Samarqand shahar maishiy chiqindilarining atrof-muhitga ta`siri

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	4.2MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Samarqand shahar maishiy chiqindilarining atrof-muhitga ta`siri

Купить

K I R I SH
Mavzuning dolzarbligi .
Bugungi kundagi eng dolzarb ekologik muammolardan biri – bu chiqindilar
muammosidir. Chiqindilar deganda biz ishlab chiqarish yoki iste`mol qilish
jarayonida xomashyo, materiallar, shuningdek o`zining is`temol xususiyatlarini
yo`qotgan maqsulotlarni tushunamiz. Xullas, chiqindilar muammosi murakkab va
keng qirrali bo`lib, u quyidagi masalalarni o`z ichiga oladi:
Chiqindilarni yig`ish, saralash, tashish, joylashtirish, saqlash yoki qayta
ishlash, ko`mib tashlash;
Tuproq, havo, er osti suvlariga zararli ta`siri;
A h latxonalar bilan band erlarni qishloq xo`jaligi hisobidan chiqarish va
hokazolar.
Bu muammolar barcha mamlakatlar va xususan O`zbekiston
Respublikasida hamda Samarqand shahri uchun ham umumiy bo`lib, barcha
hududlarda ularni juda katta sarf-harajatlar evaziga turlicha samara bilan hal
qilishga to`g`ri kelmoqda.
2017 - 2021 yillarda O`zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta
ustivor yo`nalishi bo`yicha Harakatlar strategiyasining 4 nchi Ijtimoiy sohani
rivojlantirishning ustivor yo`nalishi 4.3 paragrafida: “Odamlarning ekologik
xavfsiz muhitda yashashini ta`minlash, maishiy chiqindilarni qayta ishlash
komplekslarini qurish va modernizatsiya qilish, ularning moddiy texnik bazasini
mustahkamlash, aholini chiqindini yo`q qilish bo`yicha zamonaviy ob`ektlar bilan
ta`minlash” ko`rsatilgan [4] .
Davlatimiz rahbarining 2017 yil 21 aprelidagi farmoniga muvofiq,
Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish sohasida davlat boshqaruvi tizimi
takomillashtirildi. O`zbekiston Respublikasi Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza
qilish qo`mitasi qayta tashkil etilib, uning zimmasiga ekologik holatni yaxshilash,
2

maishiy chiqindilarni yig`ish, saqlash, tashish, utilizatsiya qilish va qayta ishlash
borasida ko`plab vazifalar qo`yildi.
Respublikamiz Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2018 yil 2 fevralida
“Atrof muhitni muhofaza qilish – aholi salomatligini saqlashning muhim omili”
degan ma`ruzasida 2017-2021 yillarda maishiy chiqindilar bilan bog`liq ishlarni
tubdan yaxshilash yuzasidan kompleks dastur qabul qilinganligi, moliyalashtirish
manbalari aniq belgilab berilganligi xususida so`zlab, bu ma`lumotlarni aniq
faktlar bilan izohladi. Masalan, faqat 2017 yilda Respublikada qo`shimcha 305 ta
chiqindi to`plash maydonchasi qurilib, 2 mingdan ortiq konteynerlar bilan
jihozlanganligi, 295 ta poligon to`liq xatlovdan o`tkazilganligi, 97 ta chiqindi
poligoni tartibga keltirilganligi aytildi. Shu bilan birgalikda bu muammoni hal
qilishda ko`pgina kamchiliklarimiz mavjudligi ta`kidlandi [3].
Hozirgi kunda, yurtimizda 53 foiz aholiga sanitar-tozalash ko`rsatilgan,
xolos. Shundan atigi 15 foizi xususiy sektor hissasiga to`g`ri keladi. Deyarli barcha
qishloqlarda maishiy chiqindilarni yig`ish, saqlash va tashish yo`lga qo`yilganligi
ta`kidlandi. Yig`ilishda shu kabi kamchilik va muammolar tanqidiy tahlil qilinib,
tizim oldidagi dolzarb vazifalar belgilab berildi.
Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish davlat qo`mitasiga tegishli
vazirliklar bilan birgalikda shaharlarda chiqindi yig`ish shaxobchalarini tartibga
solish, qishloq aholi punktlarida sanitar-tozalash xizmatlarini rivojlantirish
bo`yicha 5 yillik dastur ishlab chiqish vazifasi yuklatildi. 2018 yilda
mamlakatimizda 9 ta shaharda chiqindini yig`ish va qayta ishlash klastrlarini ishga
tushirish bo`yicha topshiriq berilib, bu borada Surxondaryoda tashkil etilgan
klaster faoliyati namuna qilib ko`rsatildi.
Bizning viloyatimizda ham Respublika miqyosidagi kabi, aholi soni yildan –
yilga oshmoqda (hozirgi kunda viloyatda 3 mln. 250 mingdan ortiq kishi istiqomat
qiladi, Samarqand shahrida 520 ming, Samarqand shahrida 80 mingdan ortiq)
shahar kabi tumanlar hududlari va qishloqlarimizda ming-minglab zamonaviy uy -
joylari qurilmoqda. Buning natijasida chiqindilar soni ham oshmoqda, bu esa yangi
– yangi zamonaviy chiqindixonalarni tashkil etish, chiqindilarni saralash, atrof-
3

