беришни таклиф қилди5 ва бу таклиф якдиллик билан қабул қилинади Ушбу маърузада республика раҳбари қишлоқ жойларнинг Она-Ватан равнақи учун нақадар улуғлиги ва муқаддаслиги , юртимиз тарихи ва маданиятини қишлоқларга бориб тақалишини алоҳида таъкидлайди . Дарҳақиқат , бизнинг шароитимизда қишлоққа эътибор-елга эътибор демакдир. Бинобарин , қишлоқ обод бўлса , Ватан обод бўлади . Чунки , мамлакатимиз маданияти , халқимизнинг асрлар давомида шаклланган менталитети , қадриятимиз энг аввало қишлоқларнинг келиб чиқиши ва ривожланишига боғлиқ . Ҳозирги кунда ҳам қишлоқ хўжалиги миллий ва минтақалар иқтисодиётини шаклланишида асосий макроиқтисодий тармоқларидан ҳисобланади . Шу нуқтаи назардан қишлоқларнинг сараланиши , уларнинг йирикроқларини шаҳар тоифасига ўтказилиши муаммони узил-кесил ҳар қилмайди; мамалакатимизда алоҳида шаҳар ёки қишлоқ жойлар муаммоси йўқ балки умумий яшаш жойлар муаммоси бор . Бинобарин , шаҳар билан қишлоқни бир-бирига қарама-қарши ( муқобил ) қўйиб эмас , уларнинг ижтимоий-иқтисодий ривожланишини биргаликда ҳал қилиб бориш зарур. Шу сабабдан қишлоқлар ривожланиши шаҳарлар , айниқса, кичик шаҳарлар тараққиёти билан узвий боғлиқ ҳолда амалга оширилиб бориши керак.]5 2009 йил 26 январида Ўзбекистон Республикаси Перизидентининг 1046-сонли қарори билан “ Қишлоқ тараққиёти ва фаравонлиги йили “ Давлат дастури қабул қилинган ва унинг илова қисмида дастурда кўзда тутилган асосий йўналишлар , чора-тадбирлар ва уларнинг бажариш муддати , маъсул бажарувчилар , ҳаражатлар ва молиялаштириш манбалари ҳамда амалга ошириш шакли ва механизми , кутилаётган натижа келтирилган . Ушбу республика миқёсидаги Давлат дастури асосида вилоят ҳокимликлари томондан терилиши дастурлар ишлаб чиқилган . Давлат дастурининг 1 йўналиши қишлоқ аҳолисининг манфаатларини яна ҳам тўлиқроқ таъминлаш мақсадида қонунчилик ва норматив-ҳуқуқий базани янада такомиллаштириш ва мустаҳкамлашга бағишланган . Унда фермер хўжалиги , қишлоқ ва сув хўжалиги , сув ресурсларидан оқилона фойдаланиш , қишлоқ жойларда лойиҳалаштириш ва қурилиш ишларига оид қонунлар киритиш масалалар акс эттирилган . 2 йўналиш “Қишлоқ аҳоли пунктларининг архетиктурасвий режалаштирилишини ташкил этиш , қишлоқда турар-жой ва ижтимоий соҳа обектлари барпо этилишини лойиҳалаштириш тизимини тубдан такомиллаштириш “ деб номланган . Ушбу йўналиш жуда катта географик жиҳатларга эга . Масалан , қишлоқларнинг Бош режалари , лойиҳаларини тузишда жойларнинг табий-иқлим шароитлари ва релефини ҳисобга олиш алоҳида таъкидланган . Чиндан ҳам республикамизнинг табий шароити- иқлим ва ер усти тузилиши турли ҳудудларда ҳар хил . Мамлакатимизнинг катта қисми чўл , тахмин 20 фоизи тоғликлар ва фақат оз майдони воҳа ва водийлардан иборат . уй-жой , ижтимоий инфратузилма обектларини қуришда бундай табий географик хусисаятлар инобатга олиши керак . Қишлоқ жойлар катта туристик ва ререация имкониятларига эга . БУ ерда агротуризм , экотуризм ва маҳаллий туризмни ривожлантириш ҳам қишлоқлар ижтимоий – иқтисодий тараққиётнинг асосий йўналишларидан ҳисобланади . Шу билан бирга қишлоқларда замонавий сервис соҳасига тегишли обектларни барпо этиш , кўкаламзорлаштириш (хусусан , чўл ҳудудларида ) асосида уларни ободонлаштириш гузар ва маҳаллалар фаолиятини яхшилаш , бозорлар қурилиши ва ҳудудий ташкил этилишига эътибор қаратиш ҳам “ Қишлоқ “ дастурининг муҳим географик жиҳатларидир . Юқоридаги барча тадбирларни бажариш қурилиш базасини мустаҳкамлашни талаб қилади . Ушбу масала Дастурнинг 4 йўналиши “ Мамлакатимизда қурилиш матреаллари ишлаб чиқаришни кенгайтириш , йиғма конструксиялар ва маҳаллий материаллардан фойдаланган ҳолда қишлоқда обектлар қурилишининг индустириал ва йиғма технологияларни жорий этиш “ да ўз аксини топган . Жумладан , турли ҳудудларда семент , ғишт , гипс , оҳактош каби қурилиш материалларини ишлаб чиқарувчи корхоналарни барпо этиш назарда тутилган . Қишлоқлар тараққиёти ва аҳоли фаровонлиги асосида қишлоқ хўжалигида иқтисодий ислоҳатларни изчил чуқурлаштириш , фермерчиликни ривожлантириш , суғориладиган ерларнинг мелоратив ҳолатини яхшилаш каби ўзак масалалар ётади . Фермер ва деҳқон хўжаликларини ривожлантириш жойларнинг табий шароити , аҳоли сони ва зичлиги , ер майдонлари билан таъминланганлиги ,қишлоқ хўжалигининг ихтисослашувига боғлиқ . Қишлоқ жойларда агросаноат мажмуйини ва саноатнинг бошқа тармоқларини ривожлантириш , энг аввало , ёшларни иш билан таъминлаш , аҳоли даромади ва фаровонлигини оширишга хизмат қилади . Ўз моҳиятига кўра мураккаб қишлоқ туризми маҳсулоти дастлаб икки шаклда шаклланиши мумкин: классик қишлоқ туризми доирасида ёки дам олувчиларни жойлаштириш билан бошқа рекреацион фаолият турлари (табиий, маърифий, спорт туризми) асосида. қишлоқ жойлари. Танланган ривожланиш вектори қишлоқ туризмининг туризм фаолиятининг бошқа турлари орасидаги ўрнини ва уни аниқлашга ёндашувлардаги фарқларни белгилайди. Қишлоқ туризми таърифининг тўғрилиги кўп жиҳатдан унинг қишлоқ жойларидаги рекреасия фаолиятининг бошқа турлари орасидаги ўрнини аниқлашга боғлиқ бўлиб, маҳаллийлаштириш билан белгиланадиган кенгроқ тушунчага – қишлоқ туризми киради. Қишлоқ туризми нафақат қишлоқ жойларида жойлаштиришни ўз ичига олади, балки дам олиш фаолиятининг бошқа турлари билан бирлаштирилиши мумкин. Қишлоқ жойлар билан боғлиқ туризм турлари нисбати "Классик қишлоқ туризми", унинг мақсади рекреациячиларнинг биринчи навбатда қишлоқ ресурслари орқали тинчлик ва осойишталикка бўлган эҳтиёжини қондириш бўлиб, қишлоқ туризми соҳасига тўлиқ киритилган ва фақат туризмнинг бошқа турлари билан алоқада бўлади. унинг ташкилоти асосий хизматлардан бошқа хизматларни талаб қилмайди - турар жой ва ташкилот овқатланиш. Амалда классик қишлоқ туризмининг оммабоплиги унинг мураккаброқ турларидан пастроқ, бунда қишлоқда дам олиш туристик фаолиятнинг бошқа турлари, масалан, агротуризм билан бирлаштирилади. Иқтисодиётнинг бирламчи секторида қишлоқ аҳолисини иш билан таъминлашни қўллаб- қувватлаш бўйича махсус дастурлар қабул қилинган, шу жумладан эвропа Иттифоқининг ривожланган мамлакатлари, Америка Қўшма Штатларида жуда машҳур бўлиб, қишлоқ жойлардан рекреацион фойдаланиш турар жой билан тўлдирилган. шаҳар меҳмонхоналарига арзон алтернатив сифатида маҳаллий меҳмонхоналарда. Қишлоқ туризми ва туризмнинг бошқа турларининг о заро та сири турлича амалга ошади. Масалан, қишлоқниʻ ʼ жойлаштириш тизимига чуқур интеграциялашган табиат туризми маҳсулоти табиат объектларини рекреациячилар учун қулайроқ қилади. Қишлоқ ресурслари негизида туристик маҳсулотни ташкил этувчи экологик ва қишлоқ туризмининг синтези уни инсон ҳаёти учун экологик тоза муҳитни сақлаш тамойиллари асосида ривожлантиради. Замонавий Россия учун қишлоқ туризмини дам олиш фаолиятининг бошқа турлари билан биргаликда ривожлантириш энг долзарб ҳисобланади, чунки у мақсадли истеъмолчиларнинг кенг доирасига эга, қишлоқ жойларида кўпроқ иш ўринларини яратишни ўз ичига олади, шунингдек, қишлоқ жойларини сақлашга ҳисса қўшади. ўзига хослик ва қишлоқ жойлашуви. Масалан, қишлоқни жойлаштириш тизимига чуқур интеграциялашган табиат туризми маҳсулоти табиат объектларини рекреациячилар учун қулайроқ қилади. Қишлоқ ресурслари негизида туристик маҳсулотни ташкил этувчи экологик ва қишлоқ туризмининг синтези уни инсон ҳаёти учун экологик тоза муҳитни сақлаш тамойиллари асосида ривожлантиради. Замонавий Россия учун қишлоқ туризмини дам олиш фаолиятининг бошқа турлари билан биргаликда ривожлантириш энг долзарб ҳисобланади, чунки у мақсадли истеъмолчиларнинг кенг доирасига эга, қишлоқ жойларида кўпроқ иш ўринларини яратишни ўз ичига олади, шунингдек, қишлоқ жойларини сақлашга ҳисса қўшади. Қишлоқ туризими географик тадқиот об`екти сифатида. Ўрганайдиган бўлса ҳозирги кунда муҳим масала иқтисодиётни ривожлантириш,аҳолини ижтимоий-иқцодий аҳволини яхшилашидир. Республикамиз аҳолисининг 50% қисми қишлоқ жойларда истиқомат қилади. Шунинг учун қишлоқ туризимини ривожлантирсак қишлоқ аҳолисини ўзини-ўзи иш билан та`минлаш имкониятлари туғилади,ички туризим ҳам яхши ривожланади чунки шаҳарда яшавчи аҳоли учун,қишлоққа дам олиш учун келиш уларни экологик тоза ҳаво ва чиройли. Ланшафлар(яни табиат манзаралари) қишлоқлардаги урф-одатлар каби бир қанча диний,маданий,тарихий обидалар билан танишадилар ва дам олиш кунлари мароқли ўтадилар. Бугунги кунда туризимни жаҳондади энг кўб фойда келтирувчи бизнис кўринишларидан айланган. Туризим иқтисодиётнинг ажралмас қисми бўлиб,дунёнинг кўпгина мамлакатларида тезкорлик билан ривожланиб бораётган тармоқ ҳисобланади. Туризим соҳаси жаҳон хўжалигининг транспорт алоқа савдо-сотиқ қурилиш индустрияси қишлоқ хўжалиги,ист`мол моллари ишлаб чиқаривчи саноат тармоқлари билан чамбарчас ҳолда ривожланиб,жаҳон иқцодиётида ўз ўзига эга бўлмоқда. Ҳозирги кунда жаҳон тажрибасида қишлоқ туризими шакли кенг ривожланмоқда. Мамлакатимизда қишлоқ туризимини ривожланиши истиқболлари парлоқ ҳисобланади. Туризиимни шакилланишига асос бўлувчи туристик ресуслар асосида қишлоқ жойларда жойлашган. 1.2. Қишлоқ туризми ривожланишининг эволюцион босқичлари Қишлоқ туризмини ривожлантиришнинг бир қанча концепциялари ва у билан боғлиқ вариантлари мавжуд бўлиб, уларни танлаш ҳудуд ва рекреацион тизимларнинг тарихий ривожланишининг ўзига хос хусусиятлари, ижтимоий-иқтисодий вазият, қишлоқнинг ҳолати билан белгиланади. Замонавий Россия шароитида қишлоқ туризмининг шаклланиш траекторияси, шубҳасиз, Шарқий эвропа версиясига энг яқин бўлади, бу ривожланишнинг дастлабки босқичларида сезиларли даражада давлат томонидан қўллаб-қувватланиши билан тавсифланади. Хорижий ва маҳаллий тадқиқотларни таҳлил қилиш қишлоқ туризми ривожланишининг учта эволюцион босқичини ва унга алоқадор мамлакатлар гуруҳларини ажратиш имконини беради. Қишлоқ туризмининг кашшоф мамлакатларида (Франция, Германия, Австрия, Италия, кейинчалик уларга АҚШ қо шилган) дам олишнинг ушбу ʻ турининг ривожланиши урбанизация даражасининг юқорилиги, иқтисодиётни диверсификация қилиш истаги ва туризмни ривожлантириш билан бог лиқ эди. қишлоқ жойларида меҳнат бозори. Дастлабки ʻ босқичларда у ердаги асосий сайёҳлик оқимини анъанавий курорт ҳудудларида дам олиш учун даромадлари этарли бўлмаган яқинда келган қишлоқ аҳолиси ташкил этди. Бироқ, қишлоқ жойларида қолган оилавий алоқалар у эрга қайтишга имкон беради, аммо дам олиш учун. Бу мамлакатларда Г арбий Европа қишлоқ туризми концепцияси шаклланган ʻ бо либ, унда асосий э тибор ички экологик тоза ҳудудларда туристлар ʻ ʼ оқимининг тарқалишига қаратилган. Ундан келиб чиққан Шарқий Европа концепцияси кўп жиҳатдан хизмат кўрсатиш соҳаси сегменти сифатида қишлоқ туризмини ривожлантиришни тизимли қўллаб-қувватловчи, қишлоқ жойларда дам олишни фаол равишда қўллаб-қувватловчи давлатнинг асосий ролидан келиб чиқади. Англо-Америка - кўрсатиладиган хизматларнинг чекланганлиги ва қишлоқ жойларидан асосан арзон турар жой учун фойдаланиш билан ажралиб туради. Иккинчи гуруҳ мамлакатлари (Хитой, Ҳиндистон, Лотин Америкаси мамлакатлари) тажрибаси асосида Осиё тушунчаси шаклланди. У ерда тегишли давлат органларининг фаол иштироки туфайли қишлоқ туризмини ривожлантиришга туртки бўлди ва мамлакатнинг рекреацион жозибадорлигини ва қишлоқ аҳолисининг турмуш даражасини ошириш, унинг сивилизациявий аҳамиятига эътиборни қаратиш мақсадлари белгиланди. миллий маданият унсурлари ва хизмат кўрсатиш соҳасини ривожлантириш. Собиқ СССР таркибига кирган Европа республикаларида қишлоқда дам олиш 20-асрнинг иккинчи ярмидан бошлаб фаол ривожлана бошлади. йирик шаҳарларнинг таъсир зоналарида ва асосан "дача" дам олиш табиатида эди. Бироқ, уюшган қишлоқ туризми бу эрда эндигина ривожлана бошлади ва умумий қабул қилинган консепсия ишлаб чиқилмоқда. Турли даражадаги ҳокимиятлар қишлоқ туризмини қишлоқ жойларида потенциал қўшимча қишлоқ хўжалигидан ташқари бандлик сифатида ривожлантиришга қизиқиш билдирмоқда, бу эса қишлоқ туризмини ривожлантиришнинг пайдо бўлаётган траекториясини Шарқий эвропага яқинлаштиради. Россияда қишлоқ туризми, шунингдек, кўплаб қишлоқ жойларининг бой тарихий ва маданий мероси, этник лаззати билан қўллаб- қувватланади. Ички қишлоқ туризмининг о зига хослигига та сир этувчи ʻ ʼ омиллар қаторига аҳолининг даромадлари даражасининг секин о сиши ва ʻ ҳудудий ҳаракатчанлигининг пастлиги, унинг рекреацияга бо лган ʻ инертлиги, қишлоқ ва қишлоқ аҳоли пунктларининг тарихий ривожланишининг о зига хос хусусиятлари, қишлоқ аҳоли пунктларининг ʻ ривожланиш даражасининг пастлиги киради. ҳудудий боғлиқлик, шунингдек, Россияда урбанизация ва субурбанизация табиати. Ҳозиргача Россияда қишлоқ туризмининг асосий фаол объектлари ўз бизнесининг рекреацион диверсификацияси туфайли шаклланган йирик ва ўрта туристик корхоналардир. Бир қатор мамлакатларда агритуризм миллий туризмни ривожлантириш концепцияларида ўз аксини топган туризм индустриясининг этакчи йўналишларидан бири ҳисобланади. Шундай қилиб, Франциядаги қишлоқ туризмини Миллий Дам олиш уйлари ва яшил туризм ташкилоти (Маисон дес Гитес де Франсе эт ду Тоурисме Верт) ташкил этади. Ушбу ташкилот юқори миллий стандартлар бўйича сертификатланган таътилларни таъминлайди. Ҳар йили мамлакатга қишлоқларда дам олишни афзал кўрган 7 миллион сайёҳ ташриф буюради. Францияда болаларнинг дам олиш дастури ишлаб чиқилган ва мактаб таътилида қишлоқ жойларда амалга оширилмоқда. 3 ёшдан 13 ёшгача бўлган болалар оилаларга жойлаштирилиб, қишлоқ жойлари (қўзилар, тўнғиз, қуёнлар) билан танишадилар, қишлоқдаги тенгдошлари билан очиқ ўйин ўйнашади ва лагерга боришади. Шунингдек, улар миллий рақслар, ҳунармандчилик, вилоят фолклорини, чет тилларини ўрганиш имкониятига эга. Дам олиш сифати ДДАСС томонидан назорат қилинади ва Соғлиқни сақлаш ва ижтимоий таъминот вазирлиги ва Ёшлар ва спорт вазирлиги томонидан тасдиқланади. Франция Ғарбий эвропанинг агротуризм хизматлари бозорида Испания билан жиддий рақобатлашмоқда, бу эрд а ушбу хизматлардан фойдаланувчи чет эллик сайёҳлар сони (йилига тахминан 1,2 миллион киши) ички агротуризм оқимидан ошиб кетади. Испанияда қишлоқ жойларида 5000 дан ортиқ дам олиш имкониятлари мавжуд. Шу билан бирга, мамлакатда деярли 27000 агро-сайёҳлар сиғдира олади. Агротуризм соҳасида яшашнинг тахминий нархи бир киши учун бир кеча учун 25-120 АҚШ долларини ташкил этади. Қишлоқ туризми ҳақида гапирадиган бўлсак, ХХ аср бошларида Санкт - Петербург аристократлари ва улар қаторига ўзларини қўювчи бйлар ҳам Баден – Баденда дам олишга қурблари етмаган. Бундай кишилар ўша вақтларда курорт раён ҳисоблаган Мартишкино (Петербургнинг жанубий қисми)да ёки Финляндия пойтахтига 30 км. лик йўл бўлган Териокода арзон дала ҳовлиларни дам олиш учун ижарага олишган. Сабаби, у ерда хориж паспортларини расмийлаштириш керак бўлмаган. Бундай дала ҳовлиларни ижарага олувчи талабдорлар асосан зиёлилар бўлган. Дам олиш вақти ҳар қандай шаҳарлик учун қишлоқдами ёки ҳовлидами жуда ҳам мароқлидир. Бу ҳаёт талаби, меъёридир. Ҳар қачон ҳам дала ҳовлиларни ёки бошқа жойларни кўп йиллар давомида ишонганва текширилган жойларда дам олиш учун ижарага олинган. Қишлоқ туризмининг ўзига хос томонлари шундаки, масалан, Сисилиянинг аграр вилоятлорида ишчи кучи керагидан ортиқлиги камбағал туристларни ёки талабаларни иш ҳақи тўламасдан, бошрана ва овқат учун ишга йўллаш мумкин. Бундай «дам олувчи» ўша ерга бориб қайтиши учун маблағ топса бўлгани. Йўл-йўлакай бир-икки кун плажларда чўмилиш, музейларни, ёдгорликларни ва бошқаларни кўриши мумкин 1.3. Қ ишлоқ туризимини ривожлантиришда ички туризим географияси . Ҳозирги даврнинг муҳим масаласи иқтисодиётни ривожлантириш, аҳолини ижтимоий – иқтисодий аҳволини яхшилашдир. Республикамиз аҳолисининг 50% дан ортиқ қисми қишлоқ жойларида истиқомат қилади. Шунинг учун меҳнат ресурсларига бой ҳисобланган қишлоқ жойларида янги иш ўринларини очиш, аҳолини фаравон яшашида асосий омил бўлиб ҳисоблнади. Бу борада 2007 йил 12 февралда Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2006 йилда ижтимоий – иқтисодий ривожлантириш якунлари ҳамда 2007 йил иқтисодий ислоҳатларни чуқурлаштиришнинг энг муҳим устивор йўналишларига бағишланган мажлисида республикамиз презденти И.