Samarqand tuman me’moriy yodgorliklari va muqaddas qadamjolari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	3.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Samarqand tuman me’moriy yodgorliklari va muqaddas qadamjolari

Купить

Samarqand tuman me’moriy yodgorliklari va
muqaddas qadamjolari
Mundarija
KIRISH …………………………………………………………….…
I.Bob. Samarqand tuman me’moriy yodgorliklari tarixi
I.1. Xo’ja Ahror Vali majmuasi……………………………
I . 2 . Nodir Devonbegi madrasasi…………………………..
I.3. Hazrat Xoja Abdu Berun ziyoratgohi…………………
II.Bob. Samarqand tuman ziyoradgohlari
I I .1. Shayx Burxoniddin Obrez……………………………
II.2. Xoja Zahhok “Sufakavutak” ziyoratgohi…………….
II.3.Tojiddin Darg’omiy Xoja Ahrorning ona tomondan bobosi
Xulosa ………………………………………………………………….
Foydalanilgan adabiyotlar ro yxati ʻ …………………………………….

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Samarqand dunyo taraqqiyotining eng qadimgi va
markaziy shaharlaridan biri bo lib, jahon madaniyati va fani xazinasiga katta ʻ
hissa qo shgan shahardir. O zbekiston Respublikasi Prezidenti va hukumati
ʻ ʻ
rahbarligida mustaqillik yillari Samarqand shahridagi arxitektura yodgorliklarini
tiklash va ta mirlash, ayniqsa, eski shahar qismini qayta qurish va ta mirlash,
ʼ ʼ
obodonlashtirish bo yicha katta ishlar amalga oshirildi.
ʻ Temuriylar
sulolasi yaratgan arxitektura
yodgorliklari Misr , Xitoy , Hindiston , Gretsiya , Italiya kabi davlatlarda
yaratilgan arxitektura obidalaridan aslo qolishmaydi.
Mustaqillik yillarida qaytadan barpo etilgan al Buxoriy, Motrudiy va boshqa
tarixiy majmualar tahsinga sazovordir. Samarqand qadimiy Rim bilan
tengdoshdir. Uning tarixiy madaniyatining quyi qatlamlari eramizdan avvalgi I
ming yilliklarga borib taqaladi. U qadimgi va hozirgi jumboqli Sug d
ʻ
davlatining poytaxti Maroqand shahri qoldiqlari bilan tillashadi. Samarqand
shahridagi Afrosiyob juda ko p qonli voqealarni boshidan kechirgan. XIII asr
ʻ
boshlarida mo g ul bosqinchilari
ʻ ʻ O rta Osiyoning ʻ tinch hayotiga tajovuz soldi,
ular juda ko plab shaharlarni, san at yodgorliklari va madaniy boyliklarini
ʻ ʼ
vayron etdilar. Chingizxon qo shinlari tomonidan Afrosiyob yer yuzidan yo q
ʻ ʻ
qilindi. Uylar va saroylar yondirildi, necha asrlab suv berib turgan suv quvurlari
barbod etildi, gullab-yashnab turgan bog lar kultepalarga aylantirildi. Biroq
ʻ
shahar o lmadi, aksincha, XIV-XV asrga kelib yanada gullab-yashnadi. Bu
ʻ
kunlar buyuk sarkarda Amir Temurning Samarqand shahrini o z saltanatining
ʻ
markaziga aylantirishga qaror qilgan davrlarga to g ri keldi. Amir Temur
ʻ ʻ
saroyida bo lgan ispan elchisi
ʻ Rui Gonzales de Klavixo o z bitiklarida ʻ
Samarqand haqida quyidagilarni yozadi:
«Temur bu shaharning gullab-yashnashini xohlardi, u qaysi yurtni
egallamasin, u yerdan odamlarni bu yerga yashashi uchun olib kelar,
ayniqsa turli yo nalishlardagi ustalarni yig ishga harakat qilardi».
ʻ ʻ

Temur o z yurti poytaxtini dunyodagi eng katta va ko rkam shaharlar qatoriga ʻ ʻ
qo shishni istardi. Shu boisdan Samarqand shahri atrofidagi
ʻ
qishloqlar Bog dod
ʻ , Damashq , Qohira kabi buyuk shaharlar nomini oldiki,
Temur o z poytaxti oldida bu shaharlar bir qishloqchalik bo lishini istardi.
ʻ ʻ
Samarqand shahrini 13 ta katta bog yashtanib turardi, ularning eng kattasi shu
ʻ
darajada keng ediki, tarixning shohidlik berishicha, bir kuni shu bog da adashib
ʻ
qolgan otni bir oy izlashgan ekan.
Afrosiyob Samarqand shahrining qadimiy qoldiqlari, uzoq asrlar davomida 10-
15 metr chuqurlikda ko milib ketgan arxeologik qazilmalari bilan mashhur,
ʻ
qadimiy aholisi VI-VIII asrlarda hozirgi Samarqand shahri yaqinidagi
tepaliklarda, taxminan 2 kv km maydonda yashagan. Samarqand shahri
yodgorliklari o zining buyukligi bilan odamlarni qoyil qoldirgan. Uning binolari
ʻ
devorlaridagi zangori naqshlari, arxitektura shakllari, turli ko rinishlardagi
ʻ
geometrik shakllari bilan kishini hayratga soladi. Bular Registon , Shohi
Zinda , Go ri Amir
ʻ maqbaralari ansambllaridir.
Samarqand atrofidagi Afrosiyob tepaliklari bo ylab Shohi Zinda me morchilik
ʻ ʼ
ansamblining 11 ta maqbaralari joylashgan. Bu ko chalarni qurishni hech kim
ʻ
rejalashtirmagan, ular o z-o zidan yuz yillar davomida barpo etilgan. Shohi
ʻ ʻ
Zinda so zi „Tirik shoh“ ma nosini anglatib, uning madaniyati bu yurtlarga
ʻ ʼ
islom kirib kelgunicha gullab-yashnagan. Afrosiyob gullab-yashnagan davrlarda
uning shuhrati shu darajada yuqori ediki, o sha davrdagi islom peshvolari u
ʻ
bilan kurashishga hayiqishgan.
Uning shuhrati to g risida afsonalar yaratilgan, ulardan biri Muhammad Qosim
ʻ ʻ
ibn Abbos payg ambarning
ʻ amakivachchasi ekanligi haqidagi afsonadir.
„Bibixonim“ nomidagi go zal
ʻ maschid eski shaharga kirish darvozasi oldidagi
maydonda joylashgan. U to rtta inshootdan iborat bo lib, bular kirish galeriyasi,
ʻ ʻ
asosiy maschid va ikkita kichik maschidlar, ular bir-biri bilan aylanma gumbazli
va uch qatorli tosh devorlar orqali bog langan.
ʻ

Aytishlaricha, Amir Temurning uzoq mamlakatlarga qilgan safarlaridan birida
uning eng suyukli xotini Saroymulkxonim , xalq ichida uni Bibixonim deb ham
ataydilar, mamlakatdagi eng mashhur bashoratchilarni yig ib, yulduzlar ʻ
bashorat qilgan vaqtda ushbu maschidni qurishni boshlagan ekan.
Bibixonimning chiroyiga oshiq bo lib qolgan va sevgi yo lida devona bo lib o z
ʻ ʻ ʻ ʻ
jonini fido qilgan yosh me mor maschidni qurilishi tugash arafasida ishni
ʼ
paysalga sola boshlagan, chunki maschid qurulishining tugashi uning uchun
Bibixonim ruhsoridan ayrilishi edi. Ana shunday kunlarning birida shaharga
Amur Temurning chopari keladi va uning shaharga qaytayotgani haqidagi
habarni aytadi. Bibixonim machit qurilishini tezroq tugatishni talab qiladi.
Me mor qurulishni tezroq tugatish uchun bitta shart qo yadi, u ham bo lsa
ʼ ʻ ʻ
Bibixonimning bitta bo sasi edi.Nima qilish kerak? Bibixonim rozi bo lishdan
ʻ ʻ
boshqa chora topmaydi. U yuziga yostiq qo yib, yostiq ustidan bo saga rozi
ʻ ʻ
bo ladi. Lekin yosh me morning bo sasi shu darajada kuchli va issiq ediki, u
ʻ ʼ ʻ
yostiq ustidan ham o tib sohibjamolning yuzida iz qoldiradi. Amir Temur
ʻ
shaharga kirib kelib maschidni zavq bilan tomosha qiladi. U xotini bilan
ko rishayotganda uning yuzidan harir pardani oladi va uning yuzidagi izni
ʻ
ko radi. Bundan tutoqib ketgan Amir Temur gunohkorni topishni so raydi.
ʻ ʻ
Hamma yosh me morni qidirishga tushadi, lekin u o zini mudhish jazo, o lim
ʼ ʻ ʻ
kutayotganligini bilib, minoraning eng baland nuqtasiga chiqadi va oldindan
tayyorlab qo yilgan qanotlarni taqib, Mashharga uchib ketadi… Samarqand
ʻ
maqbaralari ichida eng mashhuri Go ri Amirdir.
ʻ
Bu maqbara Amir Temurning suyukli nabirasi Muhammad Sultonga atalgan
edi, lekin hozirgi kunda bu yerga Amir Temur, uning o g illari va boshqa
ʻ ʻ
nabiralari, o rta asrlarning ulug olimi Ulug bek dafn etilgan, bu maqbara
ʻ ʻ ʻ
temuriylar maqbarasiga aylangan. Eski Samarqandning markazi Registon
sanaladi. Bu yerga shaharning hamma tomonidan ko chalar keladi. Eski
ʻ
davrlarda maydondan katta kanal o tgan va u juda ko p qum uyumlarini oqizib
ʻ ʻ
kelgan. Shu sababli bu maydon Registon nomini olganki, ma nosi „qumli joy“
ʼ

yoki „qumli maydon“ ma nosini anglatadi. Registon XV asrgacha katta savdo ʼ
markazi bo lgan.
ʻ
Ulug bek Samarqandni boshqargan 1409-1447 yillarda maydon harbiy ko riklar,
ʻ ʻ
qo shinlarni ko rikdan o tkazish, farmonlar o qib eshittiriladigan joyga
ʻ ʻ ʻ ʻ
aylangan. Hozirgi kunda Registon maydonini uchta madrasa: Sherdor, Tillakori
(XVII asrda qurilgan) va Ulug bek (XV asrda qurilgan) madrasalari bezab
ʻ
turibdi. Ulug bek madrasasi olimning ko rsatmasi bilan
ʻ ʻ 1420 yilda qurilishi
boshlangan. To rt burchakli va to rt minorali bu madrasaning ichida
ʻ ʻ
to rtburchak hovlisi bor va hovliga qaratib to rt tomondan hujralar qurilgan.
ʻ ʻ
Ulug bek madrasasi o zining boy me moriy terma naqshlari, geometrik tuzilishi
ʻ ʻ ʼ
va osmon aks etib turgan maydoni bilan fan va madaniyatning buyuk asari
sifatida saqlanmoqda.
Mavzuning o rganilish darajasi
ʻ . XIV – XVI asrlar Markaziy Osiyosi
tarixga Temuriylar davri nomi bilan kirgan. Chunki xalqimiz mo g ullar
ʻ ʻ
asoratidan ozod bo lib, markazlashgan mustaqil milliy davlatga ega bo lgan davr
ʻ ʻ
xisoblanadi. Bu davr falsafasi xalqimizning Sohibqiron Amir Temur
boshchiligida ozodlikka erishgan va mustaqillikni saqlash hamda
mustahkamlash uchun amalga oshirgan buyuk ishlarining ifodasidir. Mazkur
davrda mamlakatda tartib–intizom va qonun ustivorligi ta minlandi. Iqtisod, fan
ʻ
va madaniyat yuksaldi, xorijiy mamlakatlar bilan mustahkam aloqalar o rnatildi.
ʻ
Temur va Temuriylar davrida islom dini va tasavvufga katta e tibor berildi.
ʻ
Islom asosida shakllangan Naqshbandiylik g oyalari bu davr mafkurasining
ʻ
umumiy yo nalishi bo lib qoldi. Natijada islom bag rikenglik diniga aylanib,
ʻ ʻ ʻ
undagi mutaassiblikka moyillik chekkaga chiqib qoldi. Bu hol markazlashgan
davlat barpo etishda, iqtisod, madaniyat va ilm–fan ravnaqiga erishish uchun
ma naviy va n
ʻ a zariy asos bo lib xizmat qildi. ʻ Xondamir va uning ilmiy merosi
tarixchilarimiz tamonidan to liq o rganilmagan.
ʻ ʻ
B MI ning davriy chegaralanishi . Bitiruv malakaviy ishning davriy
chegaralanishi .XIVasrning ikkinchi yarmi — XV asrda Amir Temur va
Temuriylar Shoxrux, Ulug bek, Xusayn Bayqaro davrlarida Movarounnahr va
ʻ

Xuroson islom doirasidagi mafkuraviy erkinlik, madaniyatga e tibor ilm-fan, ʻ
adabiyot, san atning tez rivoj topishi davri bilan belgilanadi.
ʻ
Mavzuning obyekti va predmeti . Tadqiqotning obyektini asosan
Temuriylar davrida ijod qilgan Sharafiddin Ali Yazdiy, Nizomiddin Shomiy,
Muiniddin Natanziy, Lyusen Keren, Rui Gonsalez de Klavixo, va ularning ilmiy
merosi va unga bag ishlangan manbalarni tadqiq etish tashkil etadi. Predmetini
ʻ
esa, o rganilayotgan manbalardagi ma lumotlarni tahlil qilish orqali
ʻ ʻ Samarqand
haqida xolis ilmiy fikrlarni yoritish tashqil etadi.
Bitiruv malakaviy ishning ilmiy yangiligi . Bitiruv malakaviy ishning
ilmiy yangiligini quyidagilar bilan belgilash mumkin:
Birinchidan, ushbu BMIda Samarqand ning hayoti va ijodi hamda uning ilmiy
merosi ilk marotaba maxsus o rganish;
ʻ
Ikkinchidan ,bugungi kungacha Samarqand hamda qator olimlar ilmiy merosi
bo yicha
ʻ yoritilgan bir qator asarlar va maqolalar e lon qilingan bo lsada, ularda ʻ ʻ
Samarqand bilan bog liq ma lumotlar yagona tizimga solinmagan. BMI ilmiy
ʻ ʻ
jihatdan ana shu bo shliqni to ldirish
ʻ ʻ
Uchinchidan, XIV asrning ikkinchi yarmi - XV asrlarda Markaziy Osiyodagi
madaniy yuksalish borasidagi yutuqlar hamda unda Samarqand haqidagi ilmiy
asarlari mazmun mohiyati haqidagi ma lumotlar ham Bitiruv malakaviy ishning
ʻ
ilmiy yangiligi bayon qilish ;
To rt
ʻ inchidan, Temuriylar davriga doir manbalarda - Samarqand nomi bilan
bog liq ayrim arxiv hujjatlarining ilk bora o rganilayotganligi ham Bitiruv
ʻ ʻ
malakaviy ish ning ilmiy y angiligini ochib berish .
BMI maqsadi va vazifalari: Samarqand hayoti hamda Samarqand
haqidagi ilmiy merosning ilmiy nazariy tahlil etishdan iborat.BMIning
vazifasiga Samarqand va Samarqand haqidagi ilmiy merosini o rganish orqali
ʻ
Samarqandning muqaddas qadamjolari tarixiga oid asarlar yaratganligi va shu
bilan birga jahon madaniyati xazinasiga munosib hissa qo sha olganligini ilmiy
ʻ
tahlil etishdan iborat..

Mavzuni yoritishning metodlari. Tadqiqotda tarixiylik, ilmiylik,
xolislik, haqqoniylik prinsiplariga amal qilingan holda umuminsoniy qadriyatlar
hamda milliy g oyadan kelib chiqib holda yondoshiladi. Yozma manbalarni ʻ
o zaro qiyoslash asosida ilmiy xulosalar chiqariladi.
ʻ
Bitiruv malakaviy ishning amaliy ahamiyati . Bitiruv malakaviy
ishning amaliy ahamiyati haqida shuni aytib o tish lozimki, u
ʻ XIV asrning
ikkinchi yarmi - XV asrlarda Markaziy Osiyodagi madaniy yuksalish tarixini
yoritish va o tmishdagi tarixiy shaxslar faoliyatini o rganish ishlariga hissa
ʻ ʻ
bo lib qo shiladi. BMIda keltirilgan ma lumotlardan O zbekiston tarixining
ʻ ʻ ʻ ʻ
yangi darsliklari, ilmiy risolalar va o quv qo llanmalari yaratishda foydalanish
ʻ ʻ
mumkin.
Shu bilan bir qatorda Bitiruv malakaviy ish ishidan oliy o quv yurtlari
ʻ
tarix ixtisosligi talabalariga maxsus kurslarda, ma ruzalar, amaliy mashg ulot
ʻ ʻ
darslarini o qitishda foydalanish mumkin.
ʻ
Bitiruv malakaviy ishning tuzilishi . Mazkur Bitiruv malakaviy ishi
kirish, asosiy qismni tashkil etuvchi ikkita bob, xulosa, foydalanilgan
adabiyotlar ro yxati hamda ilovalardan iborat.Ishning umumiy hajmi 60-sahifani
ʻ
tashkil etadi.

I-BOB . Samarqand tuman me’moriy yodgorliklari tarixi
I .1-bob . Xo`ja Ahror Vali majmuasi.
Mutafakkirning to‘liq ismi-sharifi Xoja Ubaydulloh ibn Xoja Mahmud ibn
Xoja Shahobiddin Shoshiy Bog‘istoniy Samarqandiydir. Ya’ni, u zotning o‘z
ismi - Ubaydulloh, otasining ismi - Mahmud, bobolarining ismi - Shahobiddin
bo‘lib, nisbatlari Shoshning Bog‘iston qishlog‘ida tug‘ilib Samarqandda
yashaganligi uchun «Shoshiy Bog‘istoniy Samarqandiy» deb yuritiladi.Xoja
Ahror Valiy 1404-yilda Shosh vohasi (hozirgi Toshkentning Bo‘stonliq
tumani)ning Bog‘iston qishlog‘ida tavallud topgan 1
.
U Naqshbandiy tariqatining yirik va mashhur namoyandasi va davomchisi,
piru murshid, davlat va din arbobi, mutafakkir alloma, XV asrning ikkinchi
yarimida O`rta Osiyo xalqlarining ijtimoiy va siyosiy, madaniy va ma’rifiy
taraqqiyotida buyuk yurt allomalari muhim o‘rin tutgan shaxs bo‘lib,
temuriyzodalarning o‘zaro urushlarini bir necha bor oldini olgan, xalqparvar
inson bo‘lgan.
Alisher Navoiy, Abdurahmon Jomiy, Mahdumi A’zam, Zahiriddin
Muhammad Bobur, Sulton Abu Said, Sulton Ahmad kabi o‘z zamonasining
yetuk allomayu sultonlari Xoja Ahror Valiyni o‘zlariga ma’naviy piru murshid
deb bilganlar.
1
Uvatov.U.Buyuk yurt allomalari.337-bet.