muhitga zararini kamaytirish, qayta ishlashni va xullas, ulardan unumli
foydalanishni taqazo etmoqda.
Yuqorida keltirilganlardan ma`lum bo`ldiki, BMI ni bajarish uchun
tanlangan mavzu o`ta dolzarbligi bilan ajralib turadi va ushbuni “Samarqand shahri
maishiy chiqindilarining atrof-muhitga ta`siri” ni o`rganishni maqsad qilib oldik va
uning uchun quyidagi vazifalarni bajarish belgilandi:
1. Mavzuga oid adabiyotlarni tahlil qilish.
2. Samarqand shahri va Samarqand tumanida maishiy chiqindilarning hosil
bo`lishi, turlari, joylashtirilishi, morfologik tarkibi, klassifikatsiyasi,
utilizatsiyalash va qayta foydalanishning samaradorligini o`rganish.
3. Samarqand shahri va Samarqand tumanida maishiy chiqindilarning
maydoni va hajmiga qarab, hududlarni rayonlashtirish, xulosalar chiqarish va
tavsiyalar berish.
Tadqiqot natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati. Samarqand shahri va
Samarqand tumanida m aishiy chiqindilarni atrof-muhitga ta`sirini o`rganish
natijasida ilk bor ushbu aniqlandiki, tadqiqotlar asosan AO “Tayloq konserva”
tozalash maydonida to`planadi va karer atrofida to`planadi, 10 ga egallaydi. Uning
hajmi 647,7 ming tonnaga egadir. Tumanning chiqindilari Orzu Mahmudov
massivi Jaloer qishlog`i atrofida yig`iladi va hajmi 4353,15 m 2
gektarga yig`ilib,
uning miqdori 4500 tonnaga tengdir, biroq ularning holati qoniqarli deb xulosa
qilinadi.
Ushbu hududda chiqindilarning miqdori yildan yilga oshib borishini
ko`rsatadi va u 279 foizni tashkil etdt. Buning asosiy sababi, chiqindilarni o`z
vaqtida saralamaslik va qayta ishlash korxonalarining hududda yo`qligiga
avtoulovlarning kamligidir.
Chiqindilarni turli rangli paketlarga solib, saralab, so`ngra yig`ish va
chiqindixonalarga jo`natish lozim. Ularni o`z vaqtida yig`ish va zararlantirish
uchun keng jamoatchilikning va xususan mahallalarning roli kattadir. Hududda
chiqindilarni qayta ishlash uchun tadbirkorlarni jalb etish lozim.
Hududda yig`iladigan maishiy chiqindilar ilk bor rayonlashtirilgan.
4

Bu ma`lumotlardan oliy o`quv yurtlari kollej va maktablarda ekologiya,
atrof - muhitni muhofaza qilish fanlaridan saboq berishda foydalanish mumkin.
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi va hajmi. U kirish, 3 bob, 10
paragraf, 14 rasm, 7 jadval, ilоvalar va foydalanilgan adabiyotlar ro`yxatidan
iborat.
5

1. Adabiyotlar sharhi
O`zbekistonda va xususan Samarqand viloyatida maishiy chiqindilarni
o`rganish tarixi.
Respublikamiz mustaqilikka erishgan vaqtdan beri ekologik xavfsizlikni
ta`minlash, atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiiy resurslardan oqilona
foydalanish sohasidagi aniq maqsadga qaratilgan siyosatni olib bormoqda va bu
yo`nalishda zamonaviy mustahkam normativ-xususiy asoslari yaratildi. Respublika
Prezidenti Islom Karimovning: “O`zbekiston 21 asr bo`sag`asida: xavfsizlikka
tahdid, barqarorlik shartlari va taraqqiyot kafolatlari” [1] va “O`zbekiston buyuk
kelajak sari” [2] kitoblarida hududimizning dolzarb ekologik muammolariga katta
o`rin berilgan.
Ekologiya, atrof-muhitni muhofaza qilish va tabiatdan foydalanish sohasida
bir necha o`nlab qonunlar, 300 dan ortiq normativ hujjatlar qabul qilindi. SHu
bilan bir qatorda jamiyatimizning rivojlanishi bilan bog`liq bo`lgan, atrof-muhitga
va inson salomatligiga ta`sir etayotgan ekologik muammolardan eng muhimi, bu
chiqindilar – qattiq va maishiy chiqindilar (QMCH) masalasi hisoblanadi.
Shu yerda ushbuni mahsus aytish lozimki, hozirgi kunda Respublikamizda
32 mln. 500 mingdan ortiq aholi yashaydi. Aholi sonining o`sishi, asosan,
shaharlarda seziladi. Agar, respublikamiz poytaxti – Toshkentda 3 mln. 500
mingdan ortiq aholi yashasa, Samarqand shahrida esa 520, Samarqandda esa 80
mingdan ortiq, tumanda 24 ming 600 kishi (2018 y.yanvari). Aholi sonining
oshishi bilan maishiy chiqindilar ham oshib bormoqda.
X.X. Zokirov, Sh.A. Qo`ldoshevalarning ma`lumotlariga asosan 21 asrning
boshlang`ich davrida O`zbekistonda bu ko`rsatkich har 1000 kishiga bir yilda 33,7
ni tashkil etgan. Bundan ko`rinib turibdiki, shaharlar aholisining o`sishi,
cheklangan hududda sanoatning to`planishi aholi istiqomat qiladigan hududlarda,
ayniqsa yirik shaharlarda ekologik sharoitlarning yomonlashuviga sabab
bo`lmoqda. SHaharlarda qattiq maishiy chiqindilar (QMCH) va ko`p o`lchamdagi
axlatlar (KO`A) yig`ilmoqda, ular o`z vaqtida olib chiqilmasa va
zararsizlantirilmasa, atrof - muhitni jiddiy ifloslantirishi muqarrar. Xullas,
6

shaharlarning turli erlarida paydo bo`layotgan “tog`lar”, yomon tashkil etilgan,
ba`zan esa betartib ravishda hosil bo`lgan axlatxonalar atrof - muhit
ifloslanishining jiddiy manbai bo`lib qolmoqda (15).
Agar biz tarixga nazar tashlasak, eramizdan 300 yil muqaddam Afinada turli
ko`rinishli chiqindilarni, shahar ko`chalariga tashlashni taqiqlovchi hamda
ko`chalarni tozalovchi farroshlarga chiqindilarni shahardan chetroqda mahsus
ajratilgan joylarga olib chiqib tashlash majburiyatini yuklovchi farmon qabul
qilingan. Biroq vaqt o`tishi bilan ya`ni o`rta asrlarda ushbu tajriba unutildi va
shahar aholisi ahlatlarni ko`chaga uloqtirar, yuvindilarni derazadan tashqariga
separ edilar, bu esa o`z navbatida shaharda vabo kasalini tarqatuvchilar –
kalamush, sichqonlarning ko`payishiga olib kelgan.
Qadimgi Rimda esa uy egalari axlatlarni yig`ib shahar tashqarisidagi
handaklarda tashlangan (18). Biz ham Siyob bozori ko`prik ostida 2015-2016
yillarda shunday holat yuz berganning guvohi bo`ldik. SHaharlar sonining ortib
borishi va mahsulot ishlab chiqarishning o`sishi, chiqindilar miqdorining yanada
ko`payishiga sabab bo`ldi. Biroq o`sha davrda mavjud bo`lgan resurslarning
qimmatligi tadbirlarni qayta ishlashga yaroqli bo`lgan barcha chiqindilarni
utilizatsiyalash, ya`ni foydali ravishda ishlashga majbur etardi. SHu bilan bir
vaqtda chirindi to`planadigan hududlar borgan sari ortib borgan. Mazkur muammo
xukumat darajasidagi keng qamrovli echimini topishni taqoza etar edi.
1874 yilga kelib, Buyuk Britaniyaning Nottintem shahrida ekologik
taraqqiyotning o`ziga xos ramzi bo`lmish dunyodagi birinchi chiqindi yoqiladigan
zavod qurilgan. 20 - asrning ikkinchi yarmidan boshlab, maishiy chiqindilar
hajmining o`sishi ofatli alomatlarni egalladi. Dunyoning deyarli barcha
mamlakatlarida qattiq maishiy chiqindilar aholi jon boshiga har 10 yilda 10 foizga
va undan ham ko`p oshishi kuzatilmoqda. Hozirgi kunda dunyo bo`yicha maishiy
chiqindilarning har yilgi massasi 450 mln. tonnani tashkil qilib, shulardan 80 foizi
har xil turdagi murakkab tuzilmalardan, oddiy chiqindixona poligonlarida ko`mish
bilan zararsizlantiriladi. Quyida MDH mamlakatlaridan biri-Ukrainada qattiq
7

