Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 4.2MB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Samarqand shahri ”Chashma” arig‘i florasining taksonomiyasi va ekologik xususiyatlari

Купить
Samarqand shahri ”Chashma” arig‘i florasining taksonomiyasi va ekologik xususiyatlari Mundarija. KIRISH… …………………………………………………………………. 1.BOB. ADABIYOTLAR TAHLILI……………………………………….. 1.1. Savarqand shahridagi “CHashma” arig‘i o‘rganilish tarihi. 1.2. Samarqand viloyatining iqlimi va tuproqlari. 1.3. “CHashma “ arig‘i hududining geografik joylashuvi . 1.4. “CHashma” arig‘i florasini o‘rganishda olib borilgan botanik tadqiqotlar. 2 BOB. TADQIQOT SHAROITI, OB’YEKTI VA TADQIQOT USLUBLARI…………………………………………………………………….. 2.1. Tadqiqot sharoiti. 2.2. Tadqiqot obyekti . 2.3. Tadqiqot uslublari. 3. TADQIQOT NATIJALARI……………........................................................ 3.1. “CHashma” arig‘i suvining kimyoviy tarkibini o‘rganish………………. 3.2. “CHashma” arig‘ida o‘sadigan o‘simliklar taksonomik tahlili………… 3.3. Ariq atrofida va ichida o‘suvchi dorivor o‘simliklar……………………… Xulosalar………………………………………………………………… Amaliy tavsiyalar……………………………………………………….. Foydalanilgan adabiyotlar……………………………………………… Ilova……………………………………………………………………….. 1 Kirish Ma gistrlik dissertatsiyayasi mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi. I nson va tabiat bir- biri bilan chambarchas bog‘liq. Shahar va qishloqlarda turli bog‘lar, parklar, dam olish maskanlari barpo qilinmoqda. Moddiy va ma’naviy o‘sish madaniy hordiq chiqarish, shaharlarni obodanlashtirish, turli tuman qurilishlar va ular atrofini ko‘kalamzorlashtirish ishlariga katta ahamiyat berilmoqda. Tabiatni qo‘riqlash va muxofaza qilish, tabiiy resurslarni asrash ko‘kalamzorlashtirish maydonlarni kengaytirish yangi park va dam olish maskanlarini tashkil qilish, yangi bog‘lar, parklar ,yashil maydonlar hosil qilish ishlariga katta e’tibor berilmoqda. Sanoatning rivojlanishi atrof - muhitni ifloslantirishiga, havo va suv havzalarini ayerozol va gaz shaklidagi chiqindilarni zavod, fabrika issiqlik elektr stansiyalari, isitish tarmoqlari, avtomobillar ko‘proq chiqaradilar, bu esa odamlarning sog‘ligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, ayniqsa O‘zbekistonning keskin kontinental iqlimida bu yaqqol ko‘zga tashlanadi.Bu muammo xalqaro axamiyatga yegadir. Yuneskoning bosh sessiyasida «Odam va biosfera» mavzusida keng tadqiqotlar dasturi qabul qilingan [6,14,17,22,25]. Manzarali bog‘ va o‘rmonzorlarning musaffo havosidan nafas olish ko‘plab kasalliklarni davolashda, inson salomatligini muhofaza qilishda muhim ahamiyatga ega. O‘simlik dunyosining beminnat xizmati faqat is gazini qabul qilib, toza kislorodga aylantirib berishi bilan emas, havo tarkibidagi ko‘plab kasallik tarqatuvchi mikroblarni zararsizlantirib beruvchi fitonsid moddalar ajratishi bilan ham ahamiyatlidir. Mamlakatimizda keng ko‘lamli ko‘kalamzorlashtirish ishlarini amalga oshirish uchun yetarlicha shart-sharoit yaratilgan [27,32,19,64,]. Mutaxassislarning ma’lumotiga ko‘ra, inson organizmining mo‘tadil rivojlanishi uchun uni o‘rab turgan atrof-muhitda kislorod miqdori 21 % dan kam bo‘lmasligi, karbonad angidrid esa 0,04 % dan oshmasligi zarur. Muvozanatning saqlanishi ob-havoning musaffoligiga bog‘liq. Havoga chiqariladigan chang- g‘uborlarni, sanoat korxonalari, transport vositalaridan ajralayotgan zararli gaz va 2 chiqindilarni tozalab, inson uchun qulay yashash muhitini vujudga keltirishda o‘simlik olamining o‘rni beqiyos. Misol uchun, bir tup terak bir kecha-kunduzda 14 metr kubdan 50 metr kubgacha ifloslangan havoni tozalab berish "quvvati”ga ega[40]. B utun dunyoda yuz berayotgan global ekologik iqlim o‘zgarishlar i cho‘llanish va qurg‘oqchilik atmosfera havosi haroratini bir necha gradusga ko‘tarilishiga olib kelmoqda. Bunday ta’surotlarga o‘ta sezgir bo‘lgan biologik xilma-xillikning muhim komponentlari bo‘lgan o‘simliklarni o‘sish va rivojlanish holatiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Bu o‘rinda yirik shaharlar ichidan hamda atrofidan oqib o‘tadigan daryo va ariqlar florasi ham shahar va mahallalar mikroiqlimini hosil qilishda muhim ahamiyat kasb etadi? Bu o‘simliklarning ekologik plastikligining yuqoriligi va atrof-muhit holatiga ko‘ra o‘zgaruvchanligi alohida ahamiyatga ega bo‘lib ariq va kichik daryolar hududlarida ular holatini baholash va ekologik guruhlarini asoslash tog‘ va qurg‘oqchil hududlarda o‘simliklar olamini shakllanishi to‘g‘risidagi ma’lumotlarni to‘ldiradi. Shunga ko‘ra, Samarqand shahri markazidan oqib o‘tuvchi va “Chashma” arig‘i deb nom olgan hududdagi o‘simliklarni inventarizatsiyalash, ularning shakllanish qonuniyatlarini o‘rganish, kamyob turlarni aniqlash va muhofaza qilishdir. Shu bilan birgalikda, Mustaqillik yillarida Respublikamizning tabiiy- geografik o‘rni va shakllanishiga ko‘ra alohida ahamiyatga ega bo‘lgan, ayniqsa turizmni rivojlanishida o‘zining munosib o‘rniga ega bo‘lgan Samarqand viloyati va shahri hududining keng o‘zlashtirilishi, hududda turli sanoat zonalarining tashkil etilishi undagi Zarafshon, Darg‘om, Obi-Rahmat, Chashma kabi suv havzalarining atrofidagi o‘simliklarning xilma-xilligini qiyosiy o‘rganishni, hozirgi holatini baholashni, taqozo etadi? Antropogen va texnogen ifloslanishlar tufayli suv havzalaridagi tabiiy indikatorlar sifatidagi,ekologik muhitni yaxshilashdagi o‘simliklarni o‘rnini belgilash va ishlab chiqarishga joriy qilish hozirgi kundagi muammoli vaziyatlarni keltirib chiqarmoqda va ularni chuqur o‘rganishni taqozo etmoqda. Shunga ko‘ra, Samarqand shahrini markaziy hududini kesib o‘tuvchi “Chashma” arig‘i atrofida 3 o‘suvchi o‘simliklar vakillarini ro‘yxatini tuzish, ularning ekologik va geografik xususiyatlarini aniqlash hamda muhim vakillarini ishlab chiqarishga, ko‘paytirishga joriy etish ilmiy-amaliy ahamiyat kasb etadi. O‘simliklar murakkab tuzilishga ega bo‘lgan jonli tabiiy kimyoviy laboratoriya bo‘lib,oddiy noorganik moddalardan murakkab organik moddalar yoki birikmalarni yaratish qobiliyatiga ega. Dunyo miqyosida ko‘plab tabbiy suv havzalarining taboro kamayib borishi ulkan sho‘rlangan cho‘l zonalari - qumbarhanlarini hosil qiladi. Bu esa shu hududda o‘suvchi o‘simliklarning tabiiy florasiga o‘z tasirini ko‘rsatmay qolmaydi. Ushbu hududda tarqalgan o‘simliklar dorivor ahamiyatidan tashqari, xalq xo‘jaligida katta ahamiyatga ega. Ushbu o‘simliklar noqulay tabiiy sharoitlarga, qiyin ekologik vaziyatga moslashib ketgan va shunga mos ravishda stressli vaziyatlarga moslashishga imkon beradigan fiziologik faol birikmalar mavjud. Bugungi kunda asosiy, an’anaviy foydalaniladigan o‘simliklardan tashqari yangi, serhosil, ozuqaviy moddalarga boy va dorivor o‘simliklarni o‘rganish dolzarb vazifa hisoblanadi. Prezidentimizning 2018 –yil PQ-3532, PQ-3617 hamda 63-sonli O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarorlariga muvofiq dorivor o‘simlik xomashyosi ba’zasini kengaytirish va o‘simlik xom-ashyosi asosida mahsulot ishlab chiqarishni oshirish maqsadida har bir o‘simlik turiga alohida e’tibor qaratish lozim ekanligini inobatga olish lozim. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 20-apreldagi PQ-2911-son “Respublika farmasevtika sanoatini jadal rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish chora tadbirlari to‘g‘risida Dorivor o‘simliklarni yetishtirish va qayta ishlash, ularning urug‘chiligini yo‘lga qo‘yishni rivojlantirish bo‘yicha ilmiy tadqiqotlar ko‘lamini kengaytirishga bag‘ishlangan qarori biz tadqiqotchilarning oldida turgan dolzarb masalalardan biri hisoblanadi. Kasallikni davolash va uni oldini olish maqsadida dorivor o’simliklardan dori turlari tayyorlanadi yoki ulardan dorivor preparatlar va sof holdagi dorivor moddalar olinadi. Buning uchun shu o’simliklarning kasalliklarni davolash xususiyatiga ega biologik faol moddalarga boy bo’lgan qismlaridan,ya’ni ba’zi 4 o’simliklarning yer osti organlaridan (ildiz,ildizpoya,tugunak yoki piyoz ), ba’zilarini esa ustki organlaridan (barg, gul, meva, urug’, po’stloq yoki o’t o’simliklarning butunlay yer ustki qismi-o’ti ) foydalaniladi[3]. Samarqand hududini ko‘kalamzorlashtirish aholi punktlarining sanitar-gigiyenik sharoitlarini yaxshilovchi vosita, ya’ni havoning tarkibini yaxshilash, uni kasalliklardan tozalash, chang, gaz, sanoat chiqindilaridan va boshqalardan himoya qilish rolini o‘tashini albatta diqqat markazimizda saqlash lozim. Daraxt-buta o‘simliklari shovqinni o‘ziga singdiradi. Bu esa Samarqannd hududida, ayniqsa muhimdir. Xiyobonlar, bog‘lar, gulzorlar insonlarga estetik zavq bag‘ishlaydi, insonlarni asab tizimini tinchlantiradi, dundan tashqari havoni musaffoligini saqlaydi. Tadqaqot obyekti va predmeti: Tadqiqot ob’ekti tariqasida Samarqand shahridagi “Chachma” arig‘i olindi. Tadqiqot predmeti Samarqand shahar, C h ashma arig‘i atrofidagi o‘simliklar fenologiyasi, taksonomik tahlili va ekologiyasini o‘rganish. Tadqiqot maqsadi: Samarqand shahridagi “Chashma” arig‘i florasini o‘ rganish. Tadqiqot vazifalari: Tadqiqot ishlari oldiga qo‘yilgan maqsadga erishish uchun quydagi vazifalarni amalga oshirish rejalashtirildi: - Chashma arig‘i to‘g‘risida adabiy manbalar asosida ma’lumotlar to‘plash va ularni tahlil qilish; -- Samarqand shahar»Chashma» arig‘i ichidagi va atrofidagi o‘simliklar sistematik holati va tarqalishini o‘rganish; _Ayrim o‘simlik namunalaridan gerbariylar tayyorlandi. _Terilgan turlarni aniqlagichlar yordamida aniqlash . _Chashma arig‘i suvining kimyoviy tarkibini aniqlash. _O‘rganilayotgan mavzu bo‘yicha olingan dalillar asosida xulosalar chiqarish. Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Dissertatsiya ishida ilk bor Samarqand shahri “CHashma” arig‘i atrofidagi o‘simliklar chuqurroq o‘rganishga harakat qilindi. 5 Ilmiy adabiyotlardagi mavjud dalillar va kuzatishlarimiz natijasida to‘plangan materiallar asosida; -Chashma arig‘i atrofidagi o‘simliklardan gerbariylar to‘plandi; -Ular aniqlagichlar yordamida aniqlanib, floraviy tarkibi, oilalar va turkumlar bo‘yicha taqsimlanishi ko‘rsatildi; -_“Chashma”suvi laboratoriyada tekshirilib ichishga yaroqsizligi aniqlandi. -Ariq atrofidagi dorivor o‘simliklar aniqlandi. Tadqiqotning asosiy masalalari va farazlari. Samarqand shahri Chashma arig‘i atrofida o‘suvchi o‘simliklar fenologiyasi, biologik xususiyatlarga oid masalalar ko‘rib chiqildi va biologik xususiyatlarini o‘rganish va olingan natijalar asosida ilmiy maqolalar yozish va tadqiqotchi tomonidan ilmiy farzazlarga asoslangan ma’lumotlarni tahlil qilish, ilmiy ishning fundamental tadqiqotlar uchun hizmat qilishi ko‘zda tutiladi. Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi(tahlili): Ilmiy adabiyotlarda to‘liq bo‘lmagan ma’lumotlar mavjud bo‘lib ,bu esa Chashma arig‘i ichida va atrofida o‘suvchi o‘simliklar to‘g‘risida to‘liq tavsif bermaydi. Tadqiqotda qo‘llanilgan metodikaning tavsifi: Ilmiy izlanishlarni bajarishda asosan, morfalogiya, biologiya, o‘simliklarning fenologiyasi, introduksiya va statistik metodlardan foydalanildi. O‘simliklar fenologiyasi, o‘sish va rivojlanishi I.D.Yurkevich, I.N.Baydemen metodikasidan (1974) [15], o‘simlikni barg, gul va mevalarini tavsiflashda V.T.Kondrashov uslublaridan (1977)foydalanildi. Tadqiqotning natijalarining ilmiy va amaliy ahamiyati: Dissertatsiya ishida ilk bor Samarqand shahri “Chashma” arig‘i atrofidagi o‘simliklar chuqurroq o‘rganishga harakat qilindi. Ilmiy adabiyotlardagi mavjud dalillar va kuzatishlarimiz natijasida to‘plangan materiallar asosida; -Chashma arig‘i atrofidagi o‘simliklardan gerbariylar to‘plandi; 6 - Ular aniqlagichlar yordamida aniqlanib, floraviy tarkibi, oilalar va turkumlar bo‘yicha taqsimlanishi ko‘rsatildi; -“Chashma”suvi laboratoriyada tekshirilib ichishga yaroqsizligi aniqlandi. -Ariq atrofidagi dorivor o‘simliklar aniqlandi. Tadqiqot natijalariga ko‘ra I shning aprobatsiyasi : Tadqiqot natijalari quyidagi ilmiy konferensiyalarda va anjumanlarda muhokama qilindi. 2019-2022 yillar oralig‘ida Samarqand davlat universiteti bakalavr talabalari va magistrantlarining ilmiy anjumanida maruza qilindi. Maqolalar. Dissertatsiya mavzusi bo‘yicha quyidagi ishlar chop etilgan: 1. Sh.S. Erdanova, U.A. Ochiliv,X.Q.Haydarov, D.S.Xushvaqtova. Botqoq sarvi( Taxodium distychum rich) ning shahar ekotizimidagi ahamiyati. O‘zbekiston Respublikasi O‘rmon Xo‘jaligi Ilmiy – Tadqiqot Instituti. O‘rmon xo‘jaligi ilm-fan va ishlab chiqarish integratsiyasini rivojlantirishda yoshlarning ro‘li mavzusidagi respublika ilmiy-amaliy anjumani maqolalar to‘plami. Toshkent-2021 116-119 b. 2. Ш . С . Эрданова , Б. С. Исломов Флора и химический состав воды реки Чашма города Самарканд (Узбекистан) M еждународный научный журнал “ Вестник науки ” № (46) Том 5 Январь 2022. 191-197 ст 3. Sh. S. Erdanova, B.S.Islomov. Samarqand shahar Chashma arig‘i bo‘yidagi dorivor o‘simliklar. Involta iimiy jurnali Vol. 1 № 5 ( 2022). 419-422 b. Ish tuzilmasining tavsifi: Dissertasiya ishi ( ) betdan iborat b’lib, kirish, adabiyotlar sharhi va tahlili, asosiy qism (tadqiqiot obyekti, uslublari va tadqiqot natijalari), xulosalar, tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro’yxatidan va jadval, rasmlardan iborat. Dissertasiyada 58 ta adabiyotlardan iborat. 7 ADABIYOTLAR TAHLILI. 1.1. Samarqand shahridagi “Chashma” arig‘i o‘rganilish tarihi. Samarqand - sharqning ko’hna shaharlaridan biri. U jaxon sivilizatzatsiyasi, G‘arbu Sharqni birlashtiruvchi Buyuk Ipak yo‘lining rivojiga salmoqli hissa qushgan kurkam va betakror shahar.Urta asrlarda Samarqand «Zamin sayqali», ya’ni zaminning nur taratib turuvchi nuqtasi, “Musulmon dunyosining bebaho gavkar”, “Firdavsmonand shahar”, deb ulug‘langan. Qadim zamonlarda geogroflar va tarixshunoslar esa Samarqandni “Yer kurrasidagi nurafshon shahar”, «Sharqning durdonasi» degan ulug‘ nomlar bilan sharaflagan. Inson madaniyatining qadimgi o‘choqlari - Vavilon, Fivi, Rim singari Samarqand ham ko’p voqealar va fojialarni o‘z boshidan kechirgan. U Iskandar Zulkarnayn qo‘shinining hujumlarini ko‘rgan, arab istilolari zulmini tortgan. Chingizxon galalari qirg‘in qilib o‘tgan. Jaxongir Temur fotixlik yurishlari uchun o’z dahshatli otlik qo’shinlarini shu shaharda to’plagan. Tarixning shahar o’tmishini ta’riflaydigan eng yorqin sahifalari Nizomiy Ganjaviy, Lutfiy, Mirzo Ulug’bek, Jaloliddin Rumiy, Giyosiddnn Jamshid, Abu Rayhon Beruniy, Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy, Ali Kushchi, Sakkokiy, Abdurazzoq Samarqandiy kabi mashxur olimlar, adiblar, rassomlarning nomi bilan bog’liqdir. Samarqandni mubolag‘asiz ochiq osmondagi muzey shahar desa bo’ladi. Shaharning hashamatli eng ajoyib nodir yodgorliklaridan biri Registondir. Registon Samarqandning markaziy maydoni bo’lib, bu joyning uch tomonida uchta muazzam bino – Ulug’bek, Sherdor, Tillakori madrasalari qad ko’tarib turibdi. Registonning sharq tomonida Bibixonim masjidi (1399-1404 yillar) qurilgan. Samarqandni tarixiy arxitektura yodgorliklari xazinasidagi yana bir asl ob’ekt - Shoxi Zinda ansamblidir, bu ansambl ko‘rkamligi va shakllarining xilma-xilligi bilan ajralib turadigan bir qancha masjid va maqbaralardan iboratdir. Amir Temur maqbarasi X1V-XV- asrlarda qurilgan. Zarafshon daryosi bir necha ming yillardan beri Samarqand, Buxoro, Navoiy hamda Jizzax viloyatlarini suv bilan ta’minlab kelayotgani, o’simlik dunyosining 8 obi hayot, xalqni esa ichimlik suvi bilan ta’min etib kelayotganini ko‘plab tarixchilar yozib qoldirganlar. Endilikda Zarafshon daryosi suvi hisobiga Samarqand va Tayloq tumanlari hamda Samarqand shahrini oqar suv bilan normal ta’minlash muammosi hal etildi. Suvni tushish, ochish ishlari elektromexanizmlar yordamida bajariladigan bo’ldi. Shavdor kanaliga ham kerakli suvni ochish, yopish qo’l kuchi bilan emas, elektromexanizmlar yordamida bajarilmoqda. Shuni eslab o’tish kerakki, Zarafshon daryosi jami 567 ming 377 gektar sug‘oriladigan yer maydonlariga suv yetkazib beradi, shundan 378 ming 137 gektari Samarqand viloyatida, 34 ming gektari Jizzax viloyatida, 95 ming 277 gektari Navoiy viloyatida, 49 ming gektari Qashqadaryo hududidadir. Zarafshon daryosining yoz oylarida oqadigan suvi 500-600, ayrim suv ko’paygan yillari 700- 750 metr kubgacha ko’payib oqadi. Samarqand shahri shonli o‘tmishi bilan barchani qiziqtirib kelgan. Shahar hududida yashovchi aholining uy-joylari oldidan suv oqib o’tgan. Shaharni 60 % hovlilardan oqqan suv ushbu hudud tabiatini va iqlimini me’yorida saqlab kelgan. Har bir mahallada suv saqlagich hovuzlar bo’lgan. Odamlar hovuzga axlat tashlasa mahalla ahli va oqsoqollari qoziga murojaat qilib ushbu odam jarimaga tortirtganini aytib o‘tganlar. Samarqand shahridagi ariqlar haqida ma’lumotlar O‘tgan asrlar davomida Samarqand shaxridagi ariqlar holatiga e’tibor berib kelingan. 1950- yillar davomida shahardagi ariqlarning 60 foizi atrofda yashovchi insonlarning hovlilari orqali oqib o‘tgan, ushbu holat shaharda yashovchi odamlarning uyida yoz paytida harorat ko‘tarilib ketmasligini hamda atrof-muhit ekologiyasini saqlashi bilan birgalikda, har bir mahallada hovuzlarni suv bilan ta’minlagan. Shahar aholisi shu suvdan iste’mol qilgan. Ushbu holatda ayrim insonlar hovlisidan oqib o‘tayotgan suvga chiqindi tashlasa ikkinchi, qo’shni o’zini himoya qilish uchun mahalla oqsoqoliga murojaat qilgan, shuning uchun o’sha davrda mahalla oqsoqollari yuzboshi deb atalgan. Bu masalada yuz boshi ming boshiga murojaat qilib qozi orqali qonunbuzarlarni jarimaga tortganlar, mingboshi shahar mahalla oqsoqollarining boshqaruvchisi bo‘lgan. Agar ushbu holat ketma- ket davom etsa, shahar xokimiga, ya’ni Amirga murojaat qilib, shahar qozisi 9 orqali, ular shahardan tashqarida yashashga majbur qilingan. O’sha davrda shahardan quyidagi ariqlar oqib o‘tgan: Shahar arig’i, Dashtak arig’i, Obi Raxmat arig’i, Obi Mashxad arig’i, Siyob arig’i, Mazor arig’i, Bogishamol arig’i. Ushbu ariqlar orqali oqqan suvlar, shu bilan birga do’l, sel, yomgir suvlari ko’pincha Obi raxmat, Obi Mashxad va Qorasuvga tushib Zarafshon daryosiga qo’shilib ketadi. Ilgari davrlarda ariqlar yon atrofida bush joylar bo’lgan, ya’ni ariqning ikki tomondan 10 metrdan bo’sh joy qoldirganlar. Bu sel yoqqanda ushbu ariqlar suvi ko’tarilib oqqan holatlar uchun kerak bo’lgan. 1795-1980 yillar mobaynida ushbu bo‘sh yerlarda yashovchi aholi turar joy va turli inshootlar qurganini guvohi bo’lganmiz. Birgina misol: Obi Mashxad arig’idagi 8 ta buloq suvidan birortasi ham qolgan emas hammasi yopilib ketgan. Hozirgi kunda ariqlar kichiklashib mayda ariqcha holatiga kelib qolgan. Bugungi holatda, Samarqand shahrida 835ta ko’cha mavjud bo’lib, ularning uzunligi 539,2 kilometrni tashkil etadi. Shahardagi ariqlar 971,1 kilometrni tashkil qiladi, shundan 315,4 kilometri lotok, ya’ni beton qoplama ariqlardir. Ayrim ariqlar ustini shaharda yashovchi insonlarning turar joylari tashkil etgan. Ayrim ko’chalarda ariqlar ustida maishiy xizmat qilish inshootlari qurib olingan. Ammo ushbu qurilgan inshootlarni ostidan o’tayotgan ariqlarni tozalash imkoniyati yo’q. Siyob arig’i Samarqand viloyatining Tayloq tumanida hosil bo’lib, Samarqand shahrining janubiy qismidan kesib o’tadi va shahardan 8 km g’arbda Qoradaryoga borib qo’shiladi. Uning umumiy uzunligi 36 km. Siyob tojikcha nom bo’lib, o’zbekcha “Qorasuv” ma’nosini beradi. Siyob arig’ining hosil bo’lishi bevosita Darg’om kanali bilan bog’liq. Darg’om kanali eramizdan avval qurilgan eng qadimgi suv inshootlaridan hisoblanadi. Siyob arig’i Tayloq tumanining sharqiy qismida sug’oriladigan yerlardan sizib, yer yuziga chiqadigan suvlardan kichik-kichik ariqlar ko’rinishida boshlanadi va Navzandak qishlog’i yaqinida Qorasuv nomini oladi. Shopulat, Adas qishloqlari va Tayloq shaxridan o’tib, g’arbga tomon Qorasuv arig’ining suvi ko’payadi. Uning suvi kichik ariqlarga olinib sug’orishga sarflanadi. Hozirgi “Grebnoy kanal” hamda Baxshitepa qishlog’i yaqinidan boshlab Siyob nomi bilan ataladi. Samarqand shahar 10 chegarasiga yaqin joyda Konigil tepaligi yaqinida ariq ikkiga bo’linadi: yuqoridan, Cho’ponota tepaligi yonidan oqadigan ariqning nomi Obi Mashxat deb ataladi. U o’rmon xo’jaligi hududidan o’tib, Ulugbek Rasadxonasining shimol tomoni bilan Bog’i Baland qishlog’iga kirib boradi. Pastdagi Siyob arig’i asosiy ariq bo’lib, suvning katta qismi shundan oqadi. U Samarqand shahrida Galaosiyo qishlog‘idan o’tgach, tik jarlar yonidan oqadi va chuqur ariq hosil qiladi. U Afrosiyob tepaligning shimolidan aylanib. Geofizika va Motrid qishloqlari orqali oqib, o’z suvini Qoradaryoga quyadi. Siyob arig’i xavzasi katta maydonni egallaydi. Siyob arig’iga Samarqand tumani va Samarqand shaxri hududini janubdan shimolga kesib o’tuvchi barcha yirik ariqlar o’z suvini quyib turgan. Samarqand shahri o’zining geografik o’rni, rel’yefiga bog’liq holda buloqlarga boy hududlardan hisoblanadi. Janub tomondan o’rab turgan Qoratepa tog‘larining baland cho’qqilari 2000 metrdan oshadi va tog‘ning shahar satxiga nisbatan balandligi 1000-1200 metrni tashkil qiladi: Ushbu tog‘larda yig’ilgan suvlarning bir qismi doimiy shahar tomon harakatlanadi va shahar hududida buloqlar ko’rinishida yer yuziga chiqadi. Darg’om kanalining qazilishi Samarqand shahrining janubiy-sharqiy, janubiy va janubiy-g’arbiy hududlarining suv ta’minotini yaxshilaydi, bu esa grunt (sizot) suvlar satxini ko’tarilishiga, ularning miqdorini ko’payishiga, suv rejimida o’zgarishlar bo’lishiga, buloqlar sonining oshishiga sabab bo’ldi. Samarqand shahar aholisini ming yillar davomida ichimlik suvi bilan ta’minlab kelayotgan buloqlar mavjud. Bular Chashmai Xizr, Tosh-Oxur Chashma, Xo’ja Doniyor va boshqalar hisoblanadi. Samarqand shahrida yuzdan ortiq katta-kichik buloqlar mavjud. Ularning suv rejimi, sifat ko’rsatkichlari, shifobaxshlik xususiyatlari yaxshi o‘rganilmagan. Biz uchta buloq suvlarining tarkibini kimyoviy tahlil yordamida o’rgandik. Bular Tosh-Oxur, Chashmai Hizr va Chashma buloqlaridir. Ular Samarqand shahridagi sobiq aroq zavodi hududidagi buloqlar hisoblanadi. A.Lexin (1952) klassifikatsiyasi bo’yicha tabiiy suvlar qattiqligi quyidagi guruxlarga bo’linadi. 1. Juda yumshok suv 1,5 mg-ekv/l gacha 11 2. Yumshok suv 1,5-3,0 mg-ekv/l 3. Urzacha qattiq suv 3,0-6,0 mg-ekv/l 4. Qattiq suv 6,0-9,0 mg-ekv/l 5. Juda qattiq suv 9,0 mg-ekv/l dan kapa Ushbu klassifikatsiyaga asosan Tosh oxur bulog’ining suvi o’rtacha qattiqlikdagi va qattiq suv guruhiga kiradi. Bu ushbu buloq suvida gidrokabonatlar hamda natriy va kaliy kationlar miqdorining ko’pligi bilan bog’liq- Chashmai Hizr suvi ham o’rtacha qattiqlikdagi suvga kiradi. Buloq suvlarining tarkibidagi ishqorlik va kislotalik xususiyatlarining ko’rinishi suv tarkibidagi vodorod (pH) ko’rsatkichi bilan belgilanadi. Suv eritmasida neytral reaksiya pH =7ga, ya’ni /N/=10’^g/l ga teng holatda sodir bo’ladi. Agar suvda vodorod ioni kamayib borsa, ya’ni, 10®, 10’’, 10 ‘° va hokazo g/l bo’lsa, suv muhit reaksiyasi ishqorli bo’ladi, teskari holatda esa, ya’ni vodorod ioni ko’payib borsa, masalan, /N^U =10’^ 10’^, 10’’ va hokazo g/l bo’lsa, muhit reaksiyasi kislotali bo’ladi. Tosh-Oxur va Chashmai Xizr buloqlarida suvning ishqorli xususiyati yuqori, Chashma bulog’ida esa (rN= 6,8) kislotali xususiyatining ustunligi ko’rinib turibdi. Tabiiy suvlar murakkab eritma bo’lganligi uchun undagi vodorod ionining miqdori karbonat ionlarining miqdoriga ham bog’liq bo’ladi. Vodorod ionlarining suvdagi konsentratsiyasi karbonat kislota miqdoriga to’g’ri proporsioial, gidrokarbonat ionlari miqdoriga teskari proporsioial bo’ladi (Alexin, 1952). Shu sababli ham karbonat angidrid gazi to’plangan suvda vodorod ioni miqdori kamayadi, karbonat angidrid gazi kamaysa, vodorod ioni ko’payadi. Samarqand shahar va uning atroflarini ko’plab yotgan lyoss va lyossimon yotqiziqlar tarkibida ohaktosh (SaSOz) va dolomit (M§SOz) miqdori katta. Ularning tuproqlarda va tuproq osti ona jinslaridagi miqdori 27% gacha va undan ortiqni ham tashkil qiladi (G.A.Mavlonov va boshqalar, 1970). Kalsiy va magniy karbonat tuzlarining erishi suvdagi karbonat angidrid gazi miqdoriga bog’liq- Karbonat angidrid gazi suvda erigan shaklda hamma tabiiy suvlarda uchraydi va uning miqdori bir litr suvda milligrammning undan bir sismidan bir necha yuz milligrammgacha etadi. Buloq suvlari bundan 50-60 yil avval, hozirgiga nisbatan toza bo’lgan. Buning sababi 12 shundaki, ular tabiiy geologik qatlamlar, yotqiziqlar orasidan sizib yer yuziga chiqqan. Hozir esa ariqlarning chiqindilar va loyqa bilan to’lib borishi, hamda madaniy-qurilish qatlamining qalinlashib borishi tufayli buloqlar ushbu qurilish qatlamlari orasidan sizib yer yuzasiga chiqmoqda. Natijada, ushbu madaniy qurilish qatlamlarida ishlatilgan qurilish materiallarini ham eritib ularni yer yuzasiga olib chiqmoqda. Ikkinchi tomondan, madaniy-qurilish qatlamlari orasiga oqib o’tadigan atmosfera yog’inlari va ariqlardan qatlamlar orasiga kirib boradigan ifloslangan suvlar ham yer osti suvi sifatiga ta’sir ko’rsatmoqda. Tosh-Oxur bulog’ining balandligi bundan 100-120 yil avval ot va tuya buyi bo’lgan va savdo uchun shaharga kelgan savdogarlar ot va tuyalarini ushbu toshdan yasalgan baland ariq suvidan sug’orishgan. 1960 yillarda Tosh Oxur bulog’ining balandligi er yuzasidan 80-90 santimetr baland edi. Hozir uni yonidan o’tkazilgan asfalt yo’ldan 15-20 santimetr balandlikdadir. Demak, keyingi 50-60 yil davomida olib borilgan yo‘l va uy qurilishlari tufayli buloq yonidan o’tkazilgan asfalt yo’llarning qalinligi bir metr balandlikka ko’tarilgan. Tosh-Oxur bulog’idan shimol tomonda, asfalt yo’ldan pastroqda ushbu buloqning yo’lida yana bir nechta buloqlar bor va ularning suvidan mahalliy aholi shifobaxsh suv sifatida foydalanadi. Tosh-Oxur bulog’i va uning yonidagi buloqlarning yer yuzasiga chiqishiga sabab shundan iboratki, bu hududning nomi Navadon deyiladi va Xo’ja Axror maqbarasi yonidan Tosh-Oxurga qadar nov shaklida pasayib keladi. Rel’ef shaklining novga o’xshash chuqur bo’lishi va yer yuzining nishabligi suvning to’planib, yer usti va yer osti yo’llari bilan oqishiga sababchi bo’ladi. Bu o’z navbatida yer osti suvlarining bir qismi Tosh-Oxur hududida yer yuzasiga buloq sifatida chiqishga sabab bo’ladi. Bu buloq suvlarining ilgarigi sifati to’g’risida bizda aniq kimyoviy tahliliy ma’lumotlar yo’q. Lekin, 1870 yillarda Samarqand shahrida aroq zavodini qurish uchun buloq suvlari kimyoviy tahlil qilingan va eng sifatli suv aroq zavodi yonidagi Chashma bulog’i suvi deb aniqlangan va ushbu joydan aroq zavodi qurilgan. Bizning kozirgi kimyoviy tahlilimiz bo’yicha Chashma bulog’i suvi juda yumshoq bo’lib boshqa buloqlarga nisbatan unda sulfat ionlari miqdori kam, natriy va kaliy miqdori me’yordan past, qattiq qoldiq miqdori eng kam bo’lgan yuqori 13 sifatli suv ekanligini ko’rsatdi. Biz Samarqand shahrining Tosh Oxur bulog’i atroflaridagi bir nechta buloqlarning tavsifini berdik, xolos. Ming yillar davomida Samarqand aholisini toza ichimlik suvi bilan ta’minlab kelgan, shu kabi buloqdar shahrimizda ko’p. Ularni chuqur o’rganish, suv sifatini atroflicha tahlil qilish, ba’zi mashxur buloqlarga alohida milliy arxitektura-qurilish ko’rinishida bezak berish, shifobaxshlik xususiyatlarini ko’rsatish sayyoxlar kelib ko’radigan, tomosha qiladigan va dam oladigan turistik maskanlarga aylantirish. 1.2. Samarqand viloyati iqlimi va tuproqlari Ilmiy tadqiqot ishlari Samarqand viloyatida o‘tkazildi. Samarqand atrofi hududlarining tuproqlari boshqa hududlarnikiga nisbatan ajralib turadi. Zarafshon havzasi Sharqdan G‘arbga 770 km dan ortiqroq cho‘zilgan bo‘lib, Shimoliy chegarasi Turkiston tizmasining suvayirg‘ich chizig‘i, Janubiy chegarasi Hisor va Zarafshon tizmalari orqali o‘tadi. Eng Sharqiy nuqtasi Matchox tog‘ uzeliga taqaladi va eng g‘arbiy qismi Dengizko‘l tumaniga qadar davom etadi. Havza maydoni katta maydonni tashkil qilgan. Bu rayonda O‘zbekistonning 1 mln gektardan ortiq va Tojikistonning 60 mln gektar sug‘oriladigan dehqonchilik yerlari joylashgan. Qadimgi dehqonchilik rivojlangan Zarafshon vodiysida 4 mln ga yaqin aholi yashaydi. Oloy tizmasi Matchox tog‘ tugunida uchta chizmaga ajraladi: Turkiston, Zarafshon va Hisor. Ana shu Matchox tugunidagi Zarafshon muzligida Matchox daryosi boshlanadi va u Fandaryo bilan qo‘shilgach, Zarafshon deb ataladi. Ana shundan keyin chap tomondan 57 km dan keyin, Kashtut va 88 km dan keyin Regiyon daryolar Zarafshoga qo‘shiladi. Qolgan irmoqlar soylardan iborat bo‘lib, ko‘pchiligi yozda qurib qoladi. O‘zbekiston hududida Zarafsho suvining asosiy qismi sug‘orishda ishlatiladi. Shu maqsadda o‘rta va quyi Zarafshonda 99 ta yirik va mayda magistral kanallar qurilgan. Kanallar bilan daryo suvi faqat Zarafshon voha yerlari emas, balki Qashqadaryo va Jizzax viloyatlari yerlari ham sug‘orilmoqda. Samarqand shahri yaqinida Cho‘ponota tepaligining shimolida Oqdaryo suv bo‘lgichida, daryo ikkiga bo‘linadi; shimolidagisi Oqdaryo janubidagisi 14 Qoradaryo, bu ikki daryo Xatirchi yaqinida qo‘shiladi. Ikki daryo o‘rtasida Miyonqol orolini hosil qiladi. Zarafshon daryosining shiv oqimi u yildan bu yilga o‘zgarib turadi. Uning eng katta suv oqimi 212 m / s [ ] eng kichik suv oqimi 117 m / s [ ]. Daryoda t o‘lgan suv aprel oyining oxirlarida boshlanadi va eng katta suv iyul oyida to‘g‘ri keladi. Yozda suvning ko‘payishi tog‘lardagi doimiy muz va qorlarning erishi bilan bog‘liq. Zarafshon havzasida har birining maydoni 0,1 km 2 dan katta bo‘lgan 424 muzlik bo‘lib ularning umumiy maydoni 557 km 2 ni tashkil etadi. Zarafshon daryosining har 1 km 2 suv yig‘ish maydonidan o‘rta hisobda har yili 421 tonna oqiziq yuvilib ketadi [ ]. Loyqalarning daryo suvini tozalashdagi ahamiyati beqiyosdir. Suv qum loyqalar orqali sizib o‘tganida tabiiy tozalanadi. O‘rta zarafshn va Turkiston tizmalaridan daryo tomomon oqib turuvchi yuzlab soylar mavjud. Yirik soylarning suvlari, ilgarilari, daryoga yetib kelgan. Sug‘oriladigan dehqonchilikni rivojlanishi bilan soy suvlari daryoga yetmay qolayotir. Soylar yer osti suvlaridan yomgvir va qor suvlaridan oziqlanadi. Ularga eng ko‘p suv aprel oyida (20-40%) oqadi. Eng kam suv iyun-oktabr oylariga tovg‘ri keladi. Soylari ichida sersuvligi bilan Chaqilhalon va Qoratepa soylari ajralib turadi. Soylarning oziqlanishida yer osti suvlarining hissasi katta. Yer osti suvlari yillik suv harajatining 40-70% ni tashkil etadi [ ]. O‘rta Zarafshon yer yuzida yaqin joylashgan yer osti suvlarining uch guruhga bovlish mumkin. a. allyuvial-prolyuvial jinslardagi sizot suvlari: b. qatlamlar orasidagi suvlar: c. tog‘lardagi toshlar yoriqlari va siniqlari orasidagi suvlar. Yer usti suvlari, tuproqlar kimyoviy jihatdan ifloslanganligi tufayli sizot suvlari ham ancha ifloslangan. Qatlamlar orasidagi suvlarning ba’zilari o‘zlari otilib chiqadi. Bu gidrositatik bosimga yoki gaz bosimiga bog‘liq. 15 Tog‘lardagi yoriqlar va siniqlar orasidagi suvlar turli xil bo‘lib, ularning joylashishi toshlar yoriqlariga, ularning chuqurligiga bog‘liq. Odatda ohaktoshlardan tuzilgan joylarda buloqlar kam bo‘ladi, chunki atmosfera yog‘inlari toshlar orasidagi yoriqlar bilan chuqurga suv o‘tkazmaydigan qatlamlarga qadar kirib boradi. Bunga ohaktoshning suvda eruvchanligi ham sharoit yaratadi. Iqlim. Biz o‘rganayotgan hudud dengiz havzalaridan ancha uzoqligi va shimoli hamda g‘arb tomoni ochiqligi uchun iqlimi kontinental. Unda quyosh gorizont bo‘ylab, yarim kun ko‘rinadi. Bunga bog‘liq holda hududning tekislik qismi quyoshdan kata miqdorda issiqlik oladi, bu yerda vegetatsion davr to qish tushguncha davom etadi. Qish davri 2-25fevralgacha bo‘ladi. Shunday qilib qish fasli 92-100 kun, ya’ni qariib 3 oy davom etadi. Yilning eng sovuq oyi yanvar bo‘lib, harorat -2-3 0 C gacha tushadi. Qishning qolgan oylarida harorat musbat tomonga +3,+4 0 C ni tashkil qiladi. Yog‘inli kunlar uch oy qish mavsumida 30-37 kunni tashkil etadi, qor bilan qoplangan qishki kunlar esa 25-28 kun davom etadi. Qorning o‘rtacha balandligi 3- 7 sm, maksimalda esa 10-20 sm. Ni ayrim yillari28-354 sm. Ni tashkil etishi mumin. Bahor mavsumining boshlanishi martning birinchi kunlariga to‘g‘ri keladi, tugashi esa 15-20-maygacha davom etadi. Bahor mavsumining o‘rtacha davomiyligi70-72 kun. Pastki tomonlarida esa bahor 3 oygacha davom etishi mumkin. Tuproq namligi atmosfera yog‘inlari hisobiga bo‘lib, yoz oylari yog‘in miqdori 17mm. dan oshmaydi. Ya’ni iyul, avgust oylari deyarli umuman yog‘inlar bo‘lmaydi. Nisbatan yog‘inlarga boy bahor, qishda esa nisbatan kam.Umumiy yog‘in miqdori yillik o‘rtacha 294-148.6 mm. atrofida o‘zgaradi. Bu hududda atmosfera namligi eng yuqori bo‘lgan joy Omonqo‘ton hisoblanadi, u yerda yillik yog‘in o‘rtacha miqdori 153.8 mm ni tashkil etadi. Binobarin hamma vaqt ham dengiz sathidan balandligiga qarab yog‘inlar miqdori ortmaydi. Mikroiqlim shakllanishiga asosan joyning relefi muhim rol o‘ynaydi. Bahordagi sovuq kunlari ohirgilari martning ohiri va aprelning birinchi o‘n kunligiga to‘g‘ri keladi. Bahorgi 16 kunlarning eng ohirgisi aprel oyining o‘rtalarida bo‘ladi. Eng birinchi qishki sovuq 9-oktabrda kuzatiladi. Yillik o‘rtacha sutkalik ampletudasi 15-16 0 C ni tashkil etib, bu holat turli balandliklarda turlicha va relefning turlicha bo‘lishiga bog‘liq. Bu kabi holatlar tekisliklarda, masalan Qoratepa suvomborida kuzatiladi. O‘rtacha oylik haroratning o‘zgarishi qishki oylarda kuzatiladi. Tekislik va oylik muddatlarda turlicha bo‘ladi. Bu holat o‘simliklarga o‘zining ta’sirini ko‘rsatmay qolmaydi. Omonqo‘ton iqlimi keskin kontinental. Haroratning o‘zgaruvchan ampletudasi kunduzi va kechasi, qishda va yozda Zarafshon odalaydi. Tog‘ ichki tomondan ajralgan, tor vodiy atrof dasht maydonlar bilan bog‘langan. Mavzening bunday ajralganligi shunga bog‘liq ravishda iqlimni shakllantiradi, bu Zarafshon vodiysini boshqa tog‘ mazevlaridan farq qilib turadi. Havoning tozaligi bulutli kunlarning nisbatan kam bo‘lishiga, kata hajmdagi fotosintezli faol radiatsiyani oqib kelishiga imkon beradi. Yoz Omonqo‘tonda salqin, deyarli yog‘ingarchiliklarsiz, havoning nisbiy namligi past bo‘ladi. May oyining oxirlarida yozning barcha belgilari namoyon bo‘la boshlaydi. Iyul oyidagi o‘rtacha harorat 24.5 0 C, yozda maksimal harorat 35 0 C bu davrda havo yog‘inlari miqdori 200mm. dan oshmaydi. Eng issiq oy iyul. Qishda -5, -10, -15 0 C gacha pasayadi. Tuproqlari. O‘simliklarning o‘sishi, rivojlanishi va boshqa ko‘plab biologic hususiyatlariga ular o‘sadigan muhiti muhim ahamiyatga ega. O‘simliklar qoplamining normal rivojlanishi iqlim omillari bilan bir qatorda tuproq ham asosiy rol o‘ynaydi. Shularni hisobga olgan holda, o‘rganilayotgan muhitning tuproqlari to‘g‘risida aytib o‘tish lozimdir. Orografik qonuniyatlardan kelib chiqqan holda tog‘ va tog‘oldi hududlarning tuproqlari genetik jihatdan farq qilishi ularning turli balandlik pog‘onalarida joylashganligi bilan belgilanadi. Joyning absolyut balandligi oshib brogan sari 17 hududlardagi havoning iqlim rejimi iliqlashadi, atmosfera yog‘inlari miqdori ortib boradi va o‘simlik jamoalarining almashinuvi kuzatiladi. O‘rganilayotgan hududda asosan avtomorfik bo‘z – tuproq, qoramtir bo‘z tuproq, malla bo‘z tuproqlar tarqalgan. Bu tuproqlar o‘rta tog‘ mintaqalari uchun xosdir. Adir mintaqasi- Zarafshon tog‘larining shimoliy va janubiy g‘arbiy qismlarini egallab, dengiz sathidan 800-1200 metrgacha bo‘lgan joyni tashkil etgan. Tuproq hosil qiluvchi gips-lyoss bo‘lib, uning mehanik tarkibi maydalashgan o‘rtacha va og‘ir shag‘allardan iborat. Tuproqning bu kabi tipi o‘ziga hos hususiyatlarga ega bo‘lib, subtropik tabiatni va u o‘zining kelib chiqishi va tarkibi bilan boshqalarga o‘xshamaydi. Bo‘z tuproqlarni hosil bo‘lishi uchun tuproq shakllanishidagi yirik sikllarning kontrastligida namoyon bo‘ladi. Efemeroid o‘simliklarning kuchli vegetatsiyasi va zich qoplanganligi mintaqada chimli joylarni shakllanishida muhim ahamiyatga ega. O‘z navbatida tuproqda chimni hosil bo‘lishi organik moddalarni katta massasini to‘planishiga olib keladi. Bu esa tuproqlarda mikroorganizmlarning ham faoliyatiga ijobiy ta’siz etib, tuproqdagi minerallar almashinuvini yaxshilaydi. Zarafshon tog‘laridan lessli qatlamlarida tipik bo‘z tuproq va qora bo‘z tuproq tarqalgan bo‘lib, ular o‘z navbati bilan dengiz sathidan balandligiga qarab almashinib turadi. 1.3. “Chashma” arig‘i hududining geografik joylashuvi. Samarqand viloyati. O‘zbekiston Respublikasi tarkibidagi Samarqand viloyati shimoliy va g‘arbdan Navoiy viloyati, janubdan Qashqadaryo, shimoliy- sharqdan Jizzax viloyati bilan chegaradosh. Maydoni 16,8 ming km 2 , aholisi 2824,9 mln kishi (2004). Tarkibida 14 tuman (Bulung‘ur, Jomboy, Ishtixon, Kattaqo‘rg‘on, Narpay, Nurobod, Oqdaryo, Payariq, Pastdarg‘om, Paxtachi, Samarqand, Tayloq, Urgut, Qo‘shrabot). 11 shahar (Bulurg‘ur, Jomboy, Juma, Ishtixon, Kattaqo‘rg‘on, Nurobod, Oqtosh, Payariq, Samarqand, Urgut, Chelak). 12 shaharcha (Dahbed, Ziyovuddin, Ingichka, Kimyogarlar, Loyish, Mitan, 18 Mirbozor, Payshanba, Suv hovuzi, Farhod, Xishrav, Charxin) va 125 ta qishloq fuqarolari yig‘ini bor. (2004) Markazi – Samarqand shahri[51,56,40.90]. Samarqand viloyati Pomir-Olay tog‘larining g‘arbiy chekkasida, Zarafshon daryosining o‘rta qismida joylashgan. Relyefi, asosan, kenglik bo‘ylab cho‘zilgan va shimoldan Turkiston tog‘ – tizmalarining tarmoqlari (Nurota tog‘i, balandligi 2169 m), Oqtog‘, 2003 m, janubdan Zarafshon tog‘ tizmalari bilan o‘ralgan Zarafshon daryosi vodiysidan iborat. Vodiy sharqdan (750-800m) g‘arbga qarab (350m) pasayib boradi. Vodiydan shimolga tomon qiya – tekisliklar joylashgan va tog‘larga yaqinlashganda adirlar boshlanadi. Zarafshon tizmasi (g‘arbiy qismi) janubda Qashqadaryo viloyati bilan bo‘lgan chingara bo‘ylab cho‘ziladi. Bu tizma (2388 m), asosan, poleozoyning kristalli slaneslari va ohaktoshlaridan tarkib topgan. G‘arbga tomon tizma asta-sekin pasayadi va Kattaqo‘rg‘on janubda past- baland tepaliklardan iborat tekislik bilan qo‘shilib ketadi. Asosan, qumtosh, slanes va magmatik jinslardan tashkil topgan Nurota tog‘i bir nechta yirik orografik birliklarga parchalanib ketgan. Foydali qizilmalardan oltin, kumush, volfram rudasi (Ingichka), flyuorit, kvars, ohaktosh. Granit, margel, gips, bentonit gili, abraziv materiallar, 25 mineral bo‘yoqlar, marmar (Omonqutan, G‘ozg‘on, Jom), korund konlari (Nurotaning janubiy-sharqida); mineral buloqlar bor. Iqlimi kontinental, quruq iqlim. Bulutli kam bo‘ladi. Tekisliklarda qish iliq yanvarning o‘rtacha temperaturasi shimolda -20 C, tog‘larda -4,80 C. Yozi issiq. Iyulning o‘rtacha temperaturasi 25,90 -27,80C eng past temperatura 320C, eng yuqori temperatura 420 C mm. Yog‘inning 80% qish va bahorda yog‘adi. Qor 16-20 kungina saqlanadi. Vegetatsiya davri 324-334 kun. Baland ko‘tarilgan sari temperatura pasayadi. Iqlim sharoiti va sug‘orish Samarqand viloyatida paxta, tamaki, shaftoli, o‘rik, uzum, anjir, anor yetishtirish uchun qulay. Samarqand viloyati iqlimining o‘ziga xos xususiyati keskin kontinental, shuningdek butun o‘suv davrida issiqlik va yorug‘likning mo‘l bo‘lishi hisoblanadi. Quyosh nurlarining davomiyligi bir yil uchun o‘rtacha 2870 soatni tashkil etadi. Uning eng yuqori davomiyligi yoz oylarida kuzatiladi, ya’ni iyulda 380 soatgacha yetadi, bu mumkin bo‘lgan ko‘rsatkichning 95% ini tashkil etadi. Iqlimi qurg‘oqchilik bo‘lib, 19 yog‘ingarchilikning asosiy qismi qishgi-bahorgi davrga to‘g‘ri keladi. Maksimal yog‘ingarchilik mart oyida kuzatiladi. Iqlimning kontinentalligi turli yillarda yillik, oylik va sutkalik o‘tishidagi meteorologik elementlarning katta tebranishlari bilan belgilanadi. Qish nisbatan beqarorligi bilan izohlanadi, unda sovuq davrlar iliq davrlar bilan almashinib turadi. Asosiy daryosi – Zarafshon. Viloyat hududidagi qismining uzunligi 193 km. Tevarak atrofidagi tog‘lardan oqib tushgan soylar sug‘orishga sarflangani uchun Zarafshonga yetmasdan tugaydi. Darg‘om, Narpay (54 km), o‘ng qirg‘oq (64 km), chap qirg‘oq (169,3 km), markaziy magistral (39,5 km) Zarafshon, Eski Anhor kanallari va Kattaqo‘rg‘on suv omboridan ekinlarni sug‘orishda foydalaniladi. Viloyatning junbiy-g‘arbiy qismida oqadigan soylar yozda qurib qoladi. Tuprog‘i asosan, tuproq. Tekisliklar va 500 m gacha balandlikdagi tog‘ etaklarida sur-qo‘ng‘ir och bo‘z tuproqlar (sug‘oriladigan yerlarda o‘tloqi bo‘z tuproqlar) 1500-1700 m balandlikda to‘q bo‘z tuproqlar, cho‘l zonasida kumoq, taqir, bo‘z qo‘ng‘ir tuproqlar va sho‘rxoklar tarqalgan. Yong‘oqzor va archazorlar qo‘ng‘ir tuproqlar, yanada 26 balandroq qoramtir tuproqlar bo‘lib, undan yuqorida tog‘-o‘tlog‘i tundrasida uchraydi [51, 54, 111]. 20 Samarqand viloyatining geografik haritas 1.4. “CHashma” arig‘i florasini o‘rganishda olib borilgan botanik tadqiqotlar. “Chashma” arig‘i florasini o‘rganishda quyidagi tadqiqot va uslublardan foydalanildi. O‘simliklar organlarining morfologik tuzilishi va fenologik kuzatishlari I.N.Beydeman [7] , G.E. Shuls [10 6 ] usuli yordamida olib borildi. Bunda o‘simlik vegetasiyasining boshlanishi, g‘unchalash, gullash, mevalash, meva yetilishining boshlanishi, to‘liq yetilish muddatlari aniqlandi. A riq atrofidagi o‘simliklar asosan bahor va yoz fasillarida kuzatildi va o‘rganildi. Samarqand shahri Chashma arig‘i ichidagi va atrofidagi o‘simliklarni sinf, oila, tur va turkumlarini aniqlashda, A. Ҳамидов, М. Набиев, Т. Одилов «Ўзбекистон ўсимликлари аниқагичи»[50]. dan foydalanildi . 21 Fenologik kuzatishlar Beydeman uslubidan foydalanildi. Bular o‘z navbatida turni qaysi iqlim sharoitida o‘stirish va ulardan qanday foydalanish imkoniyatlarini ko‘rsatib beradi. Fenologik kuzatishlar, meteorologik ma’lumotlar bilan to‘ldiriladi, bu esa yillik o‘zgarishlarni to‘g‘ri izohlash imkonini beradi. 2 . Tadqiqot sharoitlari , ob’ektlari , uslublari 2.1. Tadqiqot sharoitlari. Ilmiy ish mavzusiga doir tadqiqot Samarqand viloyati Samarqand shahrida o‘tkazilgan. Samarqand viloyati. O‘zbekiston Respublikasi tarkibidagi Samarqand viloyati shimoliy va g‘arbdan Navoiy viloyati, janubdan Qashqadaryo, shimoliy- sharqdan Jizzax viloyati bilan chegaradosh. Maydoni 16,8 ming km 2 , aholisi 2824,9 mln kishi (2004). Tarkibida 14 tuman (Bulung‘ur, Jomboy, Ishtixon, Kattaqo‘rg‘on, Narpay, Nurobod, Oqdaryo, Payariq, Pastdarg‘om, Paxtachi, Samarqand, Tayloq, Urgut, Qo‘shrabot). 11 shahar (Bulurg‘ur, Jomboy, Juma, Ishtixon, Kattaqo‘rg‘on, Nurobod, Oqtosh, Payariq, Samarqand, Urgut, Chelak). 