Samarqand viloyati mevali bog‘lari tuproqlarida yashovchi yomg‘ir chuvalchanglari (lumbisidae oilasi) ning bioekologiyasi va ahamiyati
![1. Adabiyotlar sharhi
Samarqand viloyati yomg`ir chuvalchanglari shu davrgacha ma h sus
o`rganilmagan edi. Shu sababli biz umuman O`zbekistonda ularga bag`ishlangan
adabiyotlarni quyida qisqacha tahlil etamiz.
O`zbekiston hududida yomg`ir chuvalchanglarning hayotini o`rganishda
dastlabki tadqiqotlar XX asrning 30-yillarida A.L.Bradskiy [5] tomonidan
o`tkazilgan.
1940-yillardan so`ng R.A.Alimdjanov [1] Shimoliy O`zbekistonda
sug`oriladigan bedapoyalar tuproq faunasini o`rganishda chuvalchanglarni ham
ta`riflagan.
Yer yuzida mavjud barcha ekosistemalarda yomg`ir chuvalchanglari ustida
ish olib borgan ( Michaelsen, 1900, 1910). Hozirda O`rta Osiyo mintaqasida
yomg`ir chuvalchanglarining 31 turi tarqalganligi ma`lum . Mazkur mintaqada
yomg`ir chuvalchanglari turlarining kamligi ularning deyarlik o`rganilmaganligi
bilan bog`liqdir.
Janubiy Qozog`iston hududlarida tarqalgan 13 turdan 9 tasi endemik 13
turdan 9 tasi endemik va 4 tasi kosmopolit hisoblanadi . O`zbekiston hududlarida
aniqlangan 21 turdan 10 tasi endemi k , 11 tasi kosmopolitdir.
R.A. Alimdjanov S.G. Bronshteyn [2] Zarafshon vodiysi umurtqasiz
hayvonlarini o`rganish jarayonida bu hayvonlarga katta urg`u bergan. Bizlar bu
ishda keltirilgan yomg`ir chuvalchanglari turlari T.S.Perel [16] tomonidan
o`rganilgan. Ularning sistematik o`rni qaytadan tiklangan.
X.A. Dimo [10] O`zbekiston sharoitida yomg`ir chuvalchanglarining
faoliyatini o`rganib 1 m 2
maydondagi tuproqda o`rtacha 150 ta chuvalchang
bo`lishini hisoblab chiqqan. Uning ko`rsatishicha chuvalchanglar yil davomida
tuproq yuzasiga 20 т koprolitlar ishlab chiqaradi.
O.M. Mavlonov, G.X. Axmedov [11] tuproq zoologiyasiga bag`ishlangan
o`quv qo`llanmasida yomg`ir chuvalchanglari xususida xususan, ularning tuzilishi,
biologik xususiyati, foydasi haqida ma`lumotlar mavjud.
5](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_5.png?v=1)
![Yomg`ir chuvalchanglari tuproqdagi o`simlik qoldiqlarini chirishini tezlatish
xususiyati to`g`risidagi ma`lumotlarini biz T.S.Vsevolodova – Perel [8, 16] va
boshqalarning izlanishlarida yomg`ir chuvalchanglari ishtirokosiz o`rmon
to`shalmasidagi o`simlik qoldiqlarining chirishi 2-3 martaga sekinlashganligi
aniqlangan. Bir qancha tadqiqotchilar mevali daraxtlar, arpa, bug`doy va boshqa
o`simliklarning hosildorligiga yomg`ir chuvalchanglari ijobiy ta`sir ko`rsatishi
aniqlangan (Атлавините, 1975, 1990; Раҳматуллаев, 2004).
O`zbekiston hududlarida yomg`ir chuvalchanglarining hayotini o`rganish
ustidagi dastlabki tadqiqotlar 20-asrning 30 yillarida А.L. Brodskiy, 40 yillardan
so`ng R.A.Alimjonov tomonidan o`tkazilgan. Bu hayvonlarning O`rta Osiyo
respublikasida tarqalishi to`g`risida B.V. Valiahmedov (1962); Т.S. Perel (1979);
А. Yu . Rahmatullayev (1999, 2001, 2204, 2005, 2006, 2009); W.Michaelsen
(1900) va boshqa tadqiqotchilarning ishlarida ma`lumotlar beriladi.
O.M. Mavlonov, A.Yu. Raxmatullayev [12] O`zbekiston sharoitida xususan
Toshkent vohasida yomg`ir chuvalchanglarini o`rganib ularga o`z maqolalarida
ta`rif bergan.
Umuman A.Yu.Raxmatullayev, O.M.Mavlonov [19, 20] ning yomg`ir
chuvalchanglarining Toshkent vohasi agrosenozlarida vertikal tarqalishi, ularning
zichligini aniqlagan.
Eng e`tiborlisi shuki, A.Yu.Rahmatullayev [17, 18, 25] Toshkent vohasi
agrosenozlarida chuvalchanglarning tarqalishi va vertikal taqsimlanishi xususida
nomzodlik dissertatsiyasini muvaffaqiyatli himoya qilgan. Ushbu dissertatsiyaga
Toshkent vohasi hududidan 11 tur yomg`ir chuvalchanglari har tomonlama
o`rganilgan. Ular orasida Toshkent faunasida yangi turga ham ta`rif berilgan.