Shuningdek, Xoja Ahror Valiy katta mulk sohibi bo‘lgan. «Rashahot» asari-
ning muallifi Farididdin Alining yozishicha, Toshkent viloyatidan to Amudaryo
sohillarigacha bo‘lgan bepoyon ekin maydonlari Xoja Ahror Valiyga qarashli
bo‘lgan. Jumladan, turli shaharlarda hazratning hunarmandchilik ustaxonalari
ham mavjud bo‘lgan. Bundan tashqari hazratning savdo mollari
Movarounnahrdan tortib to Hindistonu Xurosongacha bo‘lgan muzofot
bozorlarida sotilgan. Hazrat Xoja Ahror Valiy dehqonchiligu tijoratlaridan
keladigan daromadlarni fuqarolarga solinadigan soliqlarni to‘lashga, ilm-
ma’rifatni rivojlantirishga sarflaganlar.
Ushbu o‘rinda «shariat», «tariqat» va «tasavvuf - so‘fiy» so‘zlarining
ma’nolariga oydinlik kiritib olsak. «Shariat» arabcha so‘z bo‘lib, uning lug‘aviy
ma’nosi «keng yo‘l» deganidir. «Tariqat» so‘zi ham arabcha so‘z bo‘lib, «tor
yo‘l» degan ma’noni anglatadi. «Tasavvuf - so‘fiy» so‘zlari esa «soflash,
poklash»degan ma’nolarni anglatib, tom ma’noda inson o‘z ruhini poklab, o‘z
qalbini Alloh taologa bog‘lash tushuniladi.
Ilk bor so`fiy nomi bilan mashhur bo`lgan kishilar orasida Abu Hoshim
Kufiy (vaf.166/776) Eronning Tus shahrida tug`ilib, keyinchalik Kufa shahrida
yashab qolgan 2
. Professor Najmiddin Komilov “so`fiy” so`zining etimologik
variantlari orasida arabcha sufuh (ajratib olingan, holis) so`zining mavjudligini
ham eslatadi 3
.
Xoja Ahrorning otasi Xoja Mahmud haqidagi ma’lumotlarni uchratmadik,
ammo u kishining bobolari Xoja Shahobiddin tasavvuf sohasida o‘ziga xos
martabaga ega bo‘lgan. Xoja Ahror Valiyning ota tomonidan shajarasi uch yo
to‘rt avlod orqali Xoja Nomiyga borib bog‘lanadi. Xoja Nomiy asli Bag‘dodlik
bo‘lib, zohir va botin ilmlarning donishmandi, zamonasining ko‘zga ko‘ringan
allomalaridan biri edi. Hazrati Imom nomi bilan mashhur bo‘lgan, o‘z
zamonasida tariqatning yirik namoyandasi, piru murshid shoshlik alloma Abu
Bakr Muhammad ibn Ali ibn Ismoil Qaffoli Shoshiyning muridi bo‘lgan va
hazratning xizmatiga o‘zini baxshida etib Shosh — Toshkentga kelib shu joyda
2
Rahimov.K.Movarounnahr tasavvufi tarixi.22-bet
3
Komilov.N.Tasavvuf.11-bet.

turg‘un yashab qoladi. Xoja Ahror Valiyning onalari esa mashhur Shayx
Xovand Tahurning o‘g‘illari Shayx Dovudning qizidir 4
.
Xoja Ahror Valiy yoshligidan onasidan yetim qoladi. Yosh Ubaydulloh Xoja
Ahror Valiyning bolalik va o‘smirlik davri asosan Toshkentda o‘tgan.
Boshlang‘ich bilimni ham Toshkent madrasalarida olgan, u bolalikdanoq
muborak qadamjolarini ziyorat qilishga va ulug‘ allomalar suhbatidan bahra
olishga ishtiyoqmand bo‘lgan va ilm olishda u ko‘proq tasavvuf ilmiga qiziqqan.
Manbalarda keltirilishicha Xoja Ahror Valiy jismoniy va aqliy jihatdan sog‘lom,
yelkalari keng, baland bo‘yli, pahlavon kelbatli, tashqi ko‘rinishi va xulqi
chiroyli, dilkash, suhbati mazmunli, kamgap, boshlagan ishini oxiriga
yetkazadigan, sabrli va metin irodali bo‘lgan.
Xoja Ahror Valiy bir yoshga to‘lganlarida sohibqiron Amir Temur vafot
etadi. Shundan so‘ng Samarqand taxtiga Xalil Mirzo, Mirzo Ulug‘bek,
Abdullatif, Mirzo Abdulloh, Sulton Abu Said, Sulton Ahmadlar navbati bilan
egalik qiladilar. Shunindek, Xurosonda esa Shohrux Mirzo, Abulqosim Bobur,
sulton Abu Said va Husayn Boyqaro hukmronlik qilishgan. Xoja Ahror
Valiyning hayot yo‘li turli siyosiy ixtiloflar, xossatan temuriylarning bir-birlari
bilan hokimiyat uchun kurash avj olgan bir davrga to‘g‘ri kelganligini alohida
ta’kidlab o‘tish lozim. O‘z navbatida temuriylar sulolasi vakillari ham Xoja
Ahror Valiyga benihoya hurmat nazari bilan qarashganlar. Ayniqsa, Mirzo Abu
Said Ko‘ragoniy va uning avlodlari Xoja Ahror Valiyga alohida hurmat va ixlos
bilan muomala qilishganlar 5
.
Xoja Ahror Valiyning yoshlik yillari Shoshda o‘tganligini aytib o‘tgan edik.
Xoja Ahror Valiyning adabiyot va tarixga hamda tasavvuf ilmiga juda qiziqishi
baland bo‘lgan. Usha zamonning taomiliga ko‘ra maktabda «Chor kitob»,
«Haftiyak», «Qur’on» va hadislar hamda tasavvuf ilmiga oid asarlar o‘qitilgan.
Bu haqda uning o‘zi keyinroq shunday xotirlagan: «Yoshlik davrimda azizlar
suhbatida ko‘p bo‘lar edim. Menga ularning har biridan o‘ziga xos kayfiyatlar
zohir bo‘lar edi. To bir tariqatni belgilab olguncha ko‘p mashaqqatlar chekildi.
4
Kattayev.K Tasavvuf allomalari. 50-bet.
5
Kattayev.K Tasavvuf allomalari .51-bet.

Buning sabablarini keyinchalik angladim; bu bilan azizlar tariqati yo‘lini tanlash
oson emasligini, maqsad sari to‘g‘ri yo‘lni (tariqatni) topish yo‘lida intilmoq
lozimligini nazarda tutgan ekanlar. Biz ham shunday qildik va nimaga erishgan
bo‘lsak, ana shuning natijasida erishdik».
Xoja Ahror Valiy Toshkentda dafn etilgan ko‘pgina aziz avliyolar, jumladan,
Abu Bakr Qaffol Shoshiy, shayx Zayniddin hazratlari, Shayx Xovand
Tahurlarning qabrlarini ziyorat qilar, ularning ilmiy faoliyati va tariqat yo‘llarini
yaqindan, chuqur o‘rganar edi 6
«Kichik yoshimda menda qo‘rqish-vahima
hissiyoti kuchli edi. Bir o‘zim tashqariga chiqolmasdim. Bir kun kechasi qornim
chidab bo‘lmas darajada og‘ridi, ixtiyorsiz ravishda tashqariga chiqdim. Shunda
Abu Bakr Qaffolning nurli maqbarasini ziyorat qilish fikri paydo bo‘ldi. U yerga
bordim. Shundan so‘ng shayx Xovand Tahur mozorini ziyorat qilish ishtiyoqi
paydo bo‘ldi. U yerga ham bordim... Ana shu vaqtlarda menda qo‘rqish-vahima
alomatlari sezilmadi. Shundan so‘ng Toshkentning bir-biridan uzoq bo‘lgan
mazorotlarini bir kechada aylanib chiqadigan bo‘ldim 7
».
Shu bilan uning tasavvuf sohasidagi bilim doirasi, fikr va amaliyotlari
kengayib, sayqal topib borar edi. «Yoshligimda hazrat shayx Abu Bakr Qaffol
Shoshiyning nurli mazorotlariga borganimda tushimda hazrati Isoni ko‘rdim.
Hazrati Iso aytdilar: G‘am yema, biz sening tarbiyangni o‘z zimmamizga
olganmiz. Bu tushimning ta’birini ayrimlardan so‘raganimda, ular: Sening
tushingni sen salomat- sog‘lom bo‘lgaysen, deb ta’bir qilurmiz, deb aytdilar.
Men bu ta’birdan rozi emas- dim. Ularga shunday dedim: - Sizning ta’biringiz
menga ma’qul emas. Men uni boshqacha ta’bir qilaman; hazrati Iso uyg‘otish va
tiriltirish mazharidirlar. Qaysi bir avliyoda uyg‘otishtiriltirish sifatlari uchrasa,
ularni isaviy mashrab debdurlar. Hazrati Iso mening tarbiyamni o‘z ixtiyorlariga
olgan ekanlar, demak, menda o‘lik qalblarni uyg‘otishtiriltirish sifati namoyon
bo‘lgay. Tez orada aytganlarim ikki marta tasdig‘ini topgach, ko‘pgina odamlar
undan bahramand bo‘ldilar», - deb uning o‘zi bu holni xotirlaydi 8
. Bundan
6
www.ziyouz.com.
7
Valixo`jayev. B Buyuk ma`naviy murshid. 4-5-bet.
8
Valixo`jayev. B.Xo`ja Ahror Vali. 45-bet.

ma’lum bo‘ladiki, Xoja Ahror nafsga berilish tufayli o‘lgan qalblarni
tiriltiruvchi maqomdagi shayx bo‘lgan ekanlar.
Xoja Ahror Valiyning ajdodlari aytib o‘tganimizdek o‘qimishli, ma’rifatpar-
var bo‘lishganlar. Ulardan biri Xoja Ahror Valiyning tog‘asi Xoja Ibrohimdir. U
XIV asr oxirlarida va XV asrning boshlarida Samarqanddagi Egu Temur
madrasasi| da turli fanlardan tahsil olgan va shu yerda muqim bo‘lib istiqomat
qilib qolgan. Xoja Ahror Valiyning Samarqandga kelishiga ham aynan mana
shu tog‘asi sababchi bo‘lgan. Xoja Ibrohim jiyani Xoja Ahrorni taxminan 24
yoshlarida, 1427-yillarda Samarqandga olib boradi. Bu haqda Xoja Ahror
Valiyning o‘zlari ham shunday yezib qoldirgan: «Tog‘am o‘qishimni davom
ettirishimni juda ham istar edilar. Shu maqsadda meni Shoshdan Samarqandga
olib keldilar» 1
. Bu yillarda Samarqandda Mirzo Ulug‘bek podshohligi davri
bo‘lib, ilm-fanga e’tibor juda kuchaygan, Samarqand esa ilmiy markazlardan
biri edi. O‘sha zamonning mashhur allomalari Mirzo Ulug‘bek, Ali Qushchi,
Amir Sayyid Qosim Anvor, Qozizoda Rumiy, Sakkoki, Bisoti, Sa’diddin
Koshg‘ariy kabi yetuk shoiru mutafakkir allomalar ilm- fanning turli sohalarida
faoliyat yuritayotgan edilar. Bu allomalar Samarqandda mavjud madrasalarda
dars berar, tolibi ilmlar bilan doimiy muloqotda edilar. Shuningdek, Samarqand
hukmdori Mirzo Ulug‘bek tashabbusi bilan Samarqandda keng ko‘lamli
bunedkorlik ishlari olib borilmoqda ediki, buning sababidan juda kuplab mohir
ustalar, hunarmandu kosiblar, mohir musavviru naqqoshlar bu joyda
tuplanishgan edilar.
Xoja Ubaydulloh Samarqandda boshlab, tasavvufga oid ilk tahsilni shayx
mavlono Sa’diddin Qoshg‘ariydan oladi. Sa’diddin Qoshg‘ariy naqshbandiya
tariqatining kuzga ko‘ringan yetuk namoyandalaridan bo‘lib, bu vaqtda
Samarqandda edi. Xoja Ahror Vali undan naqshbandiya tariqatiga doir ko‘plab
bilimlarni ola- di. Uziga mavxum bo‘lgan ko‘p masalalarni o‘rganadi. Xoja
Ahror Valiy Sa’diddin Qoshg‘arii tif kasaliga yo‘liqib betob bo‘lib qolganlarida
ham uning xizmatida bulib e’tiborini qozonadi. Mavlono darddan forig‘
bo‘lganlaridan keyin Xoja Ahror Valiyning o‘zlari betoblanib yotib qoladi.

Kasallik uzoq davom etadi. Shu- ning uchunXoja Ahror Valiy jismonan
zaiflashib, madrasada o‘qishini davom et- tira olmaidi. Uning tog‘asi Xoja
Ibrohim ijozatidan so‘ng madrasadagi o‘qishini tashlaidi. Bu haqda Xoja Ahror
Valiyning o‘zlaridan shunday rivoyat qilingan: «Bizning madrasadan olgan
ta’limimiz «Masobih (Mishkat ul-masobih)» kitobi- ning bir varag‘ini o‘qishdan
nariga o‘tgan emas». Shuning uchun bo‘lsa kerak uning muxoliflari uni
madrasani tugatmaganini kinoya qilishib, uni ortidan «qishloqi shaix» deb
atashar edi. Xoja Ahror Valiyning madrasadagi ilmiy faoliyati tugagan bo‘lsa-
da, u mustaqil ravishda o‘z ilmini muttasil oshirib borar, ko‘p mutolaa qilar
hamda yetuk allomalar suhbatida ishtirok etishni kanda qilmas edi. Xoja Ahror
Vali o‘sha zamonda Samarqanddagi yetuk allomalar hisoblangan Xoja
Nizomiddin Xomo‘sh, Sa’diddin Qoshg‘ariylarning suhbatida ishtirok etar va
o‘z bilim doirasini kengaytirishda muttasil ish olib borar edi. Ammo bu bahs va
munozarali ilmiy suhbatlar uning o‘tkir zehni va ilmga chanqoqligini qondira
olmas edi Zamonasining yetuk tariqat namoyandasi Hirotlik Sayyid Qosim
Anvor ikkinchi marta Samarqandga kelganda uning huzuriga borib, suhbatidan
bahramand bo‘ladi. Xoja Ahror Valii ham Sayyid Qosim Anvorda yaxshi
taassurot qoldiradi. Shu sababli bo‘lsa kerak Sayyid Qosim Anvor o‘z do‘stlari
bilan bo‘lgan suhbatlarda yosh Xoja Ahror Valiyni maqtar, uning sha’niga
tahsinu yaxshi so‘zlarni aytar edi.
Bu haqda mavlono Fathulloh Tabriziy shunday hikoya qiladi: Sayyid Qosim
Anvor Samarqanddaligida uning huzuriga ko‘p borar edim, tasavvuf va uning
turli masalalari haqidagi suhbatlaridan bahramand bo‘lar edim. Bir kuni Sayyid
Qosim Anvor huzurida ekanligimda Hazrati Xoja (Ahror) kirib keldilar. Shu
vaqtda Sayyid Qosim Anvor ilhomi jo‘shib ketdi. Har gal Xoja Ahror tashrif
buyurganda shunday bo‘lar va Sayyid Qosim Anvor turli masalalarga oid qiziq
hikoyalarni ilhom bilan aytar edilar. Boshqa vaqtda bunday bo‘lmas edi. Bir
kuni Xoja Ahror ketganidan so‘ng Sayyid Qosim Anvor menga murojaat qilib,
shunday dedilar: agar sen saodatga erishmoqni istasang, bu turkistonlik yigit
(Xoja Ahror) etagini mahkam tutgil.Chunki u zamonning a’jubi bo‘lib, undan

ko‘pgina xayrli ishlar sodir bo‘lgusidir. Tez orada jahon uning valiylik nuri bilan
yorishadi, o‘lgan ko‘ngillarni o‘zining suhbatlari sharofati ila tiriltirguvsidir.
Sayyid Qosim Anvorning bu so‘zlaridan so‘ng men (Fathulloh Tabriziy) hazrat
Xoja (Ahror) Sulton Abu Said zamonida Toshkentdan Samarqandga
kelganlarida hamisha ularning xizmatida bo‘lar edim. 71-72 yoshdagi Qosim
Anvar tomonidan 24 yashar Xoja Ubaydullohga nisbatan bildirilgan bu e’tirof
nihoyatda diqqatga sazovordir 9
.Oradan bir muddat o‘tib Sayyid Qosim Anvar
va Sa’diddin Qoshg‘ariylar Hirotga qaytib ketadi.
Xoja Ahror Valiy Samarqanddagi ulamolar suhbatidan yetarli ilmni tahsil
olganidan so‘ng Hirotga qarab yo‘l oladi. U Hirot safarida Buxoroda ham qisqa
muddat bo‘lib, u yerda shayx Sirojiddin hamda bobosi Shayx Xovand Tahurning
ix- losmandlari mavlono Hamididdin va Alouddin G‘ijduvoniylarning
suhbatidan bahramand bo‘ladi. Xoja Alouddin G‘ijduvoniy Xoja Ahror Valiyda
juda ko‘p fa- zilatlar mujassamligini e’tirof etib, unga «etuk shaxs» deb baho
bergan. Ular dan tasavvuf va ilmga doir ko‘rsatma va irshodlar olganidan keyin
Hirotga ketadi. Hirot safari chog‘ida u Bahovuddin Naqshbandiy hazratlarining
shogirdi Xorazmlik ulug‘ yoshli Xoja Musofir bilan uchrashadi. Undan
Naqshbandiy hazratlariga doir tarixiy ma’lumotlarni hamda u zotning tariqatiga
oid sir-asrorlarni o‘rganadi. U Hirotda tasavvuf va uning namoyandalari bilan
uchrashishga alohida e’tibor qaratib, Shayx Bahouddin Umar, Shayx Zayniddin
Xavofiy hamda Sayyid Qosim Anvor va Sa’diddin Qoshg‘ariylar suhbatida
bo‘lib, ulardan shariat va tasavvufga doir ilmlarni tahsil oladi. Xoja Ahror Valiy
keyinchalik Hirotda Shayx Bahovuddin Naqshbandiy tariqatining buyuk
davomchisi va mashhur namoyandasi Mavlono Shayx Ya’qub Charxiy
ziyoratida bo‘lib, uning suhbatidan bahramand bo‘ladi. Xoja Ahror Valiy Hisor
tog‘ining etagida umrguzaronlik qilayotgan bu shayx bilan bo‘lgan dastlabki
suhbatidayoq qarshisida ulug‘ piru murshid avliyo inson tur- ganligini anglab
yetadi va Ya’qub Charxiyga shogird tushib, uning mulozamatiga bel bog‘laydi.
O‘tgan yaqin yillar ichida ustoz shogirdlaridan birortasiga oq fotiha bergan emas
9
Karimov.E.Xo`ja Ahror hayoti va faoliyati.14-bet.