maishiy chiqindilarning o`rtacha morfologik tarkibi misol tariqasida keltiriladi (1.
1.Jadval).
1.1.Jadval
Qattiq maishiy chiqindilarning o`rtacha morfologik tarkibi [15]
Fraksiyalar O`rtacha yillik massasi, % hisobida
Qog`oz 18,9
Oziq-ovqat chiqindilari 38,4
Daraxt 4,9
Metall 3,4
Gazlama chiqindilari 3,9
Rezina va teri chiqindilari 0,8
Oyna 3,7
Toshlar 8,9
Xokazo qismlar 17,2
Jami: 100
1 2 3 4 5 6 7 8 9 10020406080100120
1.qog`oz
2.oziq-ovqat
3.yog`och
4.metal
5.tekstil
6.charm
7.rezina
8.shisha
9.tosh
10 . boshqa
qismlar
jami
1.1-rasm. Qattiq maishiy chiqindilarning o`rtacha morfologik tarkibi [15]
Chiqindilarni boshqarish masalasi dunyoning turli mamlakatlarida turli xil
yo`llar bilan yondoshilganligi ma`lum. Rivojlangan mamlakatlarda: Germaniya,
8

Belgiya, Yaponiya, Shvetsiyada maishiy chiqindilarga bo`lgan munosibat tahlillari
shuni ko`rsatdiki, ularning 60-65 foizi qayta ishlanadi, 20-25 foizidan energiya
olinadi [3].
Xullas, yuqoridagilardan ma`lum bo`ldiki, bir qator mamlakatlarda
chiqindilarni utilizatsiya qilishda – kuydirish, boshqalarda esa poligonga ko`mish
yoki yig`ish, shuningdek kompostlash texnologiyalari bilan amalga oshiriladi.
O`zbekiston Respublikasi Tabiatni muhofaza qilish qo`mitasi, mutasaddi
vazirliklar muassasalarining ma`lumotlariga ko`ra, respublikada 35 mln. m 3
maishiy chiqindilar tarkibiga uy xo`jaligi, muassasalar (tibbiyot, ta`lim, savdo,
ofis), bozor, ko`cha tozalashlardan yig`iladigan chiqindilar va yarmi shahar va
qishloq chiqindixonalarida to`planadigan boshqa 4 toifali sanoat chiqindilar
hisoblanadi [15]. Jami, yuqoridagi maishiy chiqindilar hajmidagi har million
tonnasidan, ularning quyidagi hajmdagi foydalanish komponentlari yo`qolar ekan (
1.2 jadval).
1.2 Jadval
Chiqindixonalardan foydalanilmay qoladigan maishiy chiqindilar
tarkibi va hajmi (ming/tonna hisobida) (orginal)
Maishiy chiqindilar Foydalanishi lozim bo`lgan hajm
Oziq-ovqat chiqindilari 360
Qog`oz va karton 160
Tekistil 55
Plastmassa 45
Maishiy chiqindilarning hosil bo`lishi ko`p yillik dinamikasida salbiy
tendensiyalar yo`q. Ularning miqdori yillik 3437-5190 ming/tonna oraliqda
(diapauzada) o`zgaradi (1.2 rasm).
9

1 2 3 4 5 6 70100020003000400050006000
4624 5190
3437 4345
3639 4202
3978
Series1
1 2 3 4 5 6 7
2001 2002 2003 2004 2005 2006 2007
1.2-rasm. Maishiy chiqindilarning hosil bo`lishi (yiliga ming t.) [ 15]
Barcha maishiy chiqindilarning ko`p qismi Farg`ona, Samarqand
viloyatlarida va Toshkent shahrida hosil bo`lishi qayd etilgan [15] .
Shu erda ushbuni mahsus aytish lozimki, SamDU professori SH.T.Holiqulov
va tadqiqotchi S.Pardaevlar [33,34] Samarqand shahrida qattiq chiqindilarni
quyidagi guruhlarga bo`lib o`rganishgan: maishiy yoki kommunal chiqindilar,
sanoat chiqindilari, qishloq xo`jalik chiqindilari va qurilish chiqindilari.
Ushbu adabiyot ma`lumotlaridan ma`lum bo`ldiki, faqat 2007 yilga kelib,
chiqindilarning asosiy saqlash joylarida 2 mlrd. tonnaga yaqin sanoat va maishiy
chiqindilar to`plangan. Ularning atrof-muhitga va aholi salomatligiga ta`sir
darajasi ko`pgina hududlarda etarlicha baholanmagan. Havoning yuqori harorati
organik moddalarning tez parchalanishiga mikrofloraning hamda patogen
mikroorganizmlarning tez rivojlanishiga olib keladi. Bularning barchasi chiqindilar
saqlash muddatini qisqartirishni talab etadi. Chiqindilarni chiqarish, utilizatsiya va
qayta ishlash hududlarda echilishi qiyin bo`lgan muammoga olib kelmoqda. Ayrim
10

viloyat va tumanlarda maishiy chiqindilarning ruxsat etilmagan erlarga
joylashtirish hamon davom etmoqda (1.3, 1.4, 1.5 rasm).
1.3-rasm. Suv o`tkazgichlarda to`plangan maishiy chiqindi qoldiqlari.
11

