Samarqand davlat mezey quriqxonasi 6v - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	45.5KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Samarqand davlat mezey quriqxonasi 6v

Купить

SAMARQAND DAVLAT MEZEY QURIQXONASI
Mustaqil O‘zbekistonimizni o‘tmishdagi bosib o‘tgan yo‘lini tahlil
qilmoqchi bo‘lsak, o‘zbek xalqini azaldan tarix, madaniyat va san’at maydonida
o‘z o‘rni va salohiyati borligini guvohi bo‘lamiz.
Ajdodlarimiz qoldirib ketgan madaniy meros, jumladan, Buxoro,
Samarqand, Surxondaryo, Termiz va boshqa viloyatlarda topilgan devoriy suratlar,
madaniy yodgorlikdagi naqshinkor bezaklaru undagi epigrafik durdonalar, olimu
fozilu yozuvchilar qoldirib ketgan betakror qo‘lyozma asarlar, ulardagi
hunarmand-kotibu suratkash va xattotlar tomonidan bezagan muqovalar, qolaversa
bu kungacha o‘z ahamiyati va tarixiy qiymatini yo‘qotmagan barcha
hunarmandchilik namunalari bo‘lishi sopolchilik, temirchilik, zargarlik (ayollar
zeb-ziynati ashyolari) yozuv san’ati va h. bizgacha yetib kelganligi-o‘zbek xalqini
o‘tmishdagi turmush tarzidan darak beruvchi daliliy ashyolar hisoblanadi.
Albatta, ushbu madaniy merosimizni o‘rganish, kelajak avlodga qoldirib ularni
xabardor qilish, o‘tmishi, ajdodlari bilan faxrlanish his tuyg‘usini uyg‘otish hozirgi
kunda bizni, jumladan, barcha muzey xodimlarini asosiy vazifasi hisoblanadi.
Modomiki shunday ekan, sobiq ittifoq davrida o‘zbek xalqini nechog‘lik
mensimaslik, savodsizga chiqarib qo‘yishlik, madaniyatdan bexabar degan
tushunchalarga chek qo‘yish va yana ko‘pgina qora dog‘lardan xalos etish
maqsadida matbuot, ommaviy axborot vositalari orqali hamda muzeylardagi
ko‘rgazma va ekspozitsiyalardagi ashyolar orqali isbotlash mumkin.
“Markaziy Osiyoda yozuvni paydo bo‘lishi tarixi” ekspozitsiyasida aynan ana shu
jihatlar, aniqrog‘i xalqimizning ongi, shuuri, aqlu zakovati hali bundan bir necha
ming yillar oldinroq taraqqiy etganligini namoyish etish asosiy maqsad va
vazifalarimizdanbiri ekanligini isbot qilmoqchimiz.
Biz 2021 yil 15 dekaber kuni 1 kurs magestirant talabalari Samarqand Davlat
muzey quriqxonasiga muzey fondda saqlanayodgan ashyolar va muzey ishi bilan
tanishish maqsadida guruximiz bilan bordik.
Guruximiz bilan birinchi navbatta muzey ishi bilan yaqindan tanishib chiqish
uchun bizag Abdiraxemov Sanjar bizga yaqindan yordam berdi. biz birinchi
navbatta Arxeologiya fondi bilan tanishib chiqdik bu fodda umumiy 80 mingta
ashyo saqlanib bu ashyolarning yarimidan ko’pi Afrasiyob shaxridan topilgan
buyimlarni tashkil qilaykan.
Biz quydagi ashyolar bilan yaqindan tanishdik
Xum. Mahsulot saqlash idishi. II-IV asr. Samarqand viloyati, Afrosiyobdan
topilgan.
Balbal: Ushbu eksponat Balbal deyiladi. Bu Janubiy Qozog‘istondan
topilgan. Ushbu Balbal Bahodirlar vafot etgandan keyin ularga qabr toshi sifatida
qo‘yilgan. Tagidagi mayda toshlari esa Bahodirlar jang paytlarida qancha
dushmanni o‘ldirgan bo‘lsa shuncha toshchalar qo‘yilgan.

Islomgacha bo‘lgan davr tangalari. 1-qatordagi tangalar Samarqanddan
topilgan bo‘lib, VII-VIII asrga oid so‘g‘d ishxidlari tangalari hisoblanadi. 2-
qatordagi tangalar Draxma Movarounnahrda ishlatilgan Buxorxudotlar davrida
(VII-VIII asr).
V-asrga oid Budda haykallari Surxondaryo viloyatining Ko‘za-qo‘rg‘on
zodagonligi hisoblanadi.
Buddaviylik olamida ibodatxona devoriy bezaklari Farg‘ona viloyatining
Quva shahridan topilgan.
Buxoro viloyatidagi Varaxsha shahrining VI-VII asrdagi ko‘rinishining
surati. VII-VIII asrga oid ayollar haykallari Buxoro viloyatining Ayoz-tepa
yodgorligidan topilgan. Varaxshaning ichki devoridagi bezaklar.
Islom davridan oldingi davrda yasalgan buyumlar. Ushbu buyumlar irim-
sirim uchun ishlatilgan. Samarqand yaqinidagi Afrosiyob tepaliklaridan topilgan.
Ot shaklidagi Ostdon ya’ni (ossuariy) V-VI asrlarga oid bo‘lib, ushbu
ostadonda chavandozning suyaklari to‘plangan. Zardushtiylik dinida olov, suv,
havo, tuproq muqaddas hisoblangani uchun, odamlar vafot etgandan keyin
ularning jasadini maxsus joylarga, qo‘yishgan. Keyinchalik suyaklarini ushbu
ostadonda saqlaganlar. Ushbu ostadon Samarqand viloyatining Poyariq tumanidan
topilgan.
Ushbu ostadon haykalsimon qopqoq bilan yopilgan. Ushbu ostadon o‘rtahol
kishi uchun yasalgan. Samarqand viloyatining Tayloq tumanidan topilgan. (VI-VII
asr).
Ushbu ostadon VI-VII asrlarga oid bo‘lib, Shohlar,Zodagonlar suyaklari
saqlangan. Arxeologlar tomonidan Samarqand viloyati Mullaqo‘rg‘on tumanidan
topilgan.
Ushbu xoj shaklidagi bezaklarga ega ostadon Samarqand viloyati, Kofir-
qal’adan topilgan. (VI-VII asr). Taxminlarga ko‘ra Nasroniy uchun yasalgan.
Ushbu ostadon VI-VII asrlarga oid bo‘lib Samarqand viloyatining
Kattaqo‘rg‘on tumanidan topilgan.
Ushbu kulolchilik buyumlari XV-XIV asrlarga oid bo‘lib, Samarqanddan
topilgan. Oq sir, ko‘k rangli bezaklar berish o‘sha davrda chinniga bo‘lgan qiziqish
juda kuchli bo‘lgani sababli, Xitoydagi chinniga o‘xshatib yasashga harakat
qilishgan.
Ushbu kulolchilik buyumlari XV-XIV asrlarga oid bo‘lib, Samarqanddan
topilgan.
Ushbu metall buyumlar XV asrga oid bo‘lib Samarqand shahridagi Registon
maydoni yaqinida-hozirgi “yo‘lbarslar xiyoboni” o‘rnidan topilgan. Arxeologlar
tomonidan Registonning yonida misgarlik ustaxonasi bo‘lganligi aniqlanib, u
yerdan 64 ga yaqin metall buyumlar topilgan.
Tangalar: Amir Temur va Temuriylar davri Miri, Fulus tangalari. XIV-XV
asrlar xazinasi Temur va Ulug‘bek davri fuluslari. 832 h.y. 1428/29 yy. 1984 yil
Ishtixon tumanidan topilgan.

NUMEZMATIKA FONDI ushbu fondda yurtimizdaq qadimdan savdo sotiqda va
soliqlarning yig’ib olishda ishlatilib kelinga tangalar bilan tanishib chiqdik.bu
fodda 30 mingdan ziyot ashyolar saqlanilib kelinadi.bu foddagi quydagi
tangalar bilan yaqindan tanishdik.
Ummaviylar va Abbosiylar Dirhamlari. VIII-IX asrlar.
qator. Samoniy Dirahmlari. X asr.
qator. Samoniy Fuluslari. X asr.
qator. Qoraxoniylar Dirhamlari X asr.5-qator. Tangalari (o‘ngdan chapga)
G‘aznaviylar Dirhami. XI asr.
Xorazmshohlar Dirhami XIII asr boshi. va qalbaki tangalarni yasash uchun qolip.
Ushbu kulolchilik buyumlari VIII-IX asrlarga oid bo‘lib, Samarqand
yaqinidagi Afrosiyob tepaliklaridan topilgan. Rangli bezak berilgan kulolchilik
buyumlari X- XII asrlarga oid eksponat hisoblanadi.
Ushbu metall buyumlar XII asrga oid bo‘lib, Samarqand yaqinidagi
Afrosiyobdan topilgan naqshli oftoba birinchi eksponat sifatida muzeyga olib
kelingan.
Ushbu metall buyumlar ham XII asrga oid bo‘lib Afrosiyobdan
topilgandir. Endi mazkur vitrinada namoyish etilgan numizmatika ashyolari bilan
tanishing:
Tanga. Ixshidlar.Samarqand sug‘di. Tarxun, 710 yilgacha. Bronza.
Tanga. Ixshidlar.Samarqand sug‘di. Tarxun, 710 yilgacha. Bronza.
Tanga. Ixshidlar.Samarqand sug‘di. Gurek. 710 yildan keyin. Bronza.
Tanga. Ixshidlar.Samarqand sug‘di. Gurek. 710 yildan keyin. Bronza.
Tanga. Buxorxudotlar. Buxoro sug‘di. VIIasr.
Tanga. Buxorxudotlar. Buxoro sug‘di.VIIasr.
Shosh hukmronligi tangalari. VII asr. Bronza.
Shosh hukmronligi tangalari. VII asr. Bronza.
Muhr. X-XII asrlar. Aqiq. Markaziy Osiyo. Kufiy yozuvida: “.... Rasul-All-
allo”.
Muhr. X-XII asrlar. Aqiq. Markaziy Osiyo. Kufiy yozuvida: “Mahmud....
Akbar.... Alhamdulilloh”.
Uzuk muhr XV-XVI asr boshi. Markaziy Osiyo. Suls yozuvida: “Mavlono
Huseyn ibn Ali Darvesh Oqmachit” yozilgan.
Muhr XVI-XVII asrlar. Aqiq. Markaziy Osiyo. Suls yozuvida: “Mullo
Hodixo‘ja Muhammad ibn Mullo Muhammad domlo” yozilgan.
Muhr 1770-1771 yil. Aqiq. Markaziy Osiyo. Fors tilida arab yozuvida she’r
bitilgan.
Muhr 1893-1894 yil. Metall. Markaziy Osiyo. nastaliq yozuvida: “ Muhammad
Qosim binni Rizoqul, 1311 h.y.” yozilgan.
Somoniylar davridagi tanga nusxasi.
Somoniylar davridagi tanga nusxasi.
Shayboniylar davridagi tanga nusxasi
Shayboniylar davridagi tanga nusxasi

Temuriylar davridagi miri tanga nusxasi
“Markaziy Osiyoda yozuvni paydo bo‘lishi tarixi”-ekspozitsiyasi quyidagi
bo‘limlardan iborat
1. Yozuvning paydo bo‘lishi tarixi (Sug‘diy, arab, lotin, kirill, lotinga)
o‘tishni yangi davri).
1. Yozuvning numizmatika ashyolaridagi aksi (turli davrlarga taalluqli
tangalar, sug‘d yozuvini yog‘och va terida bitilgan nusxalari, muhrlar
namunasi)
2. Yozuvning turli hujjatlardagi aksi, xattotlik namunasi.
3. Qo‘lyozma va toshbosma kitoblar namunasi.
4. Yozuvning arxeologiya ashyolarida aks ettirilgan namunalari (kosa,
lagan, ko‘za, xum bo‘lagi va h.)
5. Xattotlikda qo‘llanadigan yozuv qurollari. (Lavh, juzgir, qalam,
qalamdon, siyohdon...)
6. Lotin alifbosiga o‘tish davri va lotin yozuvidagi kitoblar.
Siz bilan birga tomosha qiladigan ekspozitsiyamiz yuqorida
aytganimizdek “Markaziy Osiyoda yozuvni paydo bo‘lishi tarixi” deb nomlanadi.
Mazkur ekspozitsiyada turli fond ashyolaridan foydalanib, ularni qaysi asrga
mansubligi, topilgan, yasalgan, bunyod etilgan, xattotlik qilingan sanasi haqida
mukammalroq tushuncha berishga harakat qildik. Markaziy Osiyo deganda,
qadimda asosan Boxtar (Baktriya), Sug‘d, Farg‘ona, Shosh, Xorazm xalqlari
nazarda tutilgan bo‘lib bu xalqlar asosan qardoshlik tillari bo‘lmish Sharqiy Eron
tilida so‘zlashishardi.
Yuqorida tilga olgan Markaziy Osiyoning har bir xalqi, ya’ni boxtar, sug‘diy,
parfyan, xorazmiy, farg‘oniy va turkiy xalqlari o‘z yozuvlariga ega bo‘lgan. Hatto
ba’zi viloyatlarda hind yozuvi bo‘lmish-braxma yozuv turi ham uchragan.
Savdo-tijorat va madaniy aloqalar natijasida har bir viloyatda, bir necha millat
yashaganligi sabab, bir vaqtning o‘zida turli din vakillari hamda turli e’tiqod hukm
surardi.
Markaziy Osiyoda barcha viloyatlarda, jumladan, Boxtar (Baktriya), Sug‘d,
Xorazm, Turkmaniston va Eron yozuvining asosida oromiy yozuvi turardi.
Oromiylar milodgacha bo‘lgan II asr oxiri va I asr boshida Mesopotamiyada
yashab o‘tishgan.... Keyinroq bu yozuv o‘rnini sug‘diy yozuvi egallagan. Arab
yozuviga qadar bu yerda isfara, achchiqtosh, urxun, yenisey, mixxat, uyg‘ur
yozuvlaridan ham foyidalanilgan.
Mazkur ekspozitsiyamizda yozuvning boshqa turlari, ularning tarixi, joyi
haqida esa, har olti oyda o‘tqaziladigan reekspozitsiyada hikoya qilib, ko‘rsatib
borishni oldimizga vazifa qilib qo‘ydik.
Endi esa, ekspozitsiyada yozuvni paydo bo‘lishi bosqichlari, bir yozuvdan,
ikkinchi yozuvga o‘tilishi va ularni muzey ashyolarida qoldirgan aksi bilan
tanishamiz. Barchaga ma’lumki qog‘oz paydo bo‘lishiga qadar yozuv aksini biz
yog‘och bo‘laklarida, mato’larda, terida, devoriy suratlaru sopol idishlarda

uchratganmiz. Fikrimizga misol qilib, mana bu Afrosiyob shaharchasidan topilgan
devoriy suratni aytishimiz mumkin.
Sug‘diy yozuvi namunalari muzey fondida saqlanib kelinayotgan
ashyolarda, jumladan, hozirgi ekspozitsiyamiz vitrinalarida o‘rin olgan qo‘yilgan
turli ashyolar namunasi misolida uchratish mumkin.
Sug‘diy yozuvi yodgorliklarini xududi juda katta va keng qamrovlidir.
Buxoro, Samarqand, Qadimiy Marv, Mug‘uliston, Pokistonda, Markaziy Osiyoda
esa Sug‘d, Shosh, Farg‘ona, Tojikiston zaminida bu yozuvni namunalari topilgan.
Sug‘d yozuvining shunchalik keng xududda tarqalganligi albatta savdo-tijoratni
yaxshi yo‘lga qo‘yilganligi, savdogarlarni Buyuk Ipak Yo‘li chorrahasida fa’olona
ishtiroki bilan bog‘liqdir.
Markaziy Osiyoda arablarni kelishi bilan birga, arab alifbosi hamda arab
yozuviga o‘tish davri boshlanadi. Shu davrdan boshlab sug‘d yozuvi o‘z o‘rnini
arab yozuviga bo‘shatib beradi. Markaziy Osiyoda eng ko‘p davrni qamrab olgan
yozuv bu arab yozuvi va arab alifbosi ekanligini bilamiz. Mana bu arab yozuvini
turli xillari bilan tanishishingiz mumkin. Bu yerda nasx, nasta’liq, suls, rayhoniy,
riqo’, devoniy, musalsal, ko‘fiy yozuv turlari bilan tanishishimiz mumkin.
Payg‘ambarimiz Muhammad s.a.v. Bahrayn amiri hamda podshoh
Muqavqisga yuborgan maktublari nusxasi.
751 yilning iyul oyida Qirg‘izistonni Taraz (yoki Talas) daryosi yonida
Xitoy askarlari bilan qirg‘iz askarlari to‘qnashishadi. Samarqand hokimi Abo‘
Muslim esa o‘z xarbiylarini to‘qnashuvni bostirishga jo‘natadi. Natijada Xitoy
xalqining 20 000 askarlari asir olinadi. Ular orasida juda ko‘p hunarmandlar
oilalari namoyandalari bor edi. Xitoylik hunarmandlar ichida qog‘oz ishlab
chiqarish bo‘yicha muttaxassislar ko‘pchilikni tashkil qilardi. Shunday qilib, VIII
asrdan boshlab Samarqandda qog‘oz ishlab chiqarish sirru asrorlari keng yoyiladi
va 1000 yil davomida bu soha hunarmandlari o‘zlarini ashyolarini, aniqrog‘i
Samarqand qog‘ozini ishlab chiqib uning dongini olamga yoydilar. VIII asrdan
boshlab XIX asrgacha Samarqand qog‘ozi faqatgina Markaziy Osiyoda emas, balki
yaqin Sharq, Yevropa, Ispaniya, Fransiya, Germaniya davlatlarida ma’lum bo‘lib
bu qog‘ozga ehtiyoj juda katta edi.
Sifati baland, siyohi bo‘yalmaydigan, husni xat chiroyli yoziladigan
Samarqand qog‘oziga teng keladigani yo‘q edi. Bu xaritada esa, Samarqand
qog‘ozini boshqa davlatlarga eksport qilingani ko‘rsatilgan. Aytib o‘tganimizdek
Markaziy Osiyoda yozuvni paydo bo‘lishi tarixi uzoq o‘tmishga borib taqaladi.
Bu vitrinalarda namoyish qilingan ashyolarda sug‘diy yozuvi aksini qog‘oz
paydo bo‘lishigacha yozilgan namunasi bilan yaqindan tanishasiz. Jumladan;
Yog‘ochga bitilgan sug‘diy yozuvi, tilxat. Samarqand, Afrosiyob
shaharchasidan topilgan. VI asr boshi.
Teriga bitilgan sug‘diy yozuv. Mazkur arab yozuvi bitilgan teri parchasi
Tojikiston yaqinidagi Haydarobod qishlog‘i, Mug‘ tog‘idan topilgan VII-VIII
asrga taalluqli.
Barchaga ma’lumki har bir davrning podshoh, amir va hukmroni har davru
zamonda o‘zhukmronlik davrida o‘z tangalarini zarb qilgan.

30 000 ga yaqin ashyolar saqlanadigan numizmatika fondida saqlanayotgan
osori atiqalarda arab yozuvi bitilgan muhrlar, uzukmuhr, turli davrda turli
hukmronlar tomonidan zarb qilingan tangalar namunasi joy olgan.
Endi mazkur vitrinada namoyish etilgan numizmatika ashyolari bilan tanishing:
Xulosa xulosa urnida shuni aytish kerakki Samarqand Davlat muzey
quriqxonasi fondida saqlanayotgan ashyolar yurtimizning madaniy tarixi naqadar
boyligidan dalolat beradi ushbbu.ushbu fodsagi ashyolar bilan yaqindan
tanishib chiqib yurtimizning boy madaniy tarixining judayam yaqindan o’rganib
chiqib xalqimizda yanayam boyitadi.

Samarqand davlat mezey quriqxonasi 6v

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish