Samarqand shahrining manzarali daraxtlari va ularning fenologiyasi va gul changlarining tasnifi
![Kirish
Mavzuning dolzarbligi : Tabiatdagi barcha tirik mavjudotlarni o‘simliklar
olamisiz tasavvur etib bo‘lmaydi. O‘simliklar qadim zamonlardan shu kunga qadar
tabiatda va insonlar xayotida katta rol o‘ynab kelmoqda. O‘simliklar o‘yimiz
derazasida, stolimiz ustida, xovlimiz atrofida, ko‘chalarda, bog‘larda hiyobonlarda
insonlarga estetik zavq beradi. Manzarali o‘simliklar shahar va qishloqlarni
ko‘kalamzorlashtirish, istiroxat bog‘lari, ishlab chiqarish binolari va turar joylarni
bezatish uchun o‘stiriladi. Manzarali daraxtlar chiroyi, barglari, gullari, mevalar
rangi, tanasining g‘aroyib shakllari (shoxlari osilgan, soyabonsimon, ustunsimon)
bilan tavsiflanadi. Ko‘pgina daraxt va butalar h avoda uchib yuruvchi modda
fitonsidlarni ajratib chiqaradi. Bu esa havodagi mikroblarni faolligini bir necha
marttaga kuchsizlantiradi.
Inson va tabiat bir - biri bilan chambarchas bog’liq. Shahar va qishloqlarda
turli bog’lar, parklar, dam olish maskanlari barpo qilinmoqda. Moddiy va
ma’naviy o’sish madaniy hordiq chiqarish, qishloqlarni obodanlashtirish, turli
tuman qurilishlar va ular atrofini ko’kalamzorlashtirish ishlariga katta ahamiyat
berilmoqda. [ 12, 25 ].
Shahar sharoitida o’simlik dunyosining salomatlikni saqlashdagi roli
bebaholigini ko’pchilik yaxshi bilishadi. O’simlik dunyosi daryolarimizning
sersuvligini, yerlarimizning namligini saqlashda, yer ko’chishining oldini olishda
juda kata ahamiyatga ega. U – hayvonot dunyosiga boshpana, inson va hayvonlar
uchun oziq-ovqat manbai, aholi uchun hordiq chiqaradigan saylgoh. Hayot uchun
bebaho oksigan ishlab chiqaruvchi «fabrika».[ 13, 18 ]
Shahar sharoitida o‘simliklarning bo‘lishi albatta aholining yashashi va
salomatligi uchun qo‘laylik yaratadi va ular ahvolini yaxshilaydi. S h u bilan birga
bir qancha a llergik kasalliklarni ng keng tarqalishi ga xam sabab bo‘ladi. O‘simlik
2](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_2.png?v=1)
![bayon qilingan. U ingliz shifokori Jon Bostokga tegishli u ko'z va ko'krak
qafasining davriy shikastlanishining klinik holatini tasvirlab bergan. Bostok
kasallikning ko'rinishi mavsumiy ekanligini payqab, uning allergiya bilan
bog'liqligini taxmin qildi, shu sababli kasallik "pichan isitmasi" deb nomlandi.
1831 yilda Jon Eliotson o't o‘simliklarning gulchanglari mavsumiy xatarning
sababi ekanligini aytdi. Faqat 1873 yilda Charlz Bleykli pichan isitmasi
etiologiyasini aniqladi[16]. Blekli burun shilliq qavatiga surtilgan gulchanglar rinit
alomatlarini keltirib chiqarishi mumkinligini va pichan isitmasi bilan og'rigan
bemorlarning terisiga surtilgan gulchang ekstrakti pufakchalar paydo bo'lishini
aniqladi. Shunday qilib, pichan isitmasi etiologik omili o'simlik gulchanglari
ekanligini isbotladi. O'zining tadqiqot natijalariga asoslanib, Blekli polen
allergiyasini tashxislash uchun teri va xavo tomchili testlarni ishlab chiqdi[15].
Allergologiya immunologiyaning yangi va muhim sohasi sifatida
K.Landshtayner (1900-1901) tadqiqotlari va qon guruhlari haqidagi fan
izoimmunologiyaning rivojlanishi bilan deyarli bir vaqtda shakllana boshlaydi.
Shunday qilib, "yuqori sezuvchanlik" atamasi 1903 yilda Richet va Portier
tomonidan olib borilgan tadqiqotlar natijasida paydo bo'ldi [33]. Ular ko'rsatdiki,
gvineya cho'chqalarini fizaliyani qichituvchi hujayra toksini bilan immunizatsiya
qilish oqsilni tomir ichiga yuborish orqali hayvonlarni sezgir qiladi va bir xil
antigenni takroran qo'llash nafas olishda qiyinchilik, o'pka shishi va o'limga olib
keladi. Oqsilning dastlabki qabul qilinganidan keyin paydo bo'lgan yuqori
sezuvchanlik reaktsiyasi anafilaksi (yunoncha: Ana - emas, phylaxos - himoya) deb
ataldi, bu keyinchalik darhol yuqori sezuvchanlik reaktsiyasining prototipiga
aylandi. Mualliflar, shuningdek, anafilaktik shokning boshqa yuqori sezuvchanlik
holatlari bilan aloqasi haqida bir qator taxminlarni ilgari surdilar. Richet va Portier
ta'kidlashicha, inson anafilaksi, ko'pchilik boshqa allergik reaktsiyalardan farqli
o'laroq, irsiy emas; va allergenlarni tabiiy ravishda olib kelmaydi.
Allergik kasalliklar ma'lum bir ekologik omil ta'siriga sezgirlik
(sezuvchanlikning oshishi) bilan rivojlanadi. Pollinoz bilan o'tlar va daraxtlarning
10](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_10.png?v=1)
![gulchanglari bunday omil sifatida ishlaydi. Hajmi atigi 10-50 mikron bo'lgan
kichik gulchanglar bemorning terisi va shilliq pardalarida joylashib, tananing
o'ziga xos reaktsiyasini keltirib chiqaradi. Pollinoz ("pichan isitmasi") lotincha
"polen" - gulchang so'zidan kelib chiqqan. Qoida tariqasida, kasallik bolalik yoki
yoshlik davrida rivojlanadi. Kasallik siklik davom etadi, allergen paydo bo'lishi
paytida kuchayadi va u yo'qolganda remissiyaga o'tadi. Olimlarning fikriga ko'ra,
dunyo aholisining 10-15 foizi gulchang allergiyasidan aziyat chekadi. Ko'pincha
pollinoz quruq va issiq iqlim sharoitida, changlanadigan o'simliklarning ko'plab
turlari o'sadigan hududlarda sodir bo'ladi. Bemorlarning aksariyati
metropoliyalarda yashovchi 10-30 yoshli yoshlardir. Qishloq aholisida pollinoz
kamroq kuzatiladi. Pollinoz ko'pincha ayollarda rivojlanadi Kasallik darajasiga
ekologik, iqlimiy va geografik omillar ta'sir ko'rsatadi.
Pollinoz - bu o'simlik changiga mavsumiy allergik reaktsiyalar majmuasi.
Kasallik rinit, dermatit, kon'yunktivit, allergik tabiatning astmatik bronxit bilan
namoyon bo'ladi. Burun va ko'z shilliq qavatining shishishi, burun tiqilishi, burun
oqishi, aksirish, yo'talish, bo'g'ilish, hidning buzilishi, qichishish va teri toshmasi
bilan tavsiflanadi. Tegishli davolanishsiz u progressiv kursga ega bo'lib, bronxial
astmaga aylanishi mumkin. Rinoskopiya, allergiya testlari, rinotsitogramma
tadqiqotlari yordamida tashxis qo'yilgan. Davolash - antigistaminlar, topikal
kortikosteroidlar yordamida olib boriladi.
Allergiya kasalliklarining sabablari: Pollinozning kuchayishi davri ma'lum
daraxtlar va o'tlarning gullash davriga to'g'ri keladi. Y o ng ’ oq, eman, tuya va qayin
gulchanglariga allergiyasi bo'lgan bemorlar aprel va may oylarida pichan isitmasi
kuchayadi. Bundan tashqari Iyun va iyul va avgust va sentyabr oylarida chang
hosil qiladigan o’simliklarning gulchanglariga allergiyasi bo'lgan odamlarda
kasallik belgilari paydo bo'ladi [19,26,41] .
Klinik ko'rinishlarning darajasi ob-havoga bog'liq. Shamolli, quruq ob-havo
sharoitida havodagi gulchanglarning kontsentratsiyasi oshadi va pollinoz belgilari
11](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_11.png?v=1)
![tomizilsa, shilliq qavatning shishishi davom etadi. Ko'z va burun shilliq qavatining
izlarini o'rganishda eozinofillarning aniqlanishi kasallikning allergik xususiyatini
tasdiqlaydi. Pichan isitmasi rivojlanishiga sabab bo'lgan o'ziga xos allergenni
aniqlash uchun bir qator testlar va teri allergiyasi testlari o'tkaziladi.
Allergiya kasalligini davolash. Allergen bilan aloqani minimallashtirish
lozim. Pollinozli bemorga ko'chada, ayniqsa quruq va shamolli ob-havoda
o'tkaziladigan vaqtni qisqartirish tavsiya etiladi. Derazalarni ochish tavsiya
etilmaydi. Siz o'simlik polenini ushlash uchun mo'ljallangan maxsus havo
tozalagichlardan foydalanishingiz kerak, o'zaro allergiyaga olib kelishi mumkin
bo'lgan ba'zi oziq-ovqatlarni dietadan chiqarib tashlashingiz kerak. Yengil pichan
isitmasi bilan bemorga antigistaminlar buyuriladi (og'iz orqali yuborish uchun -
astemizol, feksofenadin, loratadin, mahalliy - levokabastin va azelastin spreylari).
Ogir kechadigan allergiya kasalliklari bilan og'rigan bemorga mahalliy
glyukokortikosteroidlarni (triamsinolon, flutikazon, mometazon, beklometazon va
boshqalar) qo'llash tavsiya etiladi. Bronxial astmada glyukokortikosteroid
preparatlari qo'llaniladi. Virusli, bakterial, qo'ziqorin infektsiyalari va
immunitetning buzilishi bilan birga glyukokortikosteroidlarni ehtiyotkorlik bilan
ishlatish kerak.
Jiddiy pollinozda mahalliy glyukokortikosteroidlar umumiy antigistaminlar
bilan birlashtiriladi. Agar bemor og'ir burun tiqilishi haqida tashvishlansa, bir
haftadan ko'p bo'lmagan muddatga nafazolin, ksilometazolin, oksimetazolin
buyurish mumkin. Shuni esda tutish kerakki, bunday dori-darmonlarni uzoq
muddat qo'llash dori-darmonli rinitning rivojlanishiga olib kelishi mumkin. Burun
yo'llarining torayishi bilan birgalikda og'ir pollinoz jarrohlik davolash uchun
ko'rsatma hisoblanadi. Operatsiya turbinatlarni qisman olib tashlashdan iborat
bo'lib, turli usullar bilan, shu jumladan lazer yordamida amalga oshirilishi
mumkin [ 30,34 ] .
Allergiya kasalligi bilan kurashda eng samarali vosita allergenga xos
immunoterapiya hisoblanadi. Davolash rejimi bemorning tanasiga allergenning
13](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_13.png?v=1)
![o’rmonlarining timsoli hisoblanadi, tanasi manzarali xususiyatga ega, landshaft
qurilishida keng ekiladi.
Sharq chinori (Platanus orientalis). Vatani Sharqiy va Kichik Osiyo,
Bolqon viloyatlari hisoblanadi. Bo’yi 25 metrdan 50 metrgacha, diametri 4
metrdan 20 metrgacha bo’ladi. Jaydari- manzarali o’simliklar ichida eng yirigidir.
Po’stlog’i ko’kimtir yashil rangli bo’lib, har yili ajralib, tushib turadi. Barglari
yirik, plastinkasi panjasimon qirqilgan, aprel-may oylarida barg yozib, oktyabr-
noyabr oylarida bargi to’kiladi. Gullashi aprel-may oylarida, mevasi oktyabrning
oxirida pishadi. Mevasi qish davomida novdalarda osilib turadi. Sharsimon to’p
mevalar bahorda barg yozishi bilan tushib ketadi. Urug’lari shamol yordamida
tarqaladi. Urug’i tukli bo’lganligi uchun uni yig’ish vaqtida hushyor bo’lish, nafas
yo’llarini berkitib olish lozim. Aks holda tukchalar nafas yo’llariga tushsa, shilliq
pardasini qitiqlaydi, natijada kishida yo’tal boshlanadi. Ko’zni yallig’lantirishi
mumkin.
Chinorlarning shox-shabbasi keng, soyasi qalin, chiroyli manzarali o’simlik
bo’lganligi uchun xalqimiz uni ardoqlab o’stiradi.
Sernam tuproqlarda chinor tez o’sadi. Uning yana bitta ahamiyatli tomoni, hech
qanday kasallikka uchramaydi .
Chinorlar urug’idan tez ko’payadi, hatto ariq bo’ylarida, gulxonalarda o’z-
o’zidan ko’karganlarini ko’rish mumkin, qalamcha bilan ham ko’payadi.
Chinorlarning yog’ochi jilvali, qattiq va yengil bo’lganligi sababli undan mebellar,
fanera, parket va duradgorlik asboblarini tayyorlashda keng ishlatiladi [ ].
Terak ( Populus pyramidalis ). Baqa terak, mirzo terak, piramidal terak, qora
terak, Xitoy teragi kabi turlari shaharning tutun, is, chang va to’zonlariga bardosh
beradi. Shuning uchun ham bu daraxt O’zbekistonning sanoat rayonlariga, ixota
daraxtzori, daryo, hovuz to’g’on, yirik sug’orish kanallari bo’ylariga ko’plab ekish
tavsiya etiladi.
Terak tez o’sadigan daraxt bo’lib, ildiz sistemasi chuqur joylashadi, tanasi
to’g’ri va yo’g’on bo’lib o’sadi. O’rta Osiyo sharoitida tanasining yo’g’onligi 1 m
25](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_25.png?v=1)
![2.3 -rasm Salix bobylonica
Majnuntol Mesopotamiyada tabiiy tarqalgan. Kavkazda va Markaziy Osiyo
respublikalarida manzarali o‘simlik sifatida qadimdan ariqlar, hovuzlar bo‘yiga
ko‘p ekilgan. SHox-shabbasi egilib o‘sganligidan juda chiroyli manzarali ko‘rinish
yuzaga keltiradi. Majnuntol suv havzalari chekkalarini ko‘kalamzorlashtirishda
keng qo‘llaniladi. Suv bo‘ylarida landshaftli kompozitsiyalar yaratishda istiqbolli
tur hisoblanadi . [ ].
Eldor qarag‘ayi (Pinus e ldarica) Tabiiy sharoitlarda 12-15 metr
balandlikkacha o‘sadi . Ushbu qarag‘ay turi MDHda o‘suvchi eng janubiy qarag‘ay
turi hisoblanadi. Eldor qarag‘ayi toshloq erlarda o‘sib, bu erlarda yog‘uvchi 200
mm yillik yog‘in miqdori bilan qanoatlanadi. YOzgi oylarda yomg‘ir butkul
yog‘maydi. Bu erlarda ular alohida daraxt yoki kichik qarag‘ayzorlar ko‘rinishida
o‘sadi. Aprelda gullaydi , qubbalari 2 yil davomida (20-22 oy ) etiladi , 3-4 yili
ochiladi va urug‘lari atrofga yoyiladi . 2007-2008 yilning qahraton qishida
O‘zbekiston sharoitlari uchun kam uchraydigan sovuqlar (-28 oS ) qayd etildi .
Samarqand shahriga ekilgan eldor qarag‘aylarining 70-80% saqlanib qoldi yoki
qisman zararlandi .
27](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_27.png?v=1)
![Urug ’ lari silliq , yaltiroq , asos qismida oq dog ’ i bor . Yil bo ’ yi ayniqsa gulash
davrida ajoyib manzara beradi . Vatani Bolqon yarim oroli , Shimoliy Gretsiya .[31] .
Kashtan daraxti sekin o ’ sadi , soyalikka bardosh beradi , sersuv joyda yaxshi o ’ sadi
va organik o ’ gitlar bilan ishlangan yumshoq yerlarda tez o ’ sadi . Bu daraxtning yon
tomoniga ketgan ildizlari juda baquvvat bo ’ ladi . U yoshartirishga va shox -
shabbasini ko ’ proq qaychilashga bardosh bera olmaydi . Buni ko ’ chirib o ’ tqazish
uchun ildiz sistemasi uni o ’ rab turgan tuproq bilan birga olinishi kerak . Bu daraxt
yangi yig ’ ib olingan urug ’ ini ekish yo ’ li bilan ko ’ paytiriladi . Urug ’ i ko ’ lamda har
klogramga 6 kg nam qum aralashtirib quyish yo ’ li bilan stratifikatsiya qilinib ,
so ’ ngra ekiladi .
2.8- rasm Aesculus hippacastanum L .
Buning urug ’ ini qo ’ lda yig ’ ishtirib olishga to ’ g ’ ri keladi , chunki asphalt
ko ’ chaga to ’ kilgan urug ’ yorilib o ’ zining ko ’ karuvchanligini 30% ga va undan
ko ’ proq yo ’ qotadi [ 6 ] .
33](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_33.png?v=1)
![2.3. Tadqiqot uslublari
Samarqand shahridagi manzarali daraxtlar va ularning gul changlar
morfologiyasini o’rganish bo ’ yicha t adqiqotlarimizni 202 2 yilda Samarqand shahri
sharoitida o‘sayotgan manzarali daraxtlardan yig‘ilgan gerbariylar va ularning gul
changlarini yig‘ishdan boshladik. S h u bilan birga sharoitga moslashgan va
introduksiya qilingan manzarali o‘simliklarni gullash biologiyasi bo‘yicha
tadqiqotlar olib bordik. S h ahrimizdagi manzarali daraxtlar asosan igna bargli, doim
yashil o‘simliklar h isoblanadi.
Samarqand shahrida o’chraydigan manzarali daraxtlarni aniqlashda М.М.
Набиев, Р.Ю.Казакбаев «Определитель декоративных деревьев и
кустарников Узбекистана»[30], A. Ҳамидов, М. Набиев, Т. Одилов
«Ўзбекистон ўсимликлари аниқагичи»[7] dan foydalanildi. Bundan tashqari
http://www.rfbr.ru/rffi/ru/project_search/o_146570. elektron saidlardan
foydalanildi. O‘simliklarning xayotiy shakllari va amaliy ahamiyatini o‘rganish
bo‘yicha ilmiy adabiyotlar, internet manbalaridan foydalanildi. Ingnabargli
manzarali o’simliklarning chang lanish davri fevral oyining birinchi o’n kunligiga
to’g’ri keldi .( Thuja orientalis, Cupressus arizonica, Juniperus virginiana).
34](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_34.png?v=1)
![Shumtolbarg zarang. Bu daraxt shahar ko’kalamzorlarida eng ko’p ekilib,
Amerika zarangi nomi bilan ham mashhurdir. Bu o’simlik tez o’sadi, shox-
shabbasi serbarg bo’lganidan yerga qalin soya soladi. Sovuqqa, qurg’oqchilikka,
issiqqa hamda shaharning og’ir sharoitiga bardosh beradi. Har qanday yerda
o’saveradi [5].
Shaharning bog’ va parklarida bu daraxtning bo’yi 18-22 mga yetadi.
Urug’ini, qalamchasini ekish va novdasini parxish qilish yo’li bilan ko’paytiriladi.
Aprelda barg yozmasdan oldin yoki yozish bilan bir vaqtda gullaydi. Guli ikki uyli,
yashil rangda, barg qo’ltig’ida to’p-to’p bo’lib joylashadi. Urug’i sentyabrda
pishadi.
Zarang daraxtining yuqorida ko’rsatib o’tilgan asosiy turlaridan boshqa,
yani bir manzarali xili borki, uning yaprog’i uzun, oqish, ko’kishsimon dog’lar
bilan ola-bula bo’lib ko’rinadi yoki cheti oltin rang hoshiya bilan o’ralgan bo’ladi.
Shumtolbarg zarangning bir qancha kamchiliklari ham bor. Jumladan 10-15
yoshga kirgach o’sishi susayadi, so’ngra batamom to’xtab qoladi. Bunda eng
avval uning yuqorisida qurigan shox va novdalar paydo bo’ladi. Bu hodisa ayniqsa
ko’cha chetidagi daraxtlarda ravshan ko’rinadi. Yaprog’i juda barvaqt paydo
bo’lishi sababli ko’pincha qora sovuqdan shikastlanadi. Buning ustiga bu yaproqlar
barvaqt (avgustdayoq) sarg’ayib to’kilib ketadi. Keksa daraxtlarning tanasi qiyshiq
bo’lib har xil kattalikdagi o’siqlar bilan qoplanadi [5].
Shaharning ko’kalamzorlashda bu daraxtdan qisqa muddatli ko’kalamzor
qilish uchun foydalanish mumkin. Lekin uni sekin-asta boshqa uzoq umrli
qimmatbaho daraxtlar bilan almashtirishga to’g’ri keladi.
Katalpa daraxti (catalpa). Manzarali bog’dorchilikda bu daraxtning oddiy
katalpa, Spetsioz katalpasi va Bunge katalpasi ismi bilan yuritiladigan turlari
ekiladi. Churoyli gullaydigan bu daraxtlar begoniya oilasiga kiradi.
Oddiy katalpa daraxtidagi barglar yaxlit yirik bo’lib, <<siren>> yaprog’iga
o’xshaydi. Guli yirik, oq tusda, qo’ng’iroqsimon bo’lib, katta guldastaga erkin
joylashgan mevasi qo’zoqdan iborat, bo’yi 30 smga yetadi. Bu daraxtning shox-
43](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_43.png?v=1)
![shabbasi yaxshilab parvarish berilmasa tanasi egri-bugri bo’lib qoladi. Yog’ochi
kul tus, qo’ng’ir rangda, o’zagi binafsha tusda juda yengil, yumshoq, ammo quruq
holatida ancha pishiq bo’ladi.
Bunge katalpasi. Bu daraxt ham shox-shabbasini g’uj o’sishi bilan
parklardagi manzarali daraxtlardan biri hisoblanadi. Yaprog’i yirik, bo’yi 20 smga,
eni 16 smga yetdi ikki yonida tishchali o’yig’i bo’ladi. Mevasi uzun silindrik
qo’zoqdan iborat bo’lib, bo’yi 25 sm va undan oshadi, xomlik vaqtida sirti
yopishqoq shira bilan qoplangan bo’ladi. Katalpaning bu turi shaharning manzarali
bog’larida va parklarida kam uchraydi. Katalpa daraxti urug’ini ekish yo’li bilan
ko’paytiriladi. Buning urug’ini mart oxirida yoki aprelning boshlarida ekishga
to’g’ri keladi. Urug’i ekish oldidan suvga bir necha vaqt solib ivitiladi. Bu daraxt
qalamchalash va ildiz bachkilarini ekish yo’li bilan ham ko’paytiriladi [5].
Yapon soforasi (sophora japonica). Bu o’simlik juda yaxshi manzarali
daraxt bo’lib dukkaklilar oilasiga kiradi. Daraxtning bo’yi 15-20 metrga yetadi,
shox-shabbasi deyarli sada shaklida bo’ladi.
Bu daraxt manzarali bo’lishi, tez o’sishi tanasi silliq va tekis, yaproqlari
patsimon joylanishi, sarg’ish gullarining to’da-to’da bo’lib joylanishi, yaprog’ining
kech to’kilishi, dorivorlik xususiyati va boshqa yaxshi xislatlari tufayli ustun
turadi.
Yapon soforasi qurg’oqchilikka chidaydi, zararkunandalar bilan
shikastlanmaydi. Iyun-iyulda gullaydi, mevasi cho’tkasimon dukkakdan iborat,
urug’i mayda, dumaloq va yaltiroq, bu daraxt urug’ini ekish yo’li bilan
ko’paytiriladi. Yog’ochi och sariq, o’zagi qo’ng’ir tusda, qattiq va elastik bo’ladi.
Gledichiya (Tikan daraxti). Bu manzarali daraxt dukkaklilar oilasidan
bo’lib, bo’yi 20-30 metrga yetadi. Bu tez o’sishi, qurg’oqchilikka hamda
shaharning noqulay sharoitlariga bardosh berishi bog’ bog’ zararkunanda va
zamburug’ kasalliklari bilan kasallanmasligi, O’zbekiston sharoitida qish
sovuqlaridan mutlaqo shikastlanmasligi bilan ajralib turadi. Gledichiya daraxti
shox-shabbasi, nafis barglari tufayli juda ko’rinishlidir. Yaprog’i to’q yashil,
44](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_44.png?v=1)
![joylashgan, meva beruvchi shoxchalar, bularda barglar to’p-to’p bo’ladi. Barglari
yelpig’ichsimon, yirik uzunligi 10 sm va eni 10-12 sm, chetlari tekis,bir oz egri-
bugri, barg bandining uzunligi 10-12 sm. Ginkgo may-iyun oylarida gullaydi.
Gullari mayda va ko’rimsiz. Mevasi oktabr-noyabr oylarida pishadi. Mevasi
cho’ziq, tuxumsimon, olxo’ri mevasiga o’xshash qo’lansa hidli. Ginkgo o’zining
yaltiroq-yashil va yirik barglari bilan bahor va yoz fasllarida o’ziga xos chiroyli
manzara hosil qiladi. U hozirgi vaqtda tabiiy holda Xitoyda o’sadi [23].
Ginkgo urug’idan yaxshi unadi. Mevasi kuzda yig’ib olinib, yaxshilab
quritiladi. Danagini bahorda va kuzda ham ekish mumkin. Ginkgo tuproq
tanlamaydi. Uni hovlilarga, bog’larga, xiyobonlarga ekib ko’paytirish mumkin. U
ekilgandan to yaxshi rivojlanib olguncha ko’p suv talab etadi. Shuning uchun uni
tez-tez sug’orib turish kerak. Bir yilda ko’chatlarning bo’yi 20-25 sm ga yetadi.
Ginkgo 2000 yil yashaydi. Samarqandda 1873-yillarda ekilgan. Hozir uning asriy 2
tupi o’sib turipti-“erkak” tupi Samarqand Davlat Universiteti Tabiiy fanlar fakulteti
biologiya bo’limi hovlisida, “urg’ochi” tupi shahar hokimiyati hovlisida. Har yili
urug’ qiladi, urug’lari yaxshi unadi. Xitoy va Yaponiyada madaniy navlari
yaratilgan, mevali daraxt sifatida foydalaniladi, barglari dorivorlik xususiyatiga
ega. 20-25 sovuqqa ham chidaydi (3.1.1-rasm.) [33].
Yirik gulli magnoliya (Magnolia grandiflora). Magnoliya barglari doim
yashil nihoyatda go‘zal daraxtdir. Uning balandligi 25-30 metrga etadi.
Barglari oddiy, doim yashil, seret, cheti tekis bo‘ladi. Gullari bittadan, yirik,
diametri 10-25 sm ga yaqin, oq yoki pushti-siyohrang, nihoyatda xushbo‘y.
Gulqo‘rg‘onda barglari 8-12 ta bo‘lib, har qaysi doirasida uchtadan
joylashadi. CHangchisi va urug‘chisi cheksiz ko‘p, ular spiral shaklda
joylashadi. Magnoliya hasharotlar yordamida changlanadi. Mevasi 1-2
urug‘li danakcha-rezavor mevadir. U SHimoliy Amerikadan tarqalgan.
Kavkaz va Qrim sharoitida doim yashil holida o‘sadi. Toshkent
46](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_46.png?v=1)
![8 Shumtol + +
9 Nastarin + +
10 Jasmin + +
11 Forzitsiya + +
12 Olma + +
13 Nok + +
14 Shaftoli + +
15 Gilos + +
16 O’rik + +
17 Olcha + +
18 Olxo’ri + +
19 Spiriya + + + + + +
20 Na’matak + +
21 Gibuskus + + + +
22 Akatsiya + +
O ' simliklar 3 ta gullash davriga ega , shuning uchun pollinoz rivojlanishi mumkin
bo ' lgan davr martdan oktyabrgacha davom etadi . Allergiyaning asosiy manbalari
o'simliklarning 3 guruhi bo'lishi mumkin:
1. Shamolda changlanadigan daraxtlar (terak, tol, qayin, eman va boshq.).
2. Donli o'tlar (arpa, jo'xori, ajriq, javdar va boshq.).
3. Begona o'tlar (shuvoq, qichitqio't, otquloq, oq sho’ra, semizo’t va boshqalar).
Bahor, yoz yoki kuzning qaysi davrida pollinoz kasalligi paydo bo'lishiga
o'simliklarning gullashi bilan bo’gliq bo’ladi. Havodagi o'simlik gulchanglarining
kontsentratsiyasi quruq va shamolli ob-havoda ayniqsa yuqori bo'ladi, shuning
uchun bu vaqtda pollinoz belgilari namoyon bo'lishi kuchayadi.
Allergenlarni yo'q qilish yoki kamaytirish uchun ushbu allergiya manbai
bo'lib xizmat qiladigan o'simliklarning gullash davrida muntazam nam tozalash
o’tkazish, havo tozalash vositalaridan foydalanish, tabiatga sayohat va bog’larda
sayr qilishni kamaytirish kabi chora-tadbirlarga amal qilish kerak. Ushbu chora-
tadbirlar organizm bilan o'zaro ta'sir qilishi kerak bo'lgan allergenlarning umumiy
miqdorini kamaytiradi [38,41].
60](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_60.png?v=1)
![FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATLARI
1. Авдеева Е . В . Зеленые насаждения в мониторинге окружающей среды
крупного промышленного города : дис . … доктора с .- х . наук . Красноярск,
2008. – 382 с.
2. Авдеева Е.В. Специфика роста древесных растений в условиях городской
среды // Вестник КрасГАУ. 2008. №4. - С. 182-186.
3. Акатов П.В. Реакция растений на рост концентрации углекислого газа в
атмосфере // Живые и биокосные системы. - 2013. - № 5 [Электронный
ресурс]. -URL: http:// www.jbks.ru/archive/issue5/article-14 (дата обращения:
10.04.2018).
4. Алексеев А.С. Радиальный прирост деревьев и древостоев в условиях
атмосферного загрязнения // Лесоведение. 1993. № 4. С. 66-70.
5. Артюховский А.К. Санитарно-гигиенические и лечебные свойства леса.
Воронеж: Изд-во ВГУ, 1985. – 104 с.
67](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_67.png?v=1)
![26. Токин Б.П. Целебные яды растений: повесть о фитонцидах / Б. П. Токин. -
Л.:Лениздат, 1967. - 288 с.
27. Эйтинген Г.Р. Влияние густоты на рост насаждения / Г.Р. Эйтинген //
Лесной журнал. 1918. - № 6-8. - С. 241-276.
28. Адо, А. Д. Частная аллергология [Текст] / А. Д. Адо. – М. : Медицина,
1976. – 512 с.
29. Аллергия у детей: от теории – к практике [Текст] / под ред. Л. С.
Намазовой-Барановой ; Союз педиатров России, Науч. центр здоровья
детей РАМН. – Москва : Союз педиатров России, 2011. – 667 с. : ил.
30. Аллергология [Электронный ресурс]. – Электрон. дан. – [Москва] :
NYCOMED, cop. 2008– . – Режим доступа: http://www.allergology.ru. – Загл. с
экрана.
31. Аллергология и иммунология [Текст] / ред. А. А. Баранова, Р. М.
Хаитова. – Москва : Союз педиатров России, 2008. – 246, [1] с.
32. Астафьева, Н. Г. Пыльцевая аллергия в Саратовской области [Текст] / Н.
Г. Астафьева, Е. Н. Удовиченко, И. В. Гамова, И. А. Перфилова, Д. Ю.
Кобзев // Российский аллергологический журнал. – № 1. – 2010. – С. 17–25.
33. Балаболкин, И. И. Влияние экологических факторов на
распространенность и течение аллергических болезней у детей [Текст] / И. И.
Балаболкин, А. А. Ефимова, Н. В. Авдеенко, М. М. Бржезовский, Е. В.
Иродова, В. Б. Гервазиева // Иммунология. – 1991. – № 4. – С. 34–36.
34. Бокиджонов, Г. К. Распространенность поллинозов у взрослого населения
в северном Таджикистане [Текст] / Г. К. Бокиджонов, М. Н. Джураев, Н. И.
Каримова // Здравоохранение Таджикистана. – 2014. – № 4 (323). – С. 5–10.
35. 12. Боков, Д. О. Аллергенный профиль полного экстракта пыльцы березы
(Betula Pendula ROTH): изучение методологических подходов к
идентификации и количественному определению мажорного белка Bet v 1
методом ВЭЖХ/МС/МС [Текст] / Д. О. Боков, В. В. Смирнов // Химия
растительного сырья. – 2014. – № 2. – С. 213–218.
70](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_70.png?v=1)
![36. Вахнина, О. А. Пыльцевая аллергия в Республике Коми : клинико-
эпидемиологическое исследование [Текст] : автореф. дис. ... канд. мед. наук :
14.03.09 / О. А. Вахнина. – Москва, 2016. – 22 с.
37. Гамова, И. В. Пыльцевой мониторинг: сравнительный анализ пыления
деревьев в Центральном и Поволжском регионах Башкортостан [Текст] / И.
В. Гамова, Ю. Р. Логунова, Е. А. Петранина, О. К. Холдаенко //Перспективы
развития современной медицины : сборник научных трудов по итогам
международной научно-практической конференции, Воронеж, 8 дек. 2014 г.
– Воронеж, 2014. – С. 56–59.
38. Гурина, Н. С. Аэропалинологические исследования и региональные
особенности поллинозов [Текст] : дис. ... канд. биол. наук : 03.00.05 / Н. С.
Гурина. – Саратов, 1978. – 144 с.
39. Димитриев, А. В. О находках карантинного сорняка амброзии
трехраздельной Ambrosia trifida L. в Чувашской республике [Текст] /А. В.
Димитриев, Е. И. Коноваленко // Научные труды Государственного
природного заповедника «Присурский». – 2013. – Т. 28. – С. 51–52.
40. Изучение динамики пыльцевого дождя в связи с проблемой
палинологического мониторинга атмосферы [Электронный ресурс] : [краткий
отчет по] НИР / рук. НИР Н. Р. Мейер-Меликян, участники НИР: И. Ю.
Бовина, Г. П. Гапочка, С. В. Полевова, Е. Э. Северова // Российский фонд
фундаментальных исследований. – Электрон. дан. – Москва : РФФИ, cop.
1997–2018 – Режим доступа: http://www.rfbr.ru/rffi/ru/project_search/o_146570 .
– Загл. с экрана.
41. Кавеленова, Л. М. К методологии использования городской
растительности в биомониторинге условий урбосреды [Текст] / Л. М.
Кавеленова // Известия Самарского научного центра Российской академии
наук. – 2002. – Т. 4, № 2. – С. 228–238.
71](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_71.png?v=1)
![42. Кавеленова, Л. М. Экологические основы теории и практики системы
фитомониторинга урбосреды в условиях лесостепи [Текст] : дис. ... д–ра
биол. наук : 03.00.16 / Л. М. Кавеленова. – Самара, 2003. – 399 с.
43. Лусс, Л. В. Аллергия – болезнь цивилизации: эпидемиология, факторы
риска, этиология, классификация, механизмы развития [Текст] /Л. В. Лусс //
Consilium Medicum . – 2002. – Т. 2, № 2. – С. 3–13.
44. Мейер-Меликян, Н. Р. Принципы и методы аэропалинологических
исследований [Текст] / Н. Р. Мейер-Меликян, Е. Э. Северова, Г. П. Гапочка,
С. В. Полевова, П. И. Токарев, И. Ю. Бовина. – Москва, 1999. – 48 с.
45. Почуева, Н. Н. Этиология поллинозов в Стерлитамакском районе
республики Башкортостан [Текст] / Н. Н. Почуева, Р. Г. Курманов // Вестник
Башкирского университета. – 2013. – Т. 18, № 3. – С. 1034–1036.
46. Рябчинская, Н. А. Палинологический мониторинг аэрозолей
биологического происхождения воздушного пространства Барнаула [Текст] /
Н. А. Рябчинская // Труды молодых ученых Алтайского государственного
университета. – 2014. – № 11. – С. 142–145.
72](https://docx.uz/documents/436947ef-165a-48e4-bbd5-2a312fccb787/page_72.png?v=1)
Samarqand shahrining manzarali daraxtlari va ularning fenologiyasi va gul changlarining tasnifi