А. Каримовнинг «Янгиланиш ва барқарор тараққиёт йўлидан янада изчил ҳаракат қилиш, халқимиз учун фаровон турмуш шароити яратиш – асосий вазифамиздир» деб номланган нутқида қишлоқ аҳолисини яшаш тарзини янада яхшилаш, бунинг учун янги иш ўринларини очиш муҳимлигини таъкидладилар. Бугунги кунда туризм жаҳондаги энг кўп фойда келтирувчи бизнес кўринишларидан бирига айланган. У бозор иқтисодиётининг ажралмас қисми бўлиб, данёнинг кўпгина мамлакатларида тезкорлик билан ривожланиб бораётган тармоққа айланди. Туризм соҳаси жаҳон хўжалигининг транспорт, алоқа, савдо-сотиқ, қурилиш индустрияси, қишлоқ хўжалиги, истеъмол моллари ишлаб чиқарувчи саноат тармоқлари билан чамбарчас ҳолда ривожланиб, жаҳон иқтисодиётида ўз ўрнига эга бўлмоқда. Туризм ҳам республикамиз иқтисодиётида қишлоқ хўжалиги, саноат, транспорт ва бошқа макроиқтисодий тармоқлар қатори ўзининг муносиб ўрнига эга бўлиши учун етарлича ресурсларга эга. Мамлакатимизда туризмни ривожлантириш имкониятлари бўйича Марказий Осиё давлатлари ичида етакчи ҳисобланади. Республикамиз тарихий, археологик, архитектура, санъат ва бошқа туристик ресурсларга бой ҳисобланади. Бундан ташқари мамлакатимизнинг бетакрор табиати, тоғ ва текислиги, дарёлари, чўл ва ваҳолари, турли ландшафт зоналари асосий рекреасия ресурсларидир. Мамлакатимизда ёш тармоқ ҳисобланган туризм, кундан кунга ривожланмоқда. Бу эса, кўпгина иш ўринлари очиш имконияти мавжудлигини билдиради. Айни кунларда республикамизда иқтисодий фаол аҳолининг туризм соҳасида бандлик улуши жуда ҳам оз. Бу борада қишлоқ аҳолисининг иштироки умуман кам. Ҳозирги кунда жаҳон тажрибасида туризмнинг агротуризм шакли кенг ривожланмоқда. Агротуризмни мамлакатимизда ривожланиши истиқболлари порлоқ ҳисобланади. Чунки, мамлакатимиз аграр-индустриал хўжаликка эга бўлиб, асосий меҳнат ресурсларимиз қишлоқ хўжалигида банд. Ундан ташқари, мамлакатимиз рекреасия ресурсларига бой ҳисобланиб, рекреация фаолияти тармоқларини ривожлантириш мумкин. Қишлоқ туризми - фарм тоур, рирал тоур. Дам олиш вақти ҳар қандай шаҳарлик учун қишлоқдами ёки дала ховлидами жуда ҳам мароқлидир. Бу хаёт талаби бўлиб, доимо дала ховлиларини ёки бошқа жойларни кўп йиллар давомида синалган ва текширилган жойларда дам олиш учун ижарага олинади. Қишлоқ туризми денгиз курортлари каби катта ҳажмлар билан рақобатлаша олмаса ҳам, шунга қарамай туризм ишларида алоҳида ўрин тутиб, уни ўрганиб ривожлантириш алоҳида эътиборга лойиқ. Республикамизда қишлоқ туризми ҳозирда ривожланиб бормоқда. Қишлоқлардаги аҳолиниг самимийлиги, табиатнинг тозалиги, экологик жиҳатдан қулайлиги туфайли унинг келажаги бор. Лекин, шунга қарамай, хорижий туроператорларнинг фидойилиги, туристларни ўз қишлоқларига тортиши, туристларни ўз халқининг ва давлатининг ривожланиши учун олиб келиши, иш жойларини ташкил этишлари, ўз юртининг туристлик ресурсларини мустаҳкамлаб, давлатга валюта олиб киришлари ва шу даромадларидан солиқлар тўлаб хазинани тўлдиришлари тахсинга лойиқ. Умуман қишлоқларда турист бўлиб туриш, санаторий-курорт зоналарида ёки машҳур туристлик марказларга нисбатан анча арзон. Ҳамма ҳам қимматбаҳо туристлик марказларда дам олаолмайди, шу жиҳатдан қишлоқ туризмини ривожлантириш катта аҳамиятга эга. Қишлоқ туризми қуйидаги ҳолларда амалга оширилади: қишлоқ жойларда алоҳида категория одамлар учун уларнинг пул маблағлари миқдорига қарамай, оиласининг анъаналарига қараб амалга оширилади; врач маслаҳатига биноан қишлоқ иқлим шароитларида соғломлаштиришни олиб боришга қараб; табиат билан яқинлик, кўпроқ вақтни тоза ҳавода ўтказиш мақсадида; екологик тоза ва арзон маҳсулотлар билан озиқланиши мумкинлиги учун; қишлоқ хўжалиги ишлари билан банд бўлиши, ишлаш учун реал имкониятлар борлиги учун; бошқа ижтимоий тоифадаги одамлар билан мулоқотда бўлиши, уларнинг маданияти, урф-одатлари билан танишиш, байрамлари ва ўйинларида қатнашиш имкониятининг мавжудлиги учун. Қишлоқда дам олиш - бу табиат қўйнида бўлиш, йиллар давомида шаҳар шароитида йиғилиб қолган чарчоқларни чиқариш, тоза ҳаво, экологик тоза бўлган озиқ-овқатлар, иқлим шароитларини ўзгартириш, аҳоли сонининг камлиги, бошқа тартиб-қоида ва яшаш маданияти, қишлоқ хўжалик ишларида иштирок этиш, боғдорчилик, чорвачилик, табиат берган инъомларни тўплаш ва қолаверса, дам олишнинг арзонлигидан иборат. Шулардан келиб чиқиб, бу туризм тури ўз ҳарактерига кўра экологик туризмнинг бир кўринишига киради. Гўзал тоғли мавзеларга саёҳат, тоғларда сайр қилиш, гузал жойларни томоша Шаҳар аҳолисининг ёзги иссиқ кунлардаги ва қишки қорли кунлардаги хордиқ олишларини тўғри ташкил этиш имконияти мавжудлигини эътиборга олиб, қишлоқ туризмини республикамиз ҳудудида қуйидаги тарзда ташкил этиш тавсия этилади: катта бўлмаган уйларни, қишлоқлардаги катта бўлмаган хоналарни, коттежларни, табиат манзаралари чиройли бўлган жойларни ижарага олиш йўли билан. Туризм индустрияси, хусусан ички туризм юртимиз иқтисодиётининг муҳим тармоғи ҳисобланади. Мамлакатимизнинг ҳар бир ҳудуди ўзига хос туристик жозибага эга. Қадим ўтмишдан сўзловчи тарихий ёдгорликларни кўриш, бой меросимизни ўрганиш ҳар бир кишида миллий ўзликни англаш, анъана ва қадриятларга ҳурмат туйғусини шакллантирибгина қолмай, ўз ватани тарихини билишга, аждодлар меросини ўрганиш орқали шу юрт фарзанди эканлигидан фахр, ғурур туйғуларини ривожлантиради. Бозор иқтисодиётига ўтувчи мамлакатлар учун молиявий ресурс манбалари ўта зарур ҳисобланади. Шу жиҳатдан оладиган бўлсак, агротуризм юқори даромат келтирувчи хизмат кўрсатиш соҳаси ҳисобланади. Мутахасислар агротуризмни беш турини ажратишади: - Спорт; - Маданий – танишув; - Фермерчилик; - Иш юзасидан фаолият; - Е кологик. Бунда, биринчи иккитаси ижтимоий аҳамиятга, кейинги иккитаси ишлаб чиқариш аҳамиятига эга. Фермерчилик асосида агротуризмни ташкил этиш асосида қишлоқ хўжалиги маҳсулотлари ишлаб чиқариш фаолияти ёса, иш юзасидан агротуризм илмий – техник ҳамкорлик, қўшма корхоналар ташкил этиш ва бошқа фаолиятларда шаклланади. Агротуризмни ривожлантиришни ўзига хос хусусиятларига эга. Буларга қуйидагилар ҳисобланади: - қишлоқ жойларида жойлашиш ва овқатланиш шаҳарга нисбатан 2-2,5 маротаба арзонлиги; - қишлоқ жойларининг экологик жиҳатдан тозалиги; - екологик тоза овқат турларининг мавжудлиги; 1. етнографик туризм обекти сифатида, қишлоқ жойларида миллийликни кўпроқ сақланиб қолганлиги ва бошқалар. Бутунжаҳон туристик ташкилоти экспертлари Ўзбекистонда туризмни ривожлантиришнинг 4 та асосий йўналиши истиқболли, деб ҳисоблайди. Бу истиқболли йўналишлар имкониятлардан самарали фойдаланишнинг асосий механизми сифатида бизнингча, ҳудудлар туризм кластерини яратиш долзарб вазифалардан биридир. Бинобарин, жаҳон туризмида ЯИМ 9%, жами 11 иш ўринларидан 1 таси, экспортда 1,3 трлн АҚШ доллари, жаҳон экспортининг 6% ортиғини ташкил этган эди пандемиядан олдин. Аммо пандемия туризм соҳасининг барча соҳаларида 85 % гача локдаунд холатида пасайиши кузатилди. Хатто баъзи туризм ривожланган мамлакатлар жиддий иқтисодий инқирозга учраши кузатилмоқда. Пандемия шароитида Ўзбекистонда туризм хизматлари соҳасида айниқса ички туризмнинг ривожланишида катта рол ўйнади. Чунки инсонлар хорижга саёҳат килиши ва хориждан келадиган туристлар учун шароит яратилганлиги натижасида ижобий тенденсия давом этишига олиб келди. Бугунги кунда иқтисодиётнинг бошқа соҳалари сингари туризмда ҳам рақобат муҳити кундан кунга ўсиб бормоқда. Ушбу рақобат курашида ғолиб чиқиш учун эса туристик хизматларни стандартлаштириш, истеъмолчиларда талаб занжирини яратиш ва кенгайтириш, персоналар малакасини ошириш, тўғри маркетинг тадқиқотларини амалга ошириш муҳим омиллардан саналади. Бунда туристик кластерларнинг ўзига хос ўрни бор. Туристик кластерларнинг ўзи нима? Ушбу тушунча 1980-йилларда Европада Майкл Портер томонидан фанга киритилган ва қўлланила бошлаган бўлиб, туристик кластерлар ўзаро географик жиҳатдан яқин бўлган, туристик ресурс, инфратузилма ва маҳалий кадрлар ҳамкорликда фойдаланиб, бошқарув ва маркетинг фаолияти биргаликда амалга оширувчи, фаолият тури ўхшаш ёки ўзаро боғлиқ бўлган корхоналар бирикувидир. Туристик кластерлар ташкил этишнинг асосий мақсадлари: -туристик маҳсулотлар жойида истеъмол қилинади, бундан келиб чиқадики регионал ривожланиш муҳим омиллардан бири ҳисобланади. - туристик маҳсулотлар кўп элементлилиги билан ажралиб туради яъни маҳсулот яратишда кўплаб субектлар иштирок этади. Шуннинг учун ҳам бу субектларнинг ҳамкорлиги зарур ҳисобланади. - туристик маҳсулотлар номоддий хусусият эга шунинг учун уни истеъмол жараёнида уни кўриб ёки баҳолаб бўлмайди. Шунинг учун ҳам маҳсулотга бўлган ишонч муҳим ҳисобланади ва бу ишонч кластерлар орқали маълум регион бренди орқали истеъмолчиларда пайдо бўлиши мумкин. Туристик кластерлар қуйидаги ривожланиш босқичларидан ўтади: 1) Туристик кластерларни шакллантириш - бунда туристик кластерлар лойиҳаси тузилиб маҳалий региондаги ҳукумат, ташкилот ва муассалар билан келишувларга эришилади. 