edi. Ya’qub Charxiy va Xoja Ubaydulloh Ahror Valiy o‘rtasidagi ustoz va
shogirdlik uch yil davom etadi. Bu vaqt mobaynida Xoja Ahror Valiy tariqat va
shariat ilmining nozik masalalarini ham mukammal egallaydi. Nihoyat Ya’qub
Charxiy shogirdlari orasidan Xoja Ahror Valiyga oq fotiha beradi 10
Bu vaqtda Hirotda temuriyzoda Shohrux Mirzo sultonlik qilar edi.
Xoja Ahror Valiy Hirotdagi besh yillik ilm yo‘lidagi safaridan so‘ng, ta-
savvufdagi piru murshidi Mavlono Ya’qub Charxiyning ijozati bilan Qarshi,
Shahrisabz, Samarqand va Jizzax orqali ona shahri Shosh — Toshkentga
qaytadi. U Movarounnahr va Xurosonning ilm va ma’naviyat taraqqiy etgan
shaharlaridagi piru ustozlardan shariat va tasavvuf ilmini mukammal egallab
bo‘lgan edi. Xoja Ahror Valiy Toshkentda bir muddat dehqonchilik bilan
shug‘ullanadi hamda Toshkentdagi aziz avliyolarning muborak qabrlarini
muttasil ziyorat qilib, ularning maqbaralari ustida soatlab Qur’on tilovat qilar,
ularning ruhini shod etib, ma’naviy madad olar edi. Shu bilan birga, Xoja Ahror
Valiy Toshkentda o‘ziga zamondosh bo‘lgan naqshbandiya tariqatining yirik
namoyandalari Mavlono Nizomiddin Xomush va Mavlono Ismoillar bilan ham
doimiy hamsuhbat bo‘lgan. Xoja Ahror Valiy Toshkentda bo‘lgan vaqtda
obro‘si muttasil oshib boraveradi. Tabiiy holki, bu ayrim kishilarga yoqmaydi.
Natijada Toshkentda unga ixlos qo‘ygan kishilar bi- lan bir qatorda unga
muxolif bo‘lganlar ham paydo bo‘ladi. Bunday muxoliflikka barham berish
maqsadida u Toshkentdan Farkatga 11
ko‘chib o‘tadi.
1449-yil Samarqand shohi Mirzo Ulug‘bek o‘g‘li Abdullatif tomonidan
o‘ldiriladi. Oradan ko‘p o‘tmay (taxminan besh oydan keyin), padarkush
Abdullatif ham o‘ldirilib, Samarqand taxtini Mirzo Ulug‘bekning kuyovi
Abdulloh Mirzo egal- laydi. Shundan so‘ng Xoja Ahror Valiy Samarqandga
kelib, Abdulloh Mirzo bilan uchrashmoqchi bo‘ladi. Ammo Abdulloh Mirzo uni
huzuriga kiritmaydi. Shundan so‘ng Xoja Ahror Valiy Toshkentga qaytib ketadi.
Oradan bir muddat o‘tib Xoja Ahror Valiy o‘sha zamonda Toshkentda
10
G`affarov Sh.S,Yunusov M.A,Sharipov. Sh.I. O`zbekiston arxitektura yodgorliklari tarixi.Samarqand.2011.
69-bet.
11
Фаркат - Тошкент яқинидаги қадимий шаҳар .

hukmronlik qilayotgan Sulton Abu Said Mirzo e’tiboriga tushadi. Sulton Abu
Said Xoja Ahror Valiyning noyob qobiliyat sohibi, Allohning nazari tushgan
avliyo ekanligini payqab, uni o‘ziga piru murshid 12
sifatida qabul qiladi va
bevosita uning rahnamoligi ostida saltanatni boshqaradi.
1451-1452-yillarda Abu Said Mirzo Xoja Ahror Valiyning ko‘rsatmasiga
bino- an Samarqandga yurish qilib, uni o‘z tasarrufiga kiritadi. Bu yurishda Xoja
Ahror Valiy ham Abu Said Mirzoga ruhiy homiy - rahnamo sifatida ishtirok
etadi. Xoja Ahror Valiyning karomatlari sababli Abu Saidning kam sonli
qo‘shini Abdulloh Mirzoning ko‘p sonli qo‘shini ustidan g‘alaba qozonadi.
Sulton Abu Said shayxning karomati sabab unga bo‘lgan ixlosi yanada
kuchayadi, hatto hokimiyatni boshqarishda hazratning fikrlariga suyanar va
saltanat ishlarini uning roziligisiz amalga oshirmas edi.
Hazrat Mirxondning «Ravzat us-safo» asarida shunday hikoya qilinadi:
«Hazrati Xoja Ubaydulloh Sulton Abu Said huzuriga kelib, Samarqand va
Buxoro uchun tamg‘a solig‘ini bekor qilishini iltimos qildilar. Podshoh iltimosni
qabul qilib, Samarqand va Buxoro viloyatlarining juda katta mablag‘ini tashkil
etuvchi va podshoxdik xazinasiga tushuvchi tamg‘a solig‘ini bekor qildilar».
Xoja Ahror Valiy Samarqandda tasavvuf qoidalari va shartlarini to‘la-to‘kis
qabul qilib, asta-sekinlik bilan bahsu munozaralarda o‘zini teran tafakkur, o‘tkir
aql egasi ekanligini, shariat va tariqat ilmida boshqalardan ustunligini namo-
yon qila boshlaydi. Uning obro‘si Islom ulamolari orasida, nafaqat Urta
Osiyoda, hatto Xurosonu Iroqda ham sezilarli nufuzga ega bo‘la boshlaydi.
Xoja Ahror Valiyga mutlaq bog‘lanib qolgan Abu Said Mirzo uni 1452-yilda
Samarqandga butunlay ko‘chirtirib olib keladi. Shundan so‘ng Xoja Ahror Valiy
umrining oxirigacha Samarqandda muqim bo‘lib qoladi.
Yuqorida aytib o‘tganimizdek, Xoja Ubaydulloh Ahror Valiy tasavvuf
qoidalarini mukammal egallab, naqshbandiya tariqatini o‘z hayotiga to‘la-to‘kis
tatbiq etadi. U bahsu munozaralarda, ilmiy suhbatlarda o‘zini teran fikr egasi
ekanligi- ni namoyon qila boshlaydi. U nafaqat O‘rta Osiyoda hatto Xurosonu
12
Пиру муршид - тўғри йўлга бошловчи комил инсон .

Hindistonda ham, Iroqu Ajamda ham mashhur bo‘lib, Xoja Ahror Valiyning
tasavvuf ta’limoti butun sharq o‘lkalarida keng tarqaladi. Shuningdek, Xoja
Ahror Valiyning sharqda oddiy fuqarodan tortib ilm ahli-yu, saroy a’yonlari
orasida siyosiy mavqe’i ham oshib boraveradi. Uning ta’sir doirasi sharqda
oddiy fuqaro eshigidan tortib sultonu shohlar saroyigacha bir xil edi. Ayniqsa,
Sulton Abu Said va uning o‘g‘li Sulton Ahmadning Samarqandda hukmronlik
qilgan davrida uning siyosiy mavqe’i yuqori bo‘lgan. Xoja Ahror Valiyning
siyosiy ta’siri Xuroson hukmdori Sulton Abu Qosim Mirzo (Shohrux Mirzoning
nevarasi)ga ham sezilarli darajada bo‘lgan. Xoja Ahror Valiy nomi o‘sha
zamonlarda yozilgan tarixiy hujjatlarda «oliy maqom sohibi, din va davlat
sharafi, ilohiy sirlar orifi (bilimdoni), fuqaro va shohlarning pushti panohi,
sulton ul-orifiyn, ka’bai maqsud», deb qayd etilgan.
Xoja Ahror Valiyning din va davlat arbobi sifatida amalga oshirgan ishlari
shundan iboratki, u uzoq yillar mobaynida Movarounnahr va Xuroson
hukmdorlariga o‘z ta’sirini o‘tkazib, o‘zaro urush va nifoqlarni bartaraf etadi.
Xurosonu Movarounnahrda uzoq muddatli tinchlik-osoyishtalik qaror topadi.
Shuni alohida ta’kidlash kerakki, u saltanatdagi aql bovar qilmas darajadagi
mavqe’idan foydalanib, o‘z ta’sir doirasidagi yerlarda adolat o‘rnatdi. U hayotda
shayxlarning yangi o‘rnini belgilab bergan Valiydir. Bu haqda undan shunday
hikoya qilinadi: «Biz shayxlar oddiy xalqning ahvoli to‘g‘risida amirlar va
podshohlarga murojaat qilmagaymiz. Biz buni qilish zarur deb hisoblaymiz».
Darhaqiqat, Xoja Ahror Valiy Farg‘ona, Toshkent, Samarqandda tinchlik
o‘rnatdi, holbuki, u siyosat maydoniga kelgan vaqtda temuriyzodalar o‘rtasida
o‘zaro urush va nizolar avjiga chiqqan mahal edi. U: «Hozirgi g‘alayonlar va
to‘polonlar davrida Alloh meni musulmonlarning himoya qiluvchisi qilib
tanladi», - deb e’lon qildi.Alisher Navoiy o`zining “Nasoyim ul-muhabbat”
asarida Xoja Ubaydullohni benihoya ulug`lab, “Murshidi komil” deb yozgan. U
Naqshbandiya tariqatining ulug` siymolaridandir 13
.
Xoja Ahror Valiy o‘zining tinimsiz mehnati, ijodiy faoliyati va xalqparvarligi
13
Suvonqulov.I.Samarqand qadamjolari. 7-bet.

bilan «Ahroriya» tariqatiga asos soldi. Uning tariqatini boshqa tariqatlardan
afzallik tomoni shunda ediki, el xizmatini qilib, odamlar mushkulini oson qilish
hamda Alloh taoloning buyruqlarini ham bekamu ko‘st bajarish bo‘lib, bu tub
ma’noda tasavvuf sohasida ulkan yangilik edi. Chunki undan oldingi shayx va
pirlar faqat o‘z g‘amlari bilan ovora bo‘lib, aksar holda uzlatda tarki dunyo qilib
umr kechirishganlar.
Xoja Ahror Valiy hayotligidayoq uni obro‘sizlantirishga intilganlar, uning
nomiga nomaqbul so‘zlarni aytganlar ham bo‘lgan. Ulardan o‘sha vaqtda
Samarqandda shayx ul-islom bo‘lgan xoja Mavlono, shuningdek, Mirzo Abu
Said tomonidan Samarqandga hokim etib tayinlangan sulton Abu Saidlarni
misol qilib keltirish mumkin. Jumladan, sobiq Ittifoq tuzumi hukmronlik qilgan
vaqtda millatni tarixdan uzib qo‘yish maqsadida juda katta harakatlar amalga
oshirildi. Bu amaliyotdan Xoja Ahror Valiyning shaxsi ham chetda qolmadi.
Uning nomiga turli noo‘rin so‘zlar aytilib, avliyoni xalq e’tiboridan qoldirishga
harakat qilindi. Istiqlol sababli avliyo hazratlarining asl tarixi, hayoti va ilmiy -
ijodiy faoliyati chuqur o‘rganilib, u zotning nomiga aytilgan turli nojoiz
so‘zlarning asossiz, bo‘htonu tuhmatlardan iborat ekanligi o‘z isbotini topdi.
Ustozlari: Xoja Ahror Valiy ilm-ma’rifat tahsili jarayonida ko‘plab piru
ustozlardan ta’lim olganlar. Shulardan, tog‘asi Xoja Ibrohim, shayx Burhon
hazratlari, Sayyid Qosim Anvor, Sa’diddin Qoshg‘ariy, Xoja Nizomiddin
Xomush, shayx Sirojiddin, Mavlono Hamididdin, Alouddin G‘ijduvoniy, Xoja
Musofir, shayx Bahovvuddin Umar, shayx Zayniddin Xavofiy va Mavlono
Ya’qub Charxiylardan shariat va tariqatga doir ilm-ma’rifatni ta’lim oladi. Shuni
alohida ta’kidlab o‘tish joizki, har bir piri komilning tarbiyasida yoshligidan
o‘tib ketgan avliyo va anbiyolarning birining ruhi poki tarbiyasida bo‘lganidek,
Xoja Ahror Valiyning tarbiyalari ham uvaysiy bo‘lib, ul piru komilning
tarbiyalari Hazrati Iso alayhissalomning mas’ulida kamolga yetganlar.
Xoja Ahror Valiydek ulug‘ avliyoning shogirdlarini sanab sanog‘iga yetish
mushkul va imkondan tashqari ishdir, chunki uning zamonasidagi
Movarounnahr va Xurosonning oddiy fuqarosidan tortib, amiru sultonlarigacha

har bir mo‘min-musulmon kishi uni o‘ziga pir-ustoz deb bilgan. Uning xos
shogirdlaridan eng mashhurlari Mavlono Fathulloh Tabriziy, Muhammad Qozi,
Abdurahmon Jomiy, Alisher Navoiy hazratlari ul zotdan doimiy irshod va
ko‘rsatmalar olib turgan. Ham shoh ham shoir bo‘lgan Zahiriddin Muhammad
Bobur kabi ulug‘ tarixiy shaxs ham ul zotni o‘zlariga ma’naviy pir deb bilganlar.
Xoja Ubaydulloh Ahror Valiy ibn Xoja Mahmud 1490-yil 21-fevral shanba
kechasida 89 yoshida Samarqand yaqinidagi Kamangaron qishlog‘ida vafot
etadi. Xoja Ahror Valiyning muborak jasadlari u yerdan Kafshgar mahallasidagi
qabristonga dafn etiladi 14
.Keyinchalik bu mahalla Xoja Ahror mahallasi deb
yuritiladi. Bu qabristonga avliyoning yaqinlari va ko‘plab ulamolar hamda
sulton- lar dafn etilgan.
Xoja Ahror Valiyning ijodidan namunalar:
 Ilmni dunyo (mol-mulk) orttirish va mansab egallash uchun xizmat
qildirguvchi olimlardan uzoq bo‘lmoq kerak.
 Takabburlik (manmanlik) nihoyatda xosiyatsiz va oqibatsizdir, u oxiri xo‘rlik
va pastlikka olib keladi. Aytibdurlarki, har kim o‘zining holiga yarasha
kamtarlik va xushmuomalalikni egallab borsa, xususan, bu davlat va boylik
egalariga zaruriy hamda maqbul odat bo‘lgay.
 G‘aflat ko‘ngil o‘limining sababidir. Ko‘ngilning haqiqiy hayoti ogohlik va
huzurdir.
 Bilginkim, neki jon rohatidek tuyulgay,
Joningizni azobda qoldirguvchi bo‘lgay.
 .Do‘stlarga bemorlygi vaqtida madad qilish va og‘irini yengillatish yaxshi
ishdir. Madad ikki navdir; biri, kasallikdan qutulish uchun barcha chora
tadbir- larni ishga solish va ikkinchisi, bemorlik sababli buzilgan kayfiyatni
yaxshilash, ko‘tarishdir.
 Shohlar nog‘orasi chalinganda shunday nido kelardi:
 G‘iybatu yolg‘onu muziy so‘zdin, Ehtiroz et, yiroq tutgil o‘zdin, Har yomon
14
Uvatov.U.Buyuk yurt allomalari.344-bet.

so‘zni o‘zdin dur et, Tilingga bir nima mazkur et. Bo‘lgay aqvolu kaloming
bu sifat, Ko‘nglingga bois nuri inoyat. Yana mo‘min ishida yorliq et, Ilu til
birla madadkorlik et. Zohiru botin adab mar’i tut, Beadablik ravishu rohin
unut. Risolai volidiya. Bobur tarjimasi.
 Agar biz shu vaqt shayxlik qilganimizda hech bir shayx o‘ziga murid topa
ol- mas edi, lekin biz boshqa ishga buyurilganki, musulmonlarni zolimlar
zulmidan saqlaymiz. Bu vosita bilan biz podshohlar bilan muloqot qilish,
ularning qalbini zabt etish va bu ishning o‘rtasida turib musulmonlarni
maqsadlariga yetkazmog‘imiz kerak.
 Uch narsa uch narsasiz turishi mumkin emas; ilm bahs-munozarasiz, mol
tijo- ratsiz, mamlakat siyosatsiz turishi mumkin emas.
 Do‘st jafo birla dushman bo‘lur, dushman esa ehson (yaxshilik) va
muruvvat do‘st bo‘lur. Agar dushmaningni ehson birla do‘st qila olmasang,
yomon fe’llar birla do‘stni dushman qilma.
 Ko‘cha-ko‘yda bo‘lsa ham bir foydali ish bilan mashg‘ul bo‘ling. Xalq
sizning bu ishingizdan manfaat topsin. Siz ham o‘shanda o‘zligingizni
anglaysiz. Qisqa vaqt ichida biror kasb o‘rganishga harakat qiling, shunda
kishilar nazarida siz o‘ylagandek yaxshi qiyofangiz namoyon bo‘ladi.
Mutafakkirlarning u haqda aytgan so‘zlari:
Hazrati Xoja Ubaydullohdin Eshit ul sirri Xudo ogohdin.
Xojalar xojasi ul Xoja Ubayd, Xodimda chokari Shibliyu junayd. Holatu
martabasi zohirdur, Vasfu ta’rifida til qosirdir. Har so‘z andaki man anga etsam,
Yetdi ko‘nglimga ani nazm etsam.
Xoja Ahrorning davlat arbobi sifatidagi xizmatlari shundaki, u uzoq yillar
mobaynida Amudaryoning berigi (o‘ng) sohillaridagi hokimlarga juda katta
ta’sir o‘tkazib, o‘zaro nifoq va urushlarni bartaraf etdi, buning uchun bor
kuchini sarfla- di. Vaholanki, bu hokimlarning qilichi doimo qayrog‘lik turar
edi.

V. Vyatkin:
Ulki bu ofoq ichida toq erur, Toq
nekim, murshidi ofoq erur...
(Bu ofoq - dunyoda nodir bo‘lgan zot Xoja Ubaydullohdir, u faqat nodir zot
emas, balki ofoq-dunyoning murshidi, yo‘lboshlovchisi hamdir)...
Toki jahon qasrining imkoni bor, Ustida oning falak ayvoni bor, Qo‘ymasun
ayvoni jahoni tihi, Dabdabai ko‘si Ubaydullohi.
Himmatidan bizni ham etsun Xudoy, Faqr yo‘lida g‘aniy, imonga boy.
(Toki jahon qasri bor ekan,Uning ustida falakning ayvoni — osmon bor ekan,
Ubaydulloh karnayining - shuhratining dabdabasi Jahon ayvonini xoli
qoldirmasin.Alloh bul hazratning himmatini bizga ham ravo ko‘rsa, Biz ham
faqr yo‘lida boy bo‘lib, imonimiz mustahkam bo‘lsa 15
).
Xoja Ahror so‘fiylik tarixida birinchi bo‘lib so‘fiylarning asosiy vazifasi
musulmonlarga uzoqdan turib xayrihohlik qilish emas, balki bevosita jamoat va
davlat ishlariga xizmatga o‘tib, odamlarga, musulmonlarga xizmat qilishdan
iborat, deb uqtirdi. Bu g‘oyani ishlab chiqib, asoslab hayotga tatbiq etib, buyuk
ish qildi.
Xoja Ahror Valiy o‘z davrida 25-30 yil mobaynida Markaziy Osiyodagi
xalqlarni birlashtirish, siyosatchilarning boshini qovushtirish orqali har xil
to‘qnashuvlarning oldini olish uchun bor kuch-g‘ayratini sarflagan, uning
yuksak obro‘-e’tibori bunda hal qiluvchi ahamiyat kasb etgan. «Shayxlar
shayxi» deb nom olgan bu ulug‘ zotning gapini biror hukmdor, hokim, shahzoda
ikki qilmagan. Nega deganda xalq uni boshiga ko‘targan. Biz ham bunday aziz
ajdodlarimizni boshimizga ko‘tarishga tayyormiz.
Asarlari: Xoja Ahror Valiy faqat xojagon tariqati peshvosi, din va davlat
arbobi bo‘libgina qolmay, ijod sohasida ham yuksak iste’dod sohibi edilar.
Uning bizgacha bir necha sanoqli asarlari yetib kelgan bo‘lib, ulardan hozir
15
A.Navoiy, Xamsa. 49-bet.