1.4- rasm. Samarqand shahri Navoiy ko`chasi. Saralanmagan chiqindilar
qoldiqlari.
Buni Samarqand shahri va tumanida kuzatish mumkin. So`nggi yillarda
qattiq maishiy chiqindilari qayta ishlash sohasi bo`yicha xususiy tadbirkorlik
12

rivojlanmoqda. Xususan 2007 yilda Toshkent viloyati Yangiyo`l shahridagi
“Avesto Shams” va “O`tkir” (MCHJ) masuliyati cheklangan jamiyati mos ravishda
700 tonna va 300 tonna, Qibray tumanidagi “Tursunmurod-ota” MCHJ 205 tonna
qattiq maishiy chiqindilarni hamda Buxoro shahridagi “MAAN” MCHJ 41 tonna
polietilen plyonkalarni qayta ishlagan [15]. YUqoridagilarga yana qo`shimcha
misol, Urgut mahallasida joylashgan “AL NAZAR ORZU SERVIS” MCHJ 2008
yilda ish boshlab, bakalashkalardan faqat 2010 yilda 500 tonna poleester tola
mahsuloti olgan va 2012 yilda 5 milliard 750 mln. so`mlik mahsulot ishlab
chiqarib, hatto ushbu mahsulotning bir qismini Rossiya, Turkiya kabi
mamlakatlarga eksport qilgan [10,32]. Samarqand shahrida ham 7 ta kichik
maishiy chiqindilarni qayta ishlash xususiy korxonalari mavjud, Samarqandda esa
yo`q.
Yuqoridagi ma`lumotlardan ko`rinib turibdiki, chiqindilarni yo`q qilish va
qayta ishlash va undan foydalanish hozirgi kunning dolzarb muammosidir.
Shahar aholisining soni chiqindilarni yig`ish, yo`q qilish ishlarining hajmini
aniqlashda, shuningdek, ularni zararlantirishning optimal variantlarini tanlashda
asosiy omillardan biri hisoblanadi. Hozirgi vaqtda, asosan qishloq aholisining
hisobiga shahar aholisining sonining o`sishi aglomerizatsiya markazlarida haddan
tashqari aholi zichlashuviga olib kelmoqda. Masalan, Samarqand shahrida jami
1200 dan ortiq ko`p qavatli uylar bo`lsa Sartepa, Mikrorayon kabi hudadlarda,
uning 250 tasi Kimyogarlar qo`rg`onida joylashgan.
Shuning uchun chiqindilarni yig`ish va tashish, shuningdek, chiqindilarni
zararsizlantirish va qayta ishlash, chiqindi yuklash markazlarida ko`p yuk ko`tarish
quvvatiga ega transport vositalaridan foydalanish orqali yirik shaharlarda mahsus
tizim tashkil etilishi (tuzilganlari kam) maqsadga muvofiq bo`ladi.
Samarqand shahrida 2015 yildan e`tiboran shahar ma`muriyati va
Fransiyaning poytaxti Parij bilan “Maroqand obod” Samarqand shahrida
utilizatsiya qilish sistemasini joriy qilish bo`yicha 2015-2019 yillarga
bag`ishlangan Loyiha bajarilmoqda [17] (1.5-rasm ilovada). Loyihaning asosiy
maqsadi shaharda chiqindilar sistemasini rekonstruksiya qilish, Samarqandda
13

ekologik va sanitar – epidemiologiyasi muhitni, salomatlik va hayot sharoitlarini
yaxshilashdan iborat. Bunga asosan Xishravda 20 ga sanitar-texnik poligon; 2 ga
garaj; 16 ga dagi eski axlat tashlash hududni yopish; 150 ta yangi chiqindilarni
yig`ish nuqtasini ochish mavjud CHX ning 41 tasini ta`mirlash; 2100 chiqindi
terish baklarini o`rnatish; 70 ga gaz bilan jihozlangan chiqindilar tashish
mashinalari bilan ta`minlash; chiqindi ajratish uskunalari (plastika, shisha, qohoz
kabi) ni;
Individual terish uskuna va yangi poligonda biogazdan foydalanish ishlari
olib borilmoqda, buning uchun 37 mln. 167 ming 611 evro ajratilgan (1.6-jadval).
Maishiy chiqindilar murakkab ko`p komponentli tarkibga ega (1.7 rasm).
Ushbu hajmdagi chiqindilarni zararsizlantirishning hududlarda asosiy tarqalgan
usullaridan biri – bu chiqindixonalarni tuproqqa ko`mishdir. Respublikada faoliyat
ko`rsatayotgan 175 ta QMCH chiqindixonalari 2 ming gektarga yaqin erni
egallagan.
1.6-rasm. Samarqand shahrida maishiy chiqindilarning ko`p komponentligi
14

Chart Title
1
2
3
4
5
6
7
8
9
10 1 Makalatura (10-15 %)
2 Oziq-ovqat chiq. (35-
45%)
3 Y o g`och chiq. (2-6%)
4 Metallar (1-3%)
5 Tekstil (2-5%)
6 C h arm, rezina (1-2%)
7 S h isha (2-4%)
8 Tosh (1-2%)
9 P lastmassa (1,5-4%)
10 boshqalar (10-15 %).
1.7 – rasm. Qattiq maishiy chiqindilar tarkibi [15] .
egallab, ularning 90 foizdan oshig`i qoniqarsiz deb topilgan [15] . Ular
muhandisdik choralari talablarisiz tashkil etilgan bo`lib, ularning atrof-muhitga
ta`sirini nazorat qilish kerakli darajada olib borilmaydi. Shu bilan bir qatorda,
chiqindilarning ko`payib borishi mahsus mashinalarning texnik bazasi tomonidan
ishlarni to`liq bajara olmasligiga olib kelmoqda va bu o`z navbatida chiqindilarni
haddan tashqari to`planib qolishiga va to`liq olib chiqib ketilishiga to`g`ridan-
to`g`ri ta`sir etmoqda.
Ekologik nuqtai nazardan maishiy chiqindilarning chiqindixonalarda
to`planib qolishi, changlarning hosil bo`lishiga va yoqimsiz hidlarning tarqalishiga
olib keladi. Chiqindixonalar hududlarida filtratsiya evaziga er osti suvlarining
ifloslanishi bilan bir qatorda, atmosferaga havoning ifloslanishiga olib keluvchi
metan va boshqa zaharli gazlar tashlanadi. Shu bilan birga, chiqindilarni to`plash
va ko`mish vaqtida barcha qimmatli moddalar va komponentlari yo`qotiladi [12] .
Q.Haydarovning [30], H.Haydarov, T.Bobonorov, Sh.Jahongirovlarning
[31]; Tabiat va inson ekologiyasi, Samarqand tabiati kabi kitoblarida viloyatning
15