12 shaharcha (Dahbed, Ziyovuddin, Ingichka, Kimyogarlar, Loyish, Mitan, Mirbozor, Payshanba, Suv hovuzi, Farhod, Xishrav, Charxin) va 125 ta qishloq fuqarolari yig‘ini bor. (2004) Markazi – Samarqand shahri[51,56,40.90]. Samarqand viloyati Pomir-Olay tog‘larining g‘arbiy chekkasida, Zarafshon daryosining o‘rta qismida joylashgan. Relyefi, asosan, kenglik bo‘ylab cho‘zilgan va shimoldan Turkiston tog‘ – tizmalarining tarmoqlari (Nurota tog‘i, balandligi 2169 m), Oqtog‘, 2003 m, janubdan Zarafshon tog‘ tizmalari bilan o‘ralgan Zarafshon daryosi vodiysidan iborat. Vodiy sharqdan (750-800m) g‘arbga qarab (350m) pasayib boradi. Vodiydan shimolga tomon qiya – tekisliklar joylashgan va tog‘larga yaqinlashganda adirlar boshlanadi. Zarafshon tizmasi (g‘arbiy qismi) janubda Qashqadaryo viloyati bilan bo‘lgan chingara bo‘ylab cho‘ziladi. Bu tizma (2388 m), asosan, poleozoyning kristalli slaneslari va ohaktoshlaridan tarkib topgan. G‘arbga tomon tizma asta-sekin pasayadi va Kattaqo‘rg‘on janubda past- baland tepaliklardan iborat tekislik bilan qo‘shilib ketadi. Asosan, qumtosh, slanes va magmatik jinslardan tashkil topgan Nurota tog‘i bir nechta yirik orografik 22 birliklarga parchalanib ketgan. Foydali qizilmalardan oltin, kumush, volfram rudasi (Ingichka), flyuorit, kvars, ohaktosh. Granit, margel, gips, bentonit gili, abraziv materiallar, 25 mineral bo‘yoqlar, marmar (Omonqutan, G‘ozg‘on, Jom), korund konlari (Nurotaning janubiy-sharqida); mineral buloqlar bor. Iqlimi kontinental, quruq iqlim. Bulutli kam bo‘ladi. Tekisliklarda qish iliq yanvarning o‘rtacha temperaturasi shimolda -20 C, tog‘larda -4,80 C. Yozi issiq. Iyulning o‘rtacha temperaturasi 25,90 -27,80C eng past temperatura 320C, eng yuqori temperatura 420 C mm. Yog‘inning 80% qish va bahorda yog‘adi. Qor 16-20 kungina saqlanadi. Vegetatsiya davri 324-334 kun. Baland ko‘tarilgan sari temperatura pasayadi. Iqlim sharoiti va sug‘orish Samarqand viloyatida paxta, tamaki, shaftoli, o‘rik, uzum, anjir, anor yetishtirish uchun qulay. Samarqand viloyati iqlimining o‘ziga xos xususiyati keskin kontinental, shuningdek butun o‘suv davrida issiqlik va yorug‘likning mo‘l bo‘lishi hisoblanadi. Quyosh nurlarining davomiyligi bir yil uchun o‘rtacha 2870 soatni tashkil etadi. Uning eng yuqori davomiyligi yoz oylarida kuzatiladi, ya’ni iyulda 380 soatgacha yetadi, bu mumkin bo‘lgan ko‘rsatkichning 95% ini tashkil etadi. Iqlimi qurg‘oqchilik bo‘lib, yog‘ingarchilikning asosiy qismi qishgi-bahorgi davrga to‘g‘ri keladi. Maksimal yog‘ingarchilik mart oyida kuzatiladi. Iqlimning kontinentalligi turli yillarda yillik, oylik va sutkalik o‘tishidagi meteorologik elementlarning katta tebranishlari bilan belgilanadi. Qish nisbatan beqarorligi bilan izohlanadi, unda sovuq davrlar iliq davrlar bilan almashinib turadi. Asosiy daryosi – Zarafshon. Viloyat hududidagi qismining uzunligi 193 km. Tevarak atrofidagi tog‘lardan oqib tushgan soylar sug‘orishga sarflangani uchun Zarafshonga yetmasdan tugaydi. Darg‘om, Narpay (54 km), o‘ng qirg‘oq (64 km), chap qirg‘oq (169,3 km), markaziy magistral (39,5 km) Zarafshon, Eski Anhor kanallari va Kattaqo‘rg‘on suv omboridan ekinlarni sug‘orishda foydalaniladi. Viloyatning junbiy-g‘arbiy qismida oqadigan soylar yozda qurib qoladi. Tuprog‘i asosan, tuproq. Tekisliklar va 500 m gacha balandlikdagi tog‘ etaklarida sur-qo‘ng‘ir och bo‘z tuproqlar (sug‘oriladigan yerlarda o‘tloqi bo‘z tuproqlar) 1500-1700 m balandlikda to‘q bo‘z tuproqlar, cho‘l zonasida kumoq, taqir, bo‘z qo‘ng‘ir tuproqlar va sho‘rxoklar tarqalgan. 23 Yong‘oqzor va archazorlar qo‘ng‘ir tuproqlar, yanada 26 balandroq qoramtir tuproqlar bo‘lib, undan yuqorida tog‘-o‘tlog‘i tundrasida uchraydi [51, 54, 111]. Samarqand viloyati gidrometeorologiya ma’lumotlarida ko‘rsatilishicha harorat yilning eng issiq kunlari iyul oyiga to‘g‘ri kelib, o‘rtacha oylik harorat ko‘p yillik ma’lumotlar bo‘yicha 25,5˚ C ni, tajriba o‘tkazilgan yillarda 25,6-28,2˚ C gacha o‘zgargan. Yanvar oyining o‘rtacha harorati ko‘p yillik ma’lumotlar bo‘yicha – 0,20˚C, tajriba yillarida 1-4,4 0 C gacha o‘zgargan. Ko‘p yillik ma’lumotlar bilan taqqoslanganda harorat yuqori bo‘lganligini ko‘rsatadi. O‘rtacha yillik harorat ko‘p yillik ma’lumotlar bo‘yicha 15,1 0 C ni, tajribayillarida esa 15,7 0 C dan 17,4 0 C gacha ko‘tarilganligini ko‘rsatadi. Ushbu hududda yog‘ingarchilik asosan kuz, qish va bahor oylarida notekis taqsimlangan. Ko‘p yillik ma’lumotlar bo‘yicha yog‘ingarchilik miqdori 358 mm, havo namligining ko‘tarilishi, haroratning yuqori bo‘lishi zamburug‘ kasalligining tarqalishiga va hosilning kamayishi hamda sifatining buzilishiga ta’sir etar ekan Havo namligi meteobservatoriya ma’lumotlarida 38 yog‘ingarchilik miqdori va harorat kabi ko‘p yillik va tajriba yillari bo‘yichao‘rtacha oylik olinib keltirildi. Havo namligining oylar bo‘yicha 27 o‘rganilganda kuz, qish va bahor oylarida havo namligi 68 -76% atrofida bo‘lishi qayd etilgan. Samarqand viloyati gidrometeorologiya ma’lumotlardan ko‘rinadiki, ko‘p yillik o‘rtacha harorat 15,1 0 C ni tashkil etib, iyul oyida 29,8 0 C yuqori ko‘rsatkichlariga yetgan. Bu esa Toshkent viloyatining o‘rtacha ko‘rsatkichidan 15,7 0 C ga kam. Tajriba o‘tkazilgan 2019- 2020 yillar davomida havoning o‘rtacha yillik harorati ko‘p yillik o‘rtacha ko‘rsatkichdan uncha katta farq qilmadi. Bu ko‘rsatkichlar 2019 yilda – 15,2 0 C, 2020 yilda – 15,1 0 C ni tashkil etdi. Tajribalar olib borilgan yillarni solishtiradigan bo‘lsak, havo harorati 2019- yilda eng yuqori va 2020 yilda biroz past, ammo yoz oylarining harorati ortib borishini ham izohlab o‘tish lozim, chunki bu harorat o‘simliklarni o‘sish va rivojlanishiga o‘z ta’sirini ko‘rsatmay qolmaydi. 2021 yilda o‘rtacha ko‘p yillik ma’lumotlarga ko‘ra umumiy yog‘ingarchilik miqdori 322 mm ni tashkil etgan. Uning asosiy qismi kech kuz, qishki va erta bahorgi davrlarda yog‘adi. Barqaror qor qoplami 24 ayrim qishlardagina kuzatiladi, uning qalinligi 10-12 sm dan oshmaydi va 30-34 kun saqlanadi. Ko‘pchilik yillarda qor qoplami bir hilda bo‘lmaydi va tez erib ketadi. Qishloq xo‘jalik ekinlari uchun kerak bo‘ladigan 14-16 0 C harorat aprel oyning boshida kuzatildi. Ekin yetishtirishda vegetatsiya davridagi havoning harorati muhim rol uynaydi. Havoning o‘rta cha nisbiy namligi kuz qish va bahor oylarida yuqori bo‘ladi. May- sentyabr oylari bu ko’rsatkichning minimuli kuzatiladi. Demak, ekin o‘suv davrida havo nisbiy namligi optimaldan past bo‘ladi [25, 35, 42]. Samarqand viloyati gidrometeorologiya ma’lumotlarida ko‘rsatilishicha 2021-2022 yillarda havoning o‘rtacha nisbiy namligi va yog‘ingarchilik miqdori quydagicha aprelda 70%-99.1mm, mayda 62%-101.8mm, iyunda 35%-00mm, iyulda 38%-0.3mm, avgustda 40.6%-15.4mm, sentabrda 45%-4mm, oktabrda 51% noyabrda 67%-35.7mm, dekabrda 83%-20.5mm tashkil etgan bo‘lsa, bu ko‘rsatgich 2021 yilning yanvar oyida 64%-0.1mm fevral 63%-23.8mm mart 68%- 23.8mm, aprelda 49%-66mm ni tashkil qilgan (2.1-jadval). Oldin olib borilgan ko‘p yillik tadqiqotlar ko‘rsatishicha tadqiqot o‘tkazilgan joy tuproqlari qadimdan sug‘oriladigan tipik bo‘z tuproqlar mintaqasiga to‘g‘ri keladi. Tuproq paydo qiluvchi jinslar lyoss va lyossimon hamda turli xil irrigasion yotqiziqlar hisoblanadi. Bu jinslardan tashqari to‘rtlamchi davrda hosil bo‘lgan turli xil allyuvial va dellyuvial-prolyuvial yotqiziqlar ham mavjud. Ushbu yotqiziqlar manbai bo‘lib, Soratepa tog‘i, intruziv jinslarning mayda porfirligranitlar bilan 28 qo‘shilmasi, metamorfik jins va turli xil qum, slanes va ohaktosh qoldiqlari hisoblanadi. Tuproq paydo qiluvchi jinslar tarkibida turli xil tog‘ jinslari: dala shtaplari, kvars, biotit, muskovit, karbonatlar, amfibol va piroksinlar uchraydi. O‘zining gidrogeologik sharoitlari jihatdan sizot suvlari ancha chuqur joylashgan, tuproqlari esa sho‘rlanishga moyil emas . Tadqiqot o‘tkazilgan joyning tuproqlari boshqa hudud tuproqlaridan kam farq qilib, karbonatligi, kam gumusli va gipsning yo‘qligi bilan tavsiflanadi Tuproq tarkibida gumus kam bo‘lishi (0,8-2,0 %) sababli oziq moddalar ham kam. Tuproqning yuqori 0-30 sm lik qatlamida umumiy azot miqdori- 0,06-0,11 %, 25 umumiy fosfor 0,12-0,18 %, umumiy kaliy esa 1,5-2,5 foizni tashkil etadi [1,25,29,56]. Tuproqlar harakatchan oziq moddalar bilan kam darajada ta’minlangan bo‘lib, harakatchan fosfor 15-40 mg/kg, kaliy esa 180-330 mg/kg ni tashkil etadi. Tuproqlar mexanik tarkibi jihatdan yengil va o‘rta qumoq tuproqlar sirasiga kiradi. O‘simliklar qoplami nihoyatda xilma-xil bo‘lib, bu yerda turli xil efemer va efemeroid o‘simliklar - moychechak, chuchmoma, lolaqizg‘aldoq bilan birga yaltirbosh, karrak, shuvoq va boshqa har-xil o‘simliklar o‘sadi. Samarqand viloyati gidrometeorologiya ma’lumotlarida ko‘rsatilishicha 2021-2022-yillarda havoning o‘rtacha nisbiy namligi va yog‘ingarchilik miqdori quydagicha yanvar oyida 82%-69.1mm, fevralda 69%-72 mm, martda 67%-68mm, aprelda 70%-99,1mm, mayda 62%-101,8 mm, iyun 35% , iyulda 38,3%-0,3mm agvustda 46,6%-15.4 mm, sentabr 45%-4 mm, oktabrda 51%, noyabrda 67,4%- 35,7 mm dekabrda 83%-20,5mm tashkil etgan etgan. Oldin olib borilgan ko‘p yillik tadqiqotlar ko‘rsatishicha tadqiqot o‘tkazilgan joy tuproqlari qadimdan sug‘oriladigan tipik bo‘z tuproqlar mintaqasiga to‘g‘ri keladi. Tuproq paydo qiluvchi jinslar lyoss va lyossimon hamda turli xil irrigasion yotqiziqlar hisoblanadi. Bu jinslardan tashqari to‘rtlamchi davrda hosil bo‘lgan turli xil allyuvial va dellyuvial-prolyuvial yotqiziqlar ham mavjud. Ushbu yotqiziqlar manbai bo‘lib Soratepa tog‘i, intruziv jinslarning mayda porfirligranitlar bilan 28 qo‘shilmasi, metamorfik jins va turli xil qum, slanes va ohaktosh qoldiqlari hisoblanadi. Tuproq paydo qiluvchi jinslar tarkibida turli xil tog‘jinslari: dala shtaplari, kvars, biotit, muskovit, karbonatlar, amfibol va piroksinlar uchraydi. O‘zining gidrogeologik sharoitlari jihatdan sizot suvlari ancha chuqur joylashgan, tuproqlari esa sho‘rlanishga moyil emas. Pastdarg‘om tumani iqlimi Zarafshon havosi uchun xos bo‘lgan qiymatga o‘xshaydi. Fasllar va kecha va kunduz o‘rtasida kuchli kontenintallik mavjud. Yoz faslining iyul oyida eng issik, qishda-yanvar oyida eng savuq kunlar bo‘zlishi kuzatiladi. Yog‘ingarchilik asosan kuz, qish va bahor oylarida yuz beradi. O‘suv 26 davri davomida yog‘ingarchilik deyarli kuzatilmaydi. Bu esa ekinlarni etishtirishda ularni albatta sug‘orish kerakligini ko‘rsatadi. Umuman iqlim sharoiti qishloq xo‘jalik ekinlaridan yuqori hosil olishga imkon beradi. Havo haroratining minumumi yanvarga, maksimumi iyul oyiga tug‘ri keladi. Hududning yozi issiq va quruq hamda qishi qisqa, lekin juda sovuqligi bilan tavsiflanadi. Havoning o‘rtacha yillik harorati ko‘p yillik malumotlar bo’yicha 14,9 o C ni tashkil etadi. Issik oyning o‘rtacha harorati 26,7-27,3 o C eng sovuq oydagi o‘rtacha harorati -1,5+2,6 o C atrofida bo‘ladi. Havoning o‘rtacha harorati 2020- yilda 14,9 o C 2022- yilda 14,7 o C va 2021 yilda 15,1 o C ni tashkil etdi [30,57]. Samarqand meteoobservatoriya ma’lumotlarida ko‘rsatilishicha harorat yilning eng issiq kunlari iyul oyiga to‘g‘ri kelib, o‘rtacha oylik harorat ko‘p yillik ma’lumotlar bo‘yicha 25,5 0 C ni, tajriba o‘tkazilgan yillarda 25,6-28,20 0 C gacha o‘zgargan. Yanvar oyining o‘rtacha harorati ko‘p yillik ma’lumotlar bo‘yicha – 0,20 0 C, tajriba yilarida 1-4,4 0 C gacha o‘zgargan. O‘rtacha yillik harorat ko‘p yillik ma’lumotlar bo‘yicha 13,1 0 C ni, tajribayillarida esa 13,7 0 C dan 17,4 0 C gacha ko‘tarilganligini ko‘rsatadi. Tuproqlari. Samarqand viloyati tuproqlari xilma-xil bo‘lib, avtomorf va gidromorf tuproqlar keng tarqalgan. Samarqand viloyati sug‘oriladigan maydonlarining 48,6 % tuproqlari tipik bo‘z, 40,4 % o‘tloq-bo‘z, 8,6% och tusli bo‘z va 2,4 % o‘tloq-botqoq tuproqlardan iborat. Samarqand viloyati hududida joylashgan tuproqlarning hosil bo‘lishi, ularning fizik va kimyoviy xossalari, unumdorlik darajasi chuqur o‘rganilgan va tahlil etilgan. 2.2. TADQIQOT OB’YEKTI. Tadqiqot ob’ekti tariqasida Samarqand shahri “Chashma” florasi olindi. Olib borilgan izlanishlar natijasida “Chashma “ arig‘i atrofida 50 ga yaqin o‘simlik turlari o‘sishi aniqlandi. Shu bilan bir qatorda aniqlangan o‘simliklar ichida 20 turga yaqini darivor o‘simliklardir. Aksariyat ko‘pchiligi 76% ko‘p yillik o‘simliklar. 27 Qamish (Phragmites communis Trin) . Bug‘doydoshlar (Poaceae) oilasiga mansub ko‘ yillik o‘t. Ildiz poyasi kuchli rivojlangan, uzun,yo‘g‘on. Poyasi tik silliq 50400sm gacha, barglari yassi eni 5sm gacha. To‘pguli supurgisimon 20-50smgacha keladi. To‘pgulining shoxlari g‘idirish. Boshoqchalari 9-15 mm qo‘ng‘ir siyoh rang yoki sarg‘ish. Iyul- oktyabr oylarida gullaydi va meva hosil qiladi. Asosan adir, cho‘l pog‘analarining ko‘llar va ariqlar bo‘yida, botqoqliklarda qoplam hosil qiladi. Respublikamizni barcha viloyatlarida keng tarqalgan. Er sharining iliq va mo‘tadil iqlimli hududlarida o‘sadi. Biz o‘rgangan “Chashma” arig‘i suv havzalari va ular atrofida ancha keng tarqalgan. 2.1-rasm. Phragmites communis Tri Qichitqi o‘ti (lat. Urtica dioica) - ko‘p yillik o‘t o‘simlik , gullash bo limiga, ikki pallalilar sinfiga, gulsimonlar turkumiga, qichitqi o tlar oilasiga,ʻ ʻ qichitqi o tlar turkumiga kiradi. ʻ Qichitqi o‘tining lotincha nomi juda oqlangan, u "kuyish" degan ma’noni anglatadigan so‘zdan kelib chiqqan. "Dioecious" nomining ikkinchi qismida changlanish uchun qarama-qarshi "jinsiy" ikkita buta kerakligi aytiladi, bu o‘z- o‘zini changlatishni butunlay istisno qiladi. Qichitqi o‘ti - bo‘yi 55 sm dan ikki metrgacha o‘sadigan ko‘p yillik o‘t. Qichitqi o‘tining o‘tli poyasi qovurg‘ali, 28 tetraedrik, tik, qo‘ltiq osti novdalariga shoxlangan, ichi bo‘sh. Qichitqi o‘tining barglari katta, uzunligi 7-18 sm, odatda tuxumsimon (ba’zan elliptik shaklga ega bo‘lgan namunalar mavjud), qirrasi bo‘ylab uchli tepa va tishli quyuq yashil. Poyada qichitqi o‘tining barglari qarama-qarshi joylashgan va unga uzun barglar bilan biriktirilgan. Qichitqi o‘tining poyasi ham, barglari ham yonayotgan tuklar bilan qoplangan, ularning tegishi qichishish va mayda pufakchalarni keltirib chiqaradi. 2.2-rasm. Urtica dioica Qichitqi o‘t barglari pichoqlarida A, H, C, E va K vitaminlari, B1, B2, B4, B5, B6, B9, niatsin, makro elementlar xlor, kaltsiy, kaliy, magniy, fosfor, natriy, mis mikroelementlari, bariy, alyuminiy, molibden, temir, rux, selen va marganets. Limon qichitqi o‘tiga qaraganda ikki baravar kam askorbin kislotasini o‘z ichiga oladi. Shu bilan birga, ushbu o‘simlikda A vitamini miqdori dengiz itshumurti, sabzi, ismaloq va otquloqqa qaraganda bir oz ko‘proq. Qadim zamonlardan beri bunday o‘simlik sochlarni davolash uchun ishlatilgan Oq tut (Morus alba). Oq tut Markaziy va Sharqiy Osiyoning mo‘’tadil zonalariga xos bo‘lgan bargli daraxt bo‘lib, balandligi 15 metrga etadi . Uning 29 ilmiy nomi Morus alba. U kengligi 4 metrgacha bo‘lgan tarvaqaylab tojni rivojlantiradi va uning tanasi diametri 45-60 sm gacha qalinlashadi. Barglari petiolate, o‘lchamlari 4-6 x 4-5 sm, tuxumdon shaklida, qirralari tishli yoki bo‘lakchalari bilan och yashil rangga ega. U aprelda gullaydi va may oyida (shimoliy yarim sharda) meva beradi. Mevalar 2,5 dan 1 sm gacha, ular oq yoki pushti-oq rangga ega va ular odatda hech qanday ta’mga ega emaslar. 2.3-rasm. Morus alba. Tut daraxtining mevalari shakar, oqsil va vitaminlarga, ayniqsa askorbin kislotasi yoki S vitaminiga, shuningdek kaltsiy, mis va kaliyga boy. Bundan tashqari, uning tarkibida antosiyaninlar, pektinlar, kvertsetin, resveratrol, molik kislota va tartarik kislota va gall kislotasi kabi ba’zi fenolik birikmalar mavjud.Barglarda betulin, xlorogen, gal va protokatexik organik kislotalarning, shuningdek r-gidrobenzoy, kumarik, ferulik va vanil kislotalarning borligi keng tarqalgan. Ildiz va barglarda kosirologiyada ishlatiladigan stilbenoidlar oksiresveratrol va mulberrosid A birikmalari ham uchraydi. 30 Soxta kashtan-Aessulus hippakastanum . Balandligi 25-30 m, chiroyli sharsimon to‘p hosil qiladigan daraxt. Barglari 5-7 bargchali panjasimon murakkab barg, novdada qarama-qarshi joylashgan. Barglari aprelda yoziladi va kech kuzgacha saqlanadi. Gullari oq, qizil dog‘li bo‘lib, 20-30 sm keladigan piramidasimon supurgi to‘pgulni hosil qiladi. Aprel-may oylarida gullaydi. Mevasi 2,5-3 sm li yong‘oqqa o‘xshash usti tikanchalar bilan qoplangan 3 xonali ko‘sak. Urug‘lari silliq, yaltiroq, asos qismida oq dog‘i bor. Yil bo‘yi ayniqsa gulash davrida ajoyib manzara beradi. Vatani Bolqon yarim oroli, Shimoliy Gretsiya. [31,7]. Kovul , kovar (Capparis spinosa L.) — kovuldoshlar oilasiga mansub yarim buta. Poya va shoxchalari yotiq, bargi tuxumsimon, guli yirik, oq yoki och pushti. Mevasi qizil etli, ko p urug li.Qrim, Kavkaz, O rta Osiyo, Shimoliy Afrikaʻ ʻ ʻ va O rta dengizning toshloq yerlarida ko p tarqalgan. Janubiy Yevropada ekiladi. ʻ ʻ K.ning g unchasi, mevasi sirkalab yoki to zlab ovkatga solinadi. Mevasida 18% ʻ ʻ oqsil moddalar, 36% cha moy bor. Cho l va adirlarda, yo l bo ylarida, devorlar ʻ ʻ ʻ ustida, ekinlar orasida o sadigan kovul ko p urug li rezavor bo lib, mevalari etdor, ʻ ʻ ʻ ʻ uzunligi 2 smga boradi. Iyul-avgust oylarida urug lari pishadi. Bu dorivor ʻ o simlikning mevalari tarkibida saponinlar, alkaloidlar, 32,9 foiz uglevodlar, 150 ʻ mg askorbin kislota, 3,75 foiz moy, ildiz po stlog ida staxidrin alkaloidi ʻ ʻ mavjud.Kovul yoki kavar o simligi tabiiy holda O rtayer dengizi, Yevropa ʻ ʻ janubida, Kavkazda, O rta Osiyoda, shu jumladan, O zbekistonda, Pokiston va ʻ ʻ Hindistonda tarqalgan. Bu o simlik Fransiya, Ispaniya, Italiya, Aljir hamda Kiprda, ʻ Gretsiya va Shimoliy Amerikada madaniylashtirilgan bo lib, landshaftlarning ʻ bezagi hisoblanadi. O simlikning nomi Erondagi Dashti-Kavir cho li bilan bog liq ʻ ʻ ʻ holda atalgan. Chunki kovul bu hududlarda eng ko p uchraydigan o simlik sifatida ʻ ʻ ajralib turadi. Kovul dorivor o simlik bo lishi bilan bir qatorda oziq-ovqatda ham ishlatiladi. ʻ ʻ Kovulning g unchali novdalari, g unchalari, rivojlanayotgan mevalari sirka ʻ ʻ kislotasida marinovat qilinadi hamda oziq-ovqatda «kaperslar» nomi bilan mashhur dori-darmon ko rinishida foydalaniladi. Hindular kovulni kobra, kabra ʻ 31 yoki kabarra nomlari bilan atashadi hamda o simlik organlari qo shib tayyorlanganʻ ʻ oziq-ovqatlarni yoqtirib iste’mol qilishadi. Tabobatda pishgan mevasi, barglari, novda va ildiz po stlog i ishlatiladi. ʻ ʻ 2.4.Capparis spinosa L AJRIQ (Cynodon dactylon (L.) Pers.) — boshoqdoshlarga mansub ko‘p yillik ildizpoyali begona o‘t. Barglari lentasimon, dag‘al, chetlari o‘tkir-g‘idirish. 3-8 boshoqsimon shoxchalardan iborat to‘pguli poya uchida joylashgan. Mevasi — doncha. Iyundan to kech kuzgacha gullab meva tugadi. Asosan ildizpoyasi, qisman urug‘i yordamida (urug‘i ko‘pincha chang qorakuya kasalligi bilan zararlanadi) ko‘payadi. Yer osti ildizpoyalari gorizontal yoki qiyshiq joylashgan novdalar hosil qiladi. Bu novda bo‘g‘imlaridan yer ustiga o‘simtalar o‘sib chiqadi. Shuningdek, yer ustiga chiqqan novda bo‘g‘imlarida iddiz rivojlanadi va barg qo‘ltig‘idan gul beruvchi poya o‘sadi. O‘zbekistonda Ajriq hamma yerda tarqalgan. Juda ko‘p ekinzorlar orasida o‘sib, tuproqdagi oziq moddalarni kuchli so‘radi va yerni oriqlatadi. Kurash choralari: hosili yig‘ib olingan yerni haydash, maxsus taroqlagich yoki tishli borona yordamida ildizpoyalarni yig‘ib olish; dalalarga dalapon (40-50 kilogramm/gektar) sepish. Preparat purkalgandan so‘ng dala boronalanadi. Dala qirqbo‘g‘imi (Equisetum arvense.) Dala qirqbo‘g‘imi ildizpoyali ko‘p yillik o‘t bo‘lib, daryo, kanal va ariqlar bo‘yidagi semam yerlarda, zovur- lar 32 yoqasida, buloqlar atrofida o‘sadi. Uning poyasi, shox- lari serqirra va bo‘g‘imlarga bo‘lingan. Shuning uchun ham unga qirqbo‘g‘im deb nom berilgan. Bo‘g‘im oraliqlarining ichi kavak. Uning shoxlari faqat poya bo‘g‘imlaridan chiqadi va bo‘g‘imlarda halqa hosil qilib joylashadi. Barglari mayda bo‘lib, poya va shoxlardagi bo‘g‘imlarda halqa hosil qilib o‘mashgan. Erta bahorda dala qirqbo‘g‘imining ildizpoyasidagi kur- taklardan bahorgi - generativ novda o‘sib hiqadi. Bu novda qo‘ng‘ir rangli, shoxlanmagan bo‘lib, uchida spora beruvchi bitta boshoq hosil bo‘ladi. Ularda sporofillar (shakli o‘zgargan barg) halqa hosil qilib o‘mashadi. Sporofillaming ostki tomonida 6-8 ta sporangiy joylashgan. Sporangiyda esa sporalar yetiladi. Qirqbo g im-qirqbo‘g‘imdoshlargaʻ ʻ mansub ko‘p yillik o‘simliklar turkumi. O zbekistonda dala qirqbo g imi va ʻ ʻ ʻ tarnovcho p Q. turlari uchraydi. ʻ Poyasi qattiq, tik, bo g imli, qobirg ali, sershox. ʻ ʻ ʻ Bo yi 40-60 sm. ʻ Bo g imlaridan ʻ ʻ g uj shoxchalar chiqadi. Qizg ish-ko ng ir ʻ ʻ ʻ ʻ novdalariuchidasporali boshoq hosilbo ladi. ʻ Ildizpoyalari va sporalari ko payadi. ʻ Q. bedazor, paxta maydonlari, sholipoyalarda, shuningdek, sug orish ʻ shoxobchalari bo ylari, zax va botqoq yerlarda o sadi. ʻ ʻ Terak-Populus. Oq terak,baqa terak, mirzo terak, piramidal terak, qora terak, Xitoy teragi kabi turlari shaharning tutun, is, chang va to‘zonlariga bardosh beradi. Shuning uchun ham bu daraxt O‘zbekistonning sanoat rayonlariga, ixota daraxtzori, daryo, hovuz to‘g‘on, yirik sug‘orish kanallari bo‘ylariga ko‘plab ekish tavsiya etiladi [35]. Terak tez o‘sadigan daraxt bo‘lib, ildiz sistemasi chuqur joylashadi, tanasi to‘g‘ri va yo‘g‘on bo‘lib o‘sadi. O‘rta Osiyo sharoitida tanasining yo‘g‘onligi 1 m va kattaroq bo‘ladi. Har qanday tuproqda o‘saveradi ammo unumdor tuproqlarda juda yaxshi o‘sadi. Yaproq yozishidan oldin gullaydi, barvaqt meva qiladi, har yili ko‘plab urug‘ tugadi, urug‘i ko‘karish qobiliyatini saqlamaydi. Yaxshi yetilgan bir yillik novdasidan qalamchalash yo‘li bilan ko‘paytirish mumkin. Bu daraxtning ildizi kuchli rivojlangan bo‘lib, tuproqni tez quritadi. Shuning uchun yaxshi tartibga solingan bog‘larga uni ekish tavsiya etilmaydi. Natijada buning ildizi, so‘ngra yer usti tanasi batamom quriydi. 33 2.5.Populus. Baqa terak. Tik o‘sadigan bo‘yi 25-30 m ga yetadigan katta daraxt, shoxshabbalari piramidal ko‘rinishda, tana va shoxlarining po‘stlog‘i och yashil tusda, silliq, yaprog‘i keng tuxumsimon ko‘rinishda, sirti yashil, yaltiroq, orqasi xira oqish bazan deyarli yalang‘och bo‘ladi. Terakning bu turi shaharning chang- to‘zon kabi sharoitlariga bardosh beradi. Tez o‘sadi, har qanday yerda o‘saveradi. Bu daraxtdan ko‘klamzor barpo qilishda ko‘plab qo‘llash tavsiya etiladi [7,3 Oq terak -Populus alba . Bu terak bo‘yi 20-25 m ga yetadigan daraxt bo‘lib, tana po‘stlog‘i och kul rangda, mayda shoxlari oqish namataksimon tuk bilan qoplangan. Ko‘klamda barg yozish bilan bir vaqtda gullaydi. Urug‘i may oyida pishadi. Buni ekkandan keyin 8-10 kunda ko‘karib chiqadi, tez o‘sadi. [37] Terakning barglari navbatma-navbat, petiolate, yuqori yuzasi yashil, pastki qismi esa oq kiyim bilan qoplangan. Xususan, bu daraxt o‘zgaruvchan yaproq morfologiyasiga ega; ular tishli yoki burchakli yoki burchakli bo‘lishi mumkin. Chegarasi silliq yoki ular orasida bo‘shliqlar bo‘lgan yumaloq tishlar ham bo‘lishi mumkin. Xususan, bu daraxt turlari Boliviya, Kanada, Xitoy, Kosta-Rika, Salvador, Gvatemala, Gonduras, Meksika, Janubiy Afrika va AQShda mavjud. Erga nisbatan, Populus alba tuproqning har xil turlarida o‘sadi, lekin doimiy namlikni talab qiladi. Ular, ayniqsa, ohakli tuproqlarda yaxshi o‘sadi va sho‘rlangan tuproqlarda o‘smaydi. Oq terak turli xil daryo turlari bilan aralashgan daryo tizimlari, buloqlar va o‘rmonlarni hosil qilish bilan bog‘liq hayot kechiradi. 34 2.6.Populus alba. Jiyda ( Elaeagnus L. ) — jiydadoshlar oilasiga mansub daraxt yoki buta . Jan. Yevropa , Markaziy va Sharqiy Osiyo , Shimoliy Amerikada o sadigan 40 ga yaqinʻ turi bor. O rta Osiyo ʻ , xususan O zbekistonda jiydaning qarg ajiyda. ( ʻ ʻ e. Angustifolia ; yovvoyi holda o ʻ sadi ), sharq jiydasi ( e. Orientalis ), tikanakli jiyda ( e. Pungens ), kumushsimon jiyda ( e. Argentea ), non jiyda ( e. Edulis ) turlari o ʻ sadi . Sharq jiydasining bargi oddiy, ensiz, kumushrang . Daraxti 8–10 m, shoxlari siyrak, tikanli yoki tikansiz. Guli ikki jinsli, sariq, serasal, xushbo y, efir moyli. ʻ Mevasi sarg ish, mag izsiz ʻ ʻ danakli , eti 31,2—88,7%, unsimon, xushxo r. ʻ Tarkibida 46—65% qand, 10% oqsil, 1,3% kislota, 200 mg% s vitamini mavjud. Jiydaning mevasi yangiligida yoki quritib iste mol etiladi. Mevasidan spirt va ʼ kuchsiz alkogolli ichimliklar tayyorlanadi. Tabobatda oshqozon-ichak kasalliklarini davolashda ishlatiladi. Yog ʻ ochidan turli xil buyumlar yasaladi , parfyumeriya sanoatida , gulidan efir moy olinadi . Jiyda qurg ʻ oqchilikka chidamli , yer osti suvlari yuza va sho ʻ r tuproqlarda ham o ʻ saveradi . Danagidan , ildiz bachkisidan va qalamchasidan ko ʻ payadi . Ko ʻ chati o ʻ tkazilgach , 3—5- yili hosilga kiradi . May—iyun oyida gullaydi, mevasi sent.—okt.da pishadi. Bir tupi 50 kg gacha hosil beradi. Jiyda 60—80-yil yashaydi. Non jiyda mevali daraxt sifatida ekiladi, o rta bo yli daraxt. Sernam yerlarda ʻ ʻ yaxshi o sadi. Serhosil. Mevasi yirik, mazali, qizg ish-qo ng ir rangli. O zbekiston ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ 35 o rmonchilik i.t. Institutida uning 20 ga yaqin navi ta riflangan (qizil jiyda, ra no,ʻ ʼ ʼ urganch, xurmoy, toshkent deserti, cho li qandak, kizil qandak va b.). Hoz. Davrga ʻ kelib sanoat ahamiyatini yo qotdi. O zbekiston, tojikiston va ko pgina ʻ ʻ ʻ mamlakatlarda ayrim tomorqa bog larida havaskorlar ekadi. Ko proq yo l yoqalari, ʻ ʻ ʻ kanal bo ylari, dala-ihota o rmon mintaqalari, tashlandiq yerlarga ekiladi. ʻ ʻ Tuproqni azot bilan boyitadi. Xalq tabobatida jiyda mevasi yoki uning damlamasi bolalarda uchraydigan ichketishga qarshi yaxshi davo hisoblanadi. Damlama nafas yo‘llari shamollaganda ham tavsiya qilinadi. Bunday qaynatmalar oshqozon-ichak faoliyatiga ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. Jiydadan qaynatma tayyorlash uchun, biror og‘ 2.7. Elaeagnus l Quyib, mevadan 50 gramm solinadi va biroz qaynatib, bir soat mobaynida qo‘yib qo‘yiladi. So‘ngra dokada suziladida, qaynatma sharbatidan kuniga ovqatdan keyin 2-4 mahal 2 osh qoshiqda ichiladi. O‘simlik mevalari servitamin bo‘lganligi tufayli ilmiy meditsinada kamqonlikda, teri qazg‘oqlanishida, bo‘y o‘smasligida iste’mol qilish tavsiya etiladi. Shuningdek jiyda mevalari organizmda tuz-suv mutanosibligini saqlash uchun, odam nifikrlash qobiliyatini oshirish uchun ham iste’mol qilinishi lozim. Jiyda oziq-ovqat sanoatida ham kengishlatiladi. Undan kisel va tatimli sharbatlar ( kompot ) tayyorlash mumkin. Sharq jiydasining quruq mevalari tuyulib un olinadi, uni non va boshqa oziq-ovqat mahsulotlariga qo‘shib iste’mol qilish mumkin. 36 Xurmo ( Diospyros )— xurmodoshlar oilasiga mansubsubtropik daraxt yoki butalar turkumi , ekiladigan meva daraxti . Tropik va subtropik mintaqalarda 500 ga yaqin turi uchraydi. Xitoy , Yaponiya , O rta dengiz bo yiʻ ʻ mamlakatlari , Avstraliya , AQSH , Kavkaz , O rta Osiyoda ʻ ekiladi. Mevasi uchun, asosan, sharq X., sovuqqa chidamli virginiya X.si ( D. virginiana ), shuningdek, Kavkaz X.si ( D. lotus ) o stiriladi. ʻ O zbekistonda ekiladigan sharq X.si ( ʻ D. kaki Tpip. )ning vatani — Xitoy. Daraxti 8–12 m, chiroyli, shoxshabbasi dumaloq yoki piramidasimon. 100 —400 yil, ba zan undan ham ko proq yashaydi, lekin 50— 60 yilgacha yaxshi ʼ ʻ meva beradi. X. —15, —20° gacha sovuqqa chidaydi, yorug sevar o simlik. ʻ ʻ Bargi yirik tuxumsimon, usti to q yashil, orqasi tukli, ketmaket joylashgan, to kilish ʻ ʻ oldidan qizg ish rangga kiradi. ʻ Guli bir, ba zan ikki jinsli. Aprel — mayda gullaydi, oktabr —noyabrda ʼ pishadi. Mevasi turli shakdda (500 g gacha). Xurmo tarkibida qand , S vitamini, protein , temir tuzlari, oqsil , oshlovchi moddalar va boshqa bor. Mevasi 2 —3 oy sakdanadi, yangiligida hamda quritilgan holda iste mol kilinadi, qandolatchilik ʼ sanoatida ishlatiladi, likyor, vino, jem tayyorlanadi. Xurmo, asosan, payvandlash yo li bilan ko paytiriladi. Ko chati kuzda yoki bahorda 8x6 va 6x6 m sxemada ʻ ʻ ʻ ekiladi. Q umli , shag alli ʻ sho r yerlarni yoktirmaydi. 3—4yili hosilga kiradi, 10— ʻ 12 yoshida to liq hosil bera boshlaydi. Bir tup daraxti 250 kg gacha hosil beradi. ʻ O suv davrida yer sharoitiga qarab 10 —12 marta sugoriladi; o g itlanadi, atrofi ʻ ʻ ʻ yumshatib turiladi. Xurmoning O zbekistonda tarkalgan va ʻ Surxondaryo , shuningdek, Navoiy , Namangan , Samarqand viloyatlari uchun rnlashtirilgan asosiy navlari — Vaxsh, Xiakume, Zendjimaru, Tojikiston, va boshqa Malina , (Rubus) — ra noguldoshlar oilasi rubus turkumiga mansub ko p ʼ ʻ yillik chala butalar; rezavor meva. M.ning 120 yovvoyi turi bo lib, Yevrosiyoning ʻ mo tadil va subtropik mintaqalarida keng tarqalgan. M.ning madaniy navlari ʻʼ oddiy yoki qizil (R.idaeus), dag al tukli yoki amerika M.si (R.strigosus), g arbiy ʻ ʻ yoki maymunjonsimon M. (R.occidentalis) va boshqa turlari uchraydi. O rta ʻ Osiyo, Sharqiy Sibir, Uzoq Sharq, AQSH va Yevropa mamlakatlarida o stiriladi. ʻ Ildizi ko p yillik, poyasi ikki yillik. Butasi balandligi 1 — 1,5 m, barglari toq ʻ 37 patsimon, murakkab, ketma-ket joylashgan. Gullari ikki jinsli, o zidanʻ changlanadi. Mevasi qizil, ba zan sariq. O zbekistonda may oxiri — iyun boshidan ʼ ʻ pisha boshlaydi, remontantli (bir mavsumda qayta yoki ko p marta gullab, hosil ʻ beradigan) navlari avgustning 2-yarmida ikkinchi marta meva tugadi. Mevasi tarkibida 5,7—11,5% qand, 1—2% organik kislotalar, 9,1 – 44 mg% S vitamini hamda V guruhi vitaminlari, karotin, xushbo y moddalar mavjud. Mevasi, asosan, ʻ yangiligida yeyiladi, konserva sanoatida qiyom, jem, sharbatlartayyorlanadi. Quritilgan mevasi (damlamasi) tibbiyotda terlatuvchi dori sifatida, sharbati suyuq dorilar ta mini yaxshilashda ishlatila ʼ 2.3. Tadqiqot uslublari O‘simliklar organlarining morfologik tuzilishi va fenologik kuzatishlari I.N.Beydeman [7] , G.E. Shuls [10 6 ] usuli yordamida olib borildi. Bunda o‘simlik vegetasiyasining boshlanishi, g‘unchalash, gullash, mevalash, meva yetilishining boshlanishi, to‘liq yetilish muddatlari aniqlandi. Samarqand shahri Chashma arig‘i ichidagi va atrofidagi o‘simliklarni sinf, oila, tur va turkumlarini aniqlashda, A. Ҳамидов, М. Набиев, Т. Одилов «Ўзбекистон ўсимликлари аниқагичи»[50]. dan foydalanildi. Fenologik kuzatishlar Beydeman uslubidan foydalanildi. Bular o‘z navbatida turni qaysi iqlim sharoitida o‘stirish va ulardan qanday foydalanish imkoniyatlarini ko‘rsatib beradi. Fenologik kuzatishlar, meteorologik ma’lumotlar bilan to‘idiriladi, bu esa yillik o‘zgarishlarni to‘g‘ri izohlash imkonini beradi. 38 3-BOB. Tadqiqot natijalari. 