mavjud bo‘lganlari quyidagilardir.
1. Fiqrot al orifiyn (Oriflarning so‘zlaridan parchalar).
2. Risolai volidiya (Otaga bag‘ishlangan risola).
3. Risolai havraviya (yoki huroiya (Hurlar haqida risola)).
4. Ruqa’ot (Maktublar).
5. Anfosi nafisa (Durdona so‘zlar).
6. Sharhi manzum.
7. Munojoti Shayx Shahobuddin Suhravardiy.
Ibratli voqe’alar: «Hazrati Xoja Ubaydulloh Hirotga Sulton Abu Said
huzuriga kelib, Samarqand va Buxoro uchun tamg‘a solig‘ini bekor qilishni
iltimos qildilar. Podshoh Xoja hazratlari iltimoslarini qabul qilib, Samarqand va
Buxoro viloyatlarining juda katta mablag‘ni tashkil etuvchi va podshohlik
xazinasiga tushuvchi tamg‘a solig‘ini bekor qildilar» 16
.
Umarshayx mirzo Shosh - Toshkent viloyati aholisidan 250000 dinor
hajmdagi soliq talab qilganda, Xoja Ubaydulloh bu mablag‘ning hammasini
to‘labgina qolmay, soliq yig‘uvchilarga ham 70000 dinor ehson qilganlar 17
.
Xoja Ahror Valiyning xos shogirdi Muhammad Qozidan shunday rivoyat
qilinadi: «Hazrat mol-mulklarining barchasi fuqaro uchun sarflanardi, ba’zan
esa xarajat daromaddan ko‘p bo‘lar va yilning oxirida qarzdor bo‘lib qolar
edilar»
.
Xoja Ahror Valiyning umumiy mol-mulkining miqdori 5 million oltin
tangaga teng bo‘lgan. U vafotidan oldin ushbu merosining yarmini farzandlariga
va qolgan yarimini ilm-ma’rifatni rivojlantirish uchun Samarqand, Buxoro,
Hirot va Toshkent shaharlaridagi madrasalarga in’om qilgan.
Xoja Ahror Valiyning ma’naviy merosini o‘rganish: Ushbu tabarruk zamini-
mizda jahon ma’naviyati va madaniyati xazinasiga ulkan hissa qo‘shgan buyuk
alloma- lar, tasavvuf peshvolari yetishib chiqqan. Ana shunday zotlardan biri
Xoja Ahror Valiydir. Istiqlol sababli avliyo hazratlarining ilmiy-ma’naviy
16
Navoiy.A.Nasoyim ul-muhabbat.255-bet.
17
Ishoqova.Z.Xoja Ahror Valiy. 30-bet.

merosiga katta e’tibor berilib, u zoti bobarokotning tarixi chuqur o‘rganilib
chiqildi. O‘zining ibratli hayoti, ijtimoiy-siyosiy faoliyati va ilmiy-ma’rifiy
merosi bilan vatanimiz tarixida o‘chmas iz qoldirgan bu zot tavalludining 600
yilligi 2004-yilda keng nishonlandi. Jumladan, u zotning ilmiy merosini chuqur
o‘rganish maqsadida xalqaro anjumanlar tashkil qilindi. U zotning pok
qadamjolari hamda uning nomidagi Xoja Ahror Valiy masjidi qayta ta’mirlanib
obod maskanga aylan- tirildi. Shuningdek, ommaviy axborot vositalarida ham u
zoti bobarokot haqida ilmiy-ommaviy ma’lumotlar xalqimizga yetkazildi va
yetkazilmoqda. Hech shubha yo‘qki, Xoja Ahror Valiy xalqimiz tarixining
zarvaraqlarida o‘z zamonasidan to hozirgacha insonlarni ma’naviyat sari
yetaklovchi so‘nmas yorqin yo‘lchi yulduz kabi nur sochib turadi.
Xoja Ahror xonaqohi va qabrtoshi.
Hazrati Xoja Ahror Valiy 895 hijriy (1490) yilning rajab oyida shanbaga
o’tar kechasi Kamangarondagi o’z bog’larida vafot etadilar. Ul zotning muborak
jasadlarini Urgutdan 1000 ga yaqin kishi ko`tarib kelib, Xoja Kafshir (hozirgi
Xoja Ahror) mavzeiga keltirib, katta hovuz yonidagi tepalikka dafn etishadi.
Nasimxo`ja Mahmudov fikriga ko`ra o`sha 1000 nafar odamga Temuriy sulton
Ahmad Xoja Kafshir mavzesidan yer in’om etgan 18
. Keyinroq oq marmar bilan
to’rtburchaksimon daxma tarzida qayta qurishadi 19
.
Qalb ozod va ogoh bo`lganidan keyingina asl ma’rifat uchun yo`l ochiladi:
“Xizmat qilish, mehnat insonga ruhiy osudalik keltirgandagina foydalidir.
Qachonki u inson qalbidan joy ola olsa, buni mehnat samar asi ila kelgan boylik
desa bo`ladi. Mehnatning mevasi hech qachon boylik bo`la olmaydi. Boylik
to`plashga intilish kerak emas. Aslida inson o`z dunyosini ma`nan boyitishi
uchun harakat qilmog`i kerak” 20
.
Hazrati Xoja Ahror Valiy tug’ilganlari sanasining 600 yilligiga
o’tkaziladigan anjuman munosabati bilan qabristondagi qabrtoshlar yozuvlariga
18
Mahmudov.N. Xoja Ahrori Vali.. 37-bet.
19
Kattayev.K. Tasavvuf allomalari.65-bet.
20
. Rashahotu aynil-hayot.230-bet.

bag’ishlangan max-sus asar tayyorlanayotganligi sababli biz bu yerda faqat eng
katta va yozuvi ko’p, ilmiy ahamiyatga molik qabrtosh hisoblangan Hazrati
Xoja Ahror Valiyning o’zlariga te-gishli marmar qabrtoshning asl yozuvini va
tarjimasini keltiramiz (Qabrtosh yozuvlari rus sharqshunos olimi Semyonov
maqolasidagi tiniq olingan fotosuratdan o’qildi). Qabrtosh yozuvlari ilk marta
to’la holda tadqiq va chop etilmoqda. Hozirga kelib, qabrtoshdagi yozuvlarning
ba’zilari tabiat ta’siridan o’qilishi murakkablashgan.
Hazrati Xoja Ahror Valiyning qabrtoshlari yurtimizdagi eng katta va naqshin
yozuvlarga boy marmartoshdir. Quyida ushbu yozuvlar tahliliga o’tamiz.
Qabrtoshning balandligi taxminan ikki metr, eni 70 sm. va qalinligi 20 sm.
atrofida bo’lib, chetlari hamda o’rtasida uch qismdan iborat yuqori xat-totlik
uslubidagi koshiniy yozuvlar mavjud. Avvalo, qabrtosh o’rtasida bitilgan
yozuvlar tarjimasini ko’rib chiqsak 21
.
Xoja Ahror qabrtoshining o`rta qism yozuvlari.
I. Qabrtoshning yuqori qismidagi koshiniy naqshli qubbalar ustida muhaqqaq
va rayhoniy xatlar uslubida: «Lo ilaha illollohu Muhammad ar-rasululloh» deb
kalimasi keltirilgan.
II. Qabrtoshning o’rta qismidagi Xojaga tegishli asosiy yozuvlar koshiniy
qubba tagida joylashgan bo’lib, unda rayhoniy uslubda, arab tilida Qur’on va
hadislar hamda Xo-janing nasab silsilalari (shajaralari) bitilgan. Yozuvlar 21
qatordan iborat (17 qatori arabiy nasrda, 4 qatori esa forsiy qasida) bo’lib, ular
tarjimasi quyidagicha: «Ushbu, musaffo anhorlardan qondirilgan ravza (ya’ni,
qabr) va muqaddas nur kabi charaqlagan bog’ (bo’lib); Olloh uning (qabrning)
egasiga, ertayu kech ilohiy rahmat izlagani uchun (vafotidan so’ng) rahmatlarini
yog’dirsin; uning ruhini bilguvchi Podshoh (ya’ni, Olloh) tinchlantirsin va
(uning joyi) «Rohat-farog’at, go’zal rizq va noz-ne’matli jannat bordir!»
(Qur’on. 56-sura, 89-oyat) da bo’lsin; U shundaykim, ushbu dunyo ekinzorida
qilingan mehnat hosilini narigi - abadiy dunyoda ortig’i bilan o’rib oladi; Va
(Olloh) unga (Xoja Ahrorga) O’zining zohiriy va botiniy ne’matlarini
21
Kattayev.K.Xoja Ahrori Vali va Mirzo Ulug`bek muammolari talqini. 48-bet

sochgandir; Ollohning elchisi (ya’ni, payg’ambar) uning (ya’ni, Xoja
Ahrorning) «oxir-zamonda» ushbu bilodlardan (shaharlardan) zuhur etishi
(paydo bo’lishi) haqida xushxabar bergan edilar va Muhammad alayhissalom
avlodidan qiyomatga qadar (hokimiyatni qo’lga) olishi mumkin, chunonkim, Ali
(r.a.) ul zotning so’zlaridan (hadislaridan) aytdi: «Daryo ortidan bir kishi chiqadi
va uning nomi al-Horis bo’lib, u (islomiy) ekin ekuvchidir» va davomi hadis
bo’yicha oxirigacha; Unga (Xoja Ahrorga) zohiriy karomotlar va bohiriy (aniq,
ravshan) maqomotlar mavjuddir. Jumladan, zamon ulamolari va davron
fuzalolari u bilan ilmiy suhbat qilishganlarida, aqliy va naqliy ilmlar borasida
ulardan ustunligini ko’rib hayratlanar edilar; Va yana, uzoq-yaqinning atrofu
aknofidan, Sharqu G’arbidan bo’lgan sulton va hoqonlar uning (Xoja
Ahrorning) xat va hukmlari oldida irodat boshlarini taslim qilib, yerga egishar
hamda peshonalarini uning yuqori eshigi ostonasiga surtar edilar 22
.
Ul zot qalamining bir harakatidan va poyqadamining barokatidan balovu
buzg’unchiliklar to’xtatilar edi. Shuningdek, hasabu xizmatlari hamda nasabi
g’oyat ulug’ bo’lgani bilan, yana mashoyixlarga tariqatiy ulanishi «Silsilai
zahab» (Oltin silsila)da edi. Va ota tomonidan Siddiqiy (birinchi xalifa Abu
Bakr Siddiqqa), ona tomonidan esa intisobi Umar ibn al-Xattobga (ikkinchi
xalifa) borib yetadi hamda ona tomonidan ba’zi bobolari sayyidlardan edi.
Qachonki, uning (Xoja Ahrorning) aziz nafasi (tanasidan) ajralib, vafoti haqida
xabarlar tarqalganida, ko’z yoshlar daryo bo’lib oqdi va ba’zi oriflardan biri
uning vafoti tarixini «fayza» so’zidan chiqardi (jami 895 sanasiga, ya’ni
Xojaning vafot etgan yillariga to’g’ri keladi, ) va dedi:
Ba hashtsadu navadu panch, dar shabi shanba, Ki bud salxi mah favt Ahmad
mursal. Kashid Xochai dunyo va-d-din Ubaydulloh Sharobi sofii ayshi abad zi
chomi ajal. Qarorgohi dilash bod dar madorichi kurb, Ma’orichi darachot
mashohidi kummal. Yasin, ki to abad osori o’ bixohad mond, Chu o’ sahifai
lavh vuchud shud zi azal.
Tarjimasi:«895 yil, oyning oxirgi kuni, shanba oqshomida Payg’ambar elchisi
22
G`affarov Sh.S,Yunusov M.A, Sharipov Sh.I.O`zbekiston arxitektura yodgorliklari tarixi.. 70-bet.

vafot etdi;Dunyo va din Xojasi Ubaydulloh abadiy aysh sof sharobining ajal
jomidan ichdi;Ul zot ko’nglining qarorgohi (Xudoga) eng yaqinlik darajasigacha
yetib, a’lo darajasi hammaga ayondir;Shubhasiz, uning xotirasi abadiy qoladi,
Chunki, u azaldan lavh sahifasida yozilgandi».
III. Qabrtoshning chet qismlarida, o’sha xattotlik us-lubida quyidagilar yozilgan
bo’lib, xat yozilgan tomonlar o’zgartirmagan holdagi tasviri va tarjimasini kel-
tiramiz.
X oja Ahror Vali qabrtoshining chet qismidagi yozuvlar.
«Uning zohiriy olamga kelishi tarixi «Ramazon oyidirki, bu oyda odamlar
uchun hidoyat bo’lib va hidoyat va furqonning ochiq oyatlari bo’lib Qur’on
nozil qilingan» (Qur’on. 2-sura, 185- oyat), qachon desaki: «Albatta Biz u
(Qur’on)ni qadr ke-chasida nozil qildik» (Qur’on. 97-sura, 1-oyat) va davomi
sura oxirigacha davom etadi. Siru asrorlardan voqif kishilar bu muborak zot
tavalludi alomatlaridan shuni bilib oladi-larki, uning shu oyda tug’ilishi, aynan u
«qadr kechasi-da» (Qur’on. 97-sura, 1-oyat) voqye’ bo’lib, undan to’lin oydek
(tug’ilish) sanasi chiqadi.
Ajoyibligi shundaki, o’sha suraning oxirgi, ya’ni «u (kecha) to tong otgunicha
tinchlik-omonlikdir» (Qur’on. 97-sura, 5-oyat) so’zlari uni (Xoja Ahrorni) vafot
sanasini ko’rsatishi, uning butkul boshdan-oyoq hayoti qadr kechasi kabi
sharofatli (ekanligi aytilgan). Bir-biriga mos ushbu betakror o’xshashlik (aqlli
kishini) haqiqatda qanday muvofiqlik borligiga ishontiradi».
Qabristonda Xojaga tegishli yana bir tosh bo’lib, kichikroq va faqatgina
Xojaning nomi keltirilgan. Fikrimizcha, bu -hozir mavjud toshga qadar
qo’yilgan yoki Kamangarondan keltirilgan bo’lishi ham mumkin.
Xoja Ahror ziyoratgohida ko’pgina boshqa tarixiy shaxslar ham dafn etilgan
bo’lib, ba’zilarining qabrtoshlari hozirga qadar topilmagan.
Keyinchalik Xojaning farzandu nabiralari hamda Mavlono Muhammad Qozi
kabi xalifayu shogirdlari ham shu dahmada dafn etilgan. Shunday qilib,
dahmada o’nga yaqin buzurgvorlar ko’milgan.
Bir muddatdan so’ng hovuzning g’arb tomonidan naqshli shiftlarga ega

bo’lgan yozgi masjid va xonaqoh quriladi. Hovuz atrofidagi chinor daraxtlari
yonidan esa azon uchun minora tiklanadi. XIX asrning oxirlarigacha Xojaning
daxmalari atrofi devor bilan o’ralgan va devorlarda esa naqshli darvozalar
bo’lgan. Bino yozgi va qishki masjiddan iboratdir.
XX asr boshida taxt talashish natijasida Samarqandga qochib kelgan
Afg’oniston podshohi Muhammad Is’hoqxon (Sardor Is’hoqxon) vafot etgach,
o’z vasiyatiga ko’ra, Xoja Ahror Valiy daxmalarining yaqinida, ya’ni hovuzning
sharq tarafida ko’miladi. Uning mozori ustidan ayvon qurilgan.
Samarqandning a’lamul-ulamosi Mavlono Ismatulloh ibn Mahmud ibn
Ne’matulloh ham 1009 (1600) yilda vafot etgach, Xoja Ahror mozorlari yoniga
dafn qilinadi . Hozirda Xoja Ahror Valiy nomi bilan mashhur bo‘lgan qadim
Kafshir mahallasi valiylarning mangu saltanati sifatida tilga olinishi bejiz emas.
“Kafshir” deb ataluvchi qadim mozoriston shimol tomonidan Hazrati Ahrori
Valiyning dahmalariga yondosh. Dahma janubiy tomonidagi Hazrati Xoja
Kafshir maqbarasigacha bo‘lgan oraliqda o‘nlab azizlarning jasadlari qo‘nim
topgan. Bu serfayz va serxislat maskanda Hazrati Xoja Ahrorning sirdosh -
suhbatdoshlaridan “Silsilat-ul-orifin” kitobning muallifi va hazrat mahdumi
Qozining, Mavlono Ismatullo (Buxorolik Xoja Ismatillodan boshqa shaxs
(vafoti milodiy 1600), “Tarixi Sayid Roqimxon” kitobi muallifi Mir Sayyid
Sharif Roqimning, Xoja Isomiddin bin xoji Nizomiddin bin Mavlono, Mahmud
Giloniyning, shayxul islom Sultonxon Xoja Adoning, Mir Abdulhay Xojaning
va boshqa valiylarning qabrlari bor.
Ulardan biri “Xoja Kafshir” nomi bilan atalgan, shaxsi va tarixi ayon bo‘lmagan
bir zot bo‘lib, valiyligidan qabri ziyorati etiladi. Xoja Ahror ziyoratiga
kelganlarning aksari bu marqadga ham tashrif buyuradi. Og‘izdan - og‘izga o‘tib
kelgan hikoyalarda bu hazrat o‘zidan keyin ulug‘ valiy tug‘ilishini: Xoja Ahrori
Valiy paydo bo‘lishini ilmi holida bayon etganlar. Ta’kidlanishicha, “Kafshir”,
aslida, “Govshir” ekan. Bu ifoda tojik tilida “Sigir va sut” ma’nosini berishi aniq
bo`lsa-da, mohiyatidagi sirning asosini ilg‘ash mushkulroq. Qadimda bu joy
Samarqandning “Shavdor tumani” deb atalgan (Abu Tohirxoja. “Samariya”).