turli-tuman ekologik muammolariga tasnif berib, viloyatda maishiy chiqindilarning
oshishi va ularni utilizatsiya qilish xususida tavsiyalar mavjud.
Xuddi shu mavzu prof.Z.Izzatullaev va o`qituvchi M.Odilovaning
“Ekologik inqirozning oldini olaylik” [11] maqolasida ham yoritilgan.
A.Ergashov [37] ning universitetlarning talabalari uchun chop etilgan
“Umumiy ekologiya ” darsligida zamonaviy ekologik muammolar qatorida: inson
ekologiyasi va ularning echimiga oid chora-tadbirlar bayon etilgan.
Z.Izzatullaev, T. Majidova [9] ning: Asoshoi ekologiya va muhofizati tabiat
(Vasoiti ta`lim) universitetning tojik tilida ta`lim olayotgan bakalavrlariga
bag`ishlangan uslubiy qo`llanmada suvning inson ta`siri ostida ifloslanishi turli
sanoat va maishiy muassasalardan chiqadigan iflos suvlar natijasida yuz bermoqda
va uning oldini olish choralari xususida fikrlar bildirilgan.
R.Egamberdiev, R.Eshchanov [38] larning; “Ekologiya asoslari”,
R.Egamberdievning “Ekologiya” universitet va pedagogika oliy o`quv yurtlari
uchun bosmadan chiqqan darsliklarda biosferaning ekologik muammolarini
ta`riflashda tuproq unumdorligining kamayishiga inson faoliyatining ta`siri, ya`ni
turli xil maishiy chiqindilarning katta ta`siri natijasida, ularning sifati pasayishini
ko`rsatib o`tishgan va buning natijasida ekinlar hosilining kamayishini misollar
bilan tasdiqlangan.
Sh.A.Shirniboev, S.G.Safin [35] “Atrof –muhitni muhofaza qilish”
darsligida atmosfera havosini muhofaza qilish muammolari, uni ifloslantiruvchi
manbalar; sanoat va maishiy chiqindi ishlab chiqarish muassasalarning faoliyati
natijasida hosil bo`lgan zararli moddalarning biologik xilma – xillikka ta`siri va
ularni muhofaza qilish chora – tadbirlari atroflicha tahlil qilingan.
X.T.Tursunov, T.U.Rahimova [20] larning “Ekologiya” oliy o`quv
yurtlari uchun o`quv qo`llanmasi va “Ekologiya va barqaror rivojlanish” [19]
o`qituvchilar uchun uslubiy qo`llanmalari chop etilgan. Uning birinchisida
Ekologiya asoslari, ekologik xavfsizlik, barqaror rivojlanish masalalari,
O`zbekistonning ekologik muammolarini o`rganish va hal qilish masalalariga
alohida e`tibor qaratilgan. Respublika hududida atrof – muhit ifloslanishini
16

ekologo – gigienik va sanitar me`yorlargacha kamaytirish deb taklif etganda, ular
xususan maishiy chiqindilarning ta`sirini mahsus inobatga olishgan.
1992 yil 8 dekabrda qabul qilingan O`zbekiston Respublikasi
Konstitutsiyasi [21] da Atrof-muhitni muhofaza qilish masalalarini o`rganishda
Konstitutsiyaning 50,54,55 va 100 moddadarining ahamiyatini ta`riflashgan.
X.T.Tursunov [19] maishiy chiqindilarning tabiatga va inson salomatligiga
ta`sirini ta`riflab, shunday yozgan: “insonning ishlab chiqarish va maishiy faoliyati
muqarrar holda chiqindilarning hosil bo`lishi bilan bog`liqdir”. Hozirgi kunda har
birimizga o`rtacha 20 tonna xom ashyo sarflanadi va uning 97% chiqindixonalarga
jo`natiladi. Chunki, tovarlarning xizmat muddati qisqarmoqda, o`rami – tobora
isrofi, kundalik ehtiyoj buyumlari bir martalik predmetlarga aylanmoqda. Natijada
maishiy qoldiqlarining tabiatda saqlanishi muddatini keltiradi.
Masalan:
shisha butilka – 1 mln.yilda,
polietilen paket – 420 yil,
poyafzalning rezina poshnasi – 50-80 yil,
neylon mahsulotlar – 30-40 yil,
chekib tashlangan papiros – 1-5 yilda chirir ekan.
Bular tarkibidagi moddalar chirish jarayonida turli noxush hidlar chiqaradi,
qoldiqlari suvni, tuproqni va havoni - tabiatni ifloslaydi.
Xullas, X.Tursunov maishiy chiqindilarni zararlantirish muammolarini
o`rganib, chiziqli iqtisod o`rniga tabiiy sikllarga o`xshashlikka asoslangan:
“resurslar →mahsulot→chiqindilar→resurslar” sikliga o`tishni taklif etadi. Bunda
ishlab chiqarilgan buyum hayot siklini o`tab bo`lgach, korxonaga kaytarilishi
lozim.
SamDU fizik olimlari: prof.F.S.G`anieva, dots.S.A.Sharipova [36] lar
“Chande az masalahoi muhimi ekologiyai fizikavy” uslubiy qo`llanmasida maishiy
qoldiq chiqindilarning tabiat unsurlariga salbiy ta`siri va ularda lozim bo`lganda
foydalanish usullar xususida o`z fikrlarini keltirishgan
17