2) Иқтисодий алоқаларни кенгайтириш - рақобатбардошлик ва истеъмолчилар талаб занжирини ошириш мақсадида кластер субектлари сонини ошириш. 3) Янги ташкилотлар яратиш - янгидан янги фаолият турларини жорий этиш. 4) энг юқори чўқига чиқиш - кластер субъектлари кенгайтириб машҳурлиги ва жозибадорлигини ошириш. 5) Нотижорат ташкилотлар билан ҳамкорликлар - кластерлар бу босқичда ривожланиши учун таълим муассасалари, ахборот марказлари ва шунга ўхшаш нотижорат ташкилотлар билан ҳамкорлиги муҳим саналади. Бугунги кунда табиий – иқлимий, тарихий маданий, маърифий, ижтимоий – маиший туризм обеъктлари бўлган ҳудудларда керакли инфратузилмани яратиш муҳим масалалардан бири ҳисобланади. Аммо бир неча сабабларга кўра ички туризм мавсумий ҳарактерга эга бўлиб қолган. Бунинг учун бугунги кунда давлат томонидан дастлабки қадамлар ташланди ва ижобий натижалар бера бошлади. Аҳолининг ижтимоий-маданий саводхонлиги ва мотивациясини шакллантириш керак. Шунингдек, табиий – иқлимий шароитларни ҳисобга олиш ҳам зарурдир. Иккинчидан бу туристик маҳсулотлар сонининг анча камлиги. Учинчидан бу туристик инфратузилмани ривожланмагани. Тўртинчидан эса анъанавий дам олиш пайтларида мактаб ўқувчилари ва талабаларнинг таътили билан боғлиқлигидадир. Ҳозирги пайтда планетада 7000 дан ортиқ эркин иқтисодий ҳудудлар бўлиб, улар иқтисодиётнинг турли соҳаларига ихтисослашган. Туризмга ихтисослашганлар сони эса 300 дан ошади. Туристик ҳудудлар этарли миқдорда тарихий-маданий қадрият объектлари, табиий, рекреаксион потенсиалга эга бўлган регионларда жойлашади. Туризмга ихтисослашадиган эИҲларни ташкил қилишдан асосий мақсад рекреаксионтуристик хизматларни кўрсатиш ва майдон потенсиалидан самарали фойдаланиш учун ташқи иқтисодий алоқаларни фаоллаштиришдан иборат. ТЕИҲларнинг ўзига хос хусусияти хизмат кўрсатиш соҳасида (биринчи навбатда - туризмда) хорижий инвестицияларни киритиш учун қулай шароитни яратиш, хорижий фуқароларнинг келдикетди тартибини соддалаштириш, имтиёзли кредитлаш, солиқ солиш ва бошқалардан иборат [Хамроев, 2017]. Жаҳонда бир-бирига хос, лекин номлари турлича бўлган 400 таси эркин савдо ҳудудлари, 400 таси илмий-ишлаб чиқариш ҳудудлари, 300 таси ишлаб чиқариш экспорт ҳудудлари, 100 таси эса махсус ҳудудлардан (оффшор марказлар, рекреация ҳудудлари, экологик-иқтисодий ҳудудлар ва туристик ҳудудлардан) иборатдир. Замонавий жаҳон хўжалигини ривожланиши шароитида мамлакатлар миқёсида эИҲларсонининг ўсиб бориши натижасида уларнинг экспорт салоҳияти ва шунингдек яратилаётган иш ўринларининг сони ҳам ортиб бормоқда. Бу эса мамлакатларга келаётган валюта тушумларининг ва бандлик кўрсаткичларини ортишига сабаб бўлмоқда. Маълумки, илмий адабиётларда эИҲларга умумий бир таъриф берилмаган. Россиялик олимлардан бири Д.Адрианов эИҲларга қуйидагича таъриф беради: “Еркин иқтисодий ҳудудлар миллий ҳудуднинг бир қисми бўлиб, иқтисодий муаммолар эчимини топишда кенг имкониятларни яратиб беради. Хорижий ҳамда миллий тадбиркорликнинг иқтисодий фаолиятида муҳим қулайликларни яратади»6. Э.Ф.Авдокушин эса “Еркин иқтисодий ҳудуд мамлакат ёки давлатнинг бир қисми бўлиб, аниқ бир ижтимоий- иқтисодий ва технологияларга оид муаммоларни эчимини ҳал қилишга йўналтирилиб, иқтисодий фаолият юритувчилар учун махсус шартшароитлар яратиб берадиган бошқарувнинг махсус маъмурий тизимига эгадир” деб таъкидлаб ўтган эди. Абдуллаевнинг фикрича, эИҲлар мамлакатнинг шундай ҳудудики, бу эрга олиб кирилган товарлар миллий божхона юрисдиксиясидан ташқарида ҳисобланади, бинобарин божхона назорати ва солиққа тортилишдан озод этилади, яъни бу эрда мамлакатнинг бошқа ҳудудларида қўлланилмайдиган ўзига хос имтиёзлар ва рағбатлантиришлар тизимидан кенг фойдаланилади [Абдуллаев, 2017]. Жаҳон иқтисодиётида эИҲларга нисбатан туризмга ихтисослашган эИҲлар ҳозирча кам, аммо кейинги йилларда кўпгина давлатларда шундай ҳудудларни ташкил этиш э`лон қилинмоқда. Бундай ҳудудлар Полша, Россия, Испания, Тунис, БАА, Туркманистон, Тожикистон, Грузия, Филиппин, эрон, Марокаш, Хитой ва бошқа айрим малакатларда бор. Хусусан, Хитой ҳамда Россия иқтисодиёти таҳлил қилинганда мазкур иқтисодий зоналарнинг ташкил этилиши мамлакат иқтисодий ўсишига олиб келган [Рузиева, 2017]. О збекистонда эркинʻ иқтисодий зоналар г ояси миллий иқтисодиёт тараққиёти учун ижобий ʻ баҳоланди. Шу боис 1996 йилнинг 25 апрелда мамлакат парламенти О збекистон Республикасининг "Еркин иқтисодий зоналар то г рисида"ʻ ʻ ʻ қонунини қабул қилди. Бу қонун чет эл инвестициялари, савдо ва саноат соҳаларининг ривожланиши, аҳолини иш билан та минлашни яхшилаш учун ʼ қулай шароит яратишга ме ёрий ҳуқуқий асос яратди. 2017 йил 10 апрелда ʼ Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг «Еркин иқтисодий зоналар фаолиятини ташкил этиш чора-тадбирлари тўғрисида»ги 196-сонли қарори қабул қилинди. Мамлакатимизда амалга оширилаётган ислоҳотлар қаторида туризм ва уни ривожлантириш бўйича бир қанча ишлар амалга оширилиши тўғрисида дастурий режалар тузилган. Бозор иқтисодиёти шароитида кучли рақобат юзага келаётгани туристик фаолиятда инновациялар ва илғор технологияларни қўллашни тақозо этмоқда. Мамлакатимизда туризм соҳасини ривожлантириш орқали туристик фаолиятни яхшилаш ва ички бозорда рақобатни кучайтириш, ўзаро ҳамкорликни йўлга қўйиш замон талаби бўлиб қолмоқда. Умуман хулоса қилиб айтганда ҳудудларда эркин туристик ҳудудлар ташкил этишда бизнингча қуйидаги масалаларга аҳамият қататиш лозимдир: - Ўзбекистоннинг географик ўрни ва жойлашувидан келиб чиққан ҳолда туризм соҳасига ўзига хос ёндошиш; -табиий шароит ва ўзига хос иқлим хусусиятларидан келиб чиққан ҳолда танишув, рекреация ва дам олиш ва соғломлаштириш масканларини карталаштириш ва турист қабул қилиш юкини географик ва экологик баҳолаш; -туризм кластерлари кенг ривожланган минтақаларда “еркин туристик зоналар” ташкил этиш; - рекрецион туристик маҳсулотлар турини янада кўпайтириш; - рекреацион туризм моддий техник базасини янада кучайтириш; - соғломлаштириш ва дам олиш, курортлар тизимига хорижий сайёҳларни жалб қилиш орқали рекреация туризмига эътиборни кучайтириш; - туризмга оид қонунчилик базасини такомиллаштириш; - рекреацион туристик тадқиқотлар олиб бориш, шу билан бирга ушбу йўналишда инновацион ва инвестицион ҳамкорликни янада кучайтириш. Қайд қилинган рўйхатда бизнинг фикримизча катта туристлар оқимини ташкил қилувчи турлар жамланган. Туризмнинг шакллари дейилганда халқаро статистикада саёҳатларнинг ё`налишлари бўйича қўйидаги шаклларни ажратиш мумкин. 1. Ички туризм – ўз давлати чегарасида саёҳат. Экспертлар хулосасига кўра саёҳ 80-100 км дан ошган масофага саёҳат қилса, туризм сайёҳи дейилади. 2. Кириш туризми - Ўзбекистонга бошқа давлатлардан туристларнинг келиши. 3. Чиқиш туризми – агар Ўзбекистонлик Малайзияга саёҳат қилса, чиқиш туризми (турист) бўлади. Малайзияга боргандан кейин, у турист Малайзия учун кириш туризмига киради. 4. Миллий туризм – ички ва чиқиш туризм шаклларини бирлаштиради. 5. Халқаро туризм – кириш ва чиқиш туризмларидан ташкил топади. Шунинг учун ҳам россиялик мутахассислар адабиётидаги чалкаш таснифлардан фойдаланиб Ўзбекистонда туризмнинг қайси турларини ривожлантириш истиқболлари борлигига тўхталиш фикримизча тўғри бўлади. Умуман олганда туризмнинг турларини белгилашда Ўзбекистон учун қулай бўлган усулни қўллашимизни ҳеч ким тақиқламайди. Республикамизда туризмни ривожлантиришга жадал киришилаётган экан, туризмдаги турларни салоҳиятига қараб, уларга келадиган туристик оқимларга қараб ма`лум бир гуруҳларга ажратишимиз мумкин. Туристик ресурслар салоҳиятига қараб Республикамизда туризмдаги қуйидаги асосий турларни ривожлантириш мумкин ва бу турларни асосий турлар деб қабул қилиш лозим. Диний туризм - Ислом дини оламидаги машҳур кишиларнинг қабрларини зиёрат қилиш. Маккага, Мадинага ҳаж ва умра сафарлари. Бухоро, Самарқанд, Шахрисабз шаҳарларига келиб масжидларда “жума” намозларини ўқиш. Тарихий обидалар туризми - Бухоро, Хива, Самарқанд, Шахрисабз, Тошкент шаҳарларидаги ва Республикамиз туманларидаги тарихий обидаларни кўришга қизиқиш. Екологик туризм - Ватанимизнинг гўзал табиат минтақаларига, ноёб ўсимликлар олами ва ҳайвонот дунёсига, 4 фаслнинг иқлимий хусусиятларини кўришга қизиқиш. Археологик туризм - Самарқанд, Бухоро, Хоразм шаҳарларининг қолдиқлари, қадимий қалалар ҳаробалари, кўҳна қадимий Марказий Осиё халқлари ҳаёти ҳақидаги археологик топилмаларга қизиқиш. Спорт туризми - Халқимизнинг ҳозирда жаҳон бўйича оммавийлашиб бораётган миллий кураш, теннис, футбол, чанғи спорти, бокс ва бошқа мусобақаларига қизиқиш. Соғломлаштириш туризми - Ватанимизнинг соғломлаштириш марказларида, курорт ва санаторияларида, минерал, шифобахш сувлари масканларида, шифобахш қум-балчиқларида, ма`данли сувлари манзилларида даволанишга қизиқиш. Рекреацион туризм - Табиат бағридаги мўжизакор гўшаларда, тоғ ўрмонларидаги шифобахш дарахтлар ичида, табиий шаршаралар, зилол булоқлар ёнида вақтинчалик дам олишга қизиқиш. Овчилик туризми - Республикамизда ов қилишнинг ҳуқуқий-қонуний ме`ёрлари яратилганлиги, овчилик майдонларининг катта ҳудудларни эгаллаши, овчилик обектларининг аниқлиги, овда ҳаракатланишнинг эркинлигидан қурол ва қуролсиз овчиликка қизиқиш. Касбий фаолият туризми - касбий фаолият юзасидан чет давлатларга боришга, чет элликларнинг республикамизга келишига, тижоратчилар, тадбиркорлар, савдогарлар, қўшма корхоналар тузувчиларнинг мамлакатлардаги ўз касби фаолияти доирасида малакалар ошириш, маҳсулотлар, асбоб-ускуналар ва замонавий технологияларни сотиб олишга ёки танишишга қизиқиш. Илмий туризм - Ватанимизда ва хорижда талим олиш, халқаро илмий марказларда ўқиш, халқаро йирик Университетларда илмий-амалий малакаларини ошириш, халқаро илмий-амалий конференсиялар, симпозиумларга қатнашиш, халқаро илмий грант лойиҳаларни бажаришга, магистратура, аспирантура ва докторантурани хориж мамлакатларда, ватанимизда ўтказишга қизиқиш. Савдо туризми - Ватанимизда ва хорижда фақат савдогарчилик масалаларига, мол олиб келиш ва олиб кетиш, айрибошлаш, савдо марказлари очиш, нарх-наво ўзгаришига, валюталар баҳосига, янги бозорларга, ҳаридор талаб моллар савдосига қизиқиш. Ижтимоий туризм - Давлат томонидан ёки шахс ишлаб турган корхона ҳисобидан саёҳатга чиқиш, соғломлаштириш, дам олиш масканларига, курорт ва санаторияларга боришга қизиқиш. Ўзбекистонда бундай имтиёзларни Ўзбекистон касабачилар уюшмаси федерацияси ишлаб чиқади. Екскурсия (танишув, кўриш) туризми - бу тур асосан мамлакат ичкарисида кўпроқ ривожланади. Якка шахс ёки гуруҳ бўлиб ташаббускор (ўқитувчи, эколог, инженер, мутахассис) бошлиқ раҳбарлигида қисқа муддатларда ўлкашунослик, тарихий, маданият музейларини, ботаника боғларини, завод, фабрикаларнинг иш фаолиятларини, яқин масофалардаги оромгоҳлар, табиий ландшафтларни, ҳайвонот боғлари, сув ва дарё ҳавзаларини кўришга қизиқиш. Шаҳарсозлик туризми - Ўз ватанида ва хориж давлатларидаги замонавий шаҳарларни кўришга қизиқиш. Тошкент, Самарканд, Бухоро, Хива, Шахрисабз шаҳарларидаги янги обидалар ва янги типда кенгайтирилган шаҳарлар, айниқса чўлларимизда бунёд этилган Навоий, Зарафшон, Учқудуқ шаҳарларига қизиқиш ички туризмда ҳам халқаро туризмда ҳам ўзининг туристик бозорини топишни таминлашимиз лозим. Қайд қилинган 14 та туризм тури Республикамизда талаблар даражасида ривожланиши мумкин. Чунки бу туризм турларига (ички ва ташқи туризмда) туристларнинг қизиқишлари ҳақида батафсил малумотлар бор. Иккинчидан, қайд 14 қилинган турларнинг туристик ресурслари - обектлари хилма- хиллиги, мазмундорлиги, диққатга сазоворлиги, улуғворлиги, муқаддаслиги, ноёблиги, бетакрорлиги жиҳатлари, кўринишлари тарифлари шиддатли равишда телевидение, интернет ахборотлар тизимида реклама қилинмоқда. Шунингдек, туризм ривожланган давлатлардаги тажрибалардан малумки, бу турларга туристларнинг оқими жуда катта масштабларда бўлади. Шунинг учун ҳам қайд қилинган турларни туризмдаги асосий турлар деб номлаш ҳам тўғри бўлади. ИИ БОБ. САМАРҚАНД ВИЛОЯТИДА ҚИШЛОҚ ТУ РИЗИМИНИ РИВОЖЛАНТИРИШ ИСТИҚБОЛЛАРИ. 2.1.Самарқанд вилояти қишлоқ туризимини ривожлантириш омиллари Туризмни шаклланишига асос бўлувчи туристик ресурслар асосан қишлоқ жойларида жойлашган. Бу ҳолатни Самарқанд вилояти буйича таҳлил этадиган бўлсак, вилоятнинг ер ости ва ер усти гидрологик сув ресурслари, тоғ, тоғ олди этаклари аралари), ям-яшил ўрмонзорлар (Омонқўтон), тоғу-тош жинс шакллари (Қоратепа), тоғ даралари (чуқурликлари), ғорлар (Ҳазрати Довуд, Келси, Лев), ноёб табиат ёдгорликлари (Камонгарон, Ғус), шифобахш булоқлар, Юқори чинор (Мингчинор), Қайнар булоқ, Роҳатбулоқ, ажойиб кўллар (Муз булоқ, Алвасти кўллари), гўзал шар-шаралар (Ғуссой, Камангарон) ва ҳакозолар минтақамиз туризм имкониятларини янада оширади. Зарафшон дарёси қадимий туристик обектларга бой яхлит сайёҳлик мажмуаси ҳисобланади. Шуни таъкидлаш жоизки, вилоятнинг тоғ, тоғ олди ҳудудларида мавжуд бўлган беқиёс шифобахш, тиббиёт ва бошқа соҳаларда кенг кўламда фойдаланадиган чашма ва булоқ сувлари ўзининг экологик жиҳатдан тозалиги, хилма-хил кимёвий элемернтларга бойлиги билан алоҳида ажралиб туради. Улар аҳоли соғлигини тиклаш, соғломлаштириш, дам олиш учун қўлай имкониятларни яратади ва минтақамизда рекреация (соғломлаштириш, ҳордиқ чиқариш) туризмнинг аҳамиятини оширади. Бундай табиий масканлар вилоятимизнинг Ургут, Самарқанд, Нуробод, Қўшробод ва бошқа туманлари тоғ, тоғолди ҳудудларида тарқалган бўлиб, улардан туризм мақсадида фойдаланиш муҳим аҳамиятга эга бўлади. Вилоятнинг яна бир қатор туманларида ва қишлоқларида минг йиллик даврга тенг қадимий ноёб дарахтлар (арчалар, чинорлар) ҳанузгача сақланиб қолган. Улар қаторига Ургут шаҳридаги юқори Чор Чинор (1020 йиллик), Каттақўрғон тумани Қорадарё қишлоғидаги чинор (565 йиллик), Нуробод тумани Тим қишлоғидаги арча 1000 йиллик, Жомбой тумани Холвойи қишлоғидаги минг йиллик арчаларни мисол келтириш мумкин. Айниқса, Жомбой туманида жойлашган Зарафшон дарёси қайирида жойлашган Зарафшон қўриқхонаси бетакрор ўсимлик ва ҳайвонат дунёсининг хилма-хиллиги билан алоҳида ажралиб туради ва мавсумий ҳамда қисқа муддатли сайёҳликни ташкил қилиш учун қулай имкониятлар яратади. Вилоятнинг чала чўл ва чўл ҳудудлари ҳам эса ўзига хос ҳайвонат ва ўсимлик дунёсига эга. Уларда судралиб юрувчилар туркумидан турли хил заҳарли илонлар, чўл тошбақалари, қушлардан тўрғай, қарчиғой, сут эмизувчилардан сариқ сассиқ кўзан, кабилар учрайди. Мазкур ҳудудлар ўсимлик ва ҳайвонат дунёсига қизиқувчи э котуризм ишқивозлари учун янги туристик маршрутларни ташкил этишни талаб қилади. Агротуризмни маълум бир минтақанинг ўзига хос деҳқончилик ва чорвачилик маҳсулотларини етиштириш жараёнини кўрсатиш мақсадида ташкил этиш мумкин. Бу тажриба Европанинг бир қанча давлатларида ривожланган. Масалан, Франсия ва Португалия мамлакатларида узумни етиштиришдан бошлаб, ундан турли ичимликлар олишгача бўлган бир бутун жараён тур сифатида таклиф этилган. Худди шундай жараёнларни мамлакатимизда ҳам ривожлантириш имкониятлари кенг. Мамлакатимизнинг халқаро даражада ихтисослашган тармоғи ҳисобланган пахтачилик тармоғида ҳам бир қанча турларни ишлаб чиқиш мумкин. Бу жараённи қуйидаги кетма - кетликда амалга оширса бўлади: Пахта майдони → пахта қабул қилиш пункти → пахта тозалаш заводи → ип-йигирув корхонаси → тайёр маҳсулот ишлаб чиқарувчи корхона. Бу турда, биринчи навбатда пахта майдонига борилади, унда ҳосилни йиғиб олиш жараёни кўрсатилишидан бошлаб, тайёр маҳсулотга бўлган бир бутун фаолиятни қамраб олинади. Юқоридаги схемага ўхшаб қишлоқ хўжалигини бошқа тармоқларида ҳам турли турларни ишлаб чиқиш мумкин. Соғломлаштириш ва соғликни тиклаш туризми бевосита рекреация ресурслари билан боғлиқ бўлиб, кишиларнинг меҳнат таътили вақтларида ўз саломатлигини ва иш қобилиятини тиклашга қаратилган фаолиятидир. Юртимиздаги ҳавоси тоза, ўзига хос табиатига эга жойларга бой. Бу минтақаларда санатория – соғломлаштириш мажмуи ҳисобланган курортларни ташкил этиш катта аҳамиятга эга. Ундан ташқари қишлоқ жойларимиз диний туризм , яъни азиз авлиёлар қадамжоларини зиёрат қилиш масканларига жуда бой ҳисобланади. Биргина Самарқанд вилояти Паяриқ туманида жойлашган Имом Ал-Бухорий зиёратгоҳи мисолида оладиган бўлсак, бу мажмуа мустақилликдан кейинги бунёдкорлик натижасида муҳим зиёратгоҳга айланди. Бу зиёратгоҳ мусулмон оламида Макка ва Мадина шаҳарларидан кейин энг муҳим саждагоҳ ҳисобланади. Шу сабабли зиёрат қилиш учун қулай шарт - шароит яратиш, яъни инфратузилмани шакллантириш бугунги куннинг муҳим масаласи ҳисобланади. Бу ерда асосий вазифа хориж мамлакатлар фуқароларининг ортиқча қийинчиликларсиз зиёрат қилиб кетишларига эришишимиздир. Бунинг натижасида хизмат кўрсатиш соҳалари кенгайиб, янги иш ўринлари яратилади. Қишлоқ жойларидаги экологик тоза ҳудуд, ажойиб табиат ва бошқа рекреация ресурслари экотуризмни муҳим обекти бўлиб ҳисобланади. экотуристлар учун қизиқарли бўлган обектлар, яъни алоҳида муҳофазага олинган ҳудудлар (миллий боғ ва қўриқхона) доирасидаги турли табиий ва маданий вужудга келган ландшафтлар, ўсимлик ҳамда ҳайвонот олами ресурслари, ажойиб табиат компелкслари , табиат ёдгорликлари экотуризмни ривожлантиришнинг муҳим асоси ҳисобланади. Бу ҳудудларда табиат неъматларидан фойдаланилган ҳолда табиий хизмат кўрсатиш соҳаси (сервис)ни йўлга қўйиш, комплекс ривожлантириш ва турли тематик маршрутларни ташкиллаштириш соҳани ривожида ҳамда қишлоқ жойларида кўпгина янги иш ўринларини яралишига замин бўлади. Ундан ташқари тоғли ҳудудлардаги хушманзара жойлар нафақат маҳаллий аҳолини, балки чет эллик сайёҳларни ҳам ўзига жалб қилади. Бу имкониятлардан қишлоқ жойларида самарали фойдаланиш учун қуйидаги талабларни амалга оширишимиз лозим: - мавжуд қўриқхоналар, миллий боғлар ва тоғлардаги хушманзара ва ноёб табиат гўшаларини туристик ресурс сифатида илмий жиҳатдан ўрганиб чиқиш; - мавжуд қўриқхоналар, миллий боғлар ва тоғлардаги хушманзара ва ноёб табиат гўшаларини экотуризм обекти ва рекреасия ресурси сифатида фойдаланиш учун керакли инфратузалмани шакллантириш; - екотуризм обекти сифатида мавжуд табиат гўшаларидан тартибли фойдаланиш; - худудларни туристик раёнлаштириш ва уларни экотуристик нуқтаи назардан баҳолаш; - табиат муҳофазасига алоҳида эътибор қаратиш зарур. Қишлоқ жойларимиз туризмни ривожлантириш ресурсларига бой экан, фақат ундан самрали фойдаланишда туристларни жойлаштириш ва овқатлантириш, транспорт хизматини кўрстиш, умуман олганда хизмат кўрстиш соҳаларини шакллантириш асосий омил ҳисобланади. Бу соҳаларнинг ривожланиши натижасида қуйидагиларга эришамиз: - қишлоқ манзилгоҳларида янги иш ўринлари очилиб, меҳнат ресурслари иш билан таъминланади; - аҳоли саломатлиги яхшиланади; - қишлоқ манзилгоҳларидаги туристик – рекреасия ресурсларидан самарали фойдаланиш катта иқтисодий фойда келтиради ва шу жойнинг экологик ҳолатини яхшилаш имкониятлари яратилади; - қишлоқ манзилгоҳларида туризм ривожланиб, туристик инфратузилма шаклланади ва ҳ.к. 2.2.Самарқанд вилояти қишлоқ туризимининг ривожлантириш омилларини таҳлил Туризм соҳасини ривожлантириш бевосита, мавжуд имкониятлардан самарали фойдаланиш, туризм турлари ва унинг барқарор ишлашини та`минловчи механизмларни такомиллаштиришни тақозо қилади. Ўзбекистонда туризмни жадал ривожлантириш, мавжуд улкан туризм салоҳиятидан янада тўлиқ ва самарали фойдаланиш, маданийтарихий туризм билан биргаликда соҳанинг бошқа тармоқларини, хусусан экотуризм, этнографик, гастрономик, спорт, рекреация туризми, қишлоқ ва агротуризм, ёшлар ва оилавий туризм кабиларни ривожлантириш, ҳудудий ташкил этиш ва ривожлантириш бугунги кунда соҳа олдида турган устувор вазифа ҳисобланади. Бинобарин, Ўзбекистон Президентининг - Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича ҳаракатлар стратегияси тўғрисидаги фармони 2017-2021 йиллар оралиғида туризм тармоғини самарали ривожлантириш масаласи қўйилганлиги бунинг яққол мисолидир. Чунки, Президентимизнинг “Туризм соҳасини жадал ривожлантиришни та`минлаш чора тадбирлари тўғрисида” ги фармони бевосита соҳани комплекс ривожлантиришнинг янги босқичга олиб чиқишни назарда тутади. 1 Табиатнинг ноёб ёдгорликларидан туризмда кенг фойдаланиш катта самара беради. Чунки, инсон бу табиат билан чамбарчас боғлиқ бўлиб, ҳамма вақт унинг сир синоатлари одамни ўзига оҳанграбодек тортиб келади. Шунинг учун бўлса керак, инсон табиат қўйнидаги содир бўлган ва вужудга келган ходиса ва жараёнларни ўрганишга қизиқиши табиий холдир. Табиат билан жамият ўртасидаги муносабатлар жиддий тус олган ҳозирги даврда ундан оқилона фойдаланишнинг энг самарали ё`ли туризмдир. Сўнгги йилларда республикамизда ҳам мазкур туризм соҳасини ривожлантириш, сайёҳлик салоҳиятини ошириш учун кўплаб амалий ишлар бажарилмоқда. Миллий иқтисодиётининг муҳим тармоқларидан бири бўлган туризмни ривожлантириш бўйича хукумат даржасида комплекс чора- тадбирлар изчил амалга оширилмоқда. Республикамиз Президенти Ш.М.Мирзиёев та`кидлаганидек, - “Биз ҳозир фақат туризмни ривожлантириш билан шуғулланадиган тузилмага доир масалаларни тасдиқладик. Бу чоралар туризмнинг Ўзбекистон иқтисодиёти ривожига қўшадиган ҳиссасини ошириш, тарихий ва маданий қадриятларимизни тарғиб килиш, шунингдек, валюта заҳираларини тўлдириш бўйича аниқ чора-тадбирлар билан кучайтирилиши зарур” (манба). Бугунги кунга келиб Ўзбекистон Республикаси Туризмни ривожлантириш давлат қўмитаси томонидан мамлакатда туризм соҳасини ривожлантиришни кўзда тутувчи мақсадли ишлар олиб борилмоқда. Samarqand viloyatining ma`muriy-hududiy bo`linishi Hudud i (ming km2) Tumanla r Jami shaharlar shu jumladan, viloyat bo`ysunu vidagi Shaharchalar Mahallala r (O‘zini- o‘zi boshqarish orgonlari) soni Qishlo q aholi punktlar i (2021 yil 1 yanvar holatiga) Samarqand viloyati 16,77 14 11 2 88 1102 1853 Samarqand sh. 0,12 0 1 1 3 212 0 Kattaqo‘rg‘ on sh. 0,01 0 1 1 1 36 0 tumanlar: Oqdaryo 0,39 1 0 10 35 105 Bulung‘ur 0,76 1 1 3 55 143 Jomboy 0,55 1 1 5 38 140 Ishtixon 0,72 1 1 12 62 165 Kattaqo‘rg‘ on 1,39 1 0 8 69 172 Qo‘shrabot 2,16 1 0 2 42 137 Narpay 0,44 1 1 3 57 117 Nurobod 4,86 1 1 1 39 94 Payariq 1,29 1 2 9 65 210 Pastdarg‘om 0,87 1 1 12 107 164 Paxtachi 1,38 1 0 7 59 132 Samarqand 0,43 1 0 2 74 72 Toyloq 0,28 1 0 3 50 87 Urgut 1,12 1 1 7 102 115 (2020 yil 1 yanvar holatiga) Samarqand viloyati 16,77 14 11 2 88 1096 1849 Samarqand sh. 0,12 1 1 3 210 Kattaqo‘rg‘on sh. 0,01 1 1 1 36 tumanlar: Oqdaryo 0,39 1 10 35 103 Bulung‘ur 0,76 1 1 3 55 143 Jomboy 0,55 1 1 5 38 134 Ishtixon 0,72 1 1 12 62 167 Kattaqo‘rg‘on 1,39 1 8 69 172 Qo‘shrabot 2,16 1 2 42 137 Narpay 0,44 1 1 3 56 117 Nurobod 4,86 1 1 1 37 94 Payariq 1,29 1 2 9 65 210 Pastdarg‘om 0,87 1 1 12 106 160 Paxtachi 1,38 1 7 59 132 Samarqand 0,43 1 2 74 75 Toyloq 0,28 1 3 50 87 Urgut 1,12 1 1 7 102 115 (2019 yil 1 yanvar holatiga) Samarqand viloyati 16,77 14 11 2 88 1094 1849 Samarqand sh. 0,12 1 1 3 207 Kattaqo‘rg‘on sh. 0,01 1 1 1 35 tumanlar: Oqdaryo 0,39 1 10 35 103 Bulung‘ur 0,76 1 1 3 55 143 Jomboy 0,55 1 1 5 38 134 Ishtixon 0,72 1 1 12 62 167 Kattaqo‘rg‘on 1,39 1 8 69 172 Qo‘shrabot 2,16 1 2 42 137 Narpay 0,44 1 1 3 54 117 Nurobod 4,86 1 1 1 35 94 Payariq 1,29 1 2 9 65 210 Pastdarg‘om 0,87 1 1 12 106 160 Paxtachi 1,38 1 7 65 135 Samarqand 0,43 1 2 74 75 Toyloq 0,28 1 3 50 87 Urgut 1,12 1 1 7 102 115 ( 2018 yil 1 yanvar holatiga) Samarqand viloyati 16,77 14 11 2 88 1099 1849 Samarqand sh. 0,12 1 1 3 207 Kattaqo‘rg‘on sh. 0,01 1 1 1 35 tumanlar: Oqdaryo 0,39 1 10 34 103 Bulung‘ur 0,76 1 1 3 55 143 Jomboy 0,55 1 1 5 39 134 Ishtixon 0,72 1 1 12 62 167 Kattaqo‘rg‘on 1,39 1 8 69 172 Qo‘shrabot 2,16 1 2 39 137 Narpay 0,44 1 1 3 54 117 Nurobod 4,86 1 1 1 35 94 Payariq 1,29 1 2 9 65 210 Pastdarg‘om 0,87 1 1 12 106 160 Paxtachi 1,38 1 7 65 135 Samarqand 0,43 1 2 82 75 Toyloq 0,28 1 3 50 87 Urgut 1,12 1 1 7 102 115 Axborot-resurs va axborot-kutubxona markazlari soni, birlik 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Samarqand viloyati 306 309 309 313 319 320 319 317 316 32 33 shaharlar: Samarqand sh. 67 67 67 65 65 67 66 64 64 17 18 Kattaqo‘rg‘on sh. 10 10 10 10 11 10 10 10 9 1 1 tumanlar: Oqdaryo 11 11 11 12 12 12 12 12 12 1 1 Bulung‘ur 13 13 13 15 13 14 14 14 14 1 1 Jomboy 14 14 14 14 14 14 14 14 14 1 1 Ishtixon 18 18 18 20 19 19 19 19 19 1 1 Kattaqo‘rg‘on 20 20 20 20 21 22 22 22 22 1 1 Qo‘shrabot 13 14 14 9 14 14 14 14 14 1 1 Narpay 11 12 12 13 13 14 13 13 13 1 1 Payariq 22 22 22 22 22 22 22 22 22 1 1 Nurobod 12 13 13 14 12 12 12 12 12 1 1 Pastdarg‘om 22 22 22 25 27 26 27 27 27 1 1 Paxtachi 11 11 11 12 12 12 12 12 12 1 1 Samarqand 14 14 14 14 15 13 13 13 13 1 1 Toyloq 14 14 14 15 16 16 16 16 16 1 1 Urgut 34 34 34 33 33 33 33 33 33 1 1 Professional teatrlar soni, birlik 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Samarqand viloyati 4 4 4 4 4 4 4 4 6 5 4 shaharlar: Samarqand sh. 4 4 4 4 4 4 4 4 6 5 4 Kattaqo‘rg‘on sh. tumanlar: Oqdaryo Bulung‘ur Jomboy Ishtixon Kattaqo‘rg‘on Qo‘shrabot Narpay Payariq Nurobod Pastdarg‘om Paxtachi Samarqand Toyloq Urgut 2.3.