Qishloqning nomi esa «Borinchak» bo‘lgan. Hozirda Samarqand shahriga
tutashib ketgan, Hazrati Xoja Ahror nomi bilan ataluvchi obod, serfayz va
tarovatli joydir Xo’ja Kafshir bir manbada Xo’ja Kafshi kelgan bu kishi Xazrati
Xoji payravlaridan bo’lib albatta hunar ahlidan bo’lishi kerak “Kafshir
lug’atlarda tuzga o’xshagan bir narsa bo’lib u bilan metallarni bir biriga payvand
qilish ulash ma’nosini bildiradi. Samarqandda metallarni bir biriga payvand
qiladiganlarni “kafshergar” deydilar 23
.
I.2. Nodir Devonbegi madrasasi
Madrasa tarixidan oldin o`sha davrning qisqacha siyosiy tarixini bayon
qilishni lozim topdik. Abdullaxon II vafotidan keyin markaziy hokimiyatning
inqirozi va mamlakatdagi tartibsizliklardan Buxoro xonligining ichki va tashqi
raqiblari zudlik bilan foydalanishga urinishdi. Pirmuhammadxon bu
raqiblar qurshovlarini bartaraf qilishga ojizlik qildi. Chunonchi,
mamlaktning janubida Eron shohi Abbos Sabzavor, Mashhad va Hirotni
egallab oldi. Yusuf Munshi ma’lumotlariga ko‘ra, “Movarounnahrda ham
butun davlatda bo‘lgani kabi boshboshdoqliklar avj olib, hech kim birovga
bo‘ysunishni xohlamadi.” Ana shunday sharoitda yangi sulola -Ashtarxoniylar
sulolasi xokimyat tepasiga keldi 24
. Ashtarxoniylar chingiziylar avlodidan bo‘lib,
XV asrning 80- yillaridan boshlab Astraxan (Hoji Tarxon)da xukmronlik
qilganlar. XVI asr o‘rtalarida Astraxan Ivan Grozniy tomonidan bosib olingach,
sulola hukmdori Yormuhammad Sulton o‘z yaqinlari bilan Buxoroga keladi.
Manba tili bilan aytganda “urus (nomila) mashhur nasroniylar bosqini dastidan
(qochib) Yor Muhammadxon farzandlari Jonimuhammad Sulton, Abbos
Sulton, Tursun Muhammad Sulton, Pirmuhammad Sulton va ahli ayoli bilan
Movarounnahrga keldi”.
Buxoro h ukumdori Iskandar Sulton Yormuhammad hamda uning oila
a’zolarini yaxshi kutib olib, ular bilan do‘stona munosabatda bo‘ldi. Oradan
23
Rasul Xodizoda. Samarqandnoma. Toshkent.2011.197-bet.
24
Bahodir Eshov.O`zbekiston davlatchiligi tarixi.Toshkent.2012.271-bet.

ko‘p o‘tmay Yormuhammadning o‘g‘li Jonimuhammad (Jonibek Sulton)
Iskandarxonning kizi Zuhrobegimga uylandi. Shu tariqa Yormuhammad va
uning avlodlari Shayboniylar saroyida katta mavqega ega bo‘la boshladilar.
Jonibek Sulton va Zuhr a begimdan uch o‘g‘il - Dinmuhammad, Bo q imuhammad,
Valimuhammad tug‘ildi.Vaqti kelib Dinmuhammad Xurosondagi viloyatlarning
biri Obivardda, Boqimuxammad esa Samarqandda hokim etib tayinlanadi.
Boshboshdoqliklar va o‘zaro urushlarga chek qo‘yish maqsadida 1601-yilda
buxorolik bir guruh yirik zodagonlar Jonibek Sultonni Buxoro hukmdori
taxtiga taklif etadilar. Jonibek Sulton katta o‘g‘li Dinmuhammad foydasiga
taxtdan voz kechdi. Obivard hokimi Dinmuhammd esa Buxoroga kelishda
qizilboshlilar bilan bo‘lgan to‘qnashuvda halok bo‘ldi. Shundan so‘ng Jonibek
Sultonning ikkinchi o‘g‘li Boqimuhammad hokimiyatga taklif etildi. Bu paytda
Samarqand hokimi bo‘lgan Boqimuhammad Bog‘i shamol atroflarida
Pirmuhammad II qo‘shinlarini mag‘lubiyatga uchratib Buxoro taxtiga o‘tirdi
(1601-1605 yillar). Shu tariqa Mavorunnahrda tarixiy manbalarda
Ashtarxoniylar (Astraxan yoki Hoji Tarxonlik hukmdorlar) yoki Joniylar
(Jonibek sulton nomidan) deb nom olgan va bir yarim asr hokimyat tepasida
bo‘lgan sulola hukmronligi davri boshlandi.
Ilk davrda pul muomalasidagi tangalar Jonibek Sulton nomidan zarb
etilgan bo‘lsada, amalda xokimiyatni Boqimuhammad boshqardi. U
mamlakatdagi tarqoqlikka barham berishga harakat qilib, avvalo Xorazmni
mamlakatga ko‘shib oldi . 1602-yilda Balxni qo‘lga kiritib Boqimuhammadxon
uni ukasi Valimuhammadga hadya qilib, Andxud, Shibirg‘on, Maymana,
Bag‘lon, Badaxshon va Hisorni ham Buxoroga bo‘ysundirdi.
Boqimuhammadxon mamlakat ichki ishlariga ham alohida e’tibor qaratib, davlat
boshkaruvini tartibga solishga harakat qildi. Yusuf Munshi ma’lumotlariga
ko‘ra, u “hokimiyat amaldorlari mansablarini qayta ko‘rib, qo‘shin tuzilishini,
fuqarolar holatini nazorat qilgan” bo‘lsada, uning qisqa muddatli hukmronlik
davrida bu siyosiy harakatlar ijobiy natija bermadi. 1605-yilda
Boqimuhammadxon vafot etgach, taxtga uning ukasi, Balx hokimi

Valimuhammad (1605-1611-yy.) o‘tiradi.
MADRASA
Buxoro podshohligining nufuzli saroy a’yoni Nodir Devonbegi tomonidan
va usta Do’stmuhammad me’morchiligida Xoja Ahror Valiy xonaqohlari yonida
katta madrasa quriladi. Madrasaning tuzilishi va, ayniqsa, peshtoqidagi sher va
ohu tas-viri kabi naqshu nigorlarining Registondagi Sherdor madrasasiga juda
monandligi tufayli uni "Sherdorning aksi" yoki "Tashqi Sherdor" deb atashgan.
Ba’zi manbalarga qaraganda, Samarqand hokimi bo’lgan Nodir Devonbegi
Buxoro xonligining nufuzli saroy a’yoni, shu bilan birga ashtarxoniylar sulolasi
hukmdori Imomqulixonning tog’asi bo’lgani uchun ham «Tag’oyi» laqabiga ega
bo’lib, Mavlono Mutribiy tazkirasida yozilishicha, «Nizomiddin Nodir Mirzo
tag’oyi so’zimiz» deb davlat yorliqlarida imzo chekkan 25
.
Madrasa to’ridagi peshtoq devorida to’qqiz qator baytdan iborat ushbu
qasida yozilgan bo’lib, biz uning o’zbekcha tarjimasini keltiramiz:
«Ulug sulton, imomul-millat, hoson ibn hoson davlati davrida;
Yuksak falakdek imomsifat bu podshoh darvozasida Jamshiddek darvozabon
bo’lsa arzir;Ushbu oliy imorat bino bo’lib, osmondagi to’ssiz falak shoyad unga
minbar bo’lsa ham arzir;
(Poydevorining) birinchi gishti balis yelkasida bo’lib, bayrogining uchi esa
oygacha yetar;(Saroy) a’yonlarining masbuli, adolatli Mir oliyjoh Nadirbek
togoning amri ila;
Bu to’ssiz gumbazli feruza ayvonda hech kim ushbu amirdek boshsa kishining
nishonini bermas;Men (abjad yo’li ila) tarix yili hisobini (anislashga) hayot
kishvariga shitob etdim;Javonbaxt Mirning davlat isbolidan, (va) Eshonning
(Xoja Ahrorning) fayzli ruhi poklaridan;Imorat (surilishining) boshlanish yili
hisobini, «Xudoning fayz (ulashish) makoni» so’zidan oldim».
«Mahalli fayzi Yazdon», ya’ni, «Xudoning fayz ulashish makoni» so’zi abjad
hisobida 1040 hijriy (1630 milodiy) yi-liga teng bo’ladi.
O’rta asr tarixchisi Sayyid Roqim ham o’zining «Tarixi Roqimiy» asarida
25
Komilxon Kattayev. Tasavvuf allomalari. Toshkent. 2017.71-bet.

madrasa qurilishiga doir yuqoridagi qasida maqta’sini ushbu tarzda keltiradi:
«Agar xohi tu torixi binoyash, Talab kun az «mahalli fayzi Yazdon» 26
Tarjimasi: «Agar sen bino tarixini bilmoschi bo’lsang, « Mahalli fayzi Yazdon »
so’zidan talab sil» 1892-yilning dekabrida Xoja Ahror madrasasining bosh
gumbazi zilzila tufayli bo’lsa kerak, ag’darilib tushgan.
Nodir Devonbegi madrasasi XVII asrning 1630-1635-yillarida Buxoro
xonligining devonbegisi Nodir Mirzo Tog‘ay Sulton tomonidan qurdirilgan.
Madrasaning aynan shu manzilda barpo qilinishining sababi - uning to‘rida Xoja
Ahrori Valiyning xonaqohlari mavjud bo‘lgan .
Nodir Devonbegi madrasasi loyihasini ishlashda Registon maydonidagi
Sherdor madrasasining ko‘rinishidan ijobiy foydalanilgan. Madrasa bir qavatli
bo‘lib, hashamatli 4 ayvonlik usulida bunyod etilgan. Madrasa 3 ta tarkibiy
qismdan iborat: darsxona, yotoqxona, xizmatchilar xonasidan iborat.
Madrasaning peshtoqida qurilishining boshlanish vaqtini ko‘rsatuvchi
yozuvlar mavjud bo‘lib, ular naqsh bezaklari usta Xoja Hoshim va muhandis-
bunyodkor Do‘stmuhammad ijodlarining namunalaridir. Nodir Devonbegi
madrasasi 1986-yilda tarixiy obidalar ro‘yxatiga kiritilgan.
Saqlanib qolgan yozuvlarda Nodir Mirzo Tog‘ay devonbegining otasi Sulton
Mirzo Orlotga atab ta’ziyanoma bitilgan va hijriy hisobda 1045-yil sanasi
ko‘rsatilgan. Bundan kelib chiqadiki, Nodir Devonbegining otasi ham Xo‘ja
Ahror Valiy dahmasiga dafn etilgan bo‘lishi mumkin. Bundan tashqari,
peshtoqda Samarqand tumanidagi Xo‘ja Ahror Valiy ziyoratgohining
shimolida 1631-yil (hijriy 1040 yil)da Buxoro amiri Imomqulixon saroyida
nufuzli lavozimda ishlagan Nodir Muhammad Devonbegi tomonidan bunyod
etilgan madrasa bor.
Ushbu madrasa xalq orasida “Kichik Sherdor” yoki “Tashqi Sherdor” nomlari
bilan ham atalib kelingan. Keyingi 50-60 yil ichida nashr etilgan deyarli barcha
adabiyotlarda bu obida “Tashqi Sherdor” yoki “Kichik Sherdor” madrasasi, deb
ham atalgan. Chunki ushbu yodgorlik peshtoqida ham sher tasviri tushirilgan.
26
Kattayev.K Xoja Ahrori Vali va Mirzo Ulug`bek muammolari talqini..61-bet.

Bu qanchalik to‘g‘ri? Aslida ham shundaymi?
XX asr boshlarida Samarqand muzeyida direktor sifatida faoliyat olib
borish bilan birga Samarqand yodgorliklarining muhofizi hisoblangan
V.Vyatkin tadqiqotlariga ko‘ra, o‘sha vaqtda Samarqanddagi Nodir Devonbegi
madrasasi hozirgi ko‘rinishidan ancha farq qilgan 27
.
Madrasada ishlatilgan bezaklar uslubi va mazmuni jihatidan Registon
ansamblidagi Sherdor madrasasiga o‘xshash bo‘lgan. Garchand, madrasaning
dekorativ bezatilishi o‘ziga xos naqshlar tuzulmasi va ranglardan foydalanish
usullari boshqacha bo‘lsa-da, naqshinkor bezaklarining tuzilishi va syujeti
Sherdor madrasasining kompozitsion bezatilishini eslatadi. Madrasaning
bezatilishida turli o‘simliksimon naqshlar, tamg‘ali g‘ishtchalar, davralar
oralig‘i va atrofni bezatishda Sherdor madrasasidagi kabi moviy, oq, sariq va
yashil ranglardan foydalanilgan. Qora rang ishlatilmagan. Biroq dastlabki
paytlarda Nodir Devonbegi madrasasi peshtoqida Sherdor madrasasi peshtoqida
aks ettirilgan qoplon yoki arslon tasvirlari bo‘lmagan. Bu tasvirlar sobiq sovet
yillarida obidada amalga oshirilgan ta’mirlash vaqtida o‘rnatilgan. Shuningdek,
madrasaning kirish peshtoqi frizlarida moviy koshinlarga to‘q malla harflar
bilan yozuvlar bitilgan bo‘lib, yozuvlarning o‘rta qismi saqlanmagan Buxoro
xoni Imomqulixon va Nodir Devonbegi haqidagi misralar va madrasa me’mori
Do‘st Muhammad ismi bitilgan bo‘lgan. Afsuski, ushbu yozuvlar bugungi kunga
qadar saqlanib qolmagan. Yuqoridagilardan ko‘rinib turibdiki, Nodir
devonbegi madrasasi bezak ishlarida Sherdor madrasasidan andaza olingan.
Shuning uchun ham bu obida halq orasida “Kichik Sherdor” deb atalgan.
Nodir devonbegi mablag igaʻ qurilgan .
Xoja Ahror xonaqohi yonida joylashganligidan ba zan
ʼ xalq orasida Xoja Ahror
madrasasi hamda quyosh va sherlar tasviri tushirilgani uchun kichik Sherdor
Madrasa nomi bilan ham yuritiladi. Nodir Devonbegi madrasasi (Samarqand).
27
https://www.zarnews.uz/uz/post/samarqanddagi-nodir-devonbegi-madrasasi-nima-uchun-kichik-sherdor-deb-
atalgan .

bir qavatli, hovlisining 2 tomonida ayvon , hujralar , masjid va dars xona
joylashgan. A. Haqqulov boshchiligida ta mirlanganʼ 28
.
Jannatmakon yurtimizda qanchadan-qancha xonlar-xoqonlar, sultonlar va
amirlar o‘tdilar, ular haqida kitoblar yozildi ammo biz siz azizlarga xavola
qilmoqchi bo‘lgan kishi xon emas balki Buxoro xoni Abul G‘oziy Imomquli
Bahodirxonning bosh vaziri Nodir Devonbegi Orlot haqida qo‘limizdan
kelgunicha bayon qilishga ishaalloh harakat qilamiz! Nodir Devonbegi
Orlotning to‘liq ismi Hazrat Nodir Mirzo Tog‘oyi Sadr Devonbegi ibn Hazrat
Sulton Mirzo Tog‘oyi Abdulloh Orlot bo‘lib o‘zbekning Orlot urug‘idan
bo‘lganlar. Bunga Abu Tohirxojaning Samariya asarida “Nodir Devonbegini
Orlot aymog‘idan bo‘lganligini tarix zabt qilgan” deb yozadi, shuning uchun
ham u kishining ismiga taxallus kabi Orlot so‘zi qo‘shilgan. Yuqorida
aytganimizdek ko‘plab xonlar, sultonlar bu foniy dunyodan vafot qilib ketdilar.
Bu dunyo hech kimga vafo qilmadi. Ammo ulardan solih amallar hamda
qoldirgan ilmiy va madaniy meroslari qoldi xalos. Xonlar, sultonlar qatorida
Nodir Devonbegi Orlotdan ham qolgan ilmiy hamda madaniy me'roslarini
yoritishni ixtiyor qildik. Nodir Devonbegi Orlot faoliyatining avvalida Buxoro
Xonligi bosh sarkardasi bo‘lgan. Bu haqda Saxiliyning “Imomqulixonnoma”
asarida quyidagicha satrlar keltiriladi:
Tengi yo‘q qo‘shinga bo‘ldi sardor,
Nodir Mirzo ki, ul mardi dilovor.
Bu ishda hamroh bo‘ldi unga yana,
Hisobsiz do‘stu yor bir tan, yagona.
Shukurbiy va Davlat ki, ikki zo‘r bas,
Birovi Saroydur, biri Kenagas.
Rahimbek ila Qutluq otaliq ham,
Rustam paykon erur u ikki sher dam.
Eminbiy va Suyunch va Lola arab,
Xojat yo‘q ta'rifiga ochmoqqa lab.
28
https://www.wikiwand.com/uz/Nodir_devonbegi_madrasasi_(Samarqand).O`zME.Birinchi jild.
Toshkent.2000.

Yovlibiy va Emin Aliy pahlavon,
Yo‘lbarsdek shiddatkor, yovqur navjavon.
Qushchidan Abulbiy, Murod o‘g‘londan,
Ko‘rk topgaydur jang maydoni ulardan.
Oshkor qilmoq edi g‘ayratin ahdi,
Ul sardor tog‘oyi nasab nisbati.
Bu yerda tog‘oyi urug‘ nisbati bo‘lsa Abu Tohirxojani so‘zi va o‘zbekning
to‘qson ikki urug‘i ichida tog‘oyi degan urug‘ yo‘qligini inobatga oligan xolda
tushunamiz.Bir necha yillar sarkardalikdan so‘ng Nodir Devonbegi
Orlot Buxoro xoni Abul G‘oziy Imomquli Bahodirxon (1611-1642)ga bosh
vazir bo‘lgan. Nodir Devonbegi Orlotning vaqf hujjatlari hamda madaniy
me'roslari juda ko‘p bo‘lib, ulardan mashhurlarini birma-bir yoritib o‘tamiz.
Buxorodagi Nodir Devonbegi tomonidan qazilgan “Labihovuz” hovuzi
1029-hijriy sana (milodiy 1620-yil)da qazilgan bo‘lib, xalq orasida “Hovuzi
Bazo‘r” ya'ni Zo‘rlik bilan qazilgan hovuz deb ham ataladi. Hovuz 36 metrga
45,5 metr bo‘lib, atrofi sinchlar bilan mustahkamlangan. Chuqurligi 5 metr.
Hovuzning sharqiy qismida Nodir Devonbegi madrasasi bor, shimoliy sharqiy
qismida esa Ko‘kaldosh madrasasi joylashgan. g‘arbiy qismida Nodir
Devonbegi xonaqohi joylashgan.
Labihovuz hovuzining g‘arbiy qismida Nodir Devonbegi xonaqohi 1029-hijriy
sana (1620-milodiy yil)da Nodir Devonbegi tomonidan qurilgan xonaqoh
mavjuddir. Bu xonaqoh o‘ziga xos jozibador qurilgan bo‘lib, xonaqohning ikki
tomonida ham hujralarga kiriladigan eshiklari bor. Xonaqohda 14 ta hujrasi bor.
Undan tashqari ikkinchi qavatida darveshlar uchun yotoqxonalar ham qurilgan.
Nodir Devonbegi Orlotga Buxoro xoni Abul G‘oziy Imomquli Bahodirxon
tomonidan mulk qilib berilgan Sangloq daryosi suvi haqidagi hujjatda Nodir
Devonbegini Orlot urug‘idan bo‘lganligiga ishora bordir. Hujjat Samarqand
viloyati Ishtixon tumani Orlot qishlog‘idan oqib o‘tuvchi Sangloq daryosi mulk
qilib berilganligi to‘g‘risidadir. Unda Orlot qishlog‘ini ta'riflab shunday deb
yozilgan: “Eski Orlot joylashgan hududning zikri Eski Orlot to‘rt tomondan

muayyan joylar bilan chegaralanib g‘arb tomondan ... joyigacha yastalgan.
Shimol tomondan Chohor tog‘ mulki (hozirgi Chorloq qishlog‘i) degan
joygacha yastaladi. Sharq tomondan Foxin yerigacha yastaladi. Janub tomondan
mashhur O‘g‘riqul degan joygacha yastalib, bu hududlarning alomati zohirdur”
deb 1030-hijriy sana 25 mohi ramazon oyi (1621-milodiy yil avgust oyi) Abul
G‘oziy Din Muhammad Bahodirxon va Abul G‘oziy Imomquli Bahodirxon deb
yozilib sharqdan oqib keluvchi suv Nodir Mirzo Tog‘oy Devonbegi ibn Sulton
Mirzo nur marqodahuga uning otasi va bobosining mulki bo‘lganligi uchun
xatlab berildi deb 24 kishining nomi yozilgan. (Ushbu vaqf hujjati bugungi
kunda Ishtixon tumani “Eshon Temirxon to‘ra” jome masjidi imom-noibi
Nodirxon Absamatov qo‘lida saqlanmoqda) 29
.
Buxoro shahridagi Nodir Devonbegi madrasasi 1032-hijriy sana (1622-
milodiy yid)da Nodir Devonbegi tomonidan qurilgan bo‘lib, dast avval
karvonsaroy vazifasini o‘tash maqsadida qurilib, keyinchalik xonning qarori
bilan madrasaga (ya'ni qorilar tayyorlash madrasasiga) aylantirilgan. Unda
madrasalarga xos ravishda masjid, darsxona va katta ayvoni ham qurilgan.
Madrasa darvozasi qibla tomonga qarab qurilgan. Madrasa ikki qavat bo‘lib,
yetmish bitta hujradan iboratdir. Uning madrasa g‘arbida Labihovuz hovuzi
joylashgan.
Samarqanddagi Mahdumi A'zam Kosoniy hazratlarining mozorini ixota qilgan
imorat va darvozasiga solingan ravoq binosi, Dahbetning hiyoboni va tutzor
ham Nodir Devonbegi Orlot tomonidan qurilan va obod yetilgandir. U kishining
bu joylardan imorat qurib obod qilishiga sabab esa Mahdumi A'zam Kosoniy
hazratlariga bo‘lgan cheksiz xurmat va ehtiromidir.
Hazrati Xoja Abdu Berun mozori bo‘lib, uning mozori ustiga Nodir
Devonbegi Orlot tomonidan keng bir xonaqoh va bir necha hujralar soldirgandir.
Derlarki Hazrati Xoja Abdu Berun Usmon ibn Affon roziyallohu anhuning
avlodidandir.
29
https://sammuslim.uz/oz/articles/actual/nodir-devonbegi-orlot . Nodirxon Ravshanxon o`g`li - Samarqand
viloyati Ishtixon tumani “Eshon temirxon to`ra” jome masjidi imom-noibi.