Dehqonchilik mahsulotlarini ko`paytirish mummosi, dehqonchilikni
rivojlantirish va qishloq xo`jaligini mexanizatsiyalashni to`la-to`kis amalga
oshirishni, kimyoviy preparatlardan kengroq foydalanishni talab qiladi. Ammo bu
tadbirlar tuproqning ifloslanishi va zichlashuviga, pirovard natijada ularning
agrokimyoviy xususiyatlarini yomonlashuviga olib keladi. Bunga yo`l qo`ymaslik](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_6.png?v=1)
![joylashgan. Ichki epiteliy qavati tana bo`shlig`i devorini hosil qiladi. Tashqi va
ichki qavatlar va ularning orasida joylashgan halqasimon teri-muskul xaltasi deb
ataladigan devorni hosil qiladi. Bu xalta ichki a`zolar joylashgan tana bo`shlig`ini
o`rab turadi.
Yomg`ir chuvalchangi tanasining tashqi tuzilishi tuproqda in qazib hayot
kechirishga moslashgan. Chuvalchang halqasimon va bo`ylama muskullari
yordamida tanasini cho`zadi yoki qisqartiradi va har tomonga burilib ancha
murakkab harakat qiladi. Tuproq ichida harakatlanayotgan chuvalchangning
halqasimon va bo`ylama muskullari galma-galdan qisqarib turadi. Dastlab
tanasining oldingi tomonidagi halqasimon muskullar qisqarishi tufayli
chuvalchangning oldingi tomoni cho`zib ingichkalashadi va chuvalchang
tanasining konussimon oldin uchini tuproq zarralari orasiga tiqadi. Shundan keyin
tana devoridagi bo`ylama muskullar qisqarib, tananing oldingi qismi
yo`g`onlashadi. Tuproq zarralari surilib, chuvalchang tanasining keyingi qismini
tortib oladi va o`ziga in qazadi.
Yomg`ir chuvalchanglarining tana bo`shlig`i suyuqlik bilan to`la bo`lib, unga
barcha ichki a`zolari joylashgan. Ularning hazm qilish sistemasi tanasining oldingi
qismida joylashgan og`iz bo`shlig`idan boshlanadi. Og`iz qismi halqum orqali
qizilo`ngachga tutashgan. Qizilo`ngachning kengaygan qismi jig`ildon deb ataladi.
Jig`ildon esa kichikroq oshqozonga ochiladi. Oshqozon tanasining orqa tomoniga
qarab ichak ketadi. Yomg`ir chuvalchanglarining ozig`i ichakdagi hazm shirasi
ta`sirida o`zlashtiriladi. Oziqning hazm bo`lmagan qismi anal teshigi orqali
tashqariga chiqariladi. (1.1.1-rasm) [24].
Qon aylanish sistemasi bir-biri bilan tutashib turadigan qon tomirlaridan
iborat. Chuvalchang tanasida ikkita yirik qon tomir, biri orqa qon tomiri, ichak
ustida; ikkinchisi – ichak ostida joylashgan. Qizilo`ngach atrofida joylashgan 5-6
ta halqa tomirlarining devori muskullar bilan ta`minlangan. Bu tomirlar qisqarishi
xususiyatiga ega bo`lganligi tufayli “yurak” deb ataladi. Ularning qon aylanish
sistemasi yopiq.](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_8.png?v=1)
![Yomg`ir chuvalchangi teri orqali nafas oladi. Kislorod tuproq havosidan teri
orqali kapillyarlardagi qonga o`tib, qon bilan hamma a`zolarga tarqaladi.
Hujayralarda moddalar almashinuvi jarayonida hosil bo`lgan karbonat angidrid
ham teri orqali organizmdan chiqib ketadi.
Yomg`ir chuvalchanglarining har bir tana bo`g`imida bir juftdan sirtmoqqa
o`xshash buralgan ingichka uzun naychalar ayirish sistemasi vazifasini bajaradi.
Naychalarning bir uchi tana bo`shlig`iga, ikkinchi uchi esa teri orqali tashqariga
ochiladi.
Ularning tanasining oldingi qismidagi nerv hujay ralari to`planib halqumusti
va halqumosti yirik nerv tugunlarini hosil qiladi. Bu nerv tugunlari halqumni ikki
tomondan aylanib o`tadigan halqa nerv tolalari birlashtirib o`tadi. Halqumosti nerv
tuguni qorin bo`ylab ketadigan qorin nerv zanjiri bilan tutashgan. Qorin nerv
zanjirida har bir tana bo`g`imi to`g`risida bittadan kichikroq nerv tugunlari
joylashgan. Hamma nerv tugunlaridan teriga va ichki organlarga nervlar chiqadi.
Yomg`ir chuvalchanglarining maxsus sezgi organlari bo`lmaydi, lekin u
yorug`lik, harorat, kimyoviy va mexanik ta`sirlarni yaxshi sezadi. Uning teri
hujayralarida sezuvchi nerv tolalari bo`ladi. Bu nervlar tugunlari bilan bog`langan.
Ularda reflekslar yaxshi rivojlangan. Reflekslar yordamida chuvalchang o`z
ozig`ini qidirib topadi, dushmanlaridan saqlanadi. Kuchli yorug`lik va issiqlikdan
yashirinishga imkon topadi [24].
9](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_9.png?v=1)
![Samarqand viloyati Pomir - Oloy tog`larining g`arbiy chegarasida Zarafshon
daryosi havzasining o`rta qismida joylashgan bo`lib, relyefi asosan, kenglik bo`lib
cho`zilgan va shimoldan Tojikiston tog` tizmalarining tarmoqlari (Nurota tog`i,
umumiy balandligi 2169 m, Ontog` 2003 m) janubdan Zarafshon tog` tizmalari
bilan o`ralgan Zarafshon vodiysidan iborat. Vodiy sharqdan (780-800 m) g`arbga
(350 m) tomon pasayib boradi. U g`arbda 60 - 100 metr gacha kengayib, shimoliy-
sharqda (viloyat hududining tashqarisida) Qizilqum cho`liga, janubiy g`arbda
Kaznob cho`liga o`tadi, shimoliy - sharqda Nurota cho`llari orqali Mirzacho`lga
birlashadi. Vodiyning o`rtasidan Zarafshon daryosi oqib o`tadi. Vodiydan shimoliy
qismidan va umumiy janubida qiya tekislikda joylashgan va tog`larga
yaqinlashganda adirlar boshlanadi.
Zarafshon tog` tizmasi (uning g`arbiy qismi) janubda Qoradaryo viloyati bilan
bo`lgan chegara bo`ylab cho`ziladi. Bu tizma (2388 m) asosan, paleozoyning
kristalli shakllari va ohaktoshlardan iborat. G`arbga bu tizma tog` asta - sekin
pasayib borib, Kattaqo`rg`ondan janubda past - baland tekisliklardan iborat bo`lgan
tekisliklar bilan qo`shilib ketadi. Asosan qumli slanes va magmatik jinslardan
tashkil topgan Nurota tog`i bir necha yirik organik bo`laklarga parchalanib ketgan.
Foydali qazilmalaridan Oltin, kumush, alyuminiy, volfram chiqadi (ingichkada)
floarit kvarts, ohaktosh, granit, tergel, gips, marmardan iborat. 2007 yildan (Nurota
tog`larida) dunyoda yagona bo`lgan gulobi marmarni qazish ishlari boshlandi.
Nurobodda korun konlari va mineral buloqlari mavjud.
Iqlimi, suv manbai, tuproqlari, o`simlik va hayvonot olami. Iqlimi
kontinental, quruq iqlim, bulutli kunlar kam bo`ladi. Tekislikda qish iliq.
Yanvarning o`rtacha harorati shimolda -20 0
, tog`larda -4,8 0
C iyulning o`rtacha
harorati 25-30 0
, obsolyut minimum -32 0
, obsolyut maksimum harorat 46 0
C ni
tashkil etadi. [27] Yillik o`rtacha yog`in miqdori 200 — 881 mm va yog`inning
80% qish va bahorda yog`adi. Qor 16-20 kungina yog`adi. O`simliklarning
vegetasiya davri 269 (harorat 50 dan yuqori) ko`p. Balandlikka ko`tarilgan sari
harorat ko`tariladi. Iqlim harorati va sug`orish Samarqand viloyatida paxta, tamaki,](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_14.png?v=1)
![chiqarib yuborish uchun ular 3 kun davomida nam filtr qog`ozga o`rab qo`yiladi
yoki kam kraxmal to`ldirilgan idishga solinadi. Tuproqdan tozalangan
chuvalchanglar formalinning suvdagi 2%li eritmasiga fiksatsiya qilinadi. Shuning
uchun chuvalchang terisidagi shilimshiq doka yoki filtr qog`ozi yordamida
shimdirib olinadi. Shilimshiqdan tozalangan chuvalchanglarning og`irligi analitik
tarozida o`lchanadi [24].
1- rasm. Namuna terilgan joy «Ohalik intensiv bog`lari»
21](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_21.png?v=1)
![2.2. Tadqiqot obyektlari bo`lib , Samarqand viloyati mevali bog`lari
tuproqlarida yashovchi yomg`ir chuvalchanglari hisoblanadi. Asosan Jomboy
tumani “Qaldirg`och nafis bog`lari”, Pastdarg`om tumani “Оhalik intensiv
bog`lari” hamda Samarqand shahri mevali bog`lardan olingan namunalar asosida
ish olib borildi.
2.3 Tadqiqot uslublari
Yomg`ir chuvalchanglarini yig`ish va fiksatsiya qilish turli yillarda bayon
qilingan monografiya va qo`llanmalar asosida olib boriladi [3,9,14,24].
Raxmatullayev, Hamroyev, Xolmatov 2010-yil yomg`ir chuvalchanglarining
tuproqdagi migratsiyasi, vertikal taqsimlanishi, tuproq namligi tarkibining ta`siri
va turli tuproq tiplarida ularning sonini aniqlash bilan bog`liq ekologik
tadqiqotlarga 1 m 2
maydon tanlab olinadi. Tanlangan joyda dastlab 50 sm
chuqurlikda tik xandak kavlanadi. So`ngra xandakning bir tomoni devori bo`ylab
har 10 sm qatlamdan tuproq namunalari olinishi lozim. Chuvalchanglar soni har bir
tuproq qatlami bo`yicha alohida hisoblanadi. Belkurak bilan kesilgan
chuvalchanglarning faqat bosh qismi hisobga olinib, bitta chuvalchangni ikki marta
sanamaslik uchun uning dum qismi hisobga kiritilmaydi.
Chuvalchanglar sonini aniqroq hisobga olish maqsadida qazilishi kerak
bo`lgan joy 1 m 2
maydonga to`g`ri burchakli chiziqlar bo`ylab qoziq qoqiladi.
Maydonchaning yoniga pishiq selofan yoki biron bir mato yoyib qo`yilishi kerak.
Belkurak bilan qazib olingan tuproq klyonka ustiga tashlanadi. Qo`l yordamida
tuproq ezilib, undagi chuvalchanglar yig`ib olinadi.
Yig`ib olingan chuvalchanglar dastlab, suvli bankaga olib yuvib olinishi
so`ngra, 5 foizli formalin eritmasiga solib qo`yilishi lozim. Tirik chuvalchanglar
ustida kuzatish olib borish zarur bo`lganida ular biroz nam tuproq bilan selofan
yoki nam o`tkazmaydigan qog`ozdan tikilgan xaltalarga joylanadi. Har bir xalta
yoki idishga chuvalchanglar yig`ilgan joy va ekinning nami chuvalchang olingan
tuproq qatlami va namuna olingan sana ko`rsatilgan yorliq yozib qo`yilishi kerak.
Tekshirishda kuzatilgan holatlar, namuna olingan joy nomi, ekin turi, tuproq
23](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_23.png?v=1)
![3.Tadqiqot natijalari
3.1. Samarqand viloyati yomg`ir chuvalchanglarining tashqi tuzilishi va
faunasi ichi morfologiyasi ekologiyasi, tarqalishi va xo`jalikdagi ahamiyati
Yomg`ir chuvalchanglari nomi taksonomik tushuncha bo`lmasdan, hayoti
tuproq bilan bog`liq bo`lgan birmuncha kam tuklilarning bir necha taksonamik
guruhlarini o`z ichiga oladi. Yomg`ir chuvalchanglari nomi bilan yuritiladigan bu
jonivorlar ekologik xususiyatlari va ayrim morfologik belgilariga ko`ra bir-biriga
o`xshamaydi. Chuvalchanglarning ko`pchilik turlari Lumbricidae oilasiga kiradi.
O`zbekistonda jumladan Samarqand viloyati hududlarida tarqalgan barcha turlari
anashu oilaga mansub.
T.S. Vsevolodova – Perelning monografik ishlarida Yer yuzida tarqalgan
yomg`ir chuvalchanglari bilan birgalikda Lumbrisidae oilasiga ham ta`rif berilgan
[8].
A.Y. Raxmatullayevning [12, 18, 19, 20] tadqiqotlarida esa Toshkent vohasi
agrosenozlariga tarqalgan yomg`ir chuvalchanglarining 11 turi to`g`risida
ma`lumotlar keltirilgan, ular orasida biz o`rgangan turlari ham mavjud.
Umuman yer yuzida yomg`ir chuvalchanglarining 4000 dan ortiq turlari qayd
etilgan jumladan O`zbekistonda 21 tur uchrashi aniqlangan. Samarqand viloyatida
Oqdaryo, Tayloq, Payariq tumanlarida esa, ularning 4 turi va bir kenja turi
yashashi aniqlandi.
25](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_25.png?v=1)
![yo`g`onlashgan. Divertikul shakldagi ohak bezlari 10- inchi halqada joylashgan.
Muskul to`qimasi patsimon shaklda.
Ekologiyasi: Endemik tur. Quruqlik kamtuklilari tuproqda in qazib hayot
kechiradi. Inidan faqat juda nam havoda yoki kechasi salqinda chiqadi.
Tarqalishi: Aporrectodea caliginosa caliginosa ayniqsa aralash va keng
bargli o`rmonlar zonasida ko`p uchraydi. Kenja tur Ukrainada A.I. Zrajevskiy
(1957) va Litvada O.P. Atlavinite (1990) tomonidan aniqlangan. Turning areali
shimolda Arxangelskiy viloyatigacha kirib boradi. A. caliginosa caliginosa
haydalib, ekin ekiladigan maydonlarda ko`p uchraydi va asosiy sinantrop kenja tur
hisoblanadi.
Xo`jalikdagi ahamiyati: V.K. Baluyev (1950) va A.I. Zradevskiy (1957) bu
turni yangi joylarda tez moslanuvchanligi tufayli, laboratoriya ishlarida
foydalanishni tavsiya etganlar. Tuproq unumdorligiga kata ta`sir qiladi. Ular
o`simlik qoldiqlarini ichagidan o`tkazib, koprolitlar holida chiqaradi
[20,21,22,23,24,25].
1-rasm . Aporrectodea caliginosa caliginosa (orig.)
A-umumiy ko`rinishi; B-ichakning ko`ndalang kesmasi (Semenova,1966);
C-nefridiy qopcasi.
27](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_27.png?v=1)
![2.Aporrectodea rosea (Savigny, 1826); Vsevolodova – Perel, 1997.
C inonim: Eisena rosea ( Savigny , 1826); Dendrobaena diomedea ( Cognetti ,
1906); Allolobophora prashadi Stephensen , 1922; Eophila kulagini Malevich ,
1949; Eisenia moderata Cekanovskaja , 1959; Nicodrilus roseus Perel , 1976.
Terilgan joyi: Pastdarg`om tumani fermer xo`jaliklari, Qqdaryo tumani
mevali bog`lari tuproqlari, «Ohalik intensiv bog`lari», Payariq tumani Zarafshon
jamoa xo`jaligi Qo`shtepa qishlog`i xususiy olmazorlardan terildi.
Tashqi tuzilishi va ichki morfologiyasi. Tanasining uzunligi 35-150 mm,
diametri 3-6 mm. Halqalari soni 71 dan 170 tagacha, terisi rangsiz. Tanasining
kesimi to`garak, bosh tuzilishi epilobek shaklda, tanasining ustki tomonidagi yelka
teshiklari 4-5- nchi halqalar oralig`idan boshlanadi. Tuklari o`zaro yaqin
joylashgan, ab tuklar yo`nalishi bo`ylab 9-12 va belbog` kamari halqalarida bezli
papillalari bor. Erkaklik jinsiy teshigi 15- chi halqada joylashgan bo`lib, atrofi bez
bilan qoplangan. Belbog` kamari 24-25 yoki 26- nchi halqalardan boshlanib, 31-,
32-,33-nchi halqalargacha davom etadi. Bezli valigi 29-33-nchi halqalarning yon
tomonida joylashgan. Urug` haltalari 4, ba`zida 3 yoki 2 juft bo`lishi mumkin. Ikki
juft urug` qabul qilgichi 9-10 va 10-11-nchi halqalar oralig`ida, orqa tomoniga
yaqinroq joyda ochiladi. Divertikul shakldagi ohak bezlari 10-nchi halqada
joylashgan. Muskul to`qimasi oraliq shaklda tuzilgan [20,21,22,23,24,25].
Ekologiyasi: Kosmopolit tur.
Tarqalishi: Rossiya, Kavkaz, Janubiy Saxalinda, Toshkent, Samarqand
viloyati mevali bog`larida, chirindiga boy tuproqlarda uchraydi.
Xo`jalikdagi ahamiyati: Tuproqni qayta ishlab, gumus bilan boyitadi.](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_28.png?v=1)
![bor. Tana kesmasi tugarak shaklda, belbog` kamaridan so`ng silliqlashgan. Boshi
epilobek yoki tanilobek tipda tuzilgan. Tanasining ustki tomonidagi yelka
teshiklari 9-10, 10-11 yoki 11-12, 12-13-nchi halqalari oralig`idan boshlanadi,
ba`zi hollarda bo`lmasligi ham mumkin. Tuklari o`zaro yaqin joylashmagan.
Erkaklik jinsiy teshigi 15-nchi halqada joylashgan bo`lib, ikki yonga ozroq bo`rtib
chiqqan. Erkaklik jinsiy teshigi ab tuklar yo`nalishining 24-25 va 29-30-nchi
halqalarida, yoki belbog` kamari ostida ham bo`lishi mumkin. Belbog` kamari 25-
30, ba`zan 24-31 – nchi halqalarni ham band etadi. Bezli valigi 1-2, 26-28-
nchmgacha yoki 1-2, 27-29-nchi halqalarda joylashgan. Urug` xaltalari uch yoki
to`rt juft bo`lib, 9-,11, 12-nchi yoki 9-12-nchi halqalarda joylashgan. Ular 9-10-,
10-11-nchi halqalarning d va s tuklar yo`nalishi orqali ochiladi. Ovqat hazm qilish
yo`lining 11-nchi halqasi kengaygan bo`lib, plastinka shakldagi ohak
bo`daklaridan iborat [20,21,22,23,24,25].
Ekologiyasi: Geobiont. Organik o`g`itlar va barg-xazonlar to`shalmasi ko`p
bo`lgan tuproqlarda yashaydi.
Tarqalishi: Mazkur tur O`rta yer dengizi hududi uchun xos bo`lsada,
Toshkent viloyatining tekshirilgan barcha xo`jaliklari bog`larida va shaxsiy
tomorqalarda, turli ekinlar ostidagi tuproqlarda tarqalgan.
Xo`jalikdagi ahamiyati: Tuproqni qayta ishlab, gumus bilan boyitadi.](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_30.png?v=1)
![yo`l-yo`l tusda. Tanasining kesmasi to`garak shaklga ega. Boshi epilobek tipda.
Tanasining ustki tomonidagi yelka teshiklari 5-6-nchi halqalar oralig`ida
boshlanadi.
Erkaklik jinsiy teshigi 15-nchi alqada joylashgan bo`lib, atrofi qo`shni
halqalarga kirib boruvchi bez bilan qoplangan. Halqalardagi tuklari o`zaro
yaqinlashmagan. Tuklarning a va b yo`nalishining 28-27-nchi halqalardan
boshlanib, 33-nchi halqada tugallanadi. Bezli valigi 30 va 31-nchi joylashgan.
Urug` xaltalari 4 juft, 9-12-nchi halqalarni egallagan. Urug` qabul qilgichi ikki juft,
orqa teshiklari yo`li 9-10-, 10-11-nchi halqalar oralig`ida ochiladi. Ohak bezlari 1-
2 va 10-11- nchi halqalarni band etadi. Muskul to`qimasi bog`lam shaklda bo`ladi.
Ekologiyasi: Yong`oqzor va bog`larda, chiriyotgan barglar ko`p to`planib
qolgan tuproqlarda uchraydi.
Tarqalishi: Mazkur tur Fransiya, Turkiya, Italiya va MDH respublikalari,
jumladan Ukraina va Kavkazda qayd qilingan. O`rta osiyoda esa G`arbiy
Tyanshon va Hisor darvoza hududlari yaholi yashaydigan joylar yaqinida qayd
qilingan [20,21,22,23,24,25].
Xo`jalikdagi ahamiyati: Tuproqni qayta ishlab, gumus bilan boyitadi.
Eisenia Malm, 1877 urug`i, emend. Michaelsen, 1900, emend. Perel;
1974, emend. Vsevolodova – Perel, 1997.
5. Eisena fetida (Savigny, 1826) Vsevolodova-Perel, 1997.
Terilgan joyi: Pastdarg`om tumani fermer xo`jaliklari, Zarafshon milliy
bog`i yong`oqzorlari, Urgut tumani Yettiuylisoy darasidan terildi.
Tashqi tuzilishi va ichki morfologiyasi. Uzunligi 40-130 mm, diametri 2-4
mm. Halqalar soni 80-120 donagacha. Tanasi qizil, qizg`ish – siyohrang yoki
malla-qizg`ish yo`lka tusda. Bosh tuzilishi epilobek, tanasining ustki tomonidagi
yelka teshiklari 4-5-nchi halqalar oralig`idan boshlanadi. Tuklari o`zaro juda yaqin
joylashgan, ab yo`nalishidagi tuklar atrofi va belbog` kamari qismlarida bezli
papillalari bor. Erkaklik jinsiy teshigi 15-nchi halqada, atrofi qo`shni halqalarga
kirib boruvchi bez bilan qoplangan. Belbog` kamari 26-, 27-, 31-, 32-nchi](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_32.png?v=1)
![halqalarni band etadi. Bezli valigi 1-2 27-, 28-, 30-, 31- nchi halqalarni o`z ichiga
oladi. To`rt juft urug` xaltalari 9-12-inchi halqalarda joylashgan. Ikki juft urug`
qabul qilgichi esa 9-10-nchi halqalarda joylashgan bo`lib, yelka teshiklari yo`lining
9-10 va 10-11-nchi halqalar oralig`iga ochiladi.
Disksimon spermatoforlari 22-, 27-nchi halqalarda uchraydi, dissepimentlari
6-7, 8-9- inchi halqalar oralig`ida yo`g`onlashgan. Ohak bezlari yaxshi
rivojlanmagan. Muskullari oraliq shaklda.
Ayrim hollarda 1m 2
dagi chuvalchanglar soni 60 dan 1000 va undan ham
ko`pga yetadi.
Ekologiyasi: Sinantrop tur, ko`pincha shahar va qishloqlardagi bog` va
xiyobonlarda to`kilgan barglarning ostida uchraydi. Bu tur O`zbekistonda keng
tarqalgan bo`lib, go`ng to`plangan joylar, kanalizasiya chiqindilari va gumusga
o`ta boy, namligi yuqori bo`lgan tuproqlarda yashaydi.
Tarqalishi: Kosmopolit tur. RSFSR ning Uzoq Sharq, Sibir va boshqa
joylarida tarqalgan.
Xo`jalikdagi ahamiyati: Bu tur organik chiqindilarning chirishini
tezlashtiradi. Shu bois ko`pgina davlatlarda (AQSh, Filippin, Gollandiya, Italiya,
Rossiya va boshqalar) Uni sun`iy ko`paytirish keng yo`lga qo`yilgan. Ular ishlab
chiqqan koprolitlar issiqxonalarda organik o`g`it sifatida foydalaniladi.
Chuvalchanglarning o`zi baliqchilik, parandachilik va chorvachilikda oqsilga boy
oziq sifatida ishlatiladi [20,21,22,23,24,25].
Samarqand shahrida Samarqand qishloq xo`jaligi instituti professori
B.S.Salimov chuvalchanglarni xususan, Kaliforniya chuvalchanglarini ko`paytirib
biogumus olishda ishlatgan.
33](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_33.png?v=1)
![individlar sonidan 60-80%ni tashkil etadi. Ba`zi yomg`ir chuvalchanglari orasida
E.fetida va D.veneta tuproqning ustki va to`shalmalari orasida hamda chirigan
bargi – xazon tagida yashasa, D.byblica va boshqa turlar uyalarida yashaydi. Ular
orasida D.byblica ko`kat va poliz ekinlari tagida va xususiy tomorqalarda hayot
kechiradi.
Xullas yomg`ir chuvalchanglarining faunistik kompleksining shakllanishi
o`simlik qoplami, namlik, tuproqning organik tarkibi va o`tkaziladigan agrotexnik
tadbirlar bilan bog`liq ko`p ishlov beriladigan g`o`za, poliz va sabzavot ekiladigan
agrosenozlarda (inson tomonidan o`zlashtirilgan yerlarda) 2-3 turi bog`lar va
xiyobonlar, kam ishlov beriladigan beda tuprog`ida 3-6 turdan iborat faunistik
kompleksi shakllanadi [18, 24].
Agrosenozlarda chuvalchanglarni asosiy qismi tuproqning haydalma (10-30
sm) qatlamida uchraydi. Haroratni ko`tarilishi tuproqning birmuncha chuqurroq
qatlamlariga migratsiya qiladi. Tuproqni chuqur haydalishi va organik o`g`itlar
chuvalchanglar sonini oshishiga olib keladi. Yomg`ir chuvalchanglari pomidor va
arpa hosildorligiga ijobiy ta`sir ko`rsatadi [18]. Biroq shuni aytish o`rinliki, 2012
yil bahorida, ya`ni aprelning 3-yarmidan (23-25) Samarqand va uning atrofida
haddan tashqari sel yomg`irlari kuzatildi. Bu esa ko`plab yomg`ir
chuvalchanglarini nobud bo`lishiga olib keldi.](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_36.png?v=1)
![3.3.1. Suv muhitining yomg`ir chuvalchanglariga ta`siri
Yomg`ir chuvalchanglari hayoti uchun organik moddalarga boy va nam
tuproqlar juda qulay hisoblanadi. Me`yoridan ortiq namlik yomg`ir
chuvalchanglarining tuproqdagi inlarini suvga to`ldiradi va ularni nafas olishini
qiyinlashtiradi. Erta bahorda yoqqan yomg`irdan so`ng chuvalchanglarni ko`plab
chiqishiga ana shu sharoit sabab qilib ko`rsatiladi. Ammo bu sababni
chuvalchanglar migratsiyasiga dalil qilib ko`rsatish har doim ham to`g`ri
kelavermaydi. Chunki, toza suvda yomg`ir chuvalchanglari (Lumbricus
terrestris)ning bir yilga yaqin yashashi aniqlangan [24]. Yomg`ir
chuvalchanglarining 2,5% kislorod eritilgan suvda yashashi ma`lum. Boshqa
umurtqasiz hayvonlar bilan taqqoslaganda 1 g og`irlikdagi nematoda 1 soatda 890-
1440 mm 3
kislorod, epxeteriidlar 50 mm 3
yomg`ir chuvalchanglariga 23,3 – 36,6
mm 3
kifoya qiladi. Beklimishov va Cheterkinlar ma`lumotlariga ko`ra sovuq suvda
kislorod ko`proq eriydi. Shuning uchun ham sovuq suvda yomg`ir chuvalchanglari
bemalol yashaydi. Yomg`ir chuvalchanglarini suv ichida hayot kechirishini
tekshirish uchun tajriba yomg`ir chuvalchangining bir turi va bir kenja turida
A.caliginosa caliginosa va O.lacteum ustida olib borilgan [18, 24]. Tajribadagi
idishlarning suvi har 2 kunda almashtirib boriladi. Kontrol variantdagi idishlarda
suv almashtirilmagan. Tajriba variantlaridagi chuvalchanglar 4 oy hayot kechirib,
ulardan atigi 1%i nobud bo`lishgan.
Kontrol variantda A.caliginosa caliginosa 20-30 kun, O.lacteun 7-15 kun
hayot kechirib nobud bo`lishgan.
Shunday qilib, o`rganilgan turlar suvda 4 oygacha yashashi aniqlangan.
Suvning almashtirilishi tufayli, kislorodning kamayishi ularning tezroq nobud
bo`lishiga olib kelishi aniqlangan. Yomg`ir chuvalchanglarining A.caliginosa
caliginosa kenja turi, O.lacteum ga nisbatan suv muhitiga bir muncha chidamligi
qayd etilgan [18].
37](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_37.png?v=1)
![3.3.2. Yomg`ir chuvalchanglarining regeneratsiyasi va tuproqda vertikal
tarqalishi.
Ёмғир чувалчанглари чириндига бой нам тупроқда ҳаёт кечириши билан
бирга, ундаги ўсимлик ва бошқа органик моддаларни чиришини
тезлаштиради. Чувалчангларнинг фаолияти натижасида ўсимлик ҳамда
органик моддалар тупроқнинг чуқур қатламларига ўтиб қолади. Уларнинг
ҳаракатланиши давомида тупроқ юмшаб, унга сув ва ҳаво ўтиши
яхшиланади. Тупроқ аэрациясининг яхшиланиши туфайли, органик
моддаларнинг аэроб парчаланиш жараёни тезлашади.
Regeneratsiya xususiyati yomg`ir chuvalchanglari hayotida muhim
ahamiyatga ega. Ular harakatlanganda muskullari siqilib cho`zilishi tufayli tana
suyuqligidagi parazitlar surilib dum qismida to`planadi. Ular tanasining keyingi
qismini uzib tashlab, tanasida parazitlik qiladigan gregarina, infuzoriya va
nematodalardan xalos bo`ladi. Uzilgan dum qismi tez orada qayta tiklanadi.
Bundan tashqari yomg`ir chuvalchanglari avtotomiya xususiyati tufayli qushlar va
hasharotxo`r hayvonlarga dumini qurbon qilib, ulardan qutulib keladi.
Tajriba yomg`ir chuvalchanglarining belbog` kamaridan oldingi qismi, qolgan
yarmisiga ularning dum qismi solingan qismlarga idishlarga olib borilgan.
Chirindiga deb tuproqda belbog` kamaridan so`ng kesilgan chuvalchanglarning
oldingi qismi chirindiga boy tuproqda 2-3 haftadan so`ng dum tiklana boshladi.
Dastlab dum juda ingichka hosil bo`ldi. 2 oydan so`ng o`z shaklini tiklagan.
Chirindiga boy tuproqda chuvalchanglar tanasining dum tomoni oldingi
qismidan 3 tagacha, yangi halqa hosil qilgan lekin, bu jarayon hyech qachon
chuvalchang tanasining to`liq tiklanishiga olib kelmagan, chuvalchanglarning dum
tomoni 1,5 oydan so`ng batamom nobud bo`lganligi aniqlangan [18]. Chirindi
moddalar kam bo`lgan tuproqda belbog` kamaridan so`ng kesilgan
chuvalchanglarning oldingi qismi 3 oy davomida o`z shaklini batamom tiklagan.
Xuddi shunday tuproqda chuvalchanglar tanasini kesilgan keyingi qismi 3 tagacha
yangi halqa hosil qilib, bir yarim oy ichida nobud bo`lgan. O`tkazilgan tajribalar](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_38.png?v=1)
![yomg`ir chuvalchanglarini regeneratsiyasi ular hayoti uchun eng muhim organlari
joylashgan oldingi bosh qismi hisobidan sodir bo`lishini ko`rsatadi.
Bu jarayon chirindi moddaga boy bo`lgan tuproqlarda birmuncha jadal
kechgan. Chuvalchangning tanasini keyingi qismi to`liq regeneratsiya
xususiyatlariga ega bo`lmagan.
Tuproqda vertikal tarqalishi
Yomg`ir chuvalchanglari ancha yirik va harakatchan tuproq hayvonlaridan
bo`lganligi sababli, tuproqda ularning taqsimlanishi namlik, harorat, organik
qoldiqlarning bo`lishi, tuproq aeratsiyasi va boshqa omillar bilan chambarchas
bog`liq. Yuqorida yoz faslida yomg`ir chuvalchanglarini sonini qisqarishini
tuproqda namlikni kamayishi va haroratning ko`tarilishi bilan tushuntirilgan edi.
Tuproqqa go`ng yoki somon solinishi yomg`ir chuvalchanglari sonining 2 – 2,5
marta oshirgan [4].
M.S.Gilyarov [9] tuproqni qattiq, suyuq va gazsimon qismlaridan iborat deb
yozadi. Uch fazalik sistema sifatida ajratadi. Namlikni ortishi ya`ni gravatatsion
suvning bo`lishi aeratsiyani kamaytiradi. Shuning uchun tuproqda namlikning
ortishi ham, kamaytirishi kabi tuproq hayvonlar halokatiga ta`sir ko`rsatadi.
Yomg`ir chuvalchanglarining tarqalishiga tuproq reaksiyasi ham ta`sir qiladi.
Kislotali va ishqorli reaksiyaga ega bo`lgan tuproqlarda chuvalchanglar deyarli
uchramaydi [16].
O`zbekistonda ko`p yillik beda dalasi tuprog`ida (Toshkent viloyati) yomg`ir
chuvalchanglarining yil fasllari davomida vertikal taqsimlanishi o`rganilgan [24].
Kuzatish olib borilgan beda agrasinozida chuvalchanglarning bir kenja turi
A.caliginosa caliginosa va D.byblica turi uchraydi [3.4.2.1-jadval].
Bu jadvaldan ko`rinib turibdiki, chuvalchanglarning vertikal taqsimlanishida
aniq farq ko`rsatilmaydi. Bu hol agrosenozlarda tarqalgan chuvalchanglarni
haqiqiy tuproq hayvonlari sifatida tuproq muhiti (aeratsiya, namlik, harorat)ga
39](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_39.png?v=1)
![nisbatan talablari o`xshash bo`lishini ko`rsatadi. Chuvalchanglarning yozda
tuproqning chuqur qatlamlariga migratsiyasni asosan haroratning kamayishi bilan
tushuntirish mumkin. Chuvalchanglar may oyidan boshlab tuproqning chuqur
qatlamlariga tushib oladi.
Ilmiy manbaalarda tuproq namligining 60-80% chuvalchanglar uchun optimal
bo`lishi, namlikning 20%dan kam bo`lishi ularning yashashiga minimal ta`sir
qilishi ko`rsatiladi [24].](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_40.png?v=1)
![3.4.2.1 - Jadval
Tuproq chuqurligida chuvalchanglarning vertikal tarqalishi.
(Raxmatullayev, Hamrayev, Xolmatovlardan [17] o`zgartirishlar bilan)
Yomg`ir chuvalchanglarining tuproqda vertikal tarqalishini solishtirish.
Oqdaryo tumani Loyish shaharchasi bog`lari 1. A.caliginosa caliginosa
2. Dendrobaena byblica (Sxema ichidagi raqamlar yomg`ir chuvalchanglar
soni).
41](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_41.png?v=1)
![4. “Halqali chuvalchanglar” mavzusi bo`yicha laboratoriya darsining
yangi metodik uslub bilan o`qitish
O`qituvchilik mahorati ta`lim-tarbiya berish jarayonida muhim ahamiyatga
ega. O`qituvchi dars berish jarayoni amaliy imkoniyat bo`lgan barcha
materiallardan foydalanish lozim [23, 24].
Maktabda “halqali chuvalchanglar” mavzusidagi darsni o`tish uchun jami 3
soat berilgan. Albatta, bu vaqt jarayonida halqali chuvalchanglardan, yomg`ir
chuvalchanglari to`g`risida to`liq ma`lumot berishga imkoniyat yetarli emas. Shu
bois A.Raxmatullayev va boshqalar [17] universitetlarning biologiya talabalari va
o`qituvchilar uchun halqali chuvalchanglar mavzusiga mansub, yomg`ir
chuvalchanglari mavzusida dars o`tishning yangi o`quv texnologiyasini ishlab
chiqishgan. Bu o`qitish jarayonida avvalambor kurs talabalarini soniga qarab 3
turga ajratiladi va ularning har biriga quyidagicha vazifa beriladi.
Yomg`ir chuvalchanglarini ish faoliyatini kuzatish har xil biyobonlardan
(beda, g`o`za, bog`, poliz maydonlari, ariq yoqalar va boshqa joylardan) tuprog`i
bilan birga namuna olish kerak.
Vazifa berilishi oldidan talabalarga yomg`ir chuvalchanglarini kuzatish va
ulardan namuna olish uslublari tushuntiriladi. Demak, yomg`ir chuvalchanglarini
yig`ib olish uchun 1 m 3
maydondan 5, 10, 20, 30 sm chuqurlik qatlamlari bo`yicha
namunalar alohida-alohida tuprog`i bilan olinadi. Agar tuproq namligi yuqori
bo`lsa, unda namuna 0,25 m 3
(0,5 x 0,5) maydondan olinadi. Tuproq namligi kam
joylardan esa, 1 m 3
dan olinadi. Tuproqdan ajratib olingan yomg`ir chuvalchanglari
0,5% formalin eritmasida keyingi reja ishlari uchun saqlanib qo`yiladi.
Laboratoriya darsining asosiy maqsadi:](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_44.png?v=1)
![Yomg`ir chuvalchanglarining turli ekin maydonlari hududlaridagi bir kvadrat
metrda, ularning soni, zichligi, tur tarkibi va vaznini aniqlashdan iborat bo`ladi.
Shu bois har bir kvadrat metrda yoki gektar bo`yicha ularning soni, zichligi va
vaznini aniqlash uchun quyidagi tarkibda jadval tuziladi [17].
45](https://docx.uz/documents/86e17d4c-ea2e-4497-9e67-d2b2d6aef91f/page_45.png?v=1)
Samarqand viloyati mevali bog‘lari tuproqlarida yashovchi yomg‘ir chuvalchanglari (lumbisidae oilasi) ning bioekologiyasi va ahamiyati