Самарқанд вилояти қишлоқ туризимининг ривожланиш салоҳиятинг интигирал баҳолаш. Ўзбекистон Республикаси чегараларининг ёпилиши ва туризм соҳасидаги мураккаб вазият туфайли туризмни ривожлантириш департаменти тадбиркорларни туризм соҳасида Самарқанд вилоятининг сайёҳлик салоҳиятини яхшилашга, хусусан, меҳмонхоналар, транспорт воситалари ёки ресторанларнитаъмирлаш ва хизмат кўрсатиш сифатини яхшилашга, тренинглар ўтказиш ва ҳ.к. ларни амалга оширишга чақиради. Департаментнинг фаолияти ҳақида тўхталадиган бўлсак, айни пайтда “туристик зоналар”, яъни: туристик маҳалла (Боғи баланд маҳалласи), туристик қишлоқ (Конигил, Самарқанд тумани) ва Хўжа Исмоил(Паяриқ тумани) , Агро-қишлоқ (Жои Аббос, Самарқанд тумани), этно-қишлоқ (Терсак, Ургут тумани) ташкил этиш бўйича ишлар олиб борилмоқда. Вазирлар Маҳкамасининг 2019 йил 30 сентябрдаги 828-сонли қарори доирасида ушбу топшириқлар амалга оширилмоқда. Шу билан бирга, мазкур қарор доирасида Самарқанд шаҳрида гастрономик кўчани ташкил этиш юзасидан топшириқлар белгиланган бўлиб, Орзу Маҳмудов кўчасини ободонлаштириш бўйича кенг кўламли ишлар амалга оширилмоқда. Шунингдек, Вазирлар Маҳкамасининг “йўл ва туризм инфратузилмасини янада ривожлантириш чора-тадбирлари тўғрисида” ги 793-сонли қарори ижросини мониторинг қилиш ва таъминлаш, хусусан, Самарқанд вилоятидаги ёқилғи қўйиш шахобчаларидаги СГШларда қулай шарт- шароитлар яратиш бўйича ишлар амалга оширилмоқда. Бундан ташқари, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020-йил 28- январдаги баённомасига асосан, истиқболли лойиҳаларни аниқлаш фойдаланилмаётган обектларга тадбиркорларни жалб этиб, тоғли туманлардан туристик мақсадларда фойдаланиш ва ёзги мавсумда болаларни қабул қилиш имкониятларини яратиш мақсадида жалб қилиш юзасидан ишлар олиб борилмоқда. Бундан ташқари, “Ипак йўли” туризм халқаро университети билан ҳамкорликда талабалар, аҳоли ва меҳмонлар учун 9 гектар майдонда туризм-илмий паркини ташкил этиш лойиҳаси ишлаб чиқилмоқда. П/ С: Ушбу лойиҳаларни амалга ошириш жараёнида ҳеч қандай дарахт зарар кўрмайди ! Самарқанднинг Регистон майдонида икки йилда бир марта ўтказиладиган “Шарқ тароналари” мусиқий фестивалига ташриф буюрган хорижлик меҳмонлар нафақат Самарқанд шаҳри, балки вилоятнинг Пастдарғом, Паяриқ, Жомбой, Ургут, Тойлоқ, Самарқанд каби туманларига ҳам келиб, ҳудудларнинг ўзига хос жиҳатлари билан танишиш бахтига мушарраф бўлмоқдалар. Президентимиз Шавкат Мирзиёевнинг ўтган йил апрел ойида Самарқанд вилоятига ташрифи давомида такрорланмас тарихий, маданий, меъморий мерос объектлари билан туристларни кенг таништириш учун қулай шарт- шароитларни яратиш, зиёрат туризмини жонлантириш, умуман, қадимий заминнинг туризм салоҳиятини янада ривожлантириш бўйича бир қатор кўрсатмалар берилган эди. Шундан келиб чиқиб, айни пайтда муайян ишлар амалга оширилмоқда. Жумладан, Самарқанд вилоятида зиёрат туризмини амалга ошириш бўйича аниқ чора-тадбирлар белгилаб олинган. Ҳудудда 1105 та археологик, 670 та меъморий, 37 та диққатга сазовор жой, 18 та монументал, 21 мемориал тоифага кирувчи жами 1851 моддий-маданий мерос объекти мавжудлиги бу борадаги имкониятлар нечоғлик юқорилиги кўрсатади. Зиёратчи сайёҳларга Амир Темур мақбараси, Регистон ансамбли (Шердор, Тиллакори, Мирзо Улуғбек мадрасалари), Бибихоним ва Хазрати Хизр масжидлари, Шоҳи Зинда ёдгорлиги, Хўжа Дониёр зиёратгоҳи, Мирзо Улуғбек расадхонаси, Самарқанд туманидаги Нодир девонбеги комплекси, Хўжа Аҳрор Валий масжиди, Ургут туманидаги Ғавсул Аъзам, Хўжа Омон, Чор Чинор зиёратгоҳлари, Паяриқ туманидаги Имом Ал Бухорий мажмуаси, Нуробод туманидаги Хазрати Довуд зиёратгоҳлари йўналишлари бўйича хизмат кўрсатилади. Барча зиёратгоҳларда ўрнатилган видеокузатув мосламалари орқали жамоат тартиби назоратга олинган, сайёҳлар ва меҳмонларнинг кириш чиқиш жараёнлари бевосита туроператорлар ҳамда ички ишлар органлари вакиллари иштирокида амалга оширилмоқда. Шунингдек, янги маршрутларга Ўзбекистон тарихи, Афросиёб, Ўлкашунослик музейлари, Пахтачи туманидаги Добусия шаҳристони, Паяриқ туманидаги Челак-Кўктепа тарихий ёдгорлиги, Махдуми Аъзам зиёратгоҳи ва бошқа зиёратгоҳлар киритилган. Самарқанд вилоятидаги музейлар фаолиятини янада кенгайтириш, уларнинг хорижий мамлакатлар музейлари билан, жумладан, илмий-тадқиқот йўналишида ҳамкорликни кучайтириш борасида бир қатор ишлар амалга оширилмоқда. Бу борада Япония, Франсия ва Жанубий Кореянинг археологик институтилари ва музейлари мутахассислари билан алоқалар ўрнатилган. Хусусан, Афросиёб музейининг “Елчилар хонаси”даги деворий суратларни босқичма-босқич асл ҳолатига келтириш ишлари олиб борилаётган бўлса, кўҳна Афросиёб тепалигида жойлашган Сўғдиёна (қадимдаги Мароқанд ёки Афросиёб) шаҳрининг эски кўриниши акс эттирилган 3Д треки сайёҳларга намойиш этилмоқда. Самарқанд давлат бирлашган тарихий-меъморий ва бадиий музей-қўриқхонаси ҳамда ЎзФА Археология институти томонидан Самарқанддаги маданий-тарихий обидалар тўғрисида тарихий манба ва маълумотлар жойлаштирилган брошюралар ва буклетлар тайёрланаяпти. Бундан ташқари, вилоятдаги 37 та диққатга сазовор жой, 18 та монументал масканда 120 дан ортиқ маданият ходими фаолият кўрсатаётган бўлиб, улар меҳмонларга тарихий объектлар ҳақида маълумотлар билан яқиндан таништиришади. Мавсумда ҳар куни 100 дан ортиқ меҳмонхоналарда маҳаллий ва хорижий сайёҳларларга хизмат кўрсатилиб, шаҳар маркази, шунингдек, туташ ҳудудлардаги 30 дан зиёд ресторанларда миллий, корейс, рус ва европа таомлари тайёрланиб, кўнгилочар тадбирлар ташкил қилинмоқда. Меҳмонларнинг ушбу масканларда бўлиши вилоят ҳокимлиги ҳузуридаги Оммавий тадбирларни ташкил этиш ва ўтказиш тартибини янада такомиллаштириш, уларни ўтказишда фуқаролар хавфсизлигини ва жамоат тартибини сақлаш чора-тадбирларини кучайтириш бўйича масъул комиссияси томонидан муҳофазаланган. Самарқанд шаҳрида туристик мавсумда зиёратчилар ва сайёҳлар оқимининг кўплигинини инобатга олиб, “Ўзбекистон темир йўллари” аксиядорлик жамияти ҳамда “Ўзбекистон ҳаво йўллари” миллий авиакомпанияси томонидан қўшимча рейсларни ташкил этиш юзасидан таклифлар киритилган. Бундан ташқари, шаҳар халқаро аеропортида енгил конструксияли марказ лойиҳаси асосида туристларга хизмат кўрсатувчи Ахборот марказлари ташкил этилган. Бу ерда истаган киши туристик объектлар туширилган хариталар, мамлакатимиз сайёҳлик салоҳиятини акс эттирувчи турли тарқатма материаллар билан танишиши мумкин. Самарқанд тумани, Оқсой фуқаролар йиғинидаги “Ҳазрати Довуд” қадамжосига борувчи йўллар қайта таъмирланди, йўл бўйи инфратузилмаси қайта кўриб чиқилиб, ободонлаштирилди. Ҳудуддаги тадбиркорларга маиший хизмат ва сервис кўрсатиш учун ер майдонлари ажратиб берилди. Пировардида бу жойда тиббий соғломлаштириш, спорт мажмуалари, 2 та замонавий меҳмонхона ишга туширилди. Қадамжо ҳудудидаги савдо, сервис ва умумий овқатланиш объектлари замонавий кўринишга келтирилди. Бунинг учун ташаббускорларнинг 56 миллиард сўм ва тижорат банкларининг 4 миллиард сўм кредитлари жалб этилди. Шу билан бирга, вилоятда қишлоқ хўжалиги, экологик ва спорт туризмни ривожлантириш бўйича туманлар ҳокимликлари билан биргаликда лойиҳалар тайёрланиб, уларнинг аксариятида ишлар бошлаб юборилди. Каттақўрғон туманидаги “Ергаш ота”, Оқдарё туманидаги “Устоз” сиҳатгоҳлари соғломлаштириш учун мўлжаллангани Жомбой туманидаги “Чилмарям-ота” дам олиш маскани, Қўшработ туманидаги Пангат, Қизилбел, Қоратош, Жонбулоқ аҳоли пунктлари ажойиб табиати, хушҳавоси билан алоҳида ажралиб туради. Ургут туманидаги “Омонқўтон” ғори, Тайлоқ туманидаги “Қорасув” оромгоҳи, Катта ўзбек тракти бўйидаги Самарқанд эшкак эшиш канали, Самарқанд туманидаги “Оҳалик” ва “Миронқул” аҳоли пунктлари .... Ҳудудда бундай эътибор тортар манзиллар жуда кўп. Хуллас, Самарқанд вилоятдаги туризм имкониятлари хусусида кўп ва хўп гапириш мумкин. Mehmonxona va shunga o‘xshash joylashtirish vositalari (obyektlar) soni, birlik 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Samarqand viloyati 68 83 83 84 97 104 107 110 116 146 148 shaharlar: Samarqand sh. 62 77 75 76 85 94 94 99 97 120 128 Kattaqo‘rg‘on sh. - - - - - - - - 2 2 1 tumanlar: Oqdaryo - - - - - - - - - - - Bulung‘ur - - - - - - - - - - 1 Jomboy - - - - - - - - - - - Ishtixon - - - - - 1 1 1 - - - Kattaqo‘rg‘on - - - - - - - - 1 2 - Qo‘shrabot 2 1 - - 1 1 1 - - - - Narpay - - - - 1 1 - - 1 1 3 Payariq - - - - - - - - 4 9 2 Nurobod 3 4 5 5 6 5 8 8 4 5 5 Pastdarg‘om - - - - - - - - - - - Paxtachi - - - - 2 - 1 1 - - 2 Samarqand 1 1 3 3 2 2 2 1 5 5 4 Toyloq - - - - - - - - 2 2 2 Urgut - - - - - - - - - - - Turistik faoliyatni amalga oshirgan tashkilotlar 2010 2011 2012 2013 2014 2015 2016 2017 2018 2019 2020 Samarqand viloyati 42 38 46 48 46 53 56 57 60 68 45 shaharlar: Samarqand sh. 41 37 45 45 42 50 52 53 57 65 41 Kattaqo‘rg‘on sh. - - - - - - - 1 - - - tumanlar: Oqdaryo - - - - - - - - - - - Bulung‘ur - - - - - - - - - - - Jomboy - - - - - - - - - - - Ishtixon - - - 1 2 - - - 1 1 - Kattaqo‘rg‘on - - 1 1 1 1 1 - 1 1 - Qo‘shrabot - - - - - - - - - - - Narpay - - - - - - - - - - - Payariq - - - - - - - - - - 1 Nurobod - - - - - - - - - - - Pastdarg‘om - - - - 1 1 1 1 - - - Paxtachi - - - - - - - - - - - Samarqand - - - - - 1 1 1 1 1 3 Toyloq - - - - - - - - - - - Urgut 1 1 - - - - 1 1 - - - ИИИ БОБ. ГЕОГРАФИЯ ФАНИДА ҚИШЛОҚ ТУРИЗИМИНИ О”РГАНИШНИНГ АСОСИЙ Ё”НАЛИШЛАРИ. 3.1.Самарқанд вилояти туризимни ривожлантиришни о”зига хос хусусиятлари Ўзбекистонга келган туристик ташрифларнинг аксарияти Самарқандга келишади. Бу вилоят учун каттаимкониятдир. Президентимиз Самарқанд вилоятига ташрифи чоғида Самарқанд бугунги кунда 5 млн туристни қабул қилиши кераклиги, бу эса минглаб иш ўринлари демакдир, деб таъкидлаган эди. Samarqand viloyatidagi mavjud tarixiy obidalar (2017 yil) Tuman va shaharlar nomiJam i tarixiy obrazlar soni M uzeylar soni O byektlar soni Arxiologiya obektlar soni Ziyoratgoh joylar soni M onum ental obektlar soni Viloyat bo'yi c ha 1626 11 581 975 34 36 shaharlar: Samarqand sh 490 9 417 14 23 36 Kattaqurg'on sh 23 1 23 - - - tumanlar: Bulung'ur 25 - 6 19 - - Jomboy 45 - 6 39 - - Ishtixon 70 - 8 62 - - Kattaqurg'on 50 - 8 42 - - Qushrabot 57 - 3 54 - - Narpay 56 - 10 46 - - Nurobod 55 1 5 50 - - Oqdaryo 114 - 8 105 1 - 3. 3.Самарқанд вилояти қишлоқ туризимининг ривожланиш салоҳияти ички тамондан баҳолаш. Самарқанд вилоятида 2021—2022-йилларда туризм қишлоғи ва маҳаллалари сони бештага кўпаяди. 2021—2022-йилларда Самарқанд вилоятида 2 та туризм маҳалласи ва 3 та туризм қишлоғи ташкил этилади. Бу ҳақда Бош вазир ўринбосари, туризм ва спорт вазири Азиз Абдуҳакимов “Дарё” мухбирига берган интервюсида таъкидлаб ўтди. Абдуҳакимовнинг айтишича, Самарқанд шаҳрида “Боғибаланд” ва “Шарқ” туризм маҳаллалари, Ургут туманида Терсак, Самарқанд туманида Конигил (иккинчи босқич) ҳамда Паяриқ туманида Чоштепа туризм қишлоқлари фаолияти йўлга қўйилади. “Мазкур масканлар орқали экотуризм, агротуризм, зиёрат туризми, тиббиёт ва гастрономик туризм, этнотуризмни янада ривожлантирмоқчимиз. Шунингдек, ҳунармандлар маркази, сувенир ва савдо дўконлари, оилавий меҳмон уйлари ҳам бунёд этилади. Энг муҳими, йўл кўрсатгичлар, туристик хариталар, W и-Фи зоналар ташкил қилинади”, — деди бош вазир ўринбосари. Туризм ва спорт вазирининг қўшимча қилишича, ушбу туризм ҳудудлари ташкил этилгач, жами 725 нафар иш ўрни яратилади, йилига 500 минг нафар сайёҳ келиши ҳамда йиллик даромад 21 миллиард сўм бўлиши кутилмоқда. Самарқанд вилоятида қишлоқ туризмини имкониятларини баҳолаш Туман ва Қишлоқла Тарихий Маъдани Агротуризм Гастрономик Екологи Етнотуриз шаҳарлар номи р сони обидала р й обеъктла р имкониятлар и туризм имкониятлар и к туризм м Вилоят бўйича 1871 ++ ++ ++ ++ ++ ++ Самарқанд шаҳ. __ ++ ++ __ + _ _ Каттақўғон Шаҳ. __ + __ _ _ _ Туманлар Булунғур 143 + _ + _ + + Жомбой 140 + + + _ Иштихон 165 + + _ + Каттақўрғо н 172 + + + Қўшработ 137 + - _ _ + Нарпай 117 + Нуробод 94 + + + + + + Оқдарё 105 + ++ _ ++ + Паяриқ 210 + + + + Пастдарғом 164 + - + __ _ + Пахтачи 132 + __ __ + Самарқанд 72 + ++ ++ + Тайлоқ 105 + ++ + + + Ургут 115 + + ++ _ ++ + Оқдарё тумани этнотуризимга мослашган ъъҚоратериъъ қишлоғи Етноруризим объектлари Қабул қилиш қуввати Курсатилаётган хизматлар тури  Миллий уруф-одатлар  Қишлоқ бўйлаб саёҳат  Қизиқарли маҳорат дарслари  Саёҳат дастури  Франсуз мактабига саёҳат ъъҚоратериъъ қишлоғи Самарқанд вилояти Оқдарё тумани ҳудудида жойлашган. Қишлоғнинг 33-мактабида франсуз тили ўргатилади. Туманинг халқ усталари маҳоратлари кўп миллатли маданиятининг этнографик хусусиятлари, урф-одат ва ананалари Ўзбек миллий анъанавий маросимлари(чимилдиқ, миллий тўй либослари, ёр-ёр, келин салом, бешикбойлар, алла) халқ қўшиқлари (лапарлар) саёҳлар билан рақсга тушиш табиий иқлим шароитининг турли-туманлиги, ландшафтлари бойлиги ва бошқа жиҳатлари катта қизиқиш ўйғотади ва чет эл сайёҳлиги ривожига имкон яратади. Фойдаланилган адабиётлар: Ўзбекистон Республикасининг «Туризм соҳасини жадал ривожлантиришни та`минлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги фармони, 2016-йил 2 Мирзаев М.А., Алиева М.Т. Туризм асослари. – Тошкент: Ўзбекистон , 2011. - Б.45. 3.Ўзбекистон Республикаси туризмни ривожлантириш давлат қўмитасининг фаолиятини янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида Ўзбекистон Республикаси Президентининг қарори, Тошкент ш., 2018йил 6 феврал, ПҚ- 3510-сон 4. Солиев А.С., Усмонов М.Р. Туризм географияси. – Самарқанд, 2005. - Б.42. 5. Солиев А.С., Назаров М. ъъЎзбекистон қишлоқлариъъ.—Тошкент,2009- йил 6 «Ўзбекистонда туризмни ривожлантиришнинг 2005 йилгача бўлган давлат дастури», Ўзбекистон Республикаси Президенти И.А. Каримовнинг 15.01999 йилдаги УП-2286 фармони. 7. Ўзбекистон Республикасининг «Туризм тўғрисидаги қонуни». Халқ сўзи газетаси 109.1999. 8 “Халқ сўзи” газетаси,2008 йил 6 декабир. 9 .Ҳамроев Ҳ.Р. Бухорода туризмга ихтисослашган эркин иқтисодий ҳудуд яратиш назарий жиҳатлари// “Бухорода туристик эркин иқтисодий ҳудудни яратиш имкониятлари ва ривожланиш истиқболлари” мавзусидаги илмий- амалий конференсия 27.05.2017, Бухоро шаҳри 10.Пардаев М.Қ., Атабаев Р. Туристик ресурсларни таҳлил қилиш ва баҳолаш.– Самарқанд, Сам ИСИ 2006. 137 б. 11. Пардаев М.Қ., Атабоев Р. Туризм асослари. СамИСИ, Самарқанд 2006. 12. Солиев А.С Ўзбекистон географияси. Дарслик. Т-2014, 352 бет 13.Усмонов М.Р. Туризм географияси. – Самарқанд, СамДУ, 2019. 14. Тухлиев И.С., Хайитбоев Р. Туризм асослари. Дарслик. Т.: Фан ва технология. 2014-йил. 15. Усманов М.Р., Жумабоев Т.Ж., Шерхолов О. “Туризм географияси” 1-2 қисм. Самарқанд 2013-йил. 16.. Усманов М.Р. Туризм географияси. Ўқув қўлланма. – Самарқанд, СамДУ, 2019-йил. 17. Маматқулов Х.М. «Халқаро туризм» Самарқанд, 2008-йил. 18. . Мирзаев М.А., Алиева М.Т. “Туризм асослари”. Дарслик. Тошкент. 2011 йил. 313 бет. 19. Маматқулов Х.М., Бердимуродов А.Ш., Бойназаров У.Е. Халқаро туризм географияси. Ўқув-услубий қўлланма, Самарқанд, 2017 й. 299 бет 323 б. 20. Комилова Ф.К. “Халқаро туризм бозори” ўқув қўлланма Тошкент 2011-йил 21. 1 . Александров А.Ю. Международный туризм. Уч. пособие для вузов.- М.: Аспект Пресс, 2000 2 Биржаков М.Б. Введение в туризм. С.Пб.: Издательский Торговый Дом «Герда», 2004 3. Лицензирование и сертификацие в туризме. Учебное пособие Дехтярь Г.М.: Финансы и статистика, 2003 г. 4. Маринин М.М. Турисцкие формальности и безопасность в туризме.2000 5.Дурович А.П. «Организация туризма» Москва 2005 г. 6. Глушко А.А., Сазыкин А.М “География туризма” Владивасток 2002 г. 7. “География туризма” Учебное пособие Н.Н Дыжина. Москва 2010 г Интернет сайтлари. www .лех.уз www .зиёнет.уз www .стат.уз www.тоур.уз

Самарқанд вилоятида қишлоқ туризимини ривожлантиришнинг географик хусусиятлари

Купить