Samarqand shahridagi Nodir Devonbegi madrasasi 1040-hijriy sana (1630-
31-milodiy yilda) Nodir Devonbegi Orlot tomonidan bino qilingan bo‘lib, uni
Nodir Devonbegi madrasasi, peshtog‘ida sher va kiyik surati tasvirlangani uchun
tashqi sherdor, Xoja Ahror Valiy hazratlarining masjidi va qabri oldida qurilgani
uchun Xoja Axror Valiy madrasasi ham deyiladi. Madrasani Xoja Axror Valiy
hazratlarining xonaqohi oldida qurilishining sababi Nodir Mirzo Devonbegi
Orlotning u kishiga bo‘lgan hurmatidir. Madrasa bir qavatli bo‘lib, katta masjid,
to‘rtta darsxona ikki zal va 28 ta hujradan iborat bo‘lib, tashqi ko‘riningdan
Samarqand hokimi Yalangto‘sh Bahodirbiy tomonidan qurilgan Sherdor
madrasasiga juda ham o‘xshashdir, shuning uchun ham uni Tashqi Sherdor ham
deydilar.
Hazrat Nodir Mirzo Tog‘oy devonbegi ibn hazrat Sulton Mirzo Tog‘oy
Orlot to‘g‘risida qo‘limizdan kelgunicha ma'lumot berishga harakat qildik. Bu
kishining qilgan hamma ishlari qurdirgan masjid va madrasalari,
obodonlashtirish ishlari, u kishini komil mo‘min-musulmon ekanligini va
vatanga va yurtga mehr-muhabbatini ko‘rsatib turibdi.
Bu yerda tog‘oyi urug‘ nisbati bo‘lsa Abu Tohirxojani so‘zi va o‘zbekning
to‘qson ikki urug‘i ichida tog‘oyi degan urug‘ yo‘qligini inobatga oligan xolda
tushunamiz.
Nodir Devonbegi o‘zbekning Orlot aymog‘idandur 30
. Mazkur madrasaning
xuddi shu qo‘rg‘onda barpo qilinishini Buxoro xonining vaziri Nodir
Devonbegining hazrat Xoja Ahror Valiyga bo‘lgan e’tiqodi va cheksiz hurmati
belgisi deb tushunish mumkin.
Ilm-fanda, badiiy ijodiyotda, mashhur binolar qurilishlarida bir-biriga
o‘xshash, bir-biridan andaza olish, yaxshi va xayrli ishlarni rivojlantirib borish
tarixiy an’ana tusini olib kelgan. Shu jihatdan qaraganda, Xoja Ahror
qo‘rg‘onida qurilgan "Devonbegi" ("Nodir Devonbegi”) madrasasining
loyihasini ishlashda Registondagi Sherdor madrasasidan ijodiy foydalanib ish
ko‘rilgan. Peshtoqda sher rasmining aks ettirilishi, mohirlik bilan bezak
30
Abu Tohirxo`ja. Samariya. 28-bet .

berilganligi, katta hovli va uning chetlarida hujralarning joylashganligi bilan
Sherdorning kichik bir nusxasiga o‘xshaydi, ammo unda minoralar yo‘q.
Madrasa bir qavatli bino bo‘lib, o‘zida XVI-XVII asrlarda keng tarqalgan
to‘rt ayvonli hashamatli sharqona me’morchilik usulida bunyod etilgan. U uch
tarkibiy qismdan iborat bo‘lib, darsxona, yotoqxona va xizmatchi xodimlarga
mo‘ljallangan xonalarni o‘z ichiga oladi. Demak, o‘qish-o‘qitish va
talabalarning yashaydigan yotoqxonalari bir hovlida yaxlit bo‘lishi hisobga
olingan. Ichki devorlari burchaklaridan besh qirrali taxmon kesib tayyorlangan
va jihozlangan. Ularning ba’zilari sharqona uylarga o‘xshash bo‘lib, maxsus
eshikchalarga ega. G arb tomonida xonalar yo‘q. Madrasaning old tomoni esa ʻ
peshtoqlar bilan bezak berib ajratilgan. Ular sirlangan g‘isht va naqshlardan
ishlangan bo‘lib, ajoyib manzarani tashkil etgan. Uning asosiy peshtoqida
madrasaning qurilishi boshlanganligini ko‘rsatuvchi yozuvlar mavjud bo‘lib,
ular naqsh bezaklari bilan uyg‘unlashib ketgan. Bu yozuvlarni naqshlar bilan
xattot Xoja Hoshim va muhandis-quruvchi Do‘stmuhammadlar uyg‘unlashtirgan
ekan. Binoning shiftlari naqqoshlik san’ati usulida bo‘yalgan.
Madrasa o‘sha davr talabi bo‘yicha faoliyat ko‘rsatgan, ya’ni uning asosiy
yo‘nalishida naqliya ilmlarni o‘rgatish asosiy o‘rinni egallagan. Afsuski, uning
mudarris va tolibi ilmlari haqida yetarli ma’lumotlar saqlanib qolmagan.
Madrasa XIX asrning ikkinchi yarmigacha faoliyat ko‘rsatgan. Keyinchalik
madrasa ko‘p yillar qarovsiz qolib, ko‘rimsiz holga kelib qolgan.
Bizgacha saqlanib qolgan ma’lumotlarning dalolat berishicha, Xoja Ahror
masjidi va madrasasida ishlaydigan kishilar naqshbandlik ta’limotini har
tomonlama puxta egallagan bilimdon va donishmand mudarrislar bo‘lishgan.
Shunga qarab, madrasada o‘qiydigan talabalar ham iqtidorli va iste’dodli
bo‘lganlar. Chunki mudarrislarning bilim saviyasi va salohiyatiga qarab,
madrasada o‘qiydigan yoshlar tanlab olingan.
Madrasa qoshida Islom ilmi va kishilik jamiyati hayoti bilan bevosita bog‘liq
fanlar yuzasidan munozaralar, bahsli muloqotlar uyushtirilib o‘tkazilar edi. Bu

esa, o‘z navbatida, madrasa va masjiddagi ilm-fan ahlining donishmandligidan
dalolat edi. Bu jahonda tan olingan haqiqatdir.
XX asrning 80-yillarida xalq ustasi, O‘zbekistonda xizmat ko‘rsatgan
madaniyat xodimi Abdug‘affor Haqqulov ajoyib fidoyilik tashabbusi ko‘rsatib,
uni ta’mirlab, dastlabki holga keltirishni o‘z bo‘yniga olgan edi. 1986-yildan
Nodir Devonbegi madrasasidan yodgorlik-muzey sifatida foydalanib kelinadi 31
.
I.3.Hazrat Xoja Abdu Berun
Xo`ja Abdu Berun nafaqat Samarqandda balki, Markaziy Osiyoda ilk
fiqhshunoslik, Qozi kalon va mutasavvif allomalaridan. Manbalarga qaraganda
Xo`ja Abdu Berun Quraysh arablarining “Abdux” qabilasiga mansub bo`lib
nasl-nasablari chaxoryorlarning uchinchi xalifasi bo`lmish Usmon ibn Affonga
borib taqaladi. Xo`ja Abdu Berun hazratlari Samarqandda Qozi bo`lib ishlagan,
u kishining mashhur o`g`li Xo`ja Abdu Darun bulib, ularning har biri ham fiqh
va tasavvuf allomalari edilar 32
.
Samarqand tumani “Maroqand” xo‘jaligi sarhadidagi Sari mozor
mahallasida Hazrat Xoja Abdu Berunning munavvar qabrlari bor. Xoja Abdu
Berun tarixiy shaxs bo‘lib, islom shariati va tariqatini yoyishda alohida o‘ringa
molik valiy. Bu zoti sharifning naslu nasabi manbalarda yagona talqinda
ifodalanmaydi. Xo`ja Abdu Berun mozorlari “devori qiyomat” dan tashqari
bo`lganligi uchun “Berun” laqabini olgan 33
.
Abu Tohirxo’janing “Samariya” asarida: “Derlarkim u (Xoja Abdi Berun) xalifa
Usmon (Tangri undan rozi bo‘lsin) avlodidandir. Arab aymoqlaridan bo‘lgan
“abdi” qabilasiga mansubdir. Aslida, bu laqab samoviydir. Bu kishi
burungilardan”, deyiladi.
Tarixchi Abu Hafs Najmiddin Umar an-Nasafiy as-Samarqandiy: Qusam ibn
Abbos shahid bo‘lgandan keyin”... shahzoda Said ibn Usmonni (Uchinchi xalifa
Usmon (r.a.) o‘g‘li) Samarqand sari yo‘lladilar (676-yil). Muhammad Abdu va
Molik Xuzayma (arab sarkardasi, Samarqandni fath etishda qatnashgan) degan
31
Qulmatov.SH. Berdimurodov.A.Samarqand yodgorliklari.143-bet.
32
Qulmatov.SH. Berdimurodov.A.Samarqand yodgorliklari 92-bet.
33
Kattayev.K.Qandiya. Samarqand.So`g`diyon.92-bet.

kishilarni 25000 lashkarga bosh qilib, shaharni qaytadan fath etdilar. Molik
Xuzayma qurayshilardan 5000 kishini Samarqandga joylashtirib, shahzoda Said
bin Usmonni xalifa (podsho) qilib qoldirdi. Ushbu shahzoda payg‘ambarning
qizlari bo‘lgan Ruqiya xotunning yolg‘iz o‘g‘li edi. Ruqiya xotundan bir o‘g‘il
va bir qiz tug‘ilgan bo‘lib, qiz voyaga yetgach, quraysh qabilasi ulug‘laridan
bo‘lgan Xoja Muhammad Poy Barahna degan kishiga nikohlangan edi. Undan
Xoja Abdu Berun tug‘ilganlar va ul kishi Samarqandga qozi bo‘lib, shariat va
tariqatni pok saqlardilar. Ul zotdan esa Said Amir Abdu Darun tug‘ilgandilar”.
Xo`ja Abdu Berun maqbara dahmasi va xonaqohi dastavval Sulton Sanjar
Moziy (1086-1126) va Mirzo Ulugbek (1394-1449) va XVII asrda
Ashtarxoniylar podshohi bo`lmish Imomqulixonning nufuzli saroy a'yoni va
tog`asi Nodir Devonbegi tomonidan qayta ta'mirlangan.
Ayrim rivoyatlarga qaraganda, ota va o`g`il bir joyda o`tirganlarida bir
inson, muhtaram qozi janoblari, muhtaram hazratlari mening bir sigirim bor
o`sha sigirim bug`oz, ya'ni homilador o`sha homilaning erkak yoki urg`ochi
ekanligini aytib bersangiz deb murojaat qiladi. Shunda, Xo`ja Abdu Berun
hazratlari buzoqning urg`ochi jinsiga mansub ekanligi hamda rangi onasining
rangiga o`xshashligi va peshonasida oq belgisi borligini aytdi, o`g`illari Xo`ja
Abdu Darun xazratlari padarbuzrukvorining gapiga qo`shilgan holda buzoqning
peshonasi emas dumi oq rangda ekanligini ta'kidlaydi. Odamlar bu karomatning
nechog`li to`g`ri ekanligiga e'tibor qilib o`sha sigir tug`gandan keyin bu bashorat
to`g`ri ekanligiga amin bo`lib, ixloslari ikkisiga ham yanada oshadi. Hovuz
bo`yidagi ulkan chinor mutaxassislarning tavsifi bo`yicha 723 yoshdaligi
aniqlandi. Masjidning maqbara qismida joylashgan chillaxonada bir qancha
ulamolar zikru tahlil bilan mashg`ul bo`lganligi hamda ayrim kasalga yo`liqqan
kishilarni shu joyda o`qiganligi ta'rif va tasniflarda keltirilgan 34
.
“Xoja Abdu Darun ziyoratgohi” risolasi mualliflari Matlub Samiboyev va
No mon Mahmudovlar esa bu xususda boshqacharoq fikr bildirib, o‘z nuqtai ʻ
nazarlarini tarixiy qaydlar bilan izohlashga harakat qiladilar: “Ilmiy-tarixiy
34
Qulmatov.SH. Berdimurodov.A.Samarqand yodgorliklari.92-94-bet

manbalardan ma’lumki, Rasuli akram (s.a.v.) qizlari Ruqiyani dastlab o‘z
amakisi Abu Lahabning o‘g‘li Utbaga uzatgan edilar... (ajralishgach), ... Usmon
ibn Affon (r.a.) Ruqiyaga uylandi va bu nikohdan farzandlari Abdulloh tug‘iladi.
U bolaligidayoq vafot etadi...”.
Nodir Muhammad devonbegi – Buxoro xonligi bosh vaziri XVII asrda Xoja
Abdu Berun qabri ustiga xonaqoh va yonida hujralar tiklaydi. Ziyoratga borgan
kunlarimizda (2008 -yil, avgust) bu joyni qayta ta’mirlash yuzasidan ko‘lamli
ishlar olib borilmoqda. Hozirda masjidda Ibodullayev Lutfullo Nosirovich
imom-xatiblik qilib kelmoqda. Abd u B e run" ansambli 4000 kvadrat metr
maydonda joylashgan bo'lib, xonaqoh , dafn hovlisi va yozgi masjidni o'z ichiga
oladi . Qayta tiklash ishlari davomida majmua hududidan yer osti yo‘llari orqali
bir-biri bilan bog‘langan sopol hujayralar ham topilgan. Majmuaga kirish portal
shaklidagi darvoza tuzilmasi bo'lgan darvoza orqali amalga oshiriladi . Kirish
eshigi bilan bir xil o'qda sharqdan g'arbga yo'naltirilgan dafn hovlisining
darvozalari yotadi, uch tomondan figurali panjara bilan o'ralgan. Uning g arbiy ʻ
tomonini yozgi masjid egallagan bo lib, u hovli tomondan ochilgan ayvon, yassi
ʻ
tomi yog och ustunlarga o rnatilgan. Masjid g isht devorining markazida
ʻ ʻ ʻ
mayolika bilan bezatilgan mehrob joylashgan. to'rtburchak stilobat bo'lib ,
marmar bilan qoplangan , uning ustiga sag'ona qo'yilgan. Panjara panjara ortida
solih odamning oyoqlari ostida yana bir g'ishtdan yasalgan platforma bor bo'lib,
uning ustiga bir qancha qadimiy qabristonlar o'rnatilgan.
Agar Abdi Berun daxmasi ansamblning asosiy muqaddas elementi bo lsa,
ʻ
xonaqoh uning me moriy ustunligi hisoblanadi. U majmuaning janubiy qismida
ʼ
joylashgan bo lib, portal-gumbazli kompozitsiyadan iborat. Uning ikkita kirish
ʻ
joyi bor, ularning asosiysi peshtak shaklida qilingan , sirlangan g'ishtdan
geometrik bezak (girix) bilan bezatilgan. Ikkinchi kirish eshigi sharqiy jabhada
kemerli ivan shaklida joylashgan . Qolgan ikkita jabha to'rtburchaklar
ramkalarda ko'r-ko'rona arkatura bilan bezatilgan, ularning timpanumlari mozaik
gul naqshlari bilan bezatilgan. Xonaqa zali xoch shaklida bo lib, burchak
ʻ
xonalari – qirq kunlik namoz o qish uchun mo ljallangan hujralardan iborat
ʻ ʻ

( chilla ). Uning g'arbiy devorida mehrob joylashgan . Zal sferik gumbaz bilan
qoplangan bo'lib, u haddan tashqari katta silindrsimon baraban ustida joylashgan
bo'lib , uning asosi o'tish davri sakkizburchakdir . Gumbazning nog orasi ʻ
epigrafik naqsh, sakkiz figurasi esa girix bilan bezatilgan. Hovlining shimoliy
tomonidagi xonaqoning ro‘parasida, daraxtlar soyasida to‘rtburchak uy bor.
Xonqaning asosiy eshigining chap tomonida 2000-yillarda kichik minora
qurilgan
Abdi Berun ansambli — Samarqandning janubiy chekkalarida joylashgan. XVII
asrning birinchi yarmidagi yodgorlik va diniy maqsadlardagi binolar majmuasi .
Devon begi 16 asrning 30-yillarida vazir va Buxoro xonligi hukmdori
Imomqulixon Nodirning amakisi tomonidan XII asr mozorida qurilgan. U O rta
ʻ
Osiyodagi eng yirik o rta asr yodgorliklaridan biri (xazira) hisoblanadiKirish
ʻ
eshigi bilan bir xil o'qda sharqdan g'arbga yo'naltirilgan dafn hovlisining
darvozalari yotadi, uch tomondan figurali panjara bilan o'ralgan. Uning g arbiy
ʻ
tomonini yozgi masjid egallagan bo lib, u hovli tomondan ochilgan ayvon, yassi
ʻ
tomi yog och ustunlarga o rnatilgan. Masjid g isht devorining markazida
ʻ ʻ ʻ
mayolikka bilan bezatilgan mehrob joylashgan. Dafn hovlisining asosiy
maydonini Abdu Berun dahmasi egallagan - katta to'rtburchak stilobat bo'lib,
marmar bilan qoplangan, uning ustiga sag'ona qo'yilgan.
“Abdu Berun” ansambli sxemasi va xonaqoning rejalari.
Agar Abdi Birun daxmasi ansamblning asosiy muqaddas elementi bo lsa,
ʻ
xonaqoh uning me moriy ustunligi hisoblanadi. U majmuaning janubiy qismida
ʼ
joylashgan bo lib, portal-gumbazli kompozitsiyadan iborat. Uning ikkita kirish
ʻ
joyi bor, ularning asosiysi peshtak shaklida qilingan, sirlangan g'ishtdan
geometrik bezak (girix) bilan bezatilgan. Ikkinchi kirish eshigi sharqiy jabhada
kemerli ivan shaklida joylashgan. Qolgan ikkita jabha to'rtburchaklar
ramkalarda ko'r-ko'rona arkatura bilan bezatilgan, ularning timpanumlari mozaik
gul naqshlari bilan bezatilgan. Xonaqa zali xoch shaklida bo lib, burchak
ʻ
xonalari – qirq kunlik namoz o qish uchun mo ljallangan hujralardan iborat
ʻ ʻ
(chilla). Uning g'arbiy devorida mehrob joylashgan. Zal sferik gumbaz bilan

qoplangan bo'lib, u haddan tashqari katta silindrsimon baraban ustida joylashgan
bo'lib, uning asosi o'tish davri sakkiz burchakdir. Gumbazning nog orasi ʻ
epigrafik naqsh, sakkiz figurasi esa girix bilan bezatilgan. Hovlining shimoliy
tomonidagi xonaqoning ro`parasida, daraxtlar soyasida to‘rtburchak uy bor.
Xonqaning asosiy eshigining chap tomonida 2000-yillarda kichik minora
qurilgan .
Shu o`rinda Xo`ja Abdu Berunning o`g`li Xo`ja Abdu Darun haqida
ma’lumot berishni joiz deb bildik.
Xoja Abdu Darun (vafoti milodiy 861).Ulug` valiy, tariqat va shariat ilmlarining
bilimdoni Xoja Abdu Darunning ismlari Mu’azuddin bo`lib, Xoja Muxammad
Ya’qub Xoja Abdu Berunning o‘g‘illari. «Samariya»da nasabi chahoryorlardan
hazrati Usmonga yetishi (ya’ni nabiralari), onalari Payg‘ambarimizning Ruqiya
ismli qizlari ekanligi yozilgan. Qabri Samarqand shahrining S.Ayniy ko‘chasi
joylashgan. Qadimda bu mavze Mo‘liyon mahallasi, Fato fath deb atalgan.
Tug‘ilgan joylari esa Qavchunon mahallasi. Abdu Darun atalishlariga sabab
qabri Devori qiyomat deb atalgan Iskandar qo‘rg‘oni devorining ichida
ekanligiga ishora ekan. Bu mozor bilan Iskandar qo`rg`oni devori orasi 1300
odim chamasi bor. Xo`ja Abdu Darunning asl Muiziddin bo`lib, Xo`ja
Muhammad Yaqubning o`g`li. U esa Xo`ja Abdu bin hazrat Usmonning
o`g`lidir. Uning (Xoja Muhammad Yaqubning) laqabi xoja Ganji ravon bo`lib
Xoja Abdu Berunning o`g`li ekan 35
.
Dastlab Sulton Sanjar Moziy (1118-1157) qabri ustiga qubboli imoratlar
soldirgan. Ular vayron bo‘lgach, Mirzo Ulug‘bek zamonasida XV asrda ziynatli
xonaqoh va atrofida xos binolar barpo etilgan.
Qo‘shimcha boshqa binolar XIX asrda usta Sanjar Sodiq Abdug‘ani va
Abduzoxid ismli naqqoshlar tomonidan tiklangan bo‘lib, 1908-1909-yillarda
yana qo‘shimcha qurilishlar qilingan.
Mustaqilligimizdan keyin ziyoratgoh chin ma’nosida obod bo‘lib, bu
mukarram shaxsning tarixi va valiylik sifati bilan bayon etila boshladi. Mu’tabar
35
Abu Tohirxo`ja. Samariya. 51-bet.