3.1. “Chashma” arig‘i florasining taksonomik tahlili. O’simliklar olami anorganik moddalardan organik moddalarni hosil qiluvchi, qayta tiklash mumkin bo’lgan tabiatning mo’jizaviy organizmi bo’lib, modda almashinuvida boshlang’ich bo’g’im hisoblanadi. Inson uchun kerakli bo’lgan moddiy boylik, ya’ni oziq-ovqat, kiyim-kechak, yoqilg’i-energiya hamda qurilish materiallari asosan o’simlik mahsulotlaridir. Ular asosan fotosintez jarayonida hosil bo’ladi. Shuning uchun o’simliklarni insonlarni turli ehtiyojlarini qondiruvchi asosiy tabiiy resurslar sifatida ta’riflaymiz. Tabiatda uchraydigan o’simliklarning 2500 dan ortiq turi insonlar tomonida foydalaniladi. Ularning ko’pchiligi madaniylashtirilgan. Bularga bug’doy, arpa, sholi, jo’xori, olma, uzum, nok, piyoz, sabzi va boshqalar kiradi. Insonlar tomonidan foydalaniladigan madaniy o’simliklarning umumiy soni 2,5 ming yoki, Yer yuzidagi o’simliklarning 10 % ni tashkil etadi. Inson hayoti uchun oziq-ovqat manbaini hosil qilishda 20 ta o’simlik turi va ularning yuzlab navlari qatnashadi. Ularga bug’doy, sholi, no’xat, qovun, tariq, paxta, uzum, kartoshka, olma va boshqalar kiradi, Yer yuzidagi 6,5 mlrd. aholini oziq-ovqat bilan ta’minlash uchun har yili 1,2 mlrd tonna g’alla kerak. Insonning och qolmasligi uchun esa har bir odam hisobiga 0,6 ga yerga ekin ekib hosil olish kerak. O‘simliklar murakkab tuzilishga ega bo‘lgan jonli tabiiy kimyoviy laboratoriya bo‘lib,oddiy noorganik moddalardan murakkab organik moddalar yoki birikmalarni yaratish qobiliyatiga ega. Dunyo miqyosida ko‘plab tabbiy suv havzalarining taboro kamayib borishi ulkan sho‘rlangan cho‘l zonalari - qumbarhanlarini hosil qiladi. Bu esa shu hududda o‘suvchi o‘simliklarning tabiiy florasiga o‘z tasirini ko‘rsatmay qolmaydi. Ushbu hududda tarqalgan o‘simliklar dorivor ahamiyatidan tashqari, xalq xo‘jaligida katta ahamiyatga ega. Ushbu o‘simliklar noqulay tabiiy sharoitlarga, qiyin ekologik vaziyatga moslashib ketgan va shunga mos ravishda stressli vaziyatlarga moslashishga imkon beradigan fiziologik faol birikmalar mavjud. Bugungi kunda asosiy, an’anaviy foydalaniladigan o‘simliklardan tashqari yangi, serhosil, ozuqaviy moddalarga boy va dorivor o‘simliklarni o‘rganish dolzarb vazifa hisoblanadi. 39 Ushbu mavzu bo‘yicha tadqiqot ishlari 2021-2022 yillar davomida Samarqand shahri “Chashma” arig‘i suv havzasida o‘tkazildi. Bu ariq shahar o‘rtasidan oqib o‘tgan.So‘nggi yillarda aholi tamonidan ariq suviga ko‘plab chiqindilar tashlanishi, oqova suvlarining to‘g‘ridan to‘g‘ri ariq suviga oqizilishi oqibatida ariq atrofi va ariq suvi judayam achinarli ahvolga kelib qolgan. Bu esa atrof –muhit ekologiyasiga qolaversa ariq atrofida o‘suvchi o‘simliklarga ham o‘z tasirini o‘tkazmoqda. Tadqiqotlar davomida Chashma arig‘i ichidagi va atrofidagi o‘simliklardan gerbariy materiallari terildi, geobotanik tavsiflanishlar o‘tkazildi. Ikki yil davomida o‘tkazilgan tekshirishlar natijasida ilk bor bir qator ma’lumotlar to‘plandi; o‘simlik turlari aniqlandi, Chashma arig‘i suvining kimyoviy tahlili tekshirildi. Aniqlangan o‘simliklar hayotiy shakllari va turli biologik tiplari ko‘rsatildi. “ Chashma” arig‘ida olib borilgan tadqiqotlar natijasida 50 ga yaqin yuksak o‘simliklar turlari aniqlandi. Alohida bir hududning florasini har tomonlama o‘rganish shu hudud turlarining to‘liq tarkibini, shu bilan bir qatorda kamyob va kamayib borayotgan turlarini aniqlash va ulardan samarali foydalanish imkonini beradi. Tabiatda antropogen va texnogen omillar ta’sirining kuchayishi va buning natijasida ekologik sharoitning keskinlashuvi o‘simliklar qoplamining sezilarli darajada o‘zgarishiga olib kelmoqda [1, 2]. Ayniqsa aholining tabiiy manbalarga bo‘lgan ehtiyojining kun sayin ortib borishi va ulardan foydalanishning to‘g‘ri yo‘lga qo‘yilmaganligi natijasida o‘simliklar florasining inqirozga uchrash holatlari kuzatilmoqda va bu jarayon Respublikamiz bo‘ylab juda keng hududlarini egallamoqda. Turlarning tarqalishi va populyasiyalarning hozirgi holati haqida ma’lumotlar yangi tadqiqotlarni talab etadi. O‘simlik dunyosi ob’ektlarini muhofaza qilish, davlat kadastrini yuritish, biologik xilma-xilligini saqlash va undan oqilona foydalanishga katta e’tibor kunsayin ortib bormoqda. Mazkur yo‘nalishlarda amalga oshirilgan dasturiy chora- tadbirlar asosida muayyan natijalarga, jumladan, mahalliy floralarning tur tarkibini 40 aniqlash, ularni tabiiy o‘sish sharoitida saqlab qolish va muhofaza qilish, o‘simlik xom ashyosi zaxiralarini aniqlash hamda yo‘qolib ketish xavfi ostida bo‘lgan o‘simlik turlarining kolleksiyalarini barpo qilish, kamyob va endem turlarni tur tarkibini aniqlash va ularning tarqalish haritalari tuzish singari muhim natijalarga erishildi[3]. Samarqand shahar Chashma arig‘iga mahalliy chiqindilarni chiqarilishi tabiatga, shu jumladan o‘simliklar olamiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatmoqda. Hududda aholi sonining oshib borishi bilan tabiiy landshaftlarning o‘zlashtirilishi ham kuchayib bormoqdaki, bu nafaqat alohida turlar, balki o‘simlik jamoalarining ham qisqarishi va yo‘qolib borishiga olib kelmoqda. Shamarqand shahar Chashma arig‘i florasi o‘rganilganida 50 ga yaqin tur o‘simliklar aniqlandi. Samarqand shahri “Chashma” arig‘i ichidagi va atrofidagi o‘simliklar ro‘yxati. 3.1. jadval ILMIY NOMI LOTINCHA NOMLANISHI O ILASI 1 Tugmachagul Malva neglacta Malvaceae Gulhayridoshlar 2 Zupturum Plantogo lanceolate Р lantaginaceae Zupturumdoshlar 3 Ituzum S о lanum nigrum Solanaceace Ituzumdoshlar 4 Yovvoyi sutcho‘p Lactuca serriola Asteraceae Qoqidoshlar 5 Qo‘ypechak Convolvulus arvensis Convolvulaceace Pechakdoshlar 6 Oq tol Salix Alba Salicaceae Toldoshlar 7 Ajriq Cynodon dactylon Poaceae Bug‘doydoshlar 8 Otquloq Rimex crispus Polygonaceae Torondoshlar 9 Sassiq sho‘ra Chenopodium Chenopodiaceae 41 vulvaria Sho‘radoshlar 10 Temir tikan Tribulus terrestris Zydophyllaceae Tuyatovondoshlar 11 Oq sho‘ra Chenopodium album Chenopodiaceae Shoradoshlar 12 Poliz semiz o‘t Portulaca oleracea Portulacaceae Semizo‘tdoshlar 13 Suv qalampir Polygonum hydropiper Polygonaceae Torondoshlar 14 Qora terak Populous nigra Salicaceae Toldoshlar 15 So‘ gal qayini Betula verucosa Betulacea Qayindoshlar 16 Tut (oq) Morus alba Moraceae Tutdoshlar 17 Shotut Morus nigari Moraceae Tutdoshlar 18 Oddiy oqkarrak Onopоrdum acantium Asteraceae Qoqidoshlar 19 Suvpiyoz Butomus allium Butomaceae Suvpiyozdoshlar 20 Janubiy qamish Phragmites australis Poaceae Bug‘doydoshlar 21 Bir yillik qo‘ng‘irbosh Poa annua Poaceae Bug‘doydoshlar 22 Eman Querques robus Betulaceae Qayndoshlar 23 O‘rmalovchi kakra, Acroptilon repens Asteraceae Qoqidoshlar 24 Sohta kashtan Aescueus hippocastanum Hippocastanaceae Kashtandoshlar 25 Oddiy qulmoq Humuls lupulus Moraceae Tutdoshlar 26 Dala bo‘ztikoni Sonchus arvensis Asteraceae Qoqidoshlar 27 Namatak Rosa canina Rosaceae Ranodoshlar 28 Dala qirqbo‘ g‘imi Equisetum arvense Equsetaceae Qirqbo‘g‘imdoshlar 29 Yovvoyi arpa Hordeum spontaneum Poaceae Bug‘doydoshlar 30 Qorakurmak Echinochoa crus- galli Boshoqdoshlar 31 Shuvoq Artemisia annua Acteraceae 42 Qoqidoshlar 32 Malina Rubus idens Rosaceae Ranodoshlar “ Chashma” arig‘i florasi o‘rganilganda bu yerda 50 ga yaqin turlar aniqlandi. Aniqlangan turlardan 20 ga yaqini dorivor o‘simliklardi r. Olingan ma’lumotlarga qaraganda qadimda halq tabobatida bu o‘simlik turlaridan tibbiyotda foydalanib kelingan. 3.2. Samarqand shahar “Chashma” arig‘ida o‘suvchi dorivor o‘simliklar. Hozirgi vaqtda dorivor preparatlarning 60% dan ko‘prog‘i tabiiy o‘simliklar xomashyosiga to‘g‘ri keladi. Demak, dorivor o‘simliklarni introduksiya qilish, mahalliy florada mavjud bo‘lgan turlarni muhofaza qilish hamda ularni ko‘paytirish, mahalliy dori-darmon ishlab chiqarishni rivojlantirishdagi muhim vazifalar qatoriga kiradi [89]. Abu Ali ibn Sinoning “Tib qonunlari” asarida jami 590 ga yaqin dorivor o‘simliklar nomi tilga olingan. Keyingi yillarda olib borilgan tadqiqotlar davomida ularning soni 520 dan ortiq ekanligi aniqlandi. Ulardan 178 turi O‘zbekiston hududida o‘sishi hamda 110 turi yovvoyi holda, 68 turi madaniy holda o‘sishi aniqlangan [88, 98]. Dorivor o‘simliklar va ularning shifobaxsh xususiyatlari to‘g‘risida qadimgi Rim qomusiy olimi Selsa eramizdan avvalgi I asrda bergan ma’lumotida, o‘simliklarning ayrimlari kishilarni o‘ldirsa, ayrimlari ularga kuch-quvvat berishini ko‘rsatgan. “Avesto” esa yuzdan ortiq o‘simliklarning shifobaxsh xususiyatlarga ega ekanligini ko‘rsatadi. Uning ma’lumotiga ko‘ra, isiriq - tinchlantiruvchi, umumiy quvvatlantiruvchilarga - uzum, mevalar, shakarqamish kabilarni ko‘rsatib o‘tadi. SHular qatorida dezinfeksiyalovchi o‘simliklarga - piyoz, sarimsoq piyozlarni keltiradi. SHunday qilib, o‘simliklar yordamida davolash va ulardan foydalanish rivojlanib kelmoqda. Hozirgi kunga kelib, o‘simliklar bilan davolash, turli malhamlar tayyorlash va turli gigienik krem, odekolon va boshqalarni tayyorlash ham ortib bormoqda. Natijada davolashning xalq tabobati, an’anaviy tabobat va ilmiy tibbiyotda ishlatilib kelinayotgan shifobaxsh o‘simliklarga bo‘lgan talab so‘nggi yillarga kelib yanada ortdi [77]. Bu esa ayrim tabiatda kam 43 tarqalgan o‘simliklarning yo‘qolib ketish xavfini yanada oshirmoqda. Buni O‘zbekiston Respublikasi “Qizil kitobi”ning 1998 yilgi nashrida 301 tur, kiritilgan, 2006 yilgi nashrida zamburug‘lar bilan 305 tur, 2009 yilgi nashrida esa 324 tur kiritilganligidan ham bilsa bo‘ladi [91, 92, 93]. O‘zbekiston Respublikasi mustaqillikka erishgan dastlabki yillardayoq, tabiatni muhofaza qilish to‘g‘risida qonunlar chiqarildi. Hozirgi kunda O‘zbekiston florasida 4344 tur [96] yuksak o‘simliklar tarqalgan. Professor X.X. Xolmatovning bergan ma’lumotiga ko‘ra, 4500 turdan 577 tur o‘simliklar insonlar hayotida shifobaxsh xususiyatga ega ekanligi alohida qayd etilgan. Bu o‘simliklar qadimdan tabiblar tomonidan ishlatilib kelinadi va ko‘pgina qadimiy manbalarda keltirilgan [97]. XX asrga kelib ilmiy qarashlar va ilmiy tadqiqotlar ko‘payishi natijasida dorishunoslik alohida fan sifatida rivojlana boshladi. O‘simliklarning ilmiy nomlari, ularning to‘liq morfologik va anatomik tuzilishlari, geografik tarqalishi, kimyoviy jihatlari va bioekologik xususiyatlari to‘liq o‘rganila boshlandi. O‘simlikdan ajratib olingan moddalar farmakologik jihatdan o‘rganilishi bilan bir qatorda uning toksikologik jihatlari ham o‘rganila boshlandi. Ayniqsa, O‘zbekistonning dorivor o‘simliklarini o‘rganish bo‘yicha qator 10 yilliklar davomida O‘zR FA Botanika institutida Q. Xojimatov [99] tomonidan keng qamrovli ilmiy ishlar olib borilgan. Biz tadqiqot olib borgan Samarqand shahri ”Chashma “ arig‘i ichida va atrofida o‘suvchi 20 ga yaqin dorivor o‘simliklar borligi aniqlandi. Abu Ali ibn Sinoning “Tib qonunlari” asarida jami 590 ga yaqin dorivor o‘simliklar nomi tilga olingan. Keyingi yillarda olib borilgan tadqiqotlar davomida ularning soni 520 dan ortiq ekanligi aniqlandi. Ulardan 178 turi O‘zbekiston hududida o‘sishi hamda 110 turi yovvoyi holda, 68 turi madaniy holda o‘sishi aniqlangan [88, 98]. Samarqand shahar chashma arig‘i bo‘yida dorivor o‘simliklari 3.2. jadval № Turning nomi Oila nomi Xayotiy foydalani- 44 (lotincha, o‘zbekcha) (lotincha, o‘zbekcha) shakli ladigan qismi 1 Acorus calamus L.- Igir Acoraceae - Igirdoshlar Ko‘p yillik Yer ustki qismidan 2 Urtica dioica L- Qichitqi o‘t Urticaceae Gazandadoshlar Ko‘p yillik Yer ustki qismidan 3 Malva neglacta L- Tugmachagul Malvaceae Gulhayridoshlar Ko‘p yillik Yer ustki qismidan 4 Cnicus benedictus L.-Sariq qushqo‘nmas. Asteraceae - Qoqio‘tdoshlar Bir yillik Yer ustki qismidan 5 Equisetum arvense L.- Dala qirqbo‘g‘imi Equisetaceae - Qirqbo‘g‘indoshlar Ko‘p yillik Yer ustki qismidan 6 Cichorium intybus L. - Sachratqi Asteraceae - Qoqio‘tdoshlar Ko‘p yillik Yer ustki qismidan 7 Melilotus officinalis Dest. - Dorivor qashqarbeda Fabaceae - Burchoqdoshlar Ko‘p yillik Yer ustki qismidan 8 Mentha asiatica Boriss. - Osiyo yalpizi Labiatae - Labguldoshlar Ko‘p yillik Yer ustki qismidan 9 Polygonum scabrum Moench.- Dag‘al toron Polygonaceae- Torondoshlar Bir yillik Yer ustki qismidan 10 Capparis spinose- Tikonli kovul Capparaceae- Kovuldoshlar Ko‘p yillik Ildizi va yer ustki qismi 45 11 Plantago major L.- Yirik bargli zubturum Plantaginaceae - Zupturumdoshlar Ko‘p yillik Barglari 12 Plantago lanceolata L. - Nashtarbargli zubturum. Plantaginaceae- Zupturumdoshlar Ko‘p yillik Yer ustki qismidan 13 Polygonum hydropiper L. - Suvqalampiri Polygonaceae - Torondoshlar Bir yillik Yer ustki qismidan 14 Elaeagnus L- Jiyda Elaeagnaceae- Jiydadoshlar Daraxt Mevasi 15 Rumex- Otquloq Polygonaceae- Torondoshlar Ko‘p yillik Ildizi, yer ustki qismidan 16 Morus alba- Tut Moraceae- Tutdoshlar Daraxt Mevasi 17 Rosa canina L. - Namatak Rosaceae - Ranodoshlar Buta Mevalaridan foydalaniladi. 18 Rubus anatolicus Focke. - Maymunjon Rosaceae - Ra’nodoshlar Buta Mevalari 19 Rumex aquaticus L. - Suv otqulog‘i Polygonaceae - Torondoshlar Ko‘p yillik Yer ustki qismidan 20 Taraxacum officinale Web. - Dorivor qoqio‘t. Asteraceae - Qoqio‘tdoshlar Ko‘p yillik Ildizidan Jadvaldagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki Samarqand shahar chashma arig‘i bo‘yida o‘sadigan dorivor o‘simliklardan Asteraceae va Rosaceae oilasining 46 vakillari turlar soni bo‘yicha boshqa oilalarga nisbatan ustunlik qilganini kuzatdik. Chashma arig‘i bo‘yida o‘sadigan dorivor o‘simliklarning 82 % ini yer ustki qismlaridan dorivorlik maqsadlarida foydalanib kelinadi. Xayotiy shakliga ko‘ra 74 % i ko‘p yillik o‘simliklar ekanligi aniqlandi. Jadvaldagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki Samarqand shahar chashma arig‘i bo‘yida o‘sadigan dorivor o‘simliklardan Asteraceae va Rosaceae oilasining vakillari turlar soni bo‘yicha boshqa oilalarga nisbatan ko‘proq ekanligini ko‘rish mumkin. Oilalar kesimida turlar foyizi quyidagichani tashkil etadi: Asteraceae, Polygonaceae va Rosaceae 13.63%, Poaceae va Plataginaceae 9.09% , Acoraceae, Alismataceae, Equisetaceae, Fabaceae, Labiatae, Brassicaceae va Potamogetonaceae 4.54% ni tashkil qilganini kuzatdik. Chashma arig‘i bo‘yida o‘sadigan dorivor o‘simliklarning 82 % ini yer ustki qismlaridan dorivorlik maqsadlarida foydalanib kelinadi. Xayotiy shakliga ko‘ra bir yillik o‘simliklar 18.2% , ko‘p yillik o‘simliklar 72.7%, butalar 9.1% 74 % ni tashkil etishini ko‘rdik. 3.8. Acorus calamus L 47 Igir – Acoraceae oilasiga mansub ko‘p yillik o‘t, balandligi 60-120 sm ga etadi, gorizontal, egri-bugri ildizpoyali, (uzunligi 1,5 m gacha va qalinligi 3 sm gacha) ko‘p sonli oq chilvirsimon qo‘shimcha ildizlarga ega. Ildizpoya barg qinining qoldiqlari bilan qoplangan, sarg‘ish-yashil, deyarli qo‘ng‘irrang, ichki qismi pushti tusli oq rangga ega. Barglari ketma-ket joylashgan, ikki qatorli, yorqin yashil rangda, ildizpoyaning shoxlangan asosida tutam bo‘lib joylashgan. Barglar va ayniqsa ildizpoyalar kuchli yoqimli hidga ega. To‘pgul etdor, uchki, silindrsimon-konusli, yon tomonga burilgan so‘tasi 4-12 sm uzunlikda. Gullari mayda, yashil-sarg‘ish, ikki jinsli. Mevasi – cho‘zinchoq, ko‘p urug‘li rezavor meva. Juda kamdan-kam gullaydi, may oyining oxiridan iyul oyigacha. Tibbiyotda ig‘irning ilidzpoyalari qo‘llaniladi. O‘zbekistonda igir invaziv tur bo‘lib, Samarqand viloyati hududida, Zarafshon daryosining uzanlarida uchraydi. Igir bu qirg‘oq-suvli o‘simlik. U turg‘un va asta-sekin oqayotgan suvlardagi balchiqli va allyuvial tuproqlarda, daryolar, anhorlar, ko‘llar, havzalarning qiyalama qirg‘oqlarida, botqoqli joylarda o‘sadi. Daryolar va suv havzalaridagi suv sathining yoki tuproq namligining o‘zgarishi ig‘ir chakalaklarining tez yo‘qolishiga olib keladi. Atrof muhitning gidrologik rejimining o‘zgarishiga bunday ta’sirchanligi sababli ig‘ir odatda suv havzalari bo‘ylab 5-7 m kengligida lentaga o‘xshash chakalaklarni hosil qiladi Uning sof chakalaklarining maydoni bir necha o‘nlab kvadrat metrdan oshmaydi. Hozirgi vaqtda ig‘ir sof chakalaklari kam uchraydi, chunki bu o‘simlik xom ashyosi yig‘iladigan ob’ekt hisoblanadi. Bunday xom ashyosining yig‘ilishi oqibatida sof chakalaklar o‘rniga aralash chakalaklar hosil bo‘ladi, keyinchalik ig‘ir qamish va boshqa o‘simliklar tomonidan siqib chiqariladi. Qirqbo‘g‘im- sporali ko‘p yillik o‘tsimon o‘simlik. Ildizpoyasi uzun, qo‘ng‘ir-qoratusda bo‘lib, ingichka-ingichkaildizlar chiqaradi va yakkama- dukkamto‘ganaklar kosil qiladi. Poyalari ko‘p shoxlanmaydi, kulrang-pushtiroq rangda bo‘ladi. Sporalari yetilib, sochilib ketganidan keyin spora hosil qiladigan poyalaritez orada qurib ketadi, keyin bo‘g‘im-bo‘g‘im bo‘lib, to‘g‘ri o‘sadigan bo‘yi 50 sm gacha boradigan ko‘k poyalari paydo bo‘ladi. Sporalari dumaloq 48 shaklda,yashilroq tusda bo‘lib, aprel-may oylarida yetiladi. Qirqb’g‘im o‘tidan saloninlar,alkaloidlar,katronmoddalri, achchiq moddalar, organik kislotalar va boshqa mod dalar, birmuncha miqdor, karotin va C vitamini bor. Xalq tabobatida qirqbo‘g‘im o‘ti qon ketishiga qarshi qadimdan ishlatib kelinadi. Bachadondan qon ketayotgan mahalida, qon aralash ichketar paytida, vabosil kasallikgida hakimlar-qiqbo‘g‘imdan tayyorlangan dorilarni buyurishadi. Bu o‘simlik o‘pka sili, me’da-ichak kasalliklarida davo bo‘ladi, qovuq va o‘t pufagidagi toshlarni tushirish uchun yordam beradi. Ibn Sino bu o‘simlikning suvi qon ketishga yaxshi davo bo‘lib, yara va jarohatlarningbitib ketishini tezlashtiradi, jigar, me’da kasalliklarida foyda qiladi. Sharobga aralashtirib ichilsa, qon aralash ichketarga yaxshi davo bo‘ladi. Qirqbo‘g‘im o‘simligining foydali tomonlari:surunkali yo‘talga, ayniqsa qo aralash balg‘am bo‘lganda, ko;krak og‘rig‘ida, nafas qisishida, qovuq kasalliklari va ulardagi yaralarda juda yaxshi yordam beradi. xalq tabobatida, jigar va o‘t yo‘llaridagi tosh hosil bo‘lganda, o‘pka sili, moddalar almashinuvinibuzilganida, uzoq vaqt bitmaydigan yiringli yaralarda ishlatiladi. Sachratqi , oddiy sachratqi (Cichorium intybus L.) — murakkabguldoshlarga mansub ko p yillik betona o t. Poyasi shoxlanadi, serbarg,ʻ ʻ bri 30—130 sm, pastki kismi oq tukli. Barglari ketma-ket joylashgan. Gullari havorang, barg qo ltiqlarida kalta gulbandda tuptup bo lib, poya uchida esa yakka ʻ ʻ savatchasimon to pgulga yig ilgan. Ildizi o q ildiz, tuproqqa 1,5 m chuq. gacha ʻ ʻ ʻ kiradi. S. ildizida 20% gacha inulin bor (Yevropa mamlakatlarida dorivor ekin sifatida ekiladi). Mart—mayda o sa boshlaydi, iyul—okt.gacha gullaydi va ʻ mevalaydi. Urug idan ko payadi. Asosan, sug oriladigan ekinlar orasida ʻ ʻ ʻ (bedazorlarda juda ko p) uchraydi. Shuningdek, tashlandiq yerlar, yo l, dala, ariq ʻ ʻ yoqalari, bog larda o sadi. Zararkunandalarga makon. Xalq tabobatida oftob ʻ ʻ urganda va sachrama toshmalarni davolashda poyasi kaynatmasi va kulidan foydalaniladi. Kurash choralari: beda urug ini tozalash, paxta va boshqa chopiq ʻ qilinagan Ildiz sharbatidan ishtahani ochadigan, oshqozonichak faoliyatini yaxshilaydigan doridarmon sifatida foydalangan. Jigar va sariq kasalini, chipqon 49 hamda teridagi dog‗larni ketkazishda qo‗llangan. Chexoslovakiyada sachratqini qand lavlagi singari ekib, sikoriya degan kofe va choy tayyorlash uchun zarur bo‗lgan modda oladilar.Sachratqi ildizida 5565% inulin, furuktoza, 1020% levuloza, 0,6% yog‗ hamda B, vitamin bor. Bargida esa yog‗, inulin, shakar, azotli moddalar, kalsiy, kobalt, temir elementlari hamda vitamin C, B va karotin bo‘ladi. Dorivor qashqarbeda (sanqbeda) - Melilotus Officinalis Descr. dukkakdoshlar - Fabaceae oilasiga kiradi. Ikki yillik, bo‘yi 50100 sm ga (ba’zan 2 m ga) etadigan o‘t о ’simlik. Ildizi sershox, o ’qildiz. Poyasi bitta yoki bir nechta, qirrali bo‘lib, yuqori qismi shoxlangan. Bargi uch plastinkali murakkab barg, poyada bandi bilan ketmaket o‘mashgan. Bargchasi teskari tuxumsimon, tuxumsimon yoki cho‘ziq lansetsimon, tekis qirrali yoki mayda arrasimon- tishsimon qirrali va tuksiz bo‘lib, uzunligi 3 sm. Bargda ingichka , tekis qirrali qo‘shimcha bargchalar bor. Gullari mayda, sariq, shingilga to‘plangan. Gulkosachasi yarmigacha uchburchak lansetsimon shaklda 5 bo‘lakka qirqilgan. Gultojisi kapalakguldoshlarga xos tuzilgan. Otaligi 10 ta, shundan bittasi birlashmagan, qolganlari birlashgan. Onalik tuguni bir xonali, yuqoriga joylashgan. Mevasi - tuxumsimon, ko‘ndalangiga burishgan, kulrang tusli, tuksiz, bir urug‘li dukkak.lyun-sentyabr oylarida gullaydi, urug‘i esa avgust oyidan boshlab yetiladi 3.9.Melilotus Officinalis Descr. Osiyo yalpizi yoki yalpiz. (Mentha Asiatica Boriss L.) Yalpizdoshlar (Lamiaceae Lindl) oilasi vakilaridan bo‘lgan ko‘p yillik o‘tsimon o‘simlik. Poyasi 50 tik novdali, barglari bandsiz, nashtarsimon, choziq, cheti mayda arrasimon. Gultojbarglari och binafsha rangli. Ildizpoyasi orqali kopayadi, poyasi qirrali, yalpiz ziravor va dorivor osimlik, ba’zi rivoyatlarga kora yalpizning hidi inson zehnini yaxshilaydigan osimlik deb sanaganlar. Italiya va Misrda talabalar yalpizni ozlari bilan birga darsxonalarga olib kelishar ekan.Rimliklar uyga kelgan mehmonni yaxshi kutib olish va uning kayfiyatini yaxshi bolishi uchun yalpiz suvini uylariga purkar va stollarini uning barglari bilan artar ekanlar. Undan mahalliy aholi kok somsalar, chuchvaralar tayyorlashadi. Tabobatda nafas yo’llari, ovqat hazm qilish organlarining faoliyatini yaxshilashda, bod qichimani, ogriqni pasaytirishda, farmokologiyada, doridarmonlarga hid berishda ishlatiladi. Atirupa sanoatida, pasta, parashok, sovunlar tayyorlashda, binolarga hid berishda qollaniladi. Yalpizning yer ustki organlarining tarkibida 1.52 % efir moyi, 38 % tannid va achchiq moddalar, kafein va xloregen kislotalari, hamda A va C vitamini bor. Yalpiz barcha iste’mol qiluvchi sabzavotlar ichida gavhari va latifidir. Agar shohlari sutga tashlansa, sut ivimaydi, u shirasimon sirkaga solib ichilsa, ichdan qon oqishini toxtatadi. Yalpizni ayniqsa arpa uni bilan qoshib bosh ogrig‘iga qarshi peshonaga quyib boglanadi. U bilan dagallangan til ishqalansa, dagalligi ketadi. 3.10.Mentha Asiatica Boriss L. 51 Torondoshlar - Polygonaceae Bir yillik, bo‘yi 20-70 sm ra y е tadigan o‘t o‘simlik. Poyasi tik o‘suvchi, tuksiz, pastki qismi qizg‘ish rangda, bo‘g‘imli, uzunasiga qirrali , yuqori qismi shoxlangan. Bargi oddiy, cho‘ziq lants е tsimon, t е kis qirrali, uzunligi 3-10 sm, bandi bilan k е tma-k е t joylashgan. Poyani o‘rab turuvchi yondosh bargchalardan tuzilgan yupqa pardachasi qizg‘ish - qo‘ng‘ir rangga bo‘yalgan. Gullari mayda , ko‘rimsiz, egilgan boshoqsimon shingilga to‘plangan. Gulqo‘rg‘oni oddiy, 4-5 bo‘lakka ajralgan tojbargdan iborat. M е vasi- yong‘oqcha. Mahsuloti - y е r ustki qismi. Kimyoviy tarkibi. Mahsulot tarkibida poligopip е rin glikozidi, 2-2,5 % flavonoidlar,0,05 % efir moyi, chumoli, val е rian hamda sirka kislotalari , karotin, K, S va Е vitaminlari, 3,8 % oshlovchi va boshqa moddalar bo‘ladi. . Suv qalampiri halq tabobatida va ilmiy tibbiyotda ko‘p ishlatiladigan dorivor o‘simlik bo‘lib siydik haydovchi, qon k е tishini to‘xtatuvchi dori sifatida hamda bavosil kasalligini davolashda ishlatiladi. 3.11.Polygonum hydropiper L Na matakʼ (Rosa) — ra nodoshlar ʼ oilasiga mansub butalar turkumi . Bo yi ʻ esa 3 metrgacha. Bargi tok, patsimon murakkab, poyada ketma-ketjoylashadi. Guli xushbo y, rangi har xil, yakka yoki 2—3 tadan o rnashgan. Mevasi shirali, shakli ʻ ʻ va rangi har xil, gul o rnidagi soxta meva ichida tukli, bir urug li yong oqchalar ʻ ʻ ʻ 52 joylashgan. Na ’ matak turlari bir-biridan mevasining shakli, katta-kichikligi, rangi, novda po stlog ining rangi hamda novdadagi tikanlarning oz-ko pligi vaʻ ʻ ʻ joylanishiga qarab farqlanadi. Na’matak o rmonlarda ariq yoqalarida, butalar ʻ orasida, tog yon bag irlarida o sadi. Guli chiroyli turlari bog larda, xiyobonlarda ʻ ʻ ʻ ʻ va ko chalarda o stiriladi. ʻ ʻ Itburun na matak ( ʼ R. canina ) mevasida 4—6%, ba zan 18% cha C, B2, K, B ʼ oilasi vitaminlari, 18 mg% cha karotin, 18% cha qand, 2% cha limon kislota, oshlovchi va boshqa moddalar bo lib, tibbiyotda avitaminozning oldini olish va ʻ davolashda qo llanadi. Na’matakning manzarali turlari — atirgullardan olinadigan ʻ xushbo y efir moyi (atirgul moyi), asosan, parfyumeriyada, undan tayyorlanadigan ʻ atirgul suvi (Aqua Rosae) farmatsevtikada dorilarning hidi va mazasini yaxshilash uchun ishlatiladi. 3.12. Rosa canina Maymunjon — ra noguldoshlar ʼ oilasiga mansub ko p yillik ʻ butalar turlari; rezavor meva. Shim. Amerika , Yevrosisda 400 dan ortiq turi uchraydi. Shulardan 90 turi , asosan, ko k M. ʻ ( Rubus caesius ) va mayda mevali Maymunjon ( R. Nensensis ) turlari Kavkaz , Ukrainaning jan. Va o rta Osiyoda ʻ uchraydi. Amerika, Markaziy va g arbiy ʻ Yevropada ko’p zkilali. O zbekistonning tog oldi ʻ ʻ mintaqalarida usadi va dala, tomorqa-bog larla o stiriladi. Yer ustki qismi ʻ ʻ 53 ikkiyillik novdalarlai iborat. Barglari patsimon. Vir yillik novdasi hosil tugadi. Gullari ikki jinsli, oq, ba zan pushti bo lib, shingilsimon ʼ ʻ tupgulla joylashgan. Mevasi tutga yxniaiii guj. Sersuv, shirin-nordon, rangi qoramtir, qizil. Urugi mayda. Meva tarkibila 4—6% kand, 0,8—1,4% organik kislotalar , S vitamini va karotin mavjul. Mevasi yangiligila yoki quritib yeyiladi, qiyom tayyorlanali, konserva sanoatila ishlatiladi, ildizpoyasi va barglari tibbiyotda qullaniladi. Maymunjonming mevalari yirik va shirin bo’lgan ayrim yovvoyi turlari madaniylashtirilib, seleksiya navlari chiqarilgan (300 dan ortiq navlari bor). Maymunjon ko chatlari arta bahorla yoki kuzda 2x0,75 m sxemala ekiladi. ʻ Maymunjon novdadari simbagazlarga bog’lanadi. Hosillorligi 50—70 s/ga. M. 12 —15 yil yashaydi. [1] Zubturum ( Plantago ) — zubturumdoshlar oilasiga mansub 1—2 va ko p ʻ yillik o tlar ʻ turkumi . 260 tacha turi ma lum. ʼ O zbekistonda ʻ 6 turi uchraydi. 4 turidan dorivor o simlik ʻ sifatida foydalaniladi. Barglari ildiz bo g zida to p bo lib ʻ ʻ ʻ ʻ joylashgan, bandli, keng tuxumsimon yoki keng ellipssimon, nashtarsimon va tasmasimon. Gullari poya va shoxlari uchida oddiy boshoq hosil qiladi. Mevasi ikki yoki ko p urug li.Gul o‘qi bitta yoki bir nechta tukli ,uzunligi 10-40sm. To‘p ʻ ʻ guli boshoqsimon,uzunligi 4-25 sm. To‘pguli mayda ,ko‘rimsiz gul bo‘laklari 4 tadan.Gultoji och qo‘ng‘ir rangli.Mevasi tuxumsimon , ko‘p urug‘li ko‘sak. O‘zbekistonning deyarli barcha hududlarida sernam va tashlandiq joylarda, yo‘l yoqalarda tarqalgan. Begona o‘t. Ammo dorivor o‘simlik hisoblanadi. Bargi va urug i tarkibida S va K vitamin, karotin, shilimshiq oshlovchi va b. mod-dalar ʻ bor. Bargidan tayyorlangan damlama me da-ichak kasalliklarini, yaralarni ʼ davolashda, urug ining shilimshiq eritmasi esa kuchsiz surgi sifatida ishlatiladi. ʻ [1] 54 3.13.Zubturum ( Plantago ) Samarqand shahri “Chashma” arig‘i florasi batafsil o‘rganilmagan. Hozirgacha ularning floraviy tarkibi, assotsiattsiyalari va tarqalishi aniq ma’lum emas. Shuni hisobga olib 2021-2022 yillar davomida Samarqand shahri “Chashma” arig‘i florasi bo‘yicha ma’lumotlar to‘plandi. Natijada ilk bor ariq florasi haqidagi materiallar yig‘ildi. Izlanishlar olib borilgan hududdagi o‘simliklar 24 oila, 38 turkumga mansub 44 tur o‘simliklar tarqalganligi aniqlandi. Ularning oilalar va turkumlar bo‘yicha taqsimlanishi quydagicha: 1. Brassicaceae-Karamdoshlar 1) Sisymbrium loeselli- Qurttana 2. Plantaginaceae- Zupturumdoshlar 1) Plantago mayor – Yirik zupturum 3. Solanaceae- Ituzumdoshlar 1) Solanum nigrum – Ituzum 4.Asteraceae-Qoqidoshlar 1) Onopordum acantium - Oddiy oqkarrak 2) Sonchus arvensis- Dala bo‘ztikoni 55 3) Artemisia annua- Shuvoq 4) Cnicus benedictus- Sariq qushqo‘nmas 5) Lactuca serriola – Yovvoyi sut cho‘p 6) Acroptilon repens- O‘rmalovchi kakra 7) Taraxacum officinale- Dorivor qoqio‘t 5. Convolvulaceae –Pechakdoshlar 1) Convolvulus arvensis-Qo‘ypechak. 6) Salicaceae- Toldoshlar 1) Solix Alba –Oq tol 2) Populus nigra-Qora terak 7. Poaceae- Bug‘doydoshlar 1) Cynodon dactylon –Ajriq 2) Phragmites australis- Janubiy qamish 3) Poa annua –Qo‘ng‘irbosh 4) Hordeum spontaneum-Yovvoyi arpa 8. Chenopodiaceae- Sho‘radoshlar 1) Chenopodium album- Oq sho‘ra 2) Chenopodium vulvaria-Sassiq sho‘ra 9. Zydophyllaceae- Tuyatovondoshlar 1) Tribulus terrestris-Temir tikon 10. Portulacaceae-Semizo‘tdoshlar 1) Portulaca oleracea-Poliz semizo‘t 12. Polygonaceae- Torondoshlar 1) Polygonum hydropiper-Suv qalampir 2) Relix erispus –Otquloq 3) Rumex aquaticus- Suv otqulog‘i 56 4) Polygonum scabrum-Dag‘al toron 13. Moraceae- Tutdoshlar 1) Morus Alba- Oq tut 2) Morus nigra- Shotut 3) Humuls lupulus- Oddiy qulmoq 14. Butomaceae- Suvpiyozdoshlar 1) Butomus allium- Suvpiyoz 15. Hippocastanaceae- Kashtandoshlar 1) Aescues hippocastanum-Soxta kashtan 16. Rosaceae- Ranodoshlar 1) Rosa canina- Namatak 2) Rubus anatolicus-Maymunjon 3) Rubus idens- Malina 17. Acoraceae- Igirdoshlar 1) Acorus calamus-Igir 18. Urticaceae- Gazandadoshlar 1) Urtica dioica- Qichitqi o‘t 19. Maivaceae- Gulxayridoshlar 1) Malva neglacta- Tugmachagul 20. Equisetaceae- Qirqbo‘g‘imdoshlar 1) Equisetum arvensi-Dala qirqbo‘g‘imi 21. Fabaceae- Burchoqdoshlar 1) Melilotus officinalis- Dorivor qashqarbeda 23. Lamiaceae – Yalpizdoshlar 1) Mentha asiatica-Osiyo yalpizi 24. Jiydadoshlar- Elaeagnaceae 57 1) Elaeagnus-Jiyda Samarqand shahri “Chashma” arig‘i florasi biz o‘rgangan materiallarimizga ko‘ra quydagicha taqsimlanadi 3.3.jadval T/r Oila Turkumla r soni Turlar Soni Bir yillik Ko‘p Yillik 1. Asteraceae- Qoqio‘tdoshlar 6 6 4 2 2. Poaceae- Bug‘doydoshlar 4 4 2 2 3. Fabaceae- Burchoqdoshlar 1 1 1 4. Labiatae- Labguldoshlar 1 1 1 5 Brassicaceae- Karamdoshlar 1 1 1 6. Plantaginaceae- Zupturumdoshlar 1 2 - 1 7. Polygonaceae- Torondoshlar 2 4 2 2 8. Rosaceae- Ra’nodoshlar 2 3 3 9. Urticaceae- Gazandadoshlar 1 1 1 10. Solanaceaece- 1 1 1 58 Ituzumdoshlar 11. Convolvulaceace- Pechakdoshlar 1 1 1 12. Solicaceae- Toldoshlar 2 2 2 13. Zydophyllaceae- Tuyatovondoshlar 1 1 1 14. Portulaceae- Semizo‘tdoshlar 1 1 1 15. Moraceae- Tutdoshlar 2 3 1 2 16 Malvaceae- Gulhayridoshlar 1 1 1 17 Acoraceae- Igirdoshlar 1 1 1 18 Equisetaceae- Qirqbo‘g‘imdoshlar 1 1 1 19 Lamiaceae – Yalpizdoshlar 1 1 1 20 Elaeagnus- Jiyda 1 1 1 21 Betulaceae- Qayndoshlar 2 2 2 22 Butomaceae- Suvpiyozdoshlar 1 1 1 59 23 Hippocastanaceae- Kashtandoshlar 1 1 1 24 Chenopodiaceae- Sho‘radoshlar 1 2 25 Capparaceae- Kovuldoshlar 1 1 - 1 Jadvalda keltirilgan dalillardan ko‘rinib turibdiki bir qator oilalarda :Qoqidoshlar 6 ta turkum 6 ta tur, Bug‘doydoshlar 4 ta turkum 4 ta tur, Torondoshlar 2 ta turkum 4 ta turdan , Ra’nodoshlar 2 ta turkum 3 ta turdan ,Burchoqdoshlar 1 ta turkum 1 ta turdan , Labguldoshlar 1 ta turkum 1ta turdan,Tutdoshlar 2 ta turkum 3 ta turdan , Qayindoshlar 2 ta turkum 2 ta turdan, Sho‘radoshlar 1 ta turkum 2 ta turdan , Igirdoshlar 1 ta turkum 1 ta turdan iborat ekanligini ko‘rish mumkin. 3.3. “Chashma” arig‘i suvining kimyoviy tarkibini o‘rganish. Suv bu - xaet. Agar inson oziq-ovqatsiz etarlicha uzoq muddat, ba’zi ma’lumotlarga kura, bir necha oy yashay oladigan bulsa, iqlim sharoitlaridan kelib chiqgan holda, suvsiz 3-5 kunda nobud bo’ladi. Olimlarning hisob - kitoblariga kura, aynan chuchuk suvning potensial etishmasligi yaqin kelajakda, xatto 2030 yilgacha bo’lgan muddatda qurolli tuqnashuvlarga sabab bulishi mumkin. Aholi va ishlab chiqarish jarayonlarini etarlicha toza bo’lgan suv bilan ta’minlash bizning iklim sharoitimizda juda keskin va muxim omil hisoblanadi. Bu vaziyatda mavjud suv resurslarini asrab-avaylash va ulardan okilona foydalanish muxim axamiyatga ega. Agar Uzbekistonda asosiy ozik-ovkat maxsulotlarini sugoriladigan erlardan olinishini hisobga oladigan bulsak, suv mamlakatimiz va uning xalki yashab qolishi uchun muxim omillaridan biri bo’lib qolmoqda. Uzbekiston Markaziy Osiyodagi eng katta suv iste’molchisi hisoblanadi, biroq suv resurslarining asosiy qismi, deyarli 80 % bizga qo’shni Tojikiston va Qirg’izistondan kelib quyiladi. 60 Samarqand shahri bazi buloq suvlarining kimyoviy tarkibi (2015 yil) 3.4.jadval Buloq nomi HCO3 Cl SO4 Ca Mg Na+ K Qattiq qoldiq Qattiqligi Tosh Ohur mg/ekv 7,6 2,1 3,92 3,0 2,9 7,3 736 6,01 Chashmai Xizir mg/ekv 7,6 2,1 2,12 4,0 1,97 5,75 672 5,97 Eski aroq zavodi chashmasi mg/ekg 5,2 2,1 1,78 2,6 1,58 4,80 512 4,18 Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, buloq suvlaridan Tosh Oxur bulog‘i suvida erigan tuzlar ko‘proq (736 mg/l) uchraydi. Lekin bu miqdor kam ruxsat etilgan maksimal meyorga yetmaydi. Bu meyor 1000mg/l bo‘lib ,aroq zavodidagi chashma bulog‘idagi erigan tuzlar miqdori bu meyorning yarmini tashkil qiladi.Tosh-Oxur va Chashmai Xizir buloqlari suvida Na+K kationlari miqdori biroz meyoridan ko‘proq. Ularning ruxsat etilgan eng yuqori miqdori 120mg/l deb belgilangan. Taxlil natijalariga ko‘ra natriy va kaliyning birgalikdagi miqdori Tosh-Oxur bulog‘ida 162mg/l, Chjashmai Hizirda 132mg/l tashkil qiladi. Bu ko‘rsatgichning kattaligini buloq suvlari madaniy qurulish qatlamlari orasida natriy va kaliyning ko‘p eritib olib chiqishi bilan, hamda natriy ionining kalsiy va magniy ionlariga O. A.Alexin (1952) klassifikasiyasi bo‘yicha tabiiy suvlar qattiqligi quyidagi guruhlarga bo‘linadi. 1. Juda yumshoq suv 1,5 mg-ekv/l gacha 2. Yumshoq suv 1,5-3,0 mg-ekv l 3. O‘rtacha qattiq suv 3,0-6,0 mg-ekg/l 61 4. Qattiq suv 6,0-9,0 mg-ekg/l 5. Juda qattiq suv 9,0 mg-ekg/l dan katta Ushbu klassifikasiyaga asosan Tosh-Oxur bulog‘ining suvi o‘rtacha qattiqlikdagi va qattiq suv guruhiga kiradi. Bu ushbu buloq suvida gidrokorbanatlar hamda natriy va kaliy kationlar miqdorining ko‘pligi bilan bog‘liq. Chashmai Hizir suvi ham o‘rtacha qattiqlikdagi suvga kiradi. Biz olgan ma’lumotlar hozirgi kunga kelib”Chashma”arig‘i oqova suvi ifloslanish darajasi 2015- yilgi olingan natijalardan ancha yuqoriligini ko‘rsatib turibdi. Bu natija shuni ko‘rsatadiki tabiatga, atrof-muhitga antropogen ta’sirlar yildan yilga ko‘payib bormoqda va albatta o‘simliklar olamiga ham o‘z ta’sirini ko‘rsatayotganligini “Chashma” arig‘i misolida ko‘rish mumkin. Adabiyotlardagi ma’lumotlarga qaraganda 1950-1960 yillarda “Chashma” arig‘i ichida va atrofida darivor o‘simliklarning 200 dan oshiq turlari o‘sganligi aytib o‘tilgan. Qolaversa ariq suvi toza ichishga yaroqli bo‘lgan. Aholi shu ariq suvidan istemol qilib kelgan. Samarqand shahri Chashma arig‘i oqova suvining kimyoviy tarkib 3.5.jadval 62 Samarqand shahri Chashma arig‘i suvining kimyoviy tarkibi. 3.6.jadval № Ichimlik suvining ko ‘ rsatgichlari va ruhsat etilgan meyoriy miqdori . Mg/l Toza ichimlik suvi. Mg/l Chashma arig‘i suvi. Mg/l 1 Tami 1-2 ball 0 2 Xidi 1-2 ball 0 3 Loyqaligi 1.5-2.0 _ 63 4 Tiniqligi 20-25 30 5 pH 6-9 7.11 6 Azotli nitrat 45 75.1 7 Umumiy qattiqligi 7-10 12.0 8 Xloridlar 250-350 350 9 Gidrokorbanat _ 427 10 Kalsiy _ 124 11 Magniy _ 70.5 12 Marganes 0.1 _ 13 Mis 1.0 _ 14 Temir 0.3 _ 15 Rux 5.0 _ Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki “Chashma” arig‘i suvi umumiy qattiqligi 12mg/l ,toza ichimlik suvining umumiy qattiqligi eng yuqori darajasi 7-9 mg/l etib belgilangan. Nitratli ko‘rsatgich ham “Chashma” bulog‘ida toza ichimlik suvnikiga qaraganda yuqori ko‘rsatgichni ko‘rsatayabdi. Yani toza ichimlik suvida nitrat 45mg/l gacha bo‘lishi kerak, “Chashma” arig‘i suvida bu ko‘rsatgich 75,1 mg/l ni tashkil etayabdi. Bu ikki ko‘rsatgich lobaratoriya tahlili natijasiga ko‘ra ushbu suv DST-950-2011 “Ichimlik suvu” davlat standart talabiga javob bermaydi.Ichimlik suvi sifatida foydalanish va iste’mol uchun yaroqsiz. 64 Chashma arig‘i atrofidagi tabobatda ishlatilgan ba’zi turlarning fenologiyasi. 3.14. rasm 65 XULOSALAR. 1. Samarqand shahri “Chashma” arig‘i atrofida bizning hisobga ko‘ra 24 ta oila, 38 turkum va 44 tur yuksak o‘simliklar uchraydi. 2. Chashma arig‘i florasi turlar soniga ko‘ra quyidagi oilalar yetakchi hisoblanadi:Asteraceae-Qoqidoshlar, Poaceae-Bug‘doydoshlar, Polygonaceae-Torondoshlar, Moraceae-Tutdoshlar, Rosaceae- Ra’nodoshlar . 3. “Chashma” arig‘i florasi organilganda, bu yerda 20 ga yaqin dorivor o‘simliklar mavjudligi aniqlandi. Bu o‘simliklardan qadimdan insonlar dori- darmon sifatida foydalanib kelishgan. 4. Tadqiqot davomida 40 ta o‘simlik namunalari yig‘ildi va gerbariylar tayyorlandi. Terilgan gerbariylar aniqlagichlar yordamida aniqlandi. 5. “Chashma” arig‘i suvi kimyoviy tarkibi tekshirilganda bu suv ishishga yaroqsiz ekanligi aniqlandi. Yani umumiy qattiqligi 12mg/dm3- normada 7- 9mg/dm3 va Nitratli ko‘rsatgichi 75,1 mg/dm3 –normada 45mg/dm3 dan oshmasligi kerak. 66 TAVSIYALAR 1. Samarqand shahri “Chashma” arig‘i yuksak o‘simliklari haqidagi dalillardan umumta’lim maktablar, akademik litsey va kollejlarda botanika fanini o‘qitishda mahalliy va qo‘shimcha material manbai sifatida foydalanish mumkin. 2. Ariq atrofida o‘suvchi dorivor o‘simliklar turlari ancha kamayib ketgan, ularni ko‘paytirish va zahiralarini saqlab qolish lozim. Buning uchun aholini ularni muhofazaga qilishga jalb etamiz. 3. Tadqiqotlar davomida shunga guvoh bo‘ldikki ariq atrofi va ariq ichi turli xil maishiy chiqindilar bilan ifloslangan. Bu esa shahar ekologiyasiga ,qolaversa ariq florasiga salbiy tasir ko‘rsatadi. Buning oldini olish uchun joylarda mahalla faollarini shahrimizni va o‘simliklarni muhofaza etishga jalb etamiz. 4. Chashma arig‘i flirasida hushbo‘y igir (Acorus calamus)uchraydi, ammo juda ham kam. Bu o‘simlik O‘zbekiston “Qizil kitob”iga kiritilgan uni muhofaza etish choralarini ko‘rish lozim. 5. Antropogen omillar ta’sirida “Chashma “ arig‘i suvu ichishga yaroqsiz holatga kelgan. Tadqiqotlar davomida lobaratoriya tekshiruvi xulasasiga asosan bu suv ichishga yaroqsiz deb topildi. Aholiga bu suvdan istemol sifatida foydalanmaslik tavsiya etiladi. 67 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 10 апрелдаги “Ёввойи ҳолда ўсувчи доривор ўсимликларни муҳофаза қилиш, маданий ҳолда етиштириш, қайта ишлаш ва мавжуд ресурслардан оқилона фойдаланиш чора тадбирлари тўғрисида” ПҚ-4670-сонли қарори. 2. Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2020 йил 26 ноябрдаги “Доривор ўсимликларни етиштириш ва қайта ишлаш, уларнинг уруғчилигини йўлга қўйишни ривожлантириш бўйича илмий тадқиқотлар кўламини кенгайтиришга оид чора-тадбирлар тўғрисида” ПҚ-4901-сонли қарори. 3. 33631Каримов В.А., Шомахмудов А.Ш. Халқ табобати ва илми тибда қўлланиладиган шифобахш ўсимликлар. - Тошкент, Ибн Сино номидаги нашриёт-матбаа бирлашмаси, 1993.-320 б. 4. и. Абдураҳмонов Л.Т. Гулчилик. Т., 2000. 6-9 б. 5. ла Нухимовский Е.Л. Экологическая морфология некоторых лекарственных в естественных условиях их произрастания//Раст. ресурсы. –Л.: 1976. Т.12. вып. 6. - С.3-15. 7. 5. Ўзбекистон Республикаси “Қизил китоби”. – Тошкент: Chinor ENK, 1998. – Т.1. -256 б. 8. 6. Ўзбекистон Республикаси “Қизил китоби”. – Тошкент: Chinor ENK, 2006. – Т.1. -263 б. 9. Ўзбекистон Республикаси “Қизил китоби”. – Тошкент: Chinor ENK, 2009. – Т.1. -360 б. 10. Уломцева И.А. Расторопша пятнистая // Уральский садовод. – 2009. – № 2 – С. 34-38. 11. Федоренко С. Росторопша пятнистая // Украинский дачник. – 2006. – №2. – С. 47-48. 130 68 12. “Флора Узбекистана. (под редакцией Сенникова) – Ташкент: Наврўз, 2017. – Т.1. – С. 3-10. 13. 10. B. S. Islomov, M. A. Hasanov Botanika Samarqand -2020. 290-305b 14. Tal’at abdullayev . Samarqand suvi. Toshkent , “Navro‘z” nashriyoti -2019 70-87 b 15. Холматов Х.Х., Ахмедов У. А. Фармакогнозия. – Тошкент: Изд. Ибн Сино, 1995. – С. 3-10. 16. Холматов Х.Х., Хабибов З.Х. Ўзбекистонниннг шифобахш 17. Абдураҳмонов Л.Т. Гулчилик. Т., 2000. 6-9 б. 18. Абуталипов М.Г. Влияние микроелементов на протсесс фотосентез а растений. Киев: Наукова думка, 1959. С. 57. 19. Аксенова Н.А., Фролова Л.А. Деревья и кустарники для любительского садоводства и озеленения. М. 1997. С.54 20. Арйыбашев Д.Д. Декоративное садоводство 1941.С165. 21. Баженов Ю., А. Лысиков, А. Сапелин «Декоративные деревья и кустарники» Москва «Фитон+», 2011. 10-22 с. 22. Бобохўжаев И.И., Узоқов П.У. Тупроқшунослик. - Тошкент. Меҳнат, 1995.- 25-28 b. 23. Белов С.В. Лесоводство.Москва «Лесная промышленност» 1983. С.270 24. Булыгин Н. Е., Ярмишко В. Т. «Дендрология» Санкт-петербург «Наука» 2000 г. 121 с. 25. Бўриев Ҳ.Ч., Абдураҳмонов Л.А., Джананбекова А.Т. Гулчилик. Т., «Меҳнат», 1999. 10-13 б. 26. Былов В.Н., Михайлов Н.Л., Сурина В.И. Розы. Итоги интродукции. М., «Наука», 1988. 4-7 с. 27. Вакуленко В.В., Зайцева Е.Н., Клевинская Т.М. и др. Справочник цветовода. М., «Колос», 1996. 33-36 с. 28. Генусов А.З., Горбунов Б.В., Кимберг Н.В. Почвы Узбекистана. – Ташкент. Фан, 1975. -С.66-71. 69 29. Грацианский А.Н. Природа Средиземноморья. –М.: Изд. Мысль. 1971.-С.149- 169. 30. Гроздова З. Занимательная дендрология. М.1991. С. 208. 31. Досахметов А.О., Хошимов К.Х. «Методический указания по озеленению населенных мест» Ташкент, 1993. 22-23 с. 32. Джананбекова А.Т. Цветоводство (Текст лекций) Т., 2000. 23-25 с. 33. Елизарьева о. А. Эколого-биологические особенности эндемика южного урала oxytropis gmeliniifisch. ex boriss. (fabaceae) в условиях интродукции Уфа– 2009.С.12. 34. Ёзиев Л.Х. Интродукция лагестремии индийской в условиях южного Узбекистана Интродуксия и акклиматизайия растений. Вып 27. Т “Фан” 1996. С.40-52. 35. Зайцев Г.Н. «Фенология древесных растений» М.: Наука, 1981. С.52 36. Конобеева Г.М. Орошаемые и богарные почвы Узбекистана и эволюция их при освоении и о культивировании. – Ташкент: Меҳнат, 1988.- С.21-30. 37. Кузмичев И., Печенисин В.П. «Озелененийе городов и сел Узбекистана» Ташкент, 1979 г. С.123. 38. Макк-Миллан Броуз Ф.Размножение растений. - М.: Мир. 1987. -192 с. 39. Қайимов А.Қ., Турок Дж. «Аҳоли яшаш жойларини кўкаламзорлаштириш» Тошкент-2012 107 б 40. Рокицкий П.Ф. Биологическая статистика. – Минск: Наука. 1973. -320 с. 41. Розанов А.Н. Сероземы Средней Азии. - М.: Изд. АН СССР, 1951. с.19 42. Русанов Ф.Н. Дендрология Узбекистана T.: 1965. С.70 43. Смирнов В.С. Изменчивость биологических явлений и коэффициент вариации //Журн. общ. биологии. 1971. Т.32. Вып.2. -С. 152-162. 44. Славкина Т.И., Подолская О.Й. «Декоративной садоводств» Ташкент, 1987. С.16. 45. Фирсова К.М. Семенной контроль. - М.: Колос. 1969. –С.156-265. 46. Флора Узбекистана.Т.1,2,3,4,5,6. Ташкент,1941,1953,1955,1961,1962, 70 47. Шалыт М.С. Вегетативное размножение и возобновление высших растений и методы его изучения //Полевая геоботаника. Т. 2. - М.,Л.: Изд. АН СССР. 1960. -С. 163-205. 48. Хлонов Ю.П. Атлас «деревьев и кустарников Сибири» Новосибирск 2000. С.47. 49. Dosaxmetov A.O. “Aholi turar joylarini ko‘kalamzorlashtirish” T.: ToshDAU, 2000 14-15 b. 50. Keldiyarov X.A. Sulaymonov E.S. Samarqand shahrining botanik tabiat yodgorliklari. Samarqand-2009. 3. 22. b. 51. Nabiyev M.M. “Botanika atlas-lug‘ati” O‘zbeiston “Fan” Nashriyoti Toshkent 1969. С .72. 52. G‘aniyev M. Soxta kashtan // J. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligi. 2008, № 3.-8 b. 53. Nematov E., Xuramov B., Muqumov I., Muqumov O’. Samarqandning yashil qalqonlari, Samarqand-2007 yil. 117- 129 b. 54. Sulaymonov E. S Qobulov D., Muqumov X. ,,Shahrimizning yashil qalqonlari’’ Toshkent O’zbekiston Fan nashriyoti 1982-yi.l 3. 36 b. 55. Ҳамидов A., М . Набиев , Т . Одилов « Ўзбекистон ўсимликлари аниқагичи » Т .: Ўқитувчи 1987.14-72 б . 56. Ҳайдаров Қ . Ҳ ., Ҳожиматов Қ . Ҳ . Ўзбекистон ўсимликлари . Тошкент . Ўқитувчи , 1995. 207 б . 57. Xonazarov A.A. O‘zbekistonda O‘rmonzorlar barpo qilish asoslari. Toshkent 2002, 42 b. 58. Xonazarov A.A. va boshqalar. O‘zbekiston hududini ko‘kalamzorlashtirishda foydalaniladigan asosiy manzarali daraxtlar va butalar. T.: 2008, 124 b. 59. http://www.ziyonet .uz. 60. http://www. Faostat.fao.org. 61. http://www.wikipedia.ru. 62. http://www.biolody.magaz.us.ru. 63. http://www.bio.msu.ru. 64. http://www.libs.ru/ 71 65. http://www.iworld.ru. 66. http://autowomen.ru 67. http://www.lex.uz 68. http://www.plants 72 Ilovalar Rasm qo‘yish kerak yuboraman rasmlarni. 73 74 75

Samarqand shahri ”Chashma” arig‘i florasining taksonomiyasi va ekologik xususiyatlari

Купить