Prof.Sh.T.Holiqulov, S.B.Pardaevning [34] “Chiqindilarni bartaraf etish
yo`llari” nomli maqolasida dunyo miqyosida atrof – muhitga salbiy ta`sir
ko`rsatuchi qattiq maishiy chiqindilarni bartaraf etish, ularning global darajadagi
muammoga aylanganligi, chiqindilardan ikkilamchi xom ashyo sifatida
foydalanishning asosiy dolzarb muammolari haqida fikr bildirilgan.
S.B.Pardaev [16] Samarqand shahri maishiy chiqindilari misolida, ulardan
tuproq unumdoligini oshirishda foydalanishni taklif etadi.
Quyidagi internet veb – saytlarida keltirilgan: Ilmiy amaliy jurnal
“Tvyordыe bыtovыe otxodы” , http:www.solidvatle.ru, “Chiqindini qayta ishlash”
portali; http://www.new-garbage.com ; chiqindilar turlari zararlantirish va ulardan
foydalanish; www.arxiv.uz ; SPORTS.uz – Ekoharakat chiqindilar bilan kurashadi;
09.10.2011; www.nature.uz ; www.uznature.uz ; www.ecoforum.sk.uz –
chiqindilarni kompleks boshqarish va boshqalardan foydalandik [35,40,41,42,43].
Shunday qilib, adabiyotlarda keltirilgan ma`lumotlardan shu aniqlandiki,
chiqindilar masalasi ekologiyadagi muhim muammolardan biri bo`lib, ularni
yig`ishtirib qayta ishlash yoki sanitar – gigienik talablar bo`yicha sarishta qilinsa,
nafaqat iqtisodiy jihatdan foyda qo`ramiz, balki erni, havoni, suvni, oziq - ovqat
mahsulotlarining ifloslanishi oldi olinadi, aholi sog`lig`ini muhofaza qilishda katta
ahamiyatga ega.

18

2. Tadqiqot sharoitlari, obyekti va uslublari
2.1 Tadqiqot sharoitlari
Buning uchun 2022 yil sentyabr-dekabr va 2023 yanvar-aprel oylarida
Samarqand shahri va Samarqand tumani hududlaridan maishiy chiqindilar
jamg`armasi yig`ilgan maydonlarni har tomonlama o`rganish. Samarqand viloyati
Ekologiya va atrof-muhitni muhofaza qilish laboratoriyasida mavjud bo`lgan
adabiyotlardan foydalanish hamda SamDU kutubxonasi, Geografiya va ekologiya
fakulteti Ekologiya va hayot faoliyati xavfsizligi kafedrasida va qo`mitadagi
mavzuga oid adabiyotlarni o`rgandik.
2.1.1. Samarqand viloyati , Samarqand shahar va tumanining tabiiy -
geografik tasnifi
Geografik o`rni
Samarqand viloyati O`zbekistonning madaniy qismida joylashgan. Uning
maydoni-16,7 ming km 2
tashkil etadi.
Adabiyotlarda keltirilgan ma`lumotlardanma`lumki, Samarqand viloyatining
aholisi soni bo`yicha respublikamizda Farg`ona va Toshkent viloyatidan keyingi
uchinchi o`rinni egallaydi. U respublikaning Jizzax, Qashqadaryo va Navoiy
viloyatlari bilan chegaradosh.
Viloyat tabiiy-geografik o`ringa ko`ra Zarafshon vodiysining o`rta qismiga
to`g`ri kelib, shimolda Nurota, shimoliy-sharqda Turkiston, sharqda va janubda
Zarafshon tizma tog`lari bilan o`ralgan.
Vodiyning sharqiy qismi dengiz sathidan ancha baland bo`lgan tog`lar bilan
o`ralgan. Turkiston tog` tizmalari shimoldan esadigan sovuq havo oqimini
birmuncha to`sadi. Shu bois vodiyning sharqiy qismida harorat keskin o`zgarib
ketmaydi.
Vodiyning eng katta daryosi Zarafshon suvni qor va muliklardan oladi.
Shunga ko`ra uning suv sarfi barqaror, toshqin xavfi yo`q. Zarafshon daryosi
sug`orishga ehtiyoji katta bo`lgan yoz oylarida to`lib oqadi. Shu bois qishloq
xo`jaligida unung ahamiyati katta. Suvdan yanada samarali foydalanishni ko`zlab
19

daryoning o`rta oqimida Kattaqo`g`on suv ombor barpo etilgan. Zarafshon
daryosining 90 foiz suvi sug`orishga sarflanadi.
Tog` oldiva tog`li mintaqalarning tuproq hamda o`simliklari o`ziga xos
xususiyatlarga ega bo`lib, vodiydan janubdagi balandliklarda joylashgan. To`q
bo`z tuproq, tog`larda esa qo`ng`ir tuproqlar tarqalgan, Adirlar qisman hydalgan,
unga g`alla ekiladi.
Tuprog`i
Samarqand viloyatida tog`- jigarrang tuproqlardan, bo`z tuproqlar va orid
(cho`l) zonalari tuproq palasalariga ajraladi.
Viloyatda eng ko`p tarqalgan tuproqlar sifatida quydagilarni ko`rsatish
mumkin.
2.1-jadval
Samarqand viloyatining eng ko`p tarqalgan tuproqlari [16,7,8,39].
T/ р Tuproq turi Jami maydon
ming,ga Shu jumladan
sug`oriladigan
maydon,ming/ga
1 Tog`-jigarrang tuproqlar 73,7 -
2 To`q tusli tuproqlar 116,0 3,6
3 Och tusli bo`z tuproqlar 383,7 24,9
4 Tipik bo`z tuproqlar 673,8 105,0
5 O`tloq bo`z tuproqlar 51,6 41,5
6 Bo`z o`tloq tuproqlar 25,6 22,5
7 O`tloq tuproqlar 130,2 77,8
8 Botqoq-o`tloq tuproqlar 13,7 -
Cho`l zonasi (II zona)
1 Sur-qung`ir tusli tuproqlar 57,7 2,0
2 Taqirli 4,0 2,3
3 Qumli chul tuproqlar 77,0 -
4 Sho`r tuproqlar 3,0 -
5 Boshqa tuliqsiz hosilalar 127,6 -
Jami 1677,3 279,6
2.1. Jadvalda keltirilgan ma`lumotlarni tahlil qilish shuni ko`rsatdiki,
viloyatda eng ko`p tarqalgan tuproq turlariga quydagilarni kiritish mumkin, ya`ni
to`q tusli bo`z tuproqlar och tusli bo`z tuproqlar, tiniq bo`z tuproqlar va o`tloq
tuproqlar.
20

Tipik bo`z tuproqlar to`q tusli bo`z tuproqlardan gumus miqdori,
shunga bog`liq bo`lgan oziq elementlari birmuncha kamligi bilan
harakterlanadi.
Qo`riq tipik bo`z tuproqlarning yuqori qatlamida (0-10 sm) azot 1,5
dan 2,0 % gacha, 0,15 Ian 0,25 % gacha, umumiy fosfor - 0,13 dan 0,22 %
gacha va kaliy 2,4 % gacha o`zgaradi. Tipik bo`z tuproqlar och tusli bo`z
tuproqlar kabi cho`kish xususiyatiga ega.
O c h t u s l i b o ` z t u p r o q l a r . Och tusli buz tuproqlar paxtachilik
zonasida keng tarqalgan. Och tusli bo`z tuproqlar relyef jihatdan tipik bo`z
tuproqlar tarqalgan rayonlardan tubdan farq qiladi: ularning sug`oriladigan
qismi paxtachilikda ishlatiladi va sug`orishni rivojlantirishda qulay rezerv
yer fondi hisoblanadi. Och tusli bo`z tuproqlar tarqalgan rayonlar iqlim
jihatidan ko`proq aridligi bilan harakterlanadi va shu munosabati bilan tipik
bo`z tuproqdan rangining ochligi, gumus qatlamining kamligi va gumus
miqdorining hamda oziq elementlarining ozligi, ko`proq sho`rlanganligi va
boshqalar bilan farqlanadi. Och tusli bo`z tuproqlarning sho`rlanishi ular
tekislikda tarqalganligi tufayli yer osti suvlari turg`un yoki juda kuchsiz
oqimda bo`lganligi natijasida vujudga keladi. Bunday joylarda yer osti suvi
sun`iy qochirilsa, sug`orish natijasida ular tez ko`tariladi va tuproqni
sho`rlanishga olib keladi. Och tusli bo`z tuproqlarda gumus miqdori ko`p
emas: yuqori qatlamida 1,2- 1,7 %, pastida keskin tushib ketishi kuzatiladi.
Och tusli bo`z tuproqlar oziq elementlari miqdori jihatidan kam unum
tuproqlarga taalluqlidir. Umumiy azot, fosfor va kaliy miqdori tegishlicha
0,02- 0,06%, 0,13-0,15%, 1,60- 1,87 %ni tashkil etadi.
Shuni ta`kidlash kerakki, gipsli och tusli bo`z tuproqlar toshloqligi, tuproq
qatlamining yupqaligi va gipsliligi bilan ajralib turadi. Bu tuproqlarning
unumdorligini oshirish uchun yuqori me`yorda organik va mahalliy
o`g`itlarni solish va tuproq qatlamining qalinligini va oziq moddalar
miqdorini oshirish uchun almashlab ekishni joriy etish zarur. O d a t d a b o ` z
21

$t u p r o q m i n g t a q a s i v e r t i k a l q i s m l a r g a b o ` l i n a d i : q u y i q i s m i d a o c h tusli bo`z tuproqlar. o`rtasida-tipik va sahrolarda - to`q tusli bo`z tuproqlar. U l a r n i n g b o ` l i n i s h p r i n s i p i p a x t a c h i l i k n i n g r i v o j l a n i s h n u q t a i n a z a r i d a n m u h i m a h a m i y a t g a e g a d i r . A s o s i y r e l y e f s h a k l l a r i v a s u v m a n b a l a r i o r q a l i s u g ` o r i s h u c h u n q u l a y b o ` l g a n o c h t u s l i v a t i n i q b o ` z t u p r o q l a r , m a y d o n l a r i n i n g a n c h a q i s m i s u g ` o r i l a d i g a n p a x t a c h i l i k d a o ` z l a s h t i r i l g a n . T o ` q t u s l i b o ` z t u p r o q l a r m i n t a q a s i d a s u g ` o r i s h n i k e n g r i v o j l a n t i r i s h g a r e l y e f n m g b a l a n d p a s t l i g i t u f a y l i s u v q u y i s h n i n g q i y i n l i g i h a m d a m a ` l u m d a r a j a d a i q l i m n i n g n o q u l a y l i g i m o n e ` l i k q i l a d i . B o ` z t u p r o q n i n g h a r a k t e r l i j i h a t i s h u n d a k i , o c h t u s l i b o ` z t u p r o q l a r g a q a r a b h a r a k a t l a n i s h i b o ` v l a b t u p r o q n i n g u n i m d o r l i g i n i v a o r g a n i k m o d d a l a r n i n g z a h i r a s i k a m a y i b b o r a d i . T o ` q b o ` z t u p r o q l a r . T o ` q t u s l i b o ` z t u p r o q l a r d a t i n i q b o ` z t u p r o q l a r g a q a r a g a n d a r i v o j l a n i s h s h a r o i t i n i n g f a r q q i l u v c h i b e l g i l a r i i q l i m n i n g y u m s h o q r o q v a n a m l i r o q l i l i g i , o ` s i m l i k l a r g a b o y l i g i e f e m e r l a r , b o s h o q l i l a r v a b a ` z i j o y l a r d a m a y d a b u t a l a r , m e x a n i k t a r k i b i b i r o z o g ` i r r o q l y o s s i m o n t u p r o q h o s i l q i l u v c h i j i n s i v a d a g ` a l p r o l y u v i a l v a d e l y u v i a l y o t q i z i q l a r v a s h a g ` a l j i n s l a r n i n g k e n g r o q t a r q a l g a r i l i g i , r e l y e f n i n g p a s t - b a l a n d l i g i v a e r r o z i y a j a r a y o n i n i n g j u d a k e n g v a k u c h l i a v j o l g a n l i g i d i r . T o ` q t u s l i b o ` z t u p r o q l a r d e n g i z s a t h i d a n 8 0 0 m e t r d a n 1 4 0 0 m e t r g a c h a b a l a n d b o ` l g a n y e r m a s s i v l a r i d a j o y l a s h g a n . T o ` q t u s l i b o ` z t u p r o q l a r n i n g h a j m o g ` i r l i g i 1 , 2 4 - 1 , 5 1 g \ s m : i g a c h a , e n g k a m s u v s i g ` i m i - 1 9 , 2 - 3 0 % a t r o f m i d a o ` z g a r a d i , c h i m q a t l a m i d a g u m u s 2 , 5 - 5 , 5 % g a c h a , c h i m o s t i q a t l a m i d a 1 , 5 - 2 , 5 % g a c h a v a g u m u s l i o r a l i q q a t l a m i d a 0 , 5 - 2 , 0 % g a c h a , a z o t n i n g m i q d o r i t e g i s h l i c h a 0 , 1 5 - 0 , 5 0 , 0 , 1 1 - 0 , 1 9 v a 0 , 0 4 - 0 , 1 0 % n i t a s h k i l e t a d i . [ 1 , 2 ] T i p i k b o ` z t u p r o q l a r . T i p i k b o ` z t u p r o q l a r p r o l y u v i a l t o g ` o l d i t e k i s l i k l a r d a n , p a s t t o g ` o l d i - a d i r l a r d a h a m d a p a s t t i z m a t o g ` 22$

e t a k l a r i d a v a u l a r n i n g s h l e y f l a r i d a d e n g i z s a t h i d a n 4 0 0 - 9 0 0 m e t r
b a l a n d l i k d a k o ` p r o q t a r q a l g a n . L y o s . ` y o s s i m o n s o g ` t u p r o q l a r , a h y o n -
a h y o n d a q a t l a m l i v a p r o l y u v i a l y o t q i z i q l a r t u p r o q h o s i l q i l u v c h i
j i n s l a r b o ` l i b x i z m a t q i l a d i [ 2 7 , 2 8 ] .
I qlimi.
Samarqand viloyatiga umumiy maydoni 16,7 ming km 2
ni egallaydigan,
respublikaning taxminan 15 foizini tashkil etadigan maydon kiradi va u 13
ta tumanni (Bulung`ir, Jomboy, Payanq, Samarqand qishloq, Tofloq, Urgut,
Oqdaryo, Ishtixon, Kattaqo`rg`on, Narpay, Paxtachi, Qo`shrobot, Nurobot)
qamrab oladi.
Viloyat territoriyasi butunlay Turon tabiiy geografik viloyatida
joylashgan region tekislik va tog` tumanlaridan (tog` etagi, tog`li zonalar)
iborat bo`lib, iqlimning quruqligi, keskin kontinentalligi bilan
atmosferaning serchantligi (ayniqsa, qishloq xo`jalik ekinlari
yetishtiriladigan tumanlarda) bilan ajralib turadi.
Tekis zona juda katta maydonni egallaydi. Region tekisliklarning iqlimi
qurg`oqchil bo`lib, yozi issiq va uzoq davom etadi. Ko`pgina tumanlarda
to`liq o`rtacha yuqori temperaturasi 35-40°C ga yetadi. Temperatura 0 °C
dan past bo`ladigan davri viloyatda taxminan 1 oy davom etadi. Qish juda
sovuq bo`lib, yanvarning o`rtacha -5 ... -10 °C ni, ba`zan esa -30 °C ni
tashkil etadi. Yillik yog`ingarchilik miqdori 200- 300 mm ga yetadi,
shundan atigi 6 foizi yoz oylariga to`g`ri keladi. Yozda havoning namligi
kamdan kam holatda 40- 50 % ortiq bo`ladi. Yog`ingarchilik, asosan qishda
va bahorda ko`p bo`ladi.
Tog`li tumanlar iqlim sharoitlari gorizantal bo`yicha kam masofalarda
keskin tafovut qilishi bilan ajralib turadi.
Yozda harorat + 20... +30 °C ga, qishda esa - 30.. -35 °C ga yetadi.
Yog`ingarchilik miqdori tog`lar etagida yiliga 300- 400 mm ni tashkil etadi.
Tog`li tumanlaming o`ziga xos xususiyatlaridan biri atmosfera bosimining
23

pastligi (500 mm simob stiniga teng va bundan past) hamda dengiz sathidan
yuqorilashgan sari havo haroratining intensiv pasayib borishidir.
Shunday qilib, regionning yuqorida qayd etilgan o`ziga xos tabiiy- iqlim
sharoitlari sanoat va maishiy chiqindilarning saqlanishiga, ulardan har xil
hidlarning tarqalishiga salbiy ta`sir etadi. Shuning uchun chiqindilarni
zararsizlantirishda issiq iqlimning ta`sirini ham e`tiborga olish zarur
2.1-rasm. Yillik havo harorati [21].
24

$Q u y o s h l i k u n l a r v a r a d i a t s i o n r e j i m Qator yillararo va yil ichida o`zgaruvchan iqlim xususiyatlarida ko`rinadigan qurg`oqchilik, issiqlik va yorug`likning mo`l ko`lligi, kontinentallik viloyat iqlimining harakterli belgilaridandir. Iqlimning shunday xususiyatlari, birinchidan, regionning quyosh issiqligi bilan ko`p miqdorda ta`minlaydigan subtropik kenglikning shimoliy chegarasi joylashganligi, ikkinchidan, tez- tez ochiq va kam bulutli ob- havoni vujudga keltiradigan atmosfera o`zgarishlarining o`ziga xosligi va uchinchidan ushbu maydonning okeanlardan uzoqdagi ulkan Yevro Osiyo materigi ichida joylashganligi bilan tushuntiriladi. Viloyatda bir yilda quyoshning charaqlab turgan kunlari 150- 155 kunni tashkil etadi [21] yoki quyosh yog`dusi 2500- 3000 soatni tashkil etadi . Viloyat hududida quyoshning charaqlab turishi yiliga o`rtacha 2916 soatni tashkil etadi. Viloyat hududi eng ko`p yorug`lik bilan ta`minlangan regionlarning biriga kiradi. Quyosh radiasiyasi atmosfera jarayonining asosiy manbasi va iqlimning shaklanishida asosiy element bo`lib hisoblanadi. Samarqand viloyatiga oqib kelayotgan quyosh radiasiyasining miqdori ancha katta bo`lib, radiasiya yig`indisining miqdori 6030 MDj\irr ni tashkil etadi[21]. Maxsus adabiyotlarda keltirilgan ma`lumotlardan ma`lumki, yil mobaynida quyosh radiasiyasining maksimumi 820- 850 MDj/m 2 dekabr- yanvar oylariga to`g`ri keladi. Qish oylarida radiasiya oqimining qisqarishi quyosh charaqlab turish davomiyligining qisqarishi, gorizont ustida quyoshning kam turisliiga bog`liq va bulut qatlami bilan o`ralgan kunlar sonining ancha ko`payishi, ya`ni to`g`ridan - to`g`ri tushayotgan quyosh radiasiyasini 30-40 % ga kamayishiga va ayni vaqtda radiasiyaning 20-40 % ga tarqalishiga imkon beradi. Shunday qilib, quyosh radiasiyasi va issiqlikning mo`l- ko`lligi tez pisharligi turlicha bo`lgan qishloq xo`jalik ekinlarini yetishtirish uchun qulay sharoitni vujudga keltiradi. Biroq yog`ingarchilik yillik miqdorining nihoyatda ozligi va 25$