manbalar: Najmiddin Umarning «Qandiya», Abu Tohirxojaning «Samariya»
kitoblarida, shuningdek, professor I.Suvonkulovning «Samarqand qadamjolari»
va M.Sameboyev, N.Maxmudovlarning «Xoja Abdu Darun» ziyoratgohi
risolalarida bir-birini to‘ldiruvchi ma’lumotlar mavjud. «Qandiya»da 120 yil
umr ko‘rganlar qayd etilgan. Bu raqamga tayaniladigan bo‘lsa, milodiy 741-
yilda tug‘ilgan bo‘ladi. «Hazrati Abu Darun» ilmu qol va ilmu holda yetuklik
kasb etgan olim, valiy va arbob bo‘lgan. U Samarqandda tasavvufni namoyon
etgan ilk tariqat ahllaridandir.
Bul zotning botiniy dunyosi xususida «Qandiya»da: «Va Amir Said Abdu
Darun karomatlarining zikri shul ediki, she’rlarga nigohbonlik qilar edilar.
Bemorlar ul kishining muborak nafaslaridan shifo topar, qashshoqlar ul zotning
ostonalari ziyoratidan ne’matlarga sazovor bo‘lar edilar. Va Allohu taoloning
nazar qilishi tufayli ul kishi sa’id abrorlikni va shohimardonlikni topgan edilar.
Juma va dushanba kechalari Hazrati Xizr va Ilyos alayhissalomlar, Abdol,
G avsul A’zam va jamiki mardumlari bilan suhbat qurar edilar va yana ʻ
aytishlaricha, «agar kimki Qurbon hayiti bayrami kuni Hazrati Abdu Darunning
ravzalari atrofini yetti marta aylansa, piyoda hajga borib kelish savobini olar
ekan».
Islom shariati ilmini ham ziyoda bilganlar. Shu bois, otasi o‘rniga qozi
bo‘lib, «adolat peshravi» sifatida ulkan martaba topganlar. «Samariya»da: uning
adolat va to‘g‘riligi shu darajada yuqori ediki, o‘zining otasi bir voqea
to‘g‘risida guvohlik bermoqchi bo‘lganida rad qildi va «Siz bizning kichiklik
chog‘imizda podsholig‘ solig‘i berilmagan tokdan mehmon uchun uzum uzib
chiqargan edingiz, shuning uchun sizning to‘g‘riligingizga shubham bor”
deganlari e’tirof etilgan. Aynan shu mavzudagi boshqacharoq talqini
«Qandiya»da ham keltiriladi: «Bu ulug‘ zolning qabrlari oldidagi hovuzda
qurbaqa bo‘lmasligi ham karomatlari ekan. Imom al-Moturidiy va Shayx Abul
Qosim al-Hakimi Samarqandiy bizni Chokardiza qabristoniga dafn
qilingizlarkim, Hazrati Xoja Abdu Darun bizga shafoat qilishni va’da qilgan
edilar. Va biz ul zoti barokotning shafoatlaridan benasib qolmaylik. Zerokim,

Hazrati Abdu Darun hayotlik vaqtlarida aytgan edilarki, «Biz o‘zimizning
qabrimiz atrofidagi yarim farsax (bir farsax – 8 km) mavzeni shafoat qilurmiz»
36
.
II bob Samarqand tuman ziyoratgohlari
II.1. Shayx Burxoniddin Obrez ziyoratgoh i
Ulug‘ valiy zotlardan bo‘lgan Shayx Obrez asli toshkentlik bo‘lib, Hazrati
Shayx Umar Bog‘istoniyning «kibori ashoblaridan hisoblanadilar.
Jazabai qavmiy (kuchli jazba)si ilmu holda mo tabarlik topganligidan, «obrez» ʻ
atashlariga sabab, o‘zlarining tili bilan aytganda, “Vaqtikim Allohu taolo azal
kunda Hazrati Odamni tuproqlarini ( loy) etur erdi, man onga suv quydim, to ul
kundan beri mani obrez deb laqab etdilar». (Rashahot aynul hayot) Binobarin,
bu lafz ham kuchli jazba hosilasi sifatida ruhoniy namoyonlig‘ aksidir.
Shayx Obrez manbalarda Boboyi Obrez, («Rashahot»), Shayx Obrez
(«Samariya»), Shayx Zohidi Obrez («Qandiya») nomlari bilan talqin etiladi.
Bu zotning qabri Toshkentdagi Eski Juva bozori va Ko‘kaldosh madrasasi
yaqinida joylashgan. Abu Tohirxojaning «Samariya»sida va Najmiddin Umar
an-Nasafiyning «Qandiya»sida qabrlari Chokardizada, Dari Zanjir yaqinidagi
qabristonda deb ko‘rsatiladi.
Shayx Zohid Obrezning nabiralaridan biri - Shayx Abu Said Obrezning qabri
Hazrati Xoja Ahror Vali madrasasi ro‘parasida.
«Rashahot»da yana bir nabirasi – Shayx Burhoniddin Obrez haqida ham
ma’lumotlar bor 37
.
SHayx Abu Said Obrez (vaf.milodiy 1448 yil) . Bu valiy zotning qabrlari yer
ostiga joylashtirilgan. Yonlarida yana bir kabr bor. Mozorotlar torgina hovlida,
Hazrati Xoja Ahrori Valiyning madrasasidan unchalik uzoq bo‘lmagan
manzilda, katta asfalt yo‘lning qarama-qarshi tomonida. Hikoya qilinishicha,
qabrlar ustidagi g‘ishtin bino Amir Temur zamonasida tiklangan.
Bu ulug‘ zot «Shayx Abu Sad Shayxon» nomlari bilan ham mashhur bo‘lganlar.
«Qandiya»ning «Chokardiza qabristoni» bo‘limida shayx Zohidi Obrezning
36
Kattayev.K Qandiya. Samarqand.So`g`diyon.2007.81-bet.
37
Azizovich.A.Xoja Ahror valiy jome’ masjidini xodimining ma’lumotlari.

qabrlari ham shul manzilda ekanligi ta’kidlangan. Shayx Zohidning qabri
xususida Abu Tohirxoja ham ma’lumot beradi: «Uni (Bobo obrez (Shayx Zohid-
M.S.)ni shuning uchun «Obrez» deganlarkim, u: «Mening ruhim Odam ato
tuprog‘i ustiga suv quygandir», dermish.
“Rashaxot”da yozilishicha, shayx Abu Said Obrez Boboyi Obrezning
nabirasi. Shayx Burhoniddin Obrezga onatomonidan bobo bo‘ladilar. Kafshir
(Samarqand) mahallasida istiqomat qilganlar (qabri shu mahallada). U zotda
ulug‘lik majzublik va hol ziyoda bo‘lgan. Xizmati Mavlono Muhammad
Qozidan hikoya etilishicha, “Silsilatul-orifinda”: “Samarqandga katta vabo
tarqaldi. Hazrati Eshon (Xoja Ahror Valiy) ” Dashti Abbosiy (joy)ga ko‘chib
ketdilar.Abbos arig‘i boshida bir necha kun bo‘ldilar. U joylar Shayx Abu
Sa’dning ekinzorlari edi. Ayni pishiqchilik boshlangan edi. Shayx hazratlari
Hazrati Eshon hurmatidan na o‘zi, na o‘zgani ekinzori tomon o‘tishga yo‘l
qo‘ymadi. Hazrati Eshon: O‘rim-yig‘im bilan ishingiz kechikmasin, deb izn
bersalar-da, aslo bu ishga bormay, Eshon xizmatida bo‘ldn. Oqibatda,
Eshonning amrlari bilan ekinlari o‘rilib, yanchildi (muridlar tomonidan). Hazrati
Xoja Ahror Vali degan ekanlarki, «Shayx Abu Sa’id juda boy kishi emas erdiki,
yo‘qotilgan xosildan zarar ko‘rmasa. (Ammo) uning odobu hurmatidagi
ziyodaligi bor erdi».
Xoja Abu Nasr Porso bu zotni ulug‘lab: «Istig‘for til bilangina
ifodalanadigan amal emas. Insonning jamiki a’zosi itoatida bu alomat bo‘lishi
kerak. Shayx Hazratlarida aynang shu xizmat vafotigacha namoyon edi»,-
deganlar 38
.Shayx Abu Sa’id Shayxonning vafotlari sakkiz yuz to‘qson to‘rt
(milodiy1448)da bo‘lgan. Qabrlari yuqorida ta’kidlaganimizdek,
Kafshir mahallasida hovli ichida, yer ostida.
II .2. Xoja Zahhok “Sufakavutak” ziyoratgohi
“Sulfakabutak” maxallasi utgan asrning 80 yillari boshida
Samarkand tumaning “Kalbog‘” (xozirgi “Gulbog‘”
maxallasi),hamda “Safedi” maxallalari (Safedi maxallasi
38
«Rashahot». 278-bet.

hozirda Samarqand shaxar xududida kiradi)axolisi va hisobidan
tashkil topgan.“Sulfakabutak”maxallasida Sulfakabutak mazori
joylashgan bulib uning ta'rixi buyuk alloma va tarixchi Abu
Tohirxo‘janing “Samariya” asarida yozilishicha, milodiy 700-
yillarda Xoja Abdu Berun tarixiy shaxs o`tgan bo`lib, islom
shariati va tariqatini yoyishda alohida o‘ringa ega bulgan. Xoja
Abdu Berun Said ibn Usmon Samarqanga qozi bulib u zotdan
esa, Said Amir Xoja Abdu Darun tug‘ilgandirlar. Xoja Abdu
Berun hazratining dargohida tabiblik bilan mashg‘ul bo‘lgan
xalq ichida tamoq va shamollash kasalliklarini duolari bilan
shifo baxshida etgan va xalq ichida tabibi Sulfakabutak ya'ni
tamoq ko`k yo‘tal dardida darmon beruvchi tabib nomi bilan
mashhur bo`lgan shaxs Zahhok ibn Muzohim ibn Zayt ibn
Ibroxim Balxiy Tasavvufning ulug‘ shayxlaridan bulganligi,
karomatli valiy zot o‘tganligi “Qandiya”ning “Xoja Abdu
Berunning qabri shariflari bulimida ifoda etilgan. “Zahhok”
degan ism ona qornida muddatidan ortiq bo‘lganlarga qo‘yilar
ekan. Bu kishi ona qornida ikki yarim yil bo‘lgan ekanlar va
tishi chiqib gapirgan ham ekanlar.
Samarqandlik manba'shunos Komilxon Kattayevning bildirishicha Hazrati
Alisher Navoiyning “Nasoyim-ul-Muxabbat” asarida Abduzahhok (r.a)
“Sulfakabutak” xususida e'tiroflar bor.
“Sulfakabutak” ning mazorini ziyoratgohga aylanishiga mustaqilikning ilk
yillari keksa pedagog marhum Masex Shadiyev tashabbussi bilan qayta obod
etilgan edi, zero ungacha markaziy qumitaning ba'ze ateist rahbarlari tamonidan
buzilib xarobaga aylantirilgan edi. 2016 yilda ushbu ziyoratgoh qayta ta'mirlanib
xozirda obod maskanga aylantirilgan. Zahhok ibn Muzohim ibn Zayd ibn
Ibrohim Balxiy tasavvufning ulug‘ shayxlaridan bo‘lganligi, karomatli valiy zot
o‘tganligi “Qandiya”ning “Xoja Abdu Berunning qabri shariflari” bo‘limida

ifoda etilgan va: “Xoja Zahhok mozorining zikriga kelsa,ul mozor katta Attorlar
bozorida, To‘ti Hofiz qarama-qarshisida... u Abdullo ibn Abbos (r.a.)
a’yonlaridan edi...”.
“Zahhok”degan ism ona qornida muddatidan ortiq bo‘lganlarga qo‘yilar ekan.
Bu kishi ona qornida 2,5 yil bo‘lgan ekanlar va tishi chiqib gapirgan ekanlar.
Samarqandlik manbashunos K.Kattayev Abdullo ibn Abbos (r.a.) shaxsini
G azzoliyning “Ihyoul-ulum” asarida Payg‘ambarimiz (s.a.v.) ʻ
amakizodalaridan, Basra hokimi deb ta’kidlaganlari inobatga olinsa, bu zot
Markaziy Osiyoni islomlashtirishning ilk bosqichi qatnashchilaridan bo‘ladi.
Hazrati Alisher Navoiyning “Nasoyim ul-muhabbat” asarida Abu Zahhok (r.a.)
xususida e’tiroflari bor. Balkim, bu ikki shaxs bir kishidir. Xoja Zahhokning
qabri va “Qandiya” da nazarda tutilgan joylar haqida boshqa ma’lumotlar
mavjud emas. Bu manzil Xoja Abdu Berun mozori yoki atrofi bo‘lsa, ajab emas.
“Nasoyim ul-muhabbat" ("Sevgi shabadalari") — Alisher Navoiy asari
haqida batafsilroq ma’lumot bersak. 1495—96 yillarda Abdurahmon Jomiyning
"Nafohat ul-uns" asari ta sirida yozilgan. Jomiy asariga tanqidiy qaragan Navoiy
ʼ
"burung i zamondag i mashoyixdin barchasining zikrin qilmaydurlar va o z
ʻ ʻ ʻ
muosirlarining ko pini, o zlarin ham bitmaydurlar" der ekan, asarda Jomiy,
ʻ ʻ
Lutfiy, Ashraf Muflisiy, Shayx San on, Nosir Hisrav, Nasimiy va shular qatori
ʼ
Ahmad Yassaviy, Sulaymon Boqirg oniy kabi "turk mashoyixlari" haqida
ʻ
ma lumot beradi. Navoiy asarda ilova qilingan shaxslarning faqat sufiyona
ʼ
qarashlarinigina yoritmasdan, adabiyot va jamiyatdagi o rnini belgilashga ham
ʻ
katta e tibor bergan. "Nasoyim ul-muhabbat" Navoiyning didaktik qarashlari,
ʼ
tarjimonlik va tadqiqotchilik faoliyati hamda estetik qarashlarini o rganish
ʻ
uchun muhimdir. "N. ul-m."ning ba zi nusxalari O zbekiston Fanlar
ʼ ʻ
akademiyasi Sharqshunoslik instituti qo lyozmalar fondida saqlanadi
ʻ
II.3.Tojiddin Darg’omiy Xoja Ahrorning ona tomondan
bobosi

Tojiddin Darg'amiy ona tomonidan Xoja Ahrori valiyning bobosi bo'ladi. Bu
kishining muborak qabrlari Samarqand tumani Chorshanba mahallasida darg'om
bo'yidagi qabristonda joylashgan va qabriston ham shu kishining nomlari bilan
ataladi. Mazkur maqbara va ziyorat joyi usti ayvon bilan yopilgan bo'lib,bu
yerda tasavvuf ahli yotkanini bildiradigan tu'g' ham o'rnatilgan bo'lib bu tug'
ham juda qadimiy hisoblanar ekan. Qabr toshida ism shariflari zikr qilinib
xojaning ona tomondan bobosi ekani qayd qilinib, manba sifatida Rashahot asari
yozilgan. Shu o'rinda mazkur asar haqida ma'lumot berishni joiz deb bildik.
Shayx Umar Bog’istoniy Mavlono Tojiddin Darg’amiynnng qizlariga uylanib,
bir necha farzand ko’rganlarki, ulardan kattasi shayx Xovandi Tahur bo’lganlar.
Maqbara Mavlono Tojiddin Darg‘amiy (XIV-XVasrdayashagan) maqbarasidir.
Qabristonning janubiy qismidan Darg‘omning eski tarmog‘i o‘tgan. Bu
mo‘tabar zot Hazrati Xoja Ahrori Valiy (1404-1490)ning ona tomonidan
bobokalonidir. Mashhur Shayx Umar Bog‘istoniy Mavlononing qudalari va
Shayx Xuvondi Taxur nabiralaridirlar.
Hazrati Xoja Ahrori Valiy bobokalonlari bo‘lmish Mavlononi qabrlarini
har chorshanba kuni ziyorat etganlar. Shu-shu mahalla Chorshanba nomini
olgan. Ilgari esa mahalla nomi Darg‘om bo‘lgan. Maqbaraga yangi fundament
qurish uchun transheyalar qaziganda har xil chiroyli koshinlar, sanjariy g‘ishtlar
va sopol qozon bo‘laklari topildi. Ushbu ashyoviy dalillarga tayanib arxeolog
marhum Xurshed Muhiddinov mahalla yoshini 1500 yildan ziyodroq deb,
belgilangan edi. Hozirda qabriston obodonlashtirilgan.
Shayx Xovandi Tahurning (Xovand – janob, hokim, ega; Tahur – nihoyatda
pok. Bu ikki ism birlashganda «nihoyatda pokizalikning egasi, sohibi» yoki
«nihoyatda pokiza janob» ma’nolarini anglatadi) tarjimai hollariga doir
ma’lumotlar ham yetarli deb bo’lmaydi. Shunday bo’lsada shayx Xovandi Tahur
tarjimai hollari bilan bog’liq bo’lgan ayrim ma’lumotlar XV va XVII asr
boshlarida bitilgan Sayid Abdulavvalning «Masmuot» (Eshitilganlar),
Muhammad Qozining «Silsilat ul-orifin» (Oriflar silsilasi – xonadoni), Ali

Safining «Rashahot aynul-hayot» (Hayot chashmasining qatralari), Oliy shayx
Siddiqiyning «Lamahot min nafahot ul-quds» (Tabarruk shabadalardan lahzalar)
asarlarida uchraydi. Bularga ilova tarzda XIX asrda noma’lum muallifning 2
Betdan iborat risolasi hamda Muhammadjon Urazayevning «Hazrati shayx
Xovandi Tahur (hammasi bo’lib bir bet) nomli o’zbek tilidagi ma’lumotnomasi
ham borligi xabar qilinadi. 1915-yilda esa A.A. Semenov «Toshkentlik shayx
Xovandi Tahur (Shayxantaur) va unga nisbat beriladigan kuloh» nomli maqolani
ham nashr ettirgan ekan. Demak, shayx Xovandi Tahur hazratlarining nasablari
hayot va faoliyatlari haqida ko’ra olganimiz manoqiblar asosida ayrim
ma’lumotlarni muhtaram ilm ahliga manzur etmoqchiman 39
. Qayd qilinganidek,
shayx Xovandi Tahurning otalari sayidlarga ham daxldor bo’lgan shayx Umar
Bog’istoniy bo’lib volidai muhtaramalari esa sayidlardan bo’lmish mavlono
Tojiddin Darg’amiyning qizlari bo’lganlar. Toshkentda yashovchi ana shu
tabarruk xonadonda shayx Xovandi Tahur tavallud topgandur. Mazkur maqbara
va ziyorat joyi usti ayvon bilan yopilgan bo'lib, bu yerda tasavvuf ahli yotganini
bildiradigan tug' ham o'rnatilgan bo'lib bu tug' ham juda qadimiy hisoblanar
ekan. Mahalla ahlining og'zaki ma’lumotlariga ko'ra mahallaning nomlanishi
ham aynan shu kishi bilan bog'liq ekan 40
. Aytishlaricha Xoja Ahroriy Valiy
hazratlari har chorshanba kuni o'z bobolarini ziyorat qilgani kelayotganlarida
odamlar xojadan so'rashar ekanlarki, xojam qayerga boriyapsiz xoja javob
berarkanlarki, bobomni ziyoratiga boriyapman. Shundan aholi bu zoti sharifni
Chorshanba bobo deb nomlab boshlagan ekanlar. Mazkur Maqbara Xoja
xonaqohidan uncha uzoq bo'lmagan hududda joylashgan bo'lib tahminan bir
kilometr masofada maqbaraning janubida joylashgan. Tojiddin Darg'amiyga
darg'amiy nisbasi darg'am bo'yida yashagani uchun berilgan degan xulosaga
kelish mumkin. Shayx Xovandi Tahurning tug’ilishi va nomlanishlari haqida
turli rivoyatlar bo’lib, ulardan birini XVII asrda yashagan Olim shayx as-
Siddiqiy (vaf. 1087 h. – 1676) o’zining «Lamahot min nafohat ulquds» asarida
shunday keltirgan:«Shayx Zayniddin Ko’yiorifon Toshkandiy degan ekanlarki,
39
Valixo`jayev.B. Buyuk ma’naviy murshid. Fan nashriyoti.2004.73-bet.
40
Samarqand tumani “Chorshanba”mahalla faoli Isayeva Nigora.

kimki farzand talab bo’lsa bizning mozorimizga kelib, farzand tilasa, albatta
niyatiga yetguvsidir» 41
.
O’z zamonasining avliyosi bo’lmish shayx Umar Bog’istoniy umr
yo’ldoshlari bilan birga hazratshayx Zayniddin Ko’yiorifonning mozorlariga
kelib, Ollohdan farzand ato qilishni iltijo qilibdurlar.Shayx Zayniddinning
inoyatlari bilan Haq subhonahu shayx Umar Bog’istoniyga bir o’g’il nasib
etibdiki, u mashhur shayx Hovandi Tahurdir. Shayx Xovandi Tahur dunyoga
Kelgach, shayx Umar chaqaloqni shayx Zayniddin mozorlariga olib boribdi, u
yerdagi kaftarlar chaqaloqni ko’rib, «at-tahur» deb sayray boshlabdilar. Ana shu
karomatli mujda sababli chaqaloqqa shayx Xovandi Tahur deb nom qo’yibdilar.
Shayx Xovandi Tahurning tavallud yillari ma’lum bo’lmasa-da, vafotlari 761
hijriy, milodiy 1359–1360-yillar. Agar umrlarining davomini shartli ravishda
70-75 yil deb olinsa, unda tavalludlari yilini 1280-1290-yillar orasi deb taxmin
qilish mumkin. Shayx Xovandi Tahur tug’ilgan xonadon ham ota va ham ona
tomonidan islomiy ilm diyonatda mashhur va tan olingan kishilar edilar.
Jumladan, shayx Umar Bog’istoniy Xoja Bahouddin Naqshband tomonidan
kamoli hurmat bilan e’tirof etilgan bo’lsalar, mavlono Tojiddin Darg’amiy ham
bu sohada ulviy – yuksak maqom sohibi sifatida ehtiromga sazovor bo’lgan
edilar. Shuning uchun Ali Safiy «Rashahot»da quyidagilarni yozgan edi . Shayx
Xovandi Tahur risolalaridan yuqorida eslatilgan kitoblarda keltirilgan parcha-
namunalar shundan guvohlik beradiki, shayx Xovandi Tahur o’z risolalarida
xo`jagon tariqatining nazariy va amaliy masalalaridan ham nasriy
va ham she’riy tarzda so’z yuritganlar. Bu risolalarni mutolaa qilgan Xoja
Ahrori Vali mashhur bobolarining tavhidni sharhlashga bag’ishlangan
fikrlaridan ayrimlarini suhbatlari jarayonida o’z aqidalarining to’g’riligini
isbotlovchi dalil sifatida misol keltirar ekanlar. Jumladan: «Shayx Xovandi
Tahur o’z risolalarida shunday aytibdurlar, – deb davom etadilar. Xoja Ahrori
Vali, shariatda Tavhid Haqni (Olloh taoloni – B.V.) bir demak va bir bilmakdir,
tariqatda esa ko’ngilni Haq subhonahudan boshqa narsalardan yakkalash
41
Valixo`jayev. B.Buyuk ma’naviy murshid.74-bet.

demakdir». Bu masalaga doir fikr davom ettirilib, Shayx Xovandi Tahur
shunday deganlar: «Tavhid tanni ibodatga tayyorlash uchun uni shahvatdan
tozalashdir hamda ko’ngilni ibodatga
muvofiqlashtirish uchun uni har qanday xatarlardan qutqarishdir, chunki u
(Olloh taolo – B.V.) yagonadir. Bu masala tariqat fasllaridan bo’lib, bu aqida
haqiqat ahli so’zlaridir. Shariatda asa tavhid Xudoni bir bilmoqdir». Xoja Ahrori
Vali bobolarining bu fikrlarini keltirish bilan ularning tasavvufning zabardast
namoyandalari fikrlariga asoslanganligini isbotlash yoki, boshqacha qilib
aytganda, Shayx Xovandi Tahur aqidalarining shak-shubhasiz ekanligini
dalillash maqsadida Xoja Abdulloh Ansoriyning «tavhid faqat Haqni (Olloh
taoloni – B.V.) yagona bilmoq emas, balki Haq bilan yagona bo’lmoq hamdir»,
– degan fikrlarini keltiradilar. Shayx Xovandi Tahurning yana bir so’zlari
shundaydir: «Dilbar jamolsiz bo’lmas, rahbar esa kamolsiz». Bu hikmatning
ikkinchi qismida so’z rahbar – murshid haqida borar ekan, har qanday kishi ham
murshid – rahbar bo’lavermasligi alohida uqtirilib, shu sohada kamolotga
erishgan shaxsgina rahbar – murshid bo’la olishi ta’kidlangan. Shunday ekan,
har bir sohada, jumladan, tasavvufda ham barcha masalalarni nihoyatda chuqur
bilgan va muammolarni to’g’ri hal eta oladigan bo’lmoq lozimligidan bahs
yuritilganki, bu fikr hozirgi kunda ham o’z ahamiyatini saqlab kelmoqda. Shayx
Xovandi Tahurning yuqorida keltirilgan hikmatlarining birinchi qismi ham –
«dilbar jamolsiz bo’lmas» o’zining chuqur ma’nosi bilan diqqatga sazovordir.
Agar uning zohiriy – majoziy ma’nosi «dil eltguvchi, ko’ngillarni o’ziga band
etguvchi jamolsiz – go’zalliksiz va maftun etuvchi jozibasiz bo’lmas», degan
ma’noni, ya’ni «go’zal (yor) maftun etuvchi go’zalligi bilan ko’ngillarni band
etadi»
ma’nosini anglatsa, uning botiniy - haqiqiy ma’nosi esa «Olloh taolo o’zining
ilohiy jamoli – go’zalligi bilan ko’ngillarda tajalliy etadi», degan ma’noni
anglatib, yuqorida sharhlangan birinchi qismni (rahbar - murshidning kamolsiz
bo’lmasligi) yanada kengroq tushunishga ko’maklashadi, ya’ni agar rahbar -
murshidning ko’ngli Olloh taoloning tajalligohida aylana olgan bo’lsa, bunday

murshid – rahbari komil sanalur. Demak, Shayx Xovandi Tahurning bu fikrlari
insonning ma’naviyati olamiga va uning komil bo’lishiga qaratilganidan hozirgi
kunda ham insonlarning ma’naviyatini shakllantirish va uning ustuvorligini
ta’minlash ishiga xizmat qila oladi.Shayx Xovandi Tahur fikrlari ifoda etilgan
quyidagi hikmat ham nihoyatda jozibali va umumbashariy mazmunga
molikdir:«Borg’il-da, dushmanning ko’nglini top, Do’stning ko’nglini sinashga
esa qanday ehtiyoj bor?!»
Hikmatning mazmuni tushunarli bo’lsa-da, uni sharhlash maqsadga muvofiq
ko’rinadi: Shayx Xovandi Tahur aytmoqchilarki: ey inson, sen dushman deb
bilgan kishining ko’nglini top-da, tushunmovchiliklarni bartaraf qilib uning
bilan tinch-osoyishta yashash yo’llarini izla. Do’stlarni esa imtihon qilishga
hojat yo’q, chunki ular bunday imtihonlardan allaqachon o’tib, sening do’sting
bo’lganlar. Bas shunday ekan, do’stlarning ko’nglini zaruratsiz imtihon qilaman
deb, ularda shubha uyg’otmagil, Zero bu hol ularning Senga nisbatan
samimiyatiga darz ketishiga bois bo’lmog’i mumkin. Bas shunday ekan, ey
inson, Sen tinch-osoyishta yashash yo’llarini izlagil, dushmanlikdan hazar qilgil.
Bunday olijanob fikr-hikmat shayx Xovandi Tahurning zamondoshlari bo’lmish
mashhur Xoja Hofiz Sheroziy she’riyatida quyidagicha ifodalangan edi.
"Keyingi paytlarda naqshbandiya-mujaddidiya tariqati namoyandalarining
hayoti va faoliyati hamda silsilasi to g risida turli fikr-mulohazalar bildirilyapti ʻ ʻ
va bu borada o z navbatida har xil savollar ham ko tarilgan. Bundan
ʻ ʻ
naqshbandiya va uning turli tarmoqlari hali ham mukammal o rganilmaganligi
ʻ
va tadqiqot uchun ko plab muammolar borligini alohida ta kidlash kerak.
ʻ ʼ
Agar biz mazkur tariqatning silsila va nasl-nasab zanjiriga e tibor qaratsak,
ʼ
bu borada tadqiqotlar bir oz zaif olib borilganligiga guvoh bo lamiz. Odatda,
ʻ
tariqat silsilasi xulafoi roshidun yoki choriyorlardan biri orqali Muhammad
sollallohu alayhi vasallamga borib ulanadi. Turli manbalarda, silsila bilan
bog liq hujjatlarda hamda shajara va nasabnomalarda ustod-shogirdlik silsilasi,
ʻ

nasl-nasab zanjiri turlicha ko rinish kasb etgan. Bu o z-o zidan turli ʻ ʻ ʻ
muammolarni yuzaga chiqarishga olib kelgan. 42
Muhammad sollallohu alayhi vasallamdan Abu Bakr, Umar, Usmon va Ali
orqali to rt silsila zanjiri musulmon dunyosi bo ylab yoyilgan va bunday
ʻ ʻ
bog lanish tasavvuf tariqatlarining negizi Payg ambar sollallohu alayhi
ʻ ʻ
vasallamga borib taqalishidan dalolat beradi. Manbalarda Abu Bakr Siddiq
orqali Naqshbandiya, Umar ibn Xattobdan suxravardiya-kubraviya, Usmondan
esa chishtiya-ishqiya va Hazrati Alidan qodiriya-jahriya silsilasi boshlanadi.
Tariqat silsilasi muayyan sulukning eng ishonchli tomonlaridan biri sanaladi.
Silsila – muayyan tariqatning o z shayxi yoki piri orqali Muhammad sollallohu
ʻ
alayhi vasallamga yetib boradigan hasabnomasi, ya ni ustoz-shogirdlik
ʼ
shajarasidir. Silsilaga 43
kiruvchi shayxlar tariqat asoslarini Rasululloh sollallohu
alayhi vasallamdan naql qilishda xizmat qilgan. Payg ambar sollallohu alayhi
ʻ
vasallamning silsilai ma naviylari Abu Bakr Siddiq orqali tasavvuf tariqati otasi
ʼ
shayx Yusuf Hamadoniygacha yetib kelgach, uni muarrixlar “silsilai Siddiqiya”,
deb yuritishgan. Shayx Abdulxoliq G ijduvoniydan Bahouddin Naqshbandgacha
ʻ
yetib kelgan silsila “xojagon-naqshbandiya”, deyilgan, Xoja Ahrori Valiydan
boshlab “naqshbandiya-ahroriya” nomini olgan.
42
Valixo`jayev.B. Buyuk ma’naviy murshid78-bet.
43
Valixo`jayev.B. Buyuk ma’naviy murshid.85-bet

Xulosa
Tariximiz, madaniyatimiz, adabiyotimizning sinchiklab o’rganadigan va
sharhlanadigan varaqlarigina emas, balki jild-jild kitoblari hali navbat
kutmoqda. Ana shunday kitoblar asosida biz XV asrning ikkinchi yarmida
faoliyat ko’rsatgan siymolardan biri bo’lmish Xoja Ubaydulloh – Xoja Ahrori
Vali haqida bizga ma’lum bo’lgan mulohazalarni bayon qilishga harakat qildik,
bu hazratning zabardast muxlislari-yu, ahroriylar xonadonining ayrim vakillari
haqida qisqacha to’xtaldik. O’ylaymanki, bu hali ishning boshlanishi. Negaki,
muhtaram o’quvchilar sezgan bo’lsalar kerak, biz naqshbandiya tariqati tarixi,
nazariyasi haqida, ana shu tariqatning nazariy qarashlarini takomillashtirishda
Xoja Ubaydullohning o’ziga xos hissasi haqida deyarli so’z yuritmadik, chunki
bu masala alohida tadqiqotning mavzusi bo’lib, uni yoritish kelajakdagi
vazifalardan hisoblanadi. Shunday qilib, Xoja Ubaydulloh haqida bizga ma’lum
bo’lgan ayrim lavhalar sizga taqdim etildi. Bu lavhalar to’liq emas. Ammo
rivoyatlardan ko’ra tarixiy-adabiy va ishonchli manbalarga ko’proq e’tibor
berish natijasida qayd qilingan lavhalardir.
Muhtasham tariximizga to‘g‘ri ko‘z bilan qarash, ma’naviy
qadriyatlarimizga bo‘lgan e’tiborni istiqlol bergan buyuk ne’matdir. O‘tgan
yillarda xalqimizning ma’ naviy merosiga yangicha yondashish va yangicha
fikrlash taqozosi tufayli bizga noma’lum bo‘lgan ko‘pgina tasavvuf allomalari
bo‘lgan yurtdoshlarimizni kashf etdik. Endilikda ularning ilmiy-ma’rifiy

meroslarini o‘rganmoqdamiz, hayotga tatbiq etmoqdamiz va u buyuk zotlarning
faoliyatlariga bag‘ishlangan ilmiy-amaliy anjumanlar o‘tkazmoqdamiz.
Shubhasiz, bu kabi ishlar xalqimizning va asosan, o‘sib kelayotgan yosh avlod
dunyoqarashining ijobiy shakllanishida o‘z ta’sirini ko‘rsatmay kolmaydi.
Shunisi quvonarliki, qadriyatlarimizga va madaniy boyliklarimizga katta e’tibor
berish bilan birgalikda ularni keng miqyosda tiklash ishlari olib borilmoqda.
1.FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO'YXATI
1. Zamira Ishoqova. Xoja Ahror Valiy. Toshkent.2016
2. Botirxon Valixo’jayev. Buyuk ma’naviy murshid. O`z. Res. Fanlar
akademiyasi. Fan nashriyoti. 2004.
3. Komilxon Kattayev. Xo`ja Ahroriy Valiy va Mirzo Ulug`bek
muammolari talqini. Toshkent.2007.
4. Komiljon Rahimov. Movarounnahr tasavvufi shakllantirilishi va
tizimlashtirilishi.Akademnashr.2022.
5. Najmiddin Komilov. Tasavvuf. Toshkent. O`zbekiston.2009.
6. Komilxon Kattayev. Tasavvuf allomalari.Toshkent.2017.
7. Ubaydullo Uvatov.Buyuk yurt allomalari. Toshkent.2016.
8. Komilxon Kattayev.Samarqandnoma.Toshkent.2017.
9. R.Sh.Xoliqulov, I.G`.Sattorova.Samarqand shahri va viloyatidagi tarixiy
obidalar va muqaddas qadamjolar tarixi.Samarqand.2017.
10. Sh.S.G`afforov, M.A.Yunusov, Sh.I.Sharipov, M.M.Saidov.O`zbekiston
arxitektura yodgorliklari tarixi.Samarqand.2011.

11. Azamat Ziyo.O`zbek davlatchiligi tarixi.Toshkent.Sharq.2000.
12. Bahodir Eshov.O`zbekiston davlatchilgi tarixi.Toshkent.2012.
13. Nasimxo’ja Mahmudov.Xo`ja Ahrori Vali.Toshkent.1993.
14. Elyor Karimov.Xo`ja Ahror hayoti va faoliyati.Ma`naviyat.2003.
15. Inoyatulla Suvonqulov.Samarqand qadamjolari.Fan nashriyoti.2007.
16. Rasul Xodizoda. Samarqandnoma.Toshkent.2011.
17. Komilxon Kattayev.Qandiya.Samarqand.So`g`diyona.2007.
18. Shovosil Ziyodov, Qodirxon Mahmudov. O`rta asrlarda yashagan
mashhur Samarqandlik allomalar.Toshkent.2009.
19. Matlub Sameboev, No`mon Mahmudov.Xoja Abdu Darun
ziyoratgohi.Samarqand.”Zarafshon” nashriyoti.2003.
20. Shuhrat Qulmatov, Amriddin Berdimurodov.Samarqand
yodgorliklari.Samarqand.2017.
2.Tarixiy manbalar
1. Abu Tohirxoja “Samariya”.
2. Alisher Navoiy “Xamsa”.
3. Alisher Navoiy “Nasoyim ul-muhabbat”.
4. Faxriddin Ali bin Husayn al-Voiz al-Koshifiy “Rashahot al-hayot”.
5. Muhammad Qozi “Silsilat ul-orifin”.
3.Internet materiallari

1. https://www.zarnews.uz/uz/post/samarqanddagi-nodir-devonbegi-
madrasasi-nima-uchun-kichik-sherdor-deb-atalgan
2. https://www.wikiwand.com/uz/
Nodir_devonbegi_madrasasi_(Samarqand).O%60zME.Birinchi
3. https://sammuslim.uz/oz/articles/actual/nodir-devonbegi-orlot

Ilovalar

Xoja Ahror vali majmuasi

Nodir devon begi madrasasi.

Xoja abdu Berun

Samarqand tuman me’moriy yodgorliklari va muqaddas qadamjolari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish