Samarqand shahrida uchrovchi kaptarsimonlar turkumiga mansub qushlarning uyalash ekologiyasi
![KIRISH
Ishning dolzarbligi. Insoniyat taraqqiyotining ilk qadamlaridanoq atrof-
muhitni o’zlashtirish va u bilan o’zaro munosabatda bo’lishga intilgan. Bu
muhitda inson uchun muhim komponent bo’lib qushlar hisoblangan.
Qushlarning ayrimlari inson uchun ozuqa manbai bo’lib hisoblangan bo’lsa,
boshqalari uning ekin madonlariga yopirilib, inson uchun oziq hisoblangan
o’simliklar va ularning urug’larini yeb ketgan, yana bir guruhi uning yashash
joylari atroflariga moslashib sinantrop qushlarga aylangan, boshqalarini
insonning o’zi xonakilashtirgan [15].
Yangi ekologik sharoitlarda yangi omillar yaratiladi va qushlarning
insonlar bilan bog`liq bo`lgan ekologik galasi – sinantroplar paydo bo`lgan. Shu
jumladan s inantrop qushlarning ekotizimlarda tutgan o’rni juda xilma-xildir.
Serharakatlilik, turli yashash muhitlarida tarqala olish xususiyati ularning amaliy
ahamiyati yanada oshishiga sabab bo’ladi.
Muayyan hududning geografik joylashuvi, iqlimiy xususiyatlari, xo’jalik
yuritish faoliyatining turli-tumanligi va boshqalarga ko’ra, bir turga mansub
qushlar turli regionlarda turlicha ahamiyatga ega bo’lishi mumkin. Dunyo
faunasida hozirda 8600 tur qush bo’lib, shundan taxminan 5/8 qismi
chumchuqsimonlar turkumiga mansub qushlardir.
Qushlarning inson hayotidagi ahamiyati xilma-xildir. Inson o’zining
dastlabki qishloq xo’jalik faoliyatidan boshlab qushlarga duch kelgan. Hozirgi
kunda qushlar, xususan, olachug’urchuqlar va oddiy chug’urchuqlar ba’zan
uzum va danakli ekinlar hosilining uchdan bir qismini yeb ketib, juda katta zarar
yetkazadi. Qushlar g’allachilikka ham sezilarli zarar yetkazadi. Turli
to’qimachilar Afrika va Markaziy Osiyoda ommaviy ko’payish vaqtida
hosilning 70% igacha yeb ketib, mahalliy aholining ocharchiligiga sabab bo’ladi
[15].
3](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_3.png?v=1)
![ega. Bunda bitta chug’urchiq 200 grammgacha, bitta gala esa 100 tonnagacha
chigirtkani qirib tashlashi mumkin. Chigirtkalardan tashqari chug’urchiqlar ko’p
miqdorda may qo’ng’izi, eman barg o’rari, odimchilar, uzuntumshuqli
qo’ng’izlar kabi zararli hasharotlarni yeydi [7].
O’zbekistonda qushlarni o’rganish bundan 150 yil oldin boshlangan
bo’lishiga qaramasdan, viloyatlar qushlarini o’rganish buyicha olib borilgan
ilmiy izlanishlar yetarli darajada emas. Samarqand shahri ornitofaunasi 1991-
2002 yillarda Z.P. Raxmanova tomonidan o’rganilgan. Keyingi yillarda
Samarqand shahri va viloyatidagi arxitektura tizimi, qishloq xo’jaligi va
dehqonchilik bilan bog’liq bo’lgan tub o’zgarishlar ornitofauna tarkibining
o’zgarishiga olib keldi. Antropogen xarakterdagi o’zgarishlar ba’zi turlar
sonining viloyat hududida oshishiga va kamayishiga sababchi bo’lmoqda.
Masalan, mayna, qumri, go’ng qarg’a, dala chumchuq va boshqa turlarning soni
oshgan, ayrim turlarning kamayishi ko’zatilmoqda. Masalan, musicha, ko’k
qarg’a, qishloq qaldirg’ochi, chug’urchuq va boshqalar
Shunday qilib, u yoki bu turning Amaliy ahamiyati ko’p qirrali bo’lib
uning arzimagan zarari uchun zararli qush deb hisoblashadi. Shu sababli ma’lum
bir turning zararli yoki foydali ekanligini aniqlash uchun uning biologiyasini
o’rganish lozim.
Ko’k kaptar va kichik musicha inson bilan yonma-yon yashovchi
sinantrop qush bo’lib, uning inson hayotidagi ahamiyatini o’rganish muhim
hisoblanadi. Ushbu malakaviy bitiruv ishida ko’k kaptar va kichik musichaning
uyalashining qiyosiy ekologiyasi, uning iqtisodiy ahamiyatini yoritishga harakat
qilingan.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari. Tadqiqotimizning asosiy maqsadi,
Samarqand shahri atrofida tarqalgan kaptarsimonlar turkumi vakillari k ichik
musicha va ko`k kaptarning uyalash ekologiyasi va ahamiyatini o’rganishdan
iborat. Magistrlik ishi uchun biz o’z oldimizga qo’yidagi vazifalarni qo’ydik:
- Kaptarsimonlar oilasi vakillaridan – O`rta Osiyo ko`k kaptari - Columba
livia neglectaning uyalash ekologiyasini o’rganish.
5](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_5.png?v=1)
![I. Adabiyotlar sharhi.
1.1. Samarqand hududida kaptarsimonlarning o’rganilish tarixi.
Kaptarsimonlar turkumi vakillari hisoblanmish O`rta Osiyo ko`k kaptari -
Columba livia neglecta va Kichiik musicha – Streptopelia senegalensislarning
uyalash ekologiyasini o’rganish bilan ko’pgina ornitolog olimlar
shugullanganlar.
Samarqand shahri Zarafshon daryosining xushmanzara vodiysida
joylashgan bo’lib, Zarafshon vodiysi flora va faunasining turli-tumanligi bilan
avvaldan juda ko’p tadqiqotchilarni o’ziga jalb qilib kelgan.
1840 yil 25 avgustdan 26 oktyabrgacha Zarafshon vodiysi bo’ylab
A. Leman sayohat qildi. U Buxoro, Karmana, Kattaqo’rg’on, Samarqand,
Panjikent, Vorziminora bo’ylab sayohat qildi. U shu yerlardagi 30 tur qushlar
haqida ma’lumot berdi.
1868-1870 yillarda A.P. Fedchenko Zarafshon vodiysi bo’ylab ikki marta
sayohat qiladi. U 1869 yillarda Samarqand, Kattaqo’rg’on, Jomboy, Shahrisabz,
Qoratepa, Urgut, Panjikent, Jizzax va Ko`kkent marshruti bo’ylab sayohat
qiladi. Fedchenko ko’proq entomologik materiallar yig’ish bilan
shug’ullanganligi uchun uning ishlarida qushlar haqida ham ko’p ma’lumotlar
berilgan. U to’plagan kolleksiyalar 5000 ekzemplyardan 4500 tasi hasharotlarga
xosdir [58].
1870 yilda Zarafshon vodiysi va uning atroflarida V.F.Russov o’zining
tadqiqot ishlarini olib bordi. V.F. Russov Qshtut, Artuch, Ko’li-Kalon,
Marguzar ko’llari, Yagnop daryosi sohillaridagi Rivot qishlog’ida ishladi .
Russovning to’plagan materiallarini F.D.Pleske qayta ishlab «Revision
der turkistanischen Ornis nach Samlungen des verstorbenen Concervarors
Valerion Russov» nomli ishini chop etdi. Russov to’plagan materiallarda
79 turga mansub bo’lgan 300 ekzemplyar qushlar mavjud edi.
8](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_8.png?v=1)
![1878 yilda V.F. Russov Samarqand, Boysun, Derbent va boshqa
marshrutlar bo’ylab sayohat qilgan. Russov to’plagan materiallarni 1889 yilda
F.D. Pleske qayta ishlab o’zining maqolasida 419 tur qushlarni biologiyasini
keltirgan hamda ro’yxatini ko’rsatib o’tadi. Shulardan 109 tur qushlar Zarafshon
vodiysiga xosdir [65].
1887 yil yozda S.A. Lidskiy Samarqand, Yakkabog’, Darbent, Boysun,
Denov bo’yicha qilgan sayohatiga asoslanib «Turkiston o’lkasi va Buxoro
bo’ylab 1887 yilgi sayohat» bo’yicha hisobotni yozadi.
1892 yil bahorda D.X. Glazunov Samarqand, Jizzax, Qizilqum, Nurota,
Kattaqo’rg’on bo’ylab sayohat qiladi.1897 yilda Kaznakov Zarafshonning
yuqori oqimlari bo’ylab Samarqand, Panjikent, Qushlup, Iskandarko’l, Xisor
bo’ylab sayohat qiladi [51].
1907-1908 yillarda Samarqandda Duglas Carruthers hayvonlarni
kolleksiyalash bilan shug’ullanadi. Samarqand Hisor tog’lari hayvonlarini
o’rganadi va to’plagan materiallarni 1909 yil sentyabr oyida M.N. Divnogovskiy
Samarqandga keladi va shahar ichida materiallar yig’adi. Keyin Urgut orqali
Surxandaryoga o’tib ketadi. Uning yiqqan kolleksiyasi akademik M.A. Menzbir
tomonidan qisman qayta ishlanadi [64].
1930 yilda R.X. Meklenbursev Samarqand bo’ylab (Ohalik, eski
aerodrom, Xo’ja Ahror qishlog’i, Samarqand shahri, Cho’ponota tepaligi,
Jomboy qishlog’i) hududlariga ekspedisiya uyushtiradi [36].
Sobiq ittifoq Fanlar Akademiyasisining Zoologiya instituti 1929 yilda
Zarafshon vodiysi bo’ylab ekspedisiya uyushtiradi. Ekspedisiya
V.S. Vinogradov va A.I. Ivanovlar boshchiligida Samarqand, Surxandaryo,
Qashqadaryo, Buxoro Xo’ja-Davlat bo’ylab o’tadi. Bu ekspedisiyaning
materiallari bir qancha ornitolog olimlar tomonidan qayta ishlanib «Turkiston
qushlari» kitobiga kiritilgan [51].
1935 yildan boshlab Zarafshonning faunasi va florasi O’zbek Davlat
Universitetining biologiya fakulteti olimlari tomonidan chuqurroq o’rganila
boshlandi. Shu yili S.K. Dal boshchiligida 13-27 iyul davomida ekspedisiya
9](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_9.png?v=1)
![uyushtirildi. U Samarqand, Panjikent marshruti bo’ylab o’tadi. Samarqanddan
Ravot qishlog’i, Urmitan qishlog’i, Turkiston tog’lari, Sangizor, Oqtepa orqali
yana Samarqandga o’tiladi. To’plagan ma’lumotlarni S.K. Dal «Turkiston va
Zarafshon vodiysining umurtqali hayvonlarini o’rganish» degan maqolasida
chop etadi. Bu maqoladan muallif faqat qushlarning tur tarkibini berib o’ladi
[35].
1935 yil 5 maydan 10 iyungacha O’zbek Davlat Universiteti (hozirgi
SamDU) tomonidan uyushtirilgan zoologik ekspedisiyada aspirant A.Ostonova,
assistent M. Kalujina va studentlar A.K. Sagitov, R. Azizovalar qatnashadi.
Bu ekspedisiyada to’plangan ma’lumotlar hech kim tomonidan qayta
ishlanmadi. Ba’zi saqlanib qolgan ma’lumotlar ulug’ vatan urushidan keyin
A.K. Sagitov tomonidan qayta ishlandi [51].
1941 yildan boshlab umurtqali hayvonlar zoologiyasi kafedrasi
o’qituvchilari A.K. Sagitov, M.V. Kalijina, Ye.V. Kiselova va boshqalar
tomonidan qushlar ekologiyasi o’rganilgan.
1950 yildan boshlab A.K. Sagitov Zarafshon daryosi havzalari qushlarini
batafsil o’rganishni boshlaydi va bir qator ekspedisiyalar uyushtiradi va
«Зимующие птицы бассейна реки Зарафшан», «Физико-географические
особенности Зарафшанской долины и вертикальное распределение
воробьиных», «Сравнительная экология сорокопутов», «Соловьи
Зарафшанской долины» nomli va boshqa ko’plab maqolalar chop ettirdi.
1952 yilning bahorida ikkinchi ekspedisiya I.A.Abdusalomov,
U.M. Ananevlar boshchiligida o’tkazilgan [27, 28].
1955 yildagi ekspedisiya Sagitov, Kalujina, Ananev, M.P. Lorina,
Papovalar tomonidan uyushtirilgan. Ekspedisiyalar paytida Jumabozor,
Jartepa, Urmitan, Zominsoy, Oqtepa, Samarqand marshruti bo’ylab o’tilgan.
Barcha ekspedisiyalarda qushlar kolleksiyalari to’plangan alohida turlarning
ekologiyasi bo’yicha 120 ga yaqin maqolalar chop etishgan [27].
1997 yildan tekshirishlar Samarqand viloyati va uning atroflorasi (Urgut,
Kattaqo’rg’on va boshqa) da o’tkazilgan. 1950 yilda A.K. Sagitov va
10](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_10.png?v=1)
![I.A. Abdusalomov boshchiligidagi ekspedisiya 30 iyuldan 30 avgustgacha
Zarafshon vodiysining yuqori qismlarida olib borilgan.
Zarafshon daryosi havzalarining suvda suzuvchi qushlari faunasini
M.M. Axmedov o’rganib, olingan ma’lumotlarni umumlashtirib nomzodlik
dissertasiyasiga jamladi [2].
A.K. Sagitovning ishlari to’qayzorlar landshafti qushlarining ekologiyasi,
Zarafshon daryosi suv havzalarini ayrim geografik xududlari janubiy-g’arbiy
Qizilqum qushlarining ekologiyasi, Zarafshon daryosining quyi oqimlari
qushlarini ekologiyasini o’rgandilar [2, 17].
Ko’p yillik ilmiy tadqiqotlar natijalarini umumlashtirib
A.K. Sagitov va S.B. Bakayevlar «Экология гнездования массовых видов
птиц Юго-Западного Узбекистана» nomli monografiyalarini chop ettiradilar.
Zarafshon vodiysining ajoyib tabiati, boy o’simlik va hayvonot olami
qadimdan tabiatshunoslar diqqatini o’ziga jalb qilib kelgan. Shu boisdan ham
vohadagi ornitologik tadqiqotlar XIX asrdanoq boshlangan va bu ishlar bir talay
tabiatshunos va sayohatchilar ish faoliyati bilan bog’lanadi.
1.2. Ko`k kaptar va kichik musichaning o`rganilish tarixi
Kaptarsimonlar turkumi, kaptarlar oilasi vakillari hisoblanmish kichik
musicha, halqali musicha, ko`k kaptar va gurraklarning uyalash ekologiyasini
o’rganish bilan ko’pgina qushshunos olimlar shug’ullanglar. Hozirgi kungacha
ularning ekologiyasi to’g’risida yetarlicha ma’lumotlar to’plangan.
Zarafshon vohasida kichik musichaning tarqalishi va biologiyasini
S.K. Dal o’rgangan bo’lsa Nurota tog’ tizmasida Meklenbursev, Ko`kkent
viloyati Chirchiq vohasida Сатаева , Olma-Otada Iogansen, Qarshi cho’li
sharoitida Salixbaev va Qashqadaryo viloyati hududlarida Meklenbursev,
Salixbaev ma’lumotlari mavjud [16,17,18,37,38].
Kichik musichaning aholi yashaydigan hududlarda ko’p uchrashligi va
bemalol ko’payishini R.N. Meklenbursev qayd etgan [38].
11](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_11.png?v=1)
![Mazkur tur yashash biotoplari xususida I.A. Yanushevich o’z
kuzatishlarini bayon etishgan. Zoxidov va Meklenbursevlar esa kichik
musichaning shovqin-suronli hududlarda ham cho’chimasdan yashab
ko’payishlari xususida yozib qoldirishgan [62].
Xuddi shu holat xususida B.I. Shnitnikov Olma-Ota sharoitidagi o’z
kuzatishlarini qayd etgan [14].
Kichik musichaning Tojikiston Respublikasi hududlarida tarqalishi,
biotopi , soni ko’payishini I.A. Abdusalomov ishlarida ko’rishimiz mumkin
[1,2].
Xuddi shunday jarayonlarni kichik musicha ustida olib borgan
kuzatishlari asosida Stalinoboddan Ivanov va Zarudniylar qayd etganlar [24].
Bu borada Samarqand viloyati hududlarida mazkur qushni o’rgangan
Jumaniyazov ishlarini ko’rsatish mumkin [53].
Kichik musicha tuxum qo’yish va bosish jarayonlarni, uning ko’payishi
xususida Zoxidov, Meklenbursev, Bogdanov, Kashkarovlar o’z ko’zatish va
natijalarini bayon qilganlar [9,12,36,38].
Kichik musicha oziq tarkibi xususida adabiyotlarda qiziqarli ma’lumotlar
mavjud. Bunga misol tariqasida Zarudniy, Dementev , Gladkovlarni к eltirish
mumkin [24, 13,15].
Xalqali musicha ya’ni qumri to’g’risida va uning ilk bor Markaziy
Osiyoda aniqrog’i Turkmanistonda uchratilganligi Гиптнер r va Гоффман
kuzatishlari bilan bog’liq ornitologlarning qayd etishlariga ko’ra
Turkmanistonda ilk bor uchratilgan va qafasdan qochib chiqib ketgan xalqali
musichalar sekin-asta O’rta-Osiyo hududlari jumladan O’zbekiston bo’ylab
tarqala boshlagan [13,14,15].
Faq а tgina 80-yillarga kelib O’zbekiston hududining bir qancha joylarida
xalqali musicha uchraganligi va sonining oshayotganligi to’g’risida
ma’lumotlar to’plana boshladi. Fundukchiev S.E ma’lumotiga ko’ra Samarqand
shahri hududida 1983 yil mart oyida bir juft xalqali musicha uchratilgan [61].
Bir yildan so’ng ushbu hududda Universitet xiyoboni va Markaziy xiyobonda
12](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_12.png?v=1)
![xalqali musichaning bir qanchasi uchratilgan bo’lsa, 1985-1986 yildan boshlab
Markaziy xiyobonda ular soni sezilarli darajada qayd etilganligi bayon qilingan
[61,62].
Samarqand shahrida 1991 yil dekabr oyida Universitet xiyobonida 5 ga
yerdagi maydonga 8-10 ta xalqali musicha to’g’ri kelgan bo’lsa 1993 yil
dekabrda ular soni 40-50 ga yetgan. Adabiyotlarda xalqali musichalarning
Samarqand shahridan tashqari yaqin tumanlar va viloyatlar hududlarida ham
uchratilganligi haqida ma’lumot bor. Jumladan Samarqand viloyati
tumanlaridan 1990 yilda Jomboyda 1989 yilda esa Juma shahrida uchraganligi
qayd etilgan [48,49,50].
Bundan tashqari Jizzax viloyati hududida ham mazkur qushning
tarqalganligi viloyatning shimoliy - sharqiy qismida joylashgan. Yangiyer
shahrida 1988 yil 26 mayda uchratilgan 1990 yilga kelib esa Guliston shahrida
va hokazo xalqali musichaning o’z arealini kengaytirilganligi xususida
ma’lumotlar mavjud [39].
Bundan tashqari xalqali musichaning O’rta Osiyo va O’zbekiston
hududlarida tarqalishi xususida Dementev, Meklenbursev, Kadiralievlar
ma’lumotlari adabiyotlarida yoritilgan [35,37,38].
Samarqand viloyati qushlar faunistik tarkibini o`rganishda A.K. Sagitov,
D.L. Laxanov, M.U Kalujina, S.E. Fundukchiyev ishlari diqqatga sazovordir
[31, 32, 51, 52, 53, 54, 55, 56, 57, 61, 62].
Samarqand davlat universiteti Zoologiya kafedrasi o’qituvchilaridan
professor A.R. Jabborov, S.E. Fundukchiev, Z.P. Raxmanova, ornitologik
ishlarni olib borishmoqda [32,21,22,23,61,62,42,43,44,45,46, 47,48,49,50].
13](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_13.png?v=1)
![II. .Tadqiqot sharoitlari, obekti va uslublari .
2.1 Samarqand shahrining tabiiy- geografik tavsifi .
Relyef . Samarqand shahri Zarafshon va Hisor tizma tog’lari orasidan oqi b
o’tuvchi Zarafshon daryosi o’rta qismining chap qirg’og’ida joylashgan.
Zarafshon daryosiga Fandaryo, Iskandardaryo va Magiyandaryolari
quyiladi. Bu daryo keng soylikdan oqar ekan, u o’zidan ko’plab tarmoqlar
ajratadi. Daryoning ikki qirg’og’i esa lianasimon va o’tsimon o’simliklar bilan
qoplangan. Daryo bo’yidagi tekis yerlar madaniy landshaftdan iborat.
Zarafshon daryosining janubida, uning o’rta oqim qismida sharqdan
g’arbga tomon Zarafshon tizma tog’lari qad ko’targan. Bu tog’larning balandligi
Samarqand viloyati hududida uncha baland bo’lmasdan, doimiy qorli qatlamdan
pastroq turadi. Ularning eng baland joyi Urgut hududiga to’g’ri kelib, dengiz
sathidan 2800 m balandlikda joylashgan. Bu tog’ning janub qismi Katta-
Qo’rg’on shahri hududlariga to’g’ri kelib, u adirlarni kesib o’tadi.
Zarafshon tizma tog’larining Samarqandga yaqin qismlari -Chaqilkalon,
Qoratepa; Ohalik, Mironqul tog’lari bo’lib, 2000-2500 m dengiz sathidan
balanddir. Bu tizma tog’ning shimoliy qismida Zarafshon daryosiga bir qancha
quyilish shahobchalari keladi, lekin ular yo’l-yo’lakay sug’orishlarda
foydalanilganligi tufayli ular daryoning asosiy oqimigacha yetib bormaydi.
Mana shunday quyilish shaxobchalar-Omon-Qo’ton, Ohalik, Urgut va Mironqul
hisoblanadi [4].
Zarafshon tizma tog’lari shimolidan Samarqand viloyati hududidan
Turkiston tizma tog’lari boshlanadi va u o’zidan g’arbdan sharqqa tomon 30-35
km masofada (Samarqand viloyati hududida) uncha baland bo’lmagan tog’
tizmalarini ajratadi. Shimoldan bir qancha tog’lar uzunligi 1672 km bo’lgan
Gabduntog’, uzunligi 2006 m bo’lgan Qaroqchitog’, uzunligi 2003m
Qoratog’lar bilan chegaralangan. Zarafshon vohasi Samarqand meridianida tog’-
oldi xarakter kasb etib yassi pasttekisliklar or љ ali janubi g’arbdan shimoli-
sharqqa qarab soyliklardan tashkil topgan ariqlar bo’ylab o’tadi.
14](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_14.png?v=1)
![Iqlim. Samarqand vohasi iqlimi uning geografik holati bilan chambarchas
bog’liq va iqlim hosil qiluvchi manbalar bilan aloqadordir.
Samarqand vohasi geografik va termik sharoiti va shuningdek namlilik
rejimiga ko’ra subtropik dasht, quyosh tik tushuvchi, yozi issiq, qishi namli va
yumshoq iqlimga ega.B.N.Alisov klassifikasiyasiga ko’ra O’rta Osiyo subtropik
poyasning shimoliy chegarasida joylashgan. L.N.Babushkinning fikricha
subtropik iqlimning maxsus xususiyatiga ko’ra O’rta Osiyo kontinental
subtropik iqlim qatoriga kiradi. Shu jumladan Zarafshon vohasi va Samarqand
shahri iqlim shakllanishining zarur manbasi atmosfera havosi sirkulyasiyasi,
shamol rejimining va haroratning shakllanishi hamda yog’ingarchilik xarakteri
hisoblanadi [3,7].
Kuzatuvlar olib borilgan hudud subtropik maydonning shimoliy
chegarasida joylashgan, shuning uchun ham bu yerda kunning ayrim soatlarida
quyoshning baland ko’tarilib turish holati kuzatiladi. Samar љ and shahrida yoz
oylarida quyoshning gorizontal ko’tarilish balandligi 74 0
gacha yetadi, qishda
esa 30 0
ga teng bo’ladi.
Shu mavjud iqlimning asosi quyosh radiasiyasi jadalligi hisoblanadi. Bu
yerda ochiq kun soni 155- 168 kun davom etadi. Shu bilan birga Samarqand
shahri katta summadagi quyosh nuri tushishi bilan xarakterlanadi va bu bir yilda
2916 ga teng bo’ladi. Bu son Ko`kkentda 2870 ga, Ashxobodda 2748 ga,
Farg’onada 2728 ga, Afinada 2655 ga, Rimda 2362 ga teng [3].
Havo haroratining yillik amplitudasi ayrim yillari bir-biridan farq qiladi va
o’zgaradi. Bu 1034 yilda 32,4 0
S ni tashkil etib, eng maksimal nuqtasi
hisoblanadi (yanvarda-7,2 dan, iyulda 25,2 0
S gacha o’zgargan). Haroratning
absolyut minimal va maksimal amplitudasi 68 0
S ni tashkil etadi (1883 yil
yanvarda -25,7 0
S dan 1972 yil iyulda 42,3 0
S gacha). Yillik o’rtacha harorat
amplitudasi 3,3 0
S dan 11,4 0
S gacha o’zgarishi mumkin.
Samarqand shahrida yillik yog’ingarchilik miqdorida keskin
o’zgarishlarga uchragan. 1969 yilda shaharda yeg’ingarchilik miqdori o’ta ko’p
17](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_17.png?v=1)
![O’simliklar dunyosi. Shaharda 200 turga yaqin ko’p daraxt va bo’ta turlari
mavjud. Chinor, oq tol, oq akasiya, tol, zarang, tut, kashtan, shumtol, majnuntol
va boshqalar mevali daraxtlardan esa olma, nok, behi, o’rik, shaftoli, gilos,
olcha, olvoli uchrab, shular qatorida subtropik o’simlik hisoblanmish - anjir,
anor, uzum va boshqa daraxtlarni misol qilib ko’rsatish mumkin.
Shaharning bugungi kundagi umumiy yashil o’simlikli maydoni 2807 ga ni
tashkil etib shundan 851 ga maydon ekinzor hisoblansa, 1956 ga maydon esa
umumiy foydalanishga xizmat qiladi.
Hayvonot dunyosi . Shaharda asosan uy hayvonlaridan tashqari
-baliqlardan zog’ora baliq-Cyprinus carpio L., oddiy qora baliq Schisothorax
intermedius Mc clelland, -Barbus capito conocephalus Kessler, oddiy laqqa
baliq-Silurus glanis L., va Samarqand xramulyasi-Varicorhinus capoeta
heratensis Kessler;
- suvda va quruqlikda yashovchilardan yashil qurbaqa -Bufo viridis Laur., ko’l
baqasi-Rana ridibunda Pallas;
- sudralib yuruvchilardan cho’l ilonquyrug’i-Ablepharus deserti st., suv ilon-
Natrix tesselata L., kulrang gekkon- Gymnodactylus russowi Strauch., Turkiston
gekkoni- Gymnodactylus fedtschencoi Strauch., sariq ilon- Ophisaurus apodus
Pallas., to’r kaltakkesakcha- Eremias grammica Licht., chipor ilon- Coluber
karelini Brandt;
- sut emizuvchilardan malla shomshapalak- Nyctalus noctula Schreber, uzun
dumli tunshapalak-Myotis frater G. Allen., Buxoro taqaburuni-Rhinolophus
bocharicus Kastsch et Akim., quloqdor tipratikon- Hemiechinus auritus Gmelin.,
kemiruvchilardan uy sichqoni- Mus musculus Pallas., Turkiston kalamushi-
Rattus rattoides Hodgson, kulrang kalamush- Rattus norvegicus Berkenhout va
boshqalar uchraydi [4].
Qushlar sinfi ham keng tarqalgan bo`lib, ular shaharning tabiiy
ekosistemalarida yashaydigan hayvonlar bo`lib, shahar faunasining go`zalligini
ta`minlab beradi.
19](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_19.png?v=1)
![2. 2 Tadqiqot obyektlari .
Ushbu magistrlik ishi uchun materiallar 2021-yilning may-iyun, iyul
oylarida Samarqand shahri sharoitida ilmiy amaliyot davrida to’plandi.
Tadqiqotlar obyekti bo’lib kaptarsimonlar (Columbiformes) turkumining
vakillari ko’k kaptar (Columba livia) va kichik musicha (Streptopelia
Senegalensis L.) hisoblanadi.
Izlanishlar G.A. Novikov tomonidan tavsiya etilgan yer usti umurtqali
hayvonlarning ekologiyasini o’rganish usullari asosida olib borildi [40].
Kuzatishlar davomida 11 ta ko`k kaptar va 7 ta kichik musichalarning
uyalari nazorat ostiga olinib bu uyalarda 22 ta ko`k kaptar tuxumi va 13 ta
kichik musicha tuxumlari aniqdi (2.2.1 -jadval). Har ikkala turning uya
o’lchamlari chizg`ich va shtangensirkul yordamida , tuxumlarining o’lchamlari
va og’irliklari apteka tarazosi yordamida o’lchandi.
Dastlab, har ikkala turning yashash joylari, o’ziga xos uya qurish joylari
aniqlandi, uyalarining tuzilishi va uya materiallari o’rganildi. Nazorat ostidagi
uyalarda qushlarning tuxum qo’yishi muddatlari, uyadagi tuxumlar soni
aniqlandi. Tuxum bosishi va inkubasiya davrining davomiyligi aniqlandi.
Ularning tuxum bosish intensivligini aniqlash maqsadida nazorat ostidagi
uyalarda kunlik kuzatishlar o’tkaziladi .
2.2.1-jadval
Tadqiqot ob’ekti va to`plangan materiallar
T/
r Turlarning nomi Topilgan
uyalar soni Tuxumlar
soni Polaponlar
soni
1 Ko`k kaptar 11 22 21
2 Kichik musicha 7 13 13
Jami 18 35 34
2.3.Tatqiqot uslublari.
20](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_20.png?v=1)
![3.1 O`rta Osiyo ko`k kaptari - Columba livia neglectaning uyalash
ekologiyasiga doir ma’lumotlar
Ko`k kaptarning sistematik holati quyidagicha:
Tip: Xordalilar – Chordata
Kenja tip: Umurtqalilar yoki bosh skeletlilar – Vertebrata et Craniata
Bo’lim: Jag’og’izlilar – Gnathostomata
Sinf: Qushlar – Aves
Katta turkum: Ko’krak tojlilar - Carinatae
Turkum: Kaptarsimonlar – Columbiformes
Oila: Kaptarlar – Columbidae
Urug’: kaptarlar – Columba
Tup: ko’k kaptar - Columba livia
Kenja tur: O`rta Osiyo ko`k kaptari - Columba livia neglecta
Tashqi tuzilishi.
Ko’k kaptar o’rtacha kattalikdagi qush bo’lib, qanotining uzunligi 184-240
mm ni tashkil etadi. Tashqi tuzilishida jinsiy dimorfizm kuzatilmaydi. Tanasining
umumiy rangi ko’kimtir, boshi, dumi, dum usti va dum osti qoplovchi patlari
qoramtir rangda, yelkasining orqa qismi ochiq rangda bo’ladi. Qoquv patlari kulrang
uchi qora. Qanotidan ko’ndalangiga ikkita parallel yo’l-yo’l chiziq o’tadi.
Qanotining pastki qoplovchi patlari oq, tumshug’i qora, oyog’i qizil rangda bo’ladi.
Yosh qushlarning patlarining orqa va jig’ildon qismida qo’ng’ir tusda bo’ladi [8].
Ko’k kaptar boshqa kaptarlardan tumshug’ining qora rangda bo’lishi,
qanotidagi qora yo’l-yo’l chiziqlar yaqqol ko’rinishi va dumida ko’ndalang oq
chiziqning bo’lmasligi bilan farq qiladi [12]
Yon tomondan qaralganda qanotida ikkita ko’ndalang qora chiziqlar
yaqqol ko’rinib turadi. Ayrim hollarda yelkasining orqa tomonida keng oq yoki
ko’kimtir chiziq seziladi. Ko’k kaptarlar qo’ng’ir kaptarga nisbatan ancha katta.
23](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_23.png?v=1)
![Bundan tashqari uchib ketayotgan vaqtda qaralganda qanotining osti, tanasi,
qorin qismining rangiga nisbatan ancha ochiq bo’ladi. Bo’ynida metal
yarqirog’i, jig’ildon qismida mis qizg’ish yarqiroq yaqqol seziladi.(3.2.1-rasm).
3.1.1-rasm. Ko’k kaptarning tashqi tuzilishi.
Tarqalishi .
O’zbekistonda ko’k kaptarning O’rta Osiyoda uchrovchi Columba livia
neglicta kenja turi yashaydi. S.A. Buturlin tomonidan aniqlangan Columba
livia ferganensis kenja turi O’rta Osiyo kenja turining sinonimi hisoblanadi.
Ko’k kaptar shimoliy Afrika, O’rta yer Dengizining janubidagi
mamlakatlarda va Osiyoning janubi-g’arbiy qismida keng tarqalgan.Yarim
xonakilashirilgan holda Skandinaviyadan tashqari deyarli butun Yevropani
egallagan. Ko’k kaptar odatdagi qush bo’lib, mamlakatning barcha xududlarida
tarqalgan. Qizilqumni dastlabki tadqiq qiluvchi olimlar bilan bir qatorda
XX asrning ikkinchi yarmida izlanishlar olib borgan ornitolog olim ham ko’k
kaptarni bu mintaqaning odatdagi turi sifatida e’tirof etadilar. [5,11, 13]
V.P. Kostinlar Ustyurtning turli joylarida ko’k kaptarni uchratganlar.
Amudaryoda ko’k kaptar quyi oqimlarida qayd etilgan [16,25, 27].
24](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_24.png?v=1)
![Nurota tog’larida ko’k kaptar ko’pgina joylarda uchratilgan.
X.S. Solixboyev ko’k kaptarni Nurota tog’larining odatdagi qushlaridan biri deb
hisoblaydi [21,27].
A.N. Bogdanov va M.M. Axmedov ma’lumotlariga ko’ra ko’k kaptar
hamma joyda, xususan Zarafshon daryosi sohillari bo’ylab keng tarqalgan.
[2,3,5].
Ziyovuddin atroflarida ko’k kaptarni N. Loudon uchratgan. Zirabuloq
tog’larining g’arbiy yon bag’irlarida R.N. Meklenbursev tomonidan qayd etilgan
[23,35].
O’zbekistonning janubida ko’k kaptarlar Bobotog’da, Surxandaryo
daryosi sohillarida, Ko’hitog’da uchraydi. Ayniqsa ularni Oqtosh tog’larida yer
zahini qochiruvchi quduqlar atrofida juda ko’p miqdorda uchratish mumkin
[29].
Hisor tog’ tizmasida ko’k kaptar boysun atroflarida va unga chegaradosh
tog’larda ko’p uchraydi. Qarshi cho’lida suv ichish va uya qurish joylari bo’lgan
xududlarda keng tarqalgan [28] .
Qashqadaryo viloyatidagi tog’larda, dalalarda ayniqsa tog’ oldi
xududlarida juda ko’p miqdorda uchratiladi. Turkiston tog` tizmasida ko’k
kaptar deyarli hamma joyda uchraydi. Ushbu tog’ tizmasining g’arbiy qismida
X.S.Solixbayev ko’p miqdorda bo’lmasa ham ko’k kaptarlarni archazorlarda
uchratgan. Aholi zich joylashgan Farg’ona vodiysida A.S.Malchevskiy ko’k
kaptarni cho’l va baland tog’ xududlaridan tashqari hamma joyda uchratgan
[19].
Lekin ular ayniqsa tog’oldi dasht va keng bargli o’rmon xududlarida ko’p
sonli bo’ladi. Mirzacho’lda ko’k kaptarni o’tgan asrning boshlarida N.Loudon
o`rgangandan so’ng S.B. Bakaev ham uchratgan.
Ko’k kaptar turli sharoitlarga juda oson moslasha oladi. U cho’llarda
qumli barxanlardan tashqari hamma joyda uya quradi. Qumli xududlar toshli
yoki loyli cho’llar bilan almashinadigan joylarda ular uya qurish davrida
uchraydilar.[4,35]
25](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_25.png?v=1)
![Ko’k kaptar tog’oldi cho’llaridagi sariq tog’ tuproqli jarliklarda uya
quradi. Tog’larda ko’k kaptar Alp o’tloqlardan tashqari barcha xududlarda
uchraydi. Ko’k kaptarning uya qurishining eng baland nuqtasi dengiz sathidan
2500 metr balandlikni tashkil etadi. Ko’k kaptar jamoatchi qush. Uyalash
davrida ular koloniyalar hosil qilib, koloniyada bir necha yuzlab, hatto minglab
qushlar bo’ladi. Ayrim xududlarda juftliklar alohida yashashlari ham mumkin
[19]
Uyalash vaqtida ular koloniyada boshqa qushlar jumladan qo’ng’ir
kaptarlar, miqqiy, tosh va uy chumchug’i, kurkunaklar, ko’k qarg’alar, ba’zan
chug’urchiqlar bilan birga yashaydi. Ko’k kaptarlarning sutkalik rejimi unchalik
murakkab emas. Erta tongdan quyosh botgunga qadar ular ozig’lanishga uchib
ketadilar va shu yerlarda 3-4 soatgacha qolib ketadilar. Oziq ko’p bo’lgan
joylarda ko’k kaptarlar juda ko’p miqdorda to’planadi. Oziq qidirish vaqtida ular
ko’pincha gala hosil qiladilar. Oziqlanib bo’lgach asta-sekin suv ichish uchun
uchib ketadilar [8].
Yashash sharoiti.
Ko’k kaptar aholi yashaydigan joylarda asosan uyalar quradi. Uyalarini
binolarning chordoqlarida, tom ostida, devorlardagi o’yiqlarda va tokchalarda
quradi.
Ko’pchilik tadqiqotchilarning ma’lumotlariga ko’ra, ko’k kaptarlarning
uya qurish joylari yirik binolar yoki ba’zi harobalar hisoblanadi. Loudon ko’k
kaptarlarning shunday joylarda uya qurishini Buxoroda, M.Bogdanov Xivada
uchratgan.
Z.L. Satayevaning ma’lumotlariga ko’ra Toshkentda ko’k kaptarlarning
odatdagi uya qurish joylari yirik imoratlar hisoblanadi [30] .
Kuzatishlarimizda Samarqand shahrining tarixiy obidalari va baland
ullarining chordoqlarida ham ko`k kaptar uyalashini ko`rdik.
Ko’k kaptarlar bir yildan keyin ya’ni kelasi yili bahorda ko’payish
qobiliyatiga ega bo’ladi. Juftlashish vaqtida erkak qush urg’ochisining atrofidan
26](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_26.png?v=1)
![aylanib, doimiy sayrab turadi. Ayrim juftlar qish vaqtida ham ajralmaydi.Shu
sababli ular ancha erta uya qurishga kirishadi [24].
R.N. Meklenbursevning ta’kidlashicha, ko’k kaptar O’zbekistonda turli-
tuman biotoplarda yashaydi. Respublikaning shimoliy-g’arbiy va janubiy
mintaqalarida u asosan sariq tog’ tuproqli sug’orish tizimlarining tik yon
bag’irlarida uya quradi. Tog’larda esa ularning uyalari turli qoyalarda topilgan
[23].
Janubiy-g’arbiy O’zbekiston sharoitida ko’k kaptarning uya qurish joylari
bo’lib asosan, yirik binolar va uylarning chordoqlari hizmat qiladi.
Masalan: Buxoro, Navoiy va boshqa shaharlarda ko’k kaptarlar ko’pincha
yuqorida qayd etilgan joylarda uya quradi va aksincha jarliklar, qadimgi
devorlardagi o’yiqlar va imoratlarning xarobalarida juda kamdan-kam uchraydi.
Aholi yashaydigan joylarda ular asosan maktab va idoralar binolarining
chordoqlarida va kamdan-kam hollarda yevropacha qurilgan binolar, machit va
maktablarda uya quradi [4].
Samarqand shahrida ham ko`k kaptarlarning asosan yirik binolar, baland
uylarning chordoqlariga qurilgan uyalarini kuzatdik.
S.B. Bakayevning ma’lumotlariga ko’ra, Varganza qo’riqxonasida ko’k
kaptarlar jarliklarda, qirg’oqlarning suv yuvib ketgan joylari va o’yiqlarida, juda
kam miqdorda qo’riqxona idorasining chordog’ida uya quradi. Qorako’l
qo’riqxonasida esa ko’k kaptar faqat imoratlarning chordoqlarida, ko’priklarning
ostida va suv chiqarish inshootlarda uchratilgan [4].
Qizilqum cho’lida N.A. Zarudniy ko’k kaptarlarning uya qurishini eski
yoki kam foydalanadigan quduqlarda, tog’lardagi qoyalarda uya qurishini qayd
etgan. Huddi shu holatlar J.L. Laxanov tomonidan Sulton Bibi qudug’i atrofida,
Shuruk va janubi-g’arbiy Qizilqumning boshqa joylarida kuzatilgan [11, 17].
Uya qurishi .
Uya qurish joylari bo’ib har xil tirqishlar, tokchalar boshqa joylar hizmat
qiladi. Hamma kaptarsimonlar singari ko’k kaptarning uyasi ham juda sodda
27](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_27.png?v=1)
![tuzilgan bo’lib uyada hech qanday to’shak bo’lmaydi. Uya qurish vaqtida
erkak qush uya mateiallartini terib, urg’ochisiga keltirib beradi [24]
T.Z Zohidov, R.I Meklenburstevlarning malumotlariga ko’ra ko’k
kaptarlar uyasini imoratlarining bo’rtib chiqib turuvchi qismlariga, o’yilgan
joylariga, yoki keng tirqishlariga quradi. Uya quruq shoxchalardan ehtiyotsizlik
bilan quriladi [12].
Bizning kuzatishlarimizga ko’ra ko’k kaptarlar imoratlarning chordoqlariga
uya quradi. Nazoratimiz ostidagi uyalarining 10 nafari (90,9 %) baland uylar
binosining chordog’da, 1 (9,1%) nafari yong`oq daraxtida joylashgan edi.
Uyalarining asosiy o’lchamlari 3.1.1 - jadvalda keltirilgan.
3.1.2 – rasm. Ko`k kaptarning chordoqda qurilgan sodda uyi va
tuxumlari.
28](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_28.png?v=1)
![Uya tayyor bo`lgach ko`k kaptarlar tuxum quyishga kirishadi. Birinchi
tuxumlar fevralning boshlaridayoq quyiladi. Lekin N. M. Maslovning
ta’kidlashicha bu tuxumlar ayozli sovuqlar vaqtida nobud bo`ladi [20].
R.N. Meklenbursevning ma’lumotiga ko`ra ko`k kaptarlar bir yilda
4 marttagacha ko`payishi mumkin [24]. Ularning tuxumlari oq rangda ,
ovalsimon bo`lib ularning uzunligi 36.0-44.0 mm ni, eni 27.0-32.0 mmni tashkil
etadi. T.Z. Zoxidov va R.N.Meklenbursevlarning ma’lumotiga ko`ra ko`k
kaptarlar odatda 2 ta tuxum quyadi. [12]
Kuzatishlarimizda ham ko`k kaptarning uyasida 2 ta tuxum bo`lishi
aniqlandi. Tuxumlarning rangi oq, shakli chuzinchoq bo`ladi (3.2.6-rasm).
Tuxumlarning uzunligi maksimal 36 mm, minimal 34 mm, kengligi
maksimal 29 mm ni, minimal 28 mm ni, ogirligi maksimal 12 grammni,
minimal 11 grammni tashkil etadi. Tuxumlarining uzunligi o’rtacha 35.4 mm,
kengligi 28.7 mm, massasi 11.6 grammni bo’ladi (3.1.2-jadval).
3.1.2-jadval
Ko`k kaptar tuxumlarining (mm da). n=22.
O’lchanadigan
kattaliklar Minimal Maksimal O'rtacha Soni (n)
Uzunl igi (mm) 34 36 35.4 22
Kengligi (mm) 28 29 28.7 22
Massasi (gr) 11 12 11.6 22
Tuxumlarini bosib yotishi.
30](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_30.png?v=1)
![Ko`k kaptarlar ham kichik musichalar kabi tuxumlarini birinchisi
qo`yilgandan bosib yotadi. Tuxumlarini bosib yotishda ikkala qush ham ishtirok
etadi, lekin erkagi tuxumlarini kamroq bosadi. Bu ishni asosan urgochisi
bajaradi. Erkagi urgochisini kunning birinchi yarmida almashtirib turadi [24].
T.Z. Zoxidov va R.N. Meklenbursevlarning ma’lumotlariga ko`ra tuxum
bosib yotishi uch xaftagacha davom etadi. [12]
I.A. Dolgushinning ta’kidlashicha ko`k kaptarlarning inkubasiya davri
17 kunni egallaydi. [10]
Bizning kuzatishlarimiz bo`yicha ko`k kaptarlar tuxumlarini birinchisi
qo`yilgandan so`ng bosib yotishga kirishadi. Tuxumlarini ikkala qush
navbatlashib bosib yotadi. Lekin urgochisi tuxumlarini ko`proq bosib yotadi.
Urgochisi tuxum bosayotgan vaqtda erkagi ko`pincha uya atrofida bo`ladi.
Vaqti-vaqti bilan oziqlanish uchun uchib ketadi. Ikkinchi tuxum qo`yilganidan
so`ng tuxum bosish zichligi biroz oshadi.
Tuxumlar ko`prok kunning birinchi yarmida ertalabki soatlarda va
kechqurungi soatlarda uzoq bosib yotiladi. Kunning issiq vaqtlarida tuxumlarini
aylantirib turadi. Eng uzoq uzluksiz tuxum bosish inkubasiya davrining oxirida,
ya’ni polaponlar tuxumdan chiqishi arafasida qayd etilib, tuxum bosayotgan
qush tuxumlarini ikki soat 26 daqiqa (146 daqiqa) uzluksiz bosib yotadi.
Tuxum bosish jadalligi inkubasiya davrining kunlariga qarab o`zgarib
turadi. Masalan, inkubasiya davrlarining dastlabki kunlarida tuxumlar nisbatan
kamroq bosiladi.
31](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_31.png?v=1)
![Tuxumd а n polaponlarining chiqishi va rivojlanishi .
Ko’k kaptarda tuxumlarini bosib yotish birinchi tuxumdan
boshlanganligi sababli polaponlar tuxumdan bir vaqtda chiqmaydi. Ularning
tuxumdan chiqish o’rtasida 1-2 sutka vaqt o’tadi [4].
Tuxumdan endigina chiqqan ko’k kaptar polaponlarning ko’zlari va
eshitish yo’llari yopiq bo’ladi. Tanasi uzun unchalik patli bo’lmagan
yembrional pat bilan qoplangan [24]. Rivojlanishning dastlabki kunlarida
ko’k kaptarlar polaponlarni jig’ildonlaridan ajralib chiqaradigan sutga
o’xshash suyuqlik bilan boqadi. Polaponlar rivojlangan sari bu oziqa
qo`shimcha tarzda turli tuman donlar bilan boqiladi [13].
Bizning kuzatishimizga ko’ra ko’k kaptarlar polaponlari tuxumdan
ko’zlari va eshitish yo’llari yopiq holda chiqadi. Endigina tuxumdan chiqqan
polaponlarning tanasi sariq rangdagi embrional pat bilan qoplangan bo’ladi
(3.1.7-rasm)
3.1.7-rasm. Ko’k kaptarning 1-2 kunlik polaponlari
35](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_35.png?v=1)
![Oziqlanishi va ahamiyati
Ko’k kaptarlar donxo’r qush hisoblanadi. Ular faqat yovvoyi va
madaniy o’simliklarning urug’lari bilan oziqlanadilar. Yovvoyi o’simliklar
urug’idan ko’k kaptarning asosan dukkakli o’simliklar urug’i, madaniy
o’simliklardan bug’doy, makkajo’xori, arpa va sholi donlari uchraydi. Lekin
bu donlarni ular faqat yerdan terib yeydi Shu sababli ularning qishloq
xo’jaligi uchun zarari unchalik katta bo’lmaydi [12].
Ko’k kaptar ov ob`ekti hisoblanadi. Lekin hozirgi kunda ular ovchilar
tomonidan ko’p ovlanmaydi [8].
Ta'kidlanishicha, qushlar ovqatni hajmiga qarab baholab, birinchi
navbatda katta bo'laklarni eyishga intiladi. . Oziqlantirish paytida ular faqat o'z
juftlariga nisbatan o'zini yaxshi tutishadi.
Ular asosan ertalab va kunduzi ovqatlanadilar, bir vaqtning o'zida 17 dan
40 g gacha donni iste'mol qiladilar. Iloji bo'lsa, shahar kaptari oshqozonini ovqat
bilan to'ldiradi, Kaptarlar ko'pchilik qushlardan farqli ravishda suv ichishadi.
Sisari tumshug'ini suvga botirib, o'z ichiga tortadi, boshqa qushlar esa tumshug'i
bilan ozroq miqdorni olib, boshlarini orqaga tashlaydilar, shunda suv tomog'idan
oshqozonga tushadi.
Ko`k kaptarning sutkalik rejimi – bu ozuqa uchun qushning uchishi va
dam olishining navbatlashuvidan iboratdir. Tungi uyqudan keyin quyosh
chiqquncha uyg`onadi va oziqlanadigan joyiga uchib boradi. Agar kaloniya hosil
qilgan bo`lsa, ozuqa joyiga guruh guruh bo`lib uchib boradi. Ko`k
kaptarlarning asosiy oziqlanish joylari g`alla ekinlari yig`ishtirib olinadigan
agrosenozlar hisoblanadi. Bu dalalar koloniyadan 25-35 km uzoqda joylashgan
bo`lishi mumkin.
Sinantrop qushlar odamlar oziq-ovqat qoldiqlarini iste'mol qilishga
moslashgan. Ular gavjum joylarga - shahar maydonlariga, bozorlarga,
shuningdek, liftlarga, chiqindixonalarga tashrif buyurishadi, ular o'zlariga oziq-
ovqat topishlari mumkin. Tananing og'irligi va tuzilishi kaptarlarga
39](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_39.png?v=1)
![3
3.1.10-rasm. Bibixonim Maqbarasi
Ular ayniqsa, Registon maydonidagi Tillakori, Ulug’bek va Sherdor
madrasalari, Go’ri Amir maqbaralarida nisbatan ko’proq ekanligi aniqlangan
Xalqali musicha lar uchun tarixiy yodgorliklar qulay bo’lib, uya qo’yish, dam
olish va tunash joylari bo’lib hisoblanadi. Ular axlatlari bilan obidalar
gumbazlari va peshtoqlarga har xil g’allasimon hamda boshqa o’simliklar
urug’larining tushishi va o’sishi tufayli shikastlaydi, shuningdek axlatlari bilan
obidalarning ifloslanishiga sabab bo’ladi [61].
44](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_44.png?v=1)
![Bu statsiya ko`k kaptarlar uchun q ulay bo‘lgan yashash sharoitlarini
o‘zida mujassamlashtirgan. Ular bu binolarning po g‘ onalariga, q irralariga va
burchaklariga o‘z uyalarini q urishadi. Q a h raton q ish, seryo g‘ in ba h or va kuz,
jazirama yoz kunlarida bu binolar q ushlar uchun bekinish joyi bo‘lib xizmat
q iladi.
Bizning kuzaishlarimizda q ayd etilganidek o`rganilganko`k
kaptarlardan 2 jufti tarixiy obidalar q ushlar uchun q ulay bo’lgan yashash
sharoitlarini o’zida mujassamlashtirgan bo’lib, ularning po g‘ onalari va
burchaklarida uya q urishgan.
Tarixiy obidalar o’zining q urilish materiallari, shakli va joylashishi
jihatidan bosh q a imoratlardan tubdan far q qiladi. Bu binolarda qushlar ko’payish
davomida uyalaridan xas cho’plarni tushirib bir tomondan, ekskrimentlari bilan
boshqa tomondan zarar keltiradi [43].
46](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_46.png?v=1)
![Tashqi ko`rinishida jinsiy dimorfizm kuzatilmaydi. Boshi va bo`yni
ko`kish pushti rangda, tanasining orqa yelka qismi, dum usti, qanotining ustki
qoplovchi patlari jigarrang tusdagi qo`ng`ir rangda bo`ladi. Dum usti patlarida
va orqasining ustki qismida kulrang tus aralashmasi bo`ladi. Tumshug`ining osti
va tomog`i oq rangda, bo`ynining pastki qismi va jig`ildoni pushti-uzum rangda,
qorin va dum osti patlari oqish rangda bo`ladi. Bo`ynining yon tomonlari zang-
uzum rangda bo`lib, patlarining asos qismi qora rangda bo`ladi.
Tanasining yon qismlari kulrang ko`kish tusda qanotining ustki qoplovchi
patlari, birinchi darajali qoquv patlarini qoplovchi patlaridan tashqari xavo rang
ko`kish rangda bo`ladi. Qolgan patlari kulrang, uchi oq va oq rangining ostidan
qora chiziq bo`ladi. Qoquv patlari qoramtir qo`ng`ir rangda. Ko`zi qo`ng`ir,
tumshug`i qora oyoqlari qizil rangda bo`ladi [8].
Tarqalishi
O`zbekistonda O`rta Osiyoning boshqa kichik respublikalari singari
musichaning Streptopeliya senegalenses ermanni kenja turi uchraydi. O`rta
Osiyodan tashqari kichik musicha shimoliy Avg`onistonda, Eron va boshqa
mintaqalarda keng tarqalgan. Kichik musichaning tur areali butun Afrika, Old
Osiyo, Eron, Pokiston va Xindistonni qamrab oladi. [24].
T.Z.Zohidov va R.N. Meklenburyevlarning ma’lumotlariga ko`ra kichik
musicha asosan Afrikada uchraydi. Arabiston, Hindiston va butun old Osiyoda
uya quradi. O`rta Osiyoda kichik musicha faqat janubiy mintaqalarda tarqalgan.
Qizil O`rdadan janubroqda Bishkek va Almatida uyalaydi. Turkmanistonning
faqat eng janubiy qismlarida tarqalgan [12].
Kichik musicha O`zbekistonda keng tarqalgan turlardan biri hisoblanadi.
Respublikaning janubida Surxanaryo vodiysida tog`lardagi axoli yashaydigan
joylargacha tarqalgan. [32,29,23].
Qashqadaryo vohasida kichik musicha barcha axoli yashaydigan joylarda
tarqalgan bo`lib, tog`larda dengiz satxidan 2300metr balandlikkacha ko`tariladi.
48](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_48.png?v=1)
![I.A.Molchanov kichik musichani Nukus atroflari va Qo`ng`irtogning odatdagi
qushi deb hisoblaydi [25].
Mazkur qush Zarafshon vodiysida Arabxona, Xuja Davlat qishloqlarida,
Buxoro shahrida keng tarqalgan [9 ,20,2, 6]
Farg`ona vodiysida musicha eng odatdagi tur bo`lib, faqat axoli
yashaydigan joylarda uchraydi . U inson bilan juda chambarchas bog`liq bo`lib,
axoli yashaydigan joylardan uzoqda umuman uchramaydi. Shaharlardagi
yorug`lik va shovqinlardan cho`chimasdan serharakat ko`chalarda uya quradi
[12].
Internet tizimidagi ma’lumotlarga ko`ra kichik musichalar odamlar bilan
yonma-yon yashab, Aholi yashaydigan joylardan tashqarida deyarli uchramaydi.
Asosan kichik galalar hosil qilib, o`troq xolda hayot kechiradi [34] .
Yashash sharoiti
Kichik musichaning yashash joylari bo`lib turli tuman axoli yashaydigan
joylar hisoblanadi. Ilgari ular paxsa devorli binolarda yashashni afzal ko`rgan
deb aytish mumkin. Xususan, o`tgan asrning 20 yillarida Toshkent shahrining
yangi qurilgan qismida kichik musichalar kam bo`lgan. Hozirgi kunda kichik
musichalar istalgan yangi kvartallarni axoli ko`chib bormasdan oldinroq egallab
olmoqdalar. Aftidan binolarning hususiyatlari bu qushlarni juda kam qiziqtiradi.
[22].
O’tgan asrning dastlabki o’n yilliklarida kichik musichalarni bozorlar,
tegirmonlar va boshqa ko’p miqdorda ozuqa manbaalari bo’lgan joylar o’ziga
jalb qilgan. Hozirgi kunda ular ko’p miqdorda donni sotish va sarflash joylarida
to’planmoqdalar [24].
O.P. Bogdanov va R.N. Meklenburtevlarning ma’lumotlariga ko’ra
kichik musichalar odamlar yashaydigan joylardan uzoqda umuman uchramaydi.
Bundan bir necha yillar ilgari paxsa devorli va yassi tomli imoratlardan
iborat bo’lgan qishloq va shaharlarda yashaganlar[8].
49](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_49.png?v=1)
![Hozirgi kunda ularni zamonaviy turdagi baland bo’yli imoratlarda ham
ko`p miqdorda uchratish mumkin. Umuman olganda bunday binolar so’nggi
vaqtlarda loydan ko’chirilgan uylarni siqib qo’ymoqda bu esa kichik
musichalarni yangi sharoitlarda moslashishga majbur qilmoqda. Aftidan,
imoratlarning zich bo’lishi kichik musichalar uchun katta ahamiyatga ega.
Chunki binolar zich joylashgan joylarda ularning soni ham ko’p bo’ladi.
Unchalik katta bo’lmagan qishloqlarda kichik musichalar qishloqning
markaziy qismida ko’p uchraydi. Uning chekka qisimlarida deyarli uchramaydi
[8] .
Uya qurishi
Barcha o’troq qushlar singari musichalar ham ancha erta uyalashga
kirishadi. Z.L. Satayeva ularning sayrashini fevral oyidayoq qayd etgan. Qish
iliq kelgan yillari musichalarning sayrashi umuman to’xtamaydi. [30]
Haqiqiy bahor havosi kelgani bilan mart –aprel oylarida kichik
musichalarning sayrashlari har tomondan tez-tez eshtilib turadi. Juflashish
juda erta boshlanadi. Ayrim juftlar butun yil davomida ham ajralmaydi.[8].
Uya qurish joyini erkak qush tanlaydi va qulay uya joyini tanlay olgach
biror joyga qo’nib olib, sayrab urg’ochisini chorlaydi [24].
Bizning kuzatishlarimizga ko`ra kichik musichalarning uyalari
devorlarining yoriqlarida, daraxt shoxlarining ayrim qismida joylashgan
bo’ladi. Uya materiallarini erkagi terib keltiradi, urg’ochisi esa erkagi
keltirgan uya materiyallarini uyaga joylashtiradi.
A.I. Ivanovning malumotiga ko`ra kichik musichalar uya joylarini
tanlashda ancha befarq hisoblanadi [14].
Ular odamlardan unchalik cho`chimaydi. Shu sababli istalgan qulay
joylarga uya qurushlari mumkin. A. I. Ivanov oziq-ovqat do`koni derazasi
qarshisida yerdan unchalik baland bo`lmagan joyda kichik musichaning
uyasini topgan. Bundan tashqari kichik musichalar uyalarini suv
50](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_50.png?v=1)
![quvurlarining devoriga mustahkamlashgan joylaridagi qoziqqa, omborxona
va molxonalardagi to’sinlar orasiga , uylarning karnizlariga quradilar .
O.P. Bogdanov va R.N. Meklenbursevlarning malumotlariga ko’ra
kichik musichalarning uyalariga odatda imoratlardagi devor yoriqlarida,
karnizlarda, tomlarning ostida va boshqa joylarda joylashadi. Mualiflarning
takidlashlaricha ular juda kamdan - kam hollarda daraxtlarda va uzum
voyishlariga uya quradi [8].
Bizning kuzatishimizga ko’ra kichik musichalar Samarqand viloyati
Samarqand shahri sharoyitida uyalarini ayvonlarning to’siqlari orasiga, daraxt
shoxlariga, uzum voishlariga, gaz quvurlarining ustiga quradi. Nazorat ostiga
olingan uyalarning bittasi uzum voyishida (14.3%), ikkitasi deraza romi ustida
(28.6%), bittasi ayvon to’sinida (14.3%), bittasi o’rik daraxtida (14.3%), bittasi
yong`oq daraxtida (14.3%), bittasi molxona shiftida (14.3%) joylashgan edi.
Uya joyi tanlanishidan oldin erkak qush g`uvillagan ovoz chiqarib uya
qurishi uchun u bir joydan ikkinchi joyga uchib uylarning karnizlari, to`sinlar
orasini sinchiklab tekshiradi. Qulay uya joyi tanlab olingach erkak qush uya
atrofida turib, g`uvillab urgochisini chaqiradi. Gohi-gohida tik holda balandga
uchib qanotlarini keng yoyib parvoz qilib yana o`z joyiga kelib qo`nadi.
Shundan so`ng urgochi qush uya qurish joyiga uchib ketadi va qushlar uya
qurishga kirishadilar.
Uya qurishda ikkala qush ham ishtrok etadi. Erkagi uya yaqinidagi
xududdan materiallarni terib keltiradi. Urgochisi esa bu uya materiallarini uyaga
joylashtiradi.
Kichik musichalarning uyalari juda sodda tuzilgan bo`lib, uya materiallari
uyaga juda pala-partish joylashtiriladi. Shuning uchun uyaga joylashtirilgan uya
materiallarining ko`pchilik qismi, ba’zi xollarda uyaning o`zi to`liq tushib ketadi
va qushlar uyani yana yangidan qurishga majbur bo`ladi. Uya qurilayotgan
joyning ostida juda ko`plab xas-xashak, kichik shoxchalar va o`simlik
navdalarini uchratish mumkin.
51](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_51.png?v=1)
![Kuzatishlarimizga ko`ra kichik musichalarning uyalari yassi likopcha
ko`rinishida, uya materiallari juda siyrak joylashgan bo`lib, uyaning o`rtacha
diametri 16,3 sm, uya latogining chuqurligi 1,98 sm, uyaning yerdan balandligi
3,8 metrni tashkil etadi (3.2.1-jadval)
Kichik musichalar uya materiallari sifatida bir yillik va ko`p yillik o`tchil
o`simliklarning poyalari, daraxtlarning mayda shoxchalari va navdalaridan
foydalanadi. Uya materiallari yerdan teriladi.
Tuxum qo’yishi
Uya tayyor bo`lgach kichik musichalar tuxum qo`yishga kirishadi.
Adabiyotlardagi ma’lumotlarga ko`ra kichik musichalarning eng erta tuxum
qo`yishi fevral oyining oxirlarida kuzatiladi. Masalan, O.P.Bogdanov
Samarqandda eng erta qo`yilgan tuxumlarni 27 fevralda topgan.
R.N.Meklenbursev kichik musichalarning nikoh o`yinlarini fevral
oyining o`rtalarida kuzatgan [22].
Tog`lardagi qishloqlarda uyalash ancha kech boshlanadi. Masalan, A.I.
Abdusalyamov Zarafshon daryosining yuqori oqimida 4-mayda bitta tuxum
bo`lgan uyani topgan. Uyalashni oxiri sentyabr oyiga to`g`ri keladi. Eng kech
qo`yilgan tuxumlar A.Bogdanov tomonidan Samarqandda topilgan.
S.B. Bakayev Dushanbeda endi uya qurayotgan kichik musichalarni
7-sentyabrda ko`rgan, shuningdek muallif tomonidan 9-sentyabrda tutib olingan
erkak qushning jinsiy gonadolari hali ancha yirik ekanligi kuzatilgan. A.I.Ivanov
kichik musichalarning g`urulashini kuzda 20-25 sentyabrga qadar eshitilib
turganligini ta’kidlaydi. [1, 4, 6]
Bizning kuzatishlarimizga ko’ra uyadagi tuxumlar soni odatda 2 ta bo`lib,
tuxumlarining rangi oq bo`ladi. Uning o`lchamlari esa 25,4-28,6X19,2-22,0 mm
ni tashkil etadi.
T.Z. Zohidov va R.N.Meklenbursevlarning ma’lumotlariga ko`ra kichik
musichalarning uyalarida ko`pincha 2 ta kamdan-kam hollarda 3ta, ba’zan esa
faqat bitta tuxum bo`ladi. [12]
54](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_54.png?v=1)
![Kichik musichalar tuxumlarini birinchisi qo`yilganidan keyin bosib
yotadi. Ikkinchi tuxum qo`yilganidan keyin esa tuxumlarni bosib yotishi
jadalligi oshadi. Tuxumlarini har ikkala qush navbatlashib bosib yotadi. Kechasi
uyaga urgochi qush qoladi. Erkagi uya atrofida tunaydi. Tuxumlarini bosib
yotish 14-15 kun davom etadi [24].
T.Z. Zohidov va R.N. Meklenbursevlarning ma’lumotlariga ko`ra tuxum
bosib yotish ya’ni inkubasiya davri 14 kun davom etadi. Kuzatilgan uyalarning
birida tuxumlar 1 va 2 avgustda qo`yilib, 16- avgustda polaponlar ochib chiqqan.
[12]
Bizning kuzatishlarimizga ko`ra kichik musichalar tuxumlarini birinchi
tuxum qo`yilganidan so`ng bosib yotishga kirishadi. Lekin bu vaqtda tuxum
bosish zichligi unchalik yuqori bo`lmaydi. Tuxum bosayotgan qush tez-tez
uyadan uchib chiqib uya atrofidagi biror joyga qunib olib patlarini tozalab
o`tiradi. Ikkinchi tuxum quyilgandan so`ng tuxum bosish jadalligi nisbatan
oshadi. Tuxumlarini erkak va urgochisi navbatlashib bosib yotadi, lekin
urgochisi bu jarayonda ko`proq ishtirok etadi.
Kichik musichalarda tuxumlarini bosib yotish jadalligi yuqori bo`ladi.
Tuxumlar kun davomida juda uzoq vaqt bosib yotiladi. Tuxumlari asosan
qishning birinchi yarmida, ya’ni ertalabki soatlarda juda zich bosib yotiladi.
Tuxum bosish davri 15 - 16 kunni o’z ichiga oladi. Tuxum bosish davrida
tuxumlar massasi o’zgaradi.
Kunning issiq vakqlarida tuxum bosayot qush vaqti-vaqti bilan
tuxumlarini aylantirib turadi.Eng uzoq uzluksiz tuxum bosish inkubasiya
davrining oxirida kuzatilib tuxum bosayotgan qush tuxumlarini 2 soat 18 daqiqa
to`xtovsiz bosib yotdi.
57](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_57.png?v=1)
![Kichik musichalar tuxumlarini birinchisi qo`yilgandan boshlab bosib
yotganligi sababli polaponlarining tuxumdan chiqishi 1-2 kun davom etadi.
Tuxumdan endigina chiqqan polaponining og`irligi 4,8-7,2 gramm bo`ladi.
Rivojlanishning birinchi kunida uning og`irligi 8,5-10,0 grammga yetadi.
Shundan so`ng uning og`irligi kuniga o`rtacha 6,5 grammga oshib boradi.
To`qqiz kunligidan boshlab ularning o`sish jadalligi pasayadi va 18
kunligigacha uning og`irligi har kuni o`rtacha 2,0 grammdan oshib boradi.
Yigirma to`rtinchi kunga borib polaponlarning o`sishi to`xtaydi. Ular oziqlana
boshlaydi. Uyani bundan 2-3 kun oldin tark etadi [24].
Tuxumdan chiqqandan keyin dastlabki kunlarda kichik musichalar
polaponlarini kuniga 3-4 marta jig`ildonidan ajratib chiqarilgan suyuqlik bilan
boqadilar. Beshinchi kundan boshlab qo`shimcha tarzda katta yoshdagi qushlar
ularning kuniga 2-3 martadan donlar va xar xil o`simliklarning urug`lari bilan
oziqlantiradilar. Kunning issiq vaqtlarida katta yoshdagi qushlar polaponlariga
ikki martagacha suv ham keltirib turadilar. Rivojlanishning beshinchi kunigacha
kichik musicha polaponlari ko`proq uxlaydilar va faqat oziqlaninshi hamda axlat
tashlash uchun uyg`onadilar [24].
O.P.Bogdanovning ma’lumotlariga ko`ra kichik musicha polaponlprining
uyada rivojlanishining yarim oy yoki undan ko`proq vaqt davom etadi. Shunday
qilib kichik musichalarning bir marta ko`payish sikli bir oydan ortiqroq vaqtni
o`z ichiga oladi . [6]
Bizning kuzatishlarimizga ko`ra kichik musichaning bir kunlik polaponi
ko`zi va eshitish teshiklari yopiq, nimjon, tanasi sarg`ish embrional pat bilan
qoplangan bo`ladi. Bir kunlik polaponning o`girligi o`rtacha 9,2 grammni
tanasining uzunligi 50,5 mm ni tashkil etadi.
Rivojlanishning to`qqizinchi kunida polaponlarining qoquv patlari va
dum patlarining murtaklari paydo bo`lib, u mos ravishda 8,5 va 10,0 mmni
tashkil etadi.
Rivojlanishning o`n to`qqizinchi kuniga borib polaponlarning og`irligi
150,6 gramga yetadi. Shundan so`ng ularning og`irligi kamayib boradi va
60](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_60.png?v=1)
![Kichik musichalarning oziqlanishi to`g`risida adabiyotlarda ma’lumotlar
juda kam. Ularning jig`ildonlarida arpa, oq jo`xori, yung`ichqa urug`i, qovun
urug`lari topilgan [11].
Otib o`ldirilgan 6 ta kichik musichalarning jig`ildonlarida ko`p miqdorda
mosh, bugdoy, arpa va ko`plab yovvoyi o`simliklarning urug`lari hamda qovun
va pomidor urug`lari borligi aniqlangan [10].
Kichik musichalar odatda yerga to`kilgan donlar bilan oziqlanadi.
Shuning uchun ular ekinlarga va donlarga zarar yetkazmaydi. Lekin ba’zan
ular tegirmonlarda guruch saqlanadigan omborxonalarga va bozorlarda don
sotiladigan rastalarda oziqlanadi. Qishloqlarda ba’zan uy parrandalarining
ozig`iga sherik bo`lishi mumkin [10].
Kichik musichalar soning unchalik yuqori emasligi hisobga olinsa,
ularning zarari unchalik katta emasligiga ishonch hosil qilish mumkin.
Kichik musicha qishloq va shaharlar sharoitiga estetik ahamiyatiga ega.
shubxasiz ular qishloq va shaharlarimiz bog`larining bezagi hisoblanadi [12].
3.2.8 rasm. Jig`ildoni yorilgan kichik musicha.
3.2.4-jadval
63](https://docx.uz/documents/0ae6fe1f-eefe-416a-9761-544efc964b6a/page_63.png?v=1)
Samarqand shahrida uchrovchi kaptarsimonlar turkumiga mansub qushlarning uyalash ekologiyasi