Samarqand viloyati pedagoglarni yangi metodikalarga o‘rgatish milliy markazi - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	3.0MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Samarqand viloyati pedagoglarni yangi metodikalarga o‘rgatish milliy markazi

Купить

SAMARQAND VILOYATI PEDAGOGLARNI YANGI METODIKALARGA O‘RGATISH
MILLIY MARKAZI
MUN DARIJ A
KIRISH … … … … … … … … … … … … … … … … … 2-3
I - BOB . Tarix fanini o’qitishda tarjima hujjatlar
va qo’shimcha adabiyotlar bilan ishlash ………
§ 1.1 Tarjima hujjat lar v a ularning t a’snifi 4-8
§ 1.2 Darsda jaray onida t arjima hujjat larni int erfaol
met odlar y ordamida t adbiq qilish … … … … … … … …
9-13
II - BOB. Tarix darslarini o’qit ishda arxeologik
t opilmalarning ak s et ish y o’llari
..... .............................
§2.1 Tarix fanida qòshimcha adabiy ot larni t adbiq
qilish … … … … … … … 14-18
§2.2 Tarix darslarini o’qitishda qoshimcha adabiyotlarni
keng kòlamda ishlatish va o’quvchiga bu sohada bilim va
kònikma berish …. 19-31
X ulosa .........................................................................

32-34
Foy dalanilgan adabiy ot lar
ro’y xat i ............................................
.....35
-1-
KIRISH
Zamonaviy fanlar tizimida tarix ilmi o’zining alohida o’rniga egadir. U nafaqat
o’tmishni teran idrok etish, balki hozirgi zamon mohiyatini chuqur anglab yetish
hamda kelajakka nazar tashlash imkoniyatini ham beradigan fandir.
“Hamma o z tarixini ulug laydi. Lekin bizning mamlakatimizdagidek boy tarix,ʻ ʻ
bobolarimizdek buyuk allomalar hech qayerda yo q. Bu merosni chuqur
ʻ
o rganishimiz, xalqimizga, dunyoga yetkaza bilishimiz kerak”
ʻ - dedi Shavkat
Mirziyoyev.
Tarix insoniyatning buyuk xotirasidir. Unda ajdodlarning ma naviyati,
ʼ
madaniyati va amalga oshirgan ishlari mujassam. Tarixsiz kelajakka qadam bosib
bo lmaydi.
ʻ
Undan olingan ma lumotlar, xulosalar va faxr tuyg usi inson uchun kelajakka
ʼ ʻ
qo yiluvchi ishonchli qadam manbai bo ladi. Ushbu fikrni qardosh yozuvchimiz
ʻ ʻ
Chingiz Aytmatovning “…Zamindan mahrum qilish mumkin, boylikdan mahrum
qilish mumkin, hayotdan ham mahrum qilish mumkin. Lekin inson xotirasiga tajovuz
qilish… chidab bo lmas fojiadir”, degan fikri bilan yanada asoslash mumkin.
ʻ
Tarixni yoritishda va o'rganishda arxeologlar olib borgan tadqiqot ishlarining
ahamiyati juda kattadir. So'nggi yillar ichida jahonning, jumladan O'rta Osiyoning
turli hududlarida ko'plab arxeologik kashfiyotlar qilinib, muhim ma'lumotlar

to'plandi. Olimlar tomonidan topib tekshirilgan bu yangi ashyolar eng qadimgi va
o'rta asrlar tarixi haqidagi bilimlarni kengaytiradi. Mazkur manba va ashyolar jahon
tarixining qadimgi davr siyosiy iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy jarayonlari haqida
to'laroq tasavvurlar hosil qilish imkonini beradi.
Jahonda ibtidoiy odamlar tarqalishi jarayonidan boshlab, xalqlarning tarixida
turli xil murakkab voqealar sodir bo'lgan. Ular ibtidoiy to'da davri, ibtidoiy
xo'jaliklari va mehnat qurollari, urug'chilik tuzumining vujudga kelishi, xo'jalikning
ishlab chiqarish shakllariga o'tilishi, binokorlik va hunarmandchilikning rivojlanishi,
ishlab chiqarishda metallning ishlatila boshlanishi, ilk shaharlar va davlatlarning
tashkil topishi, antik davri, o'rta asrlar me'morchiligi va moddiy madaniyatining
rivojlanishi
- 2-
bilan birga boshqa ko'pdan-ko'p voqealar bilan bog'liq.
O’quvchilar qadimgi tarixni o'rganishda qimmatli atarjima manbalarga e'tibor
berishlari lozim. Jahonda tekshirilgan barcha turdagi arxeologik yodgorliklar va
ularda topilgan moddiy manbalar, insoniyat toshdan yasagan oddiy qo'pol
cho'qmordan boshlab, uzluksiz mehnat natijasida yuksak madaniyat darajasiga yetib
kelishining asosiy qonuniyatlarini ochib beradilar.
“Bizni mushtarak tarix va madaniyat, yagona muqaddas din, o‘xshash
mentalitet, ma’naviy-axloqiy qadriyatlar va an’analar, hamda ajralmas do‘stlik
chambarchas bog‘lab turadi. Bularning barchasi, xalqlarimiz farovonligi va ravnaqi
yo‘lida Markaziy Osiyo davlatlari salohiyatini birlashtirishga qaratilgan o‘zaro
manfaatli hamkorligimizga mustahkam poydevor bo‘lib xizmat qiladi, — deya
ta’kidladi”- Shavkat Mirziyoyev. 1

Mustaqillik yillarida mamlakatimiz hududida qadimgi davrlardan boshlab
rivojlangan qishloqlar, shaharlar va sivilizatsiya markazlarining boy o‘tmishini
arxeologik jihatdan tadqiq etish va tarixiy jarayonlarni tiklash bo‘yicha muayyan
1
Sh.M.Mirziyoyev 2019 yil 29 noyabr Markaziy Osiyo davlatlari uchrashuvida
-3-

ishlar amalga oshirildi. O‘zbekiston hududi tosh davridan boshlab o‘zlashtirilganligi,
mamlakatimiz jahondagi ilk shaharsozlik va davlatchilik shakllangan markazlardan
biri bo‘lganligi, tariximiz va madaniyatimiz chuqur ildizlarga ega ekanligi ilmiy
jihatdan asoslandi.
So‘nggi yillarda amalga oshirilayotgan jadal islohotlar arxeologik tadqiqotlarni
tubdan takomillashtirish, yirik arxeologik yodgorliklarda keng ko‘lamli tadqiqotlarni
olib borish, qadimiy tariximiz va boy madaniyatimizni xalqimizga va jahon
hamjamiyatiga targ‘ib qilish zarurligini inobatga olib, O‘zbekiston Respublikasi
Fanlar akademiyasi tizimida davlat muassasasi shaklidagi Milliy arxeologiya markazi
tashkil etildi. Bu esa O`zbekistonda arxeologiya sohasida yangi sahifani ochdi.
Endilikda arxeologiya sohasidagi barcha olimlar, malakali mutaxassislar bir joyga
jamlandi.

I - BOB . Tarix fanni o’qitishda tarjima hujjatlar va adabiyotlar
bilan ishlash
§1.
1 Tarjima hujjat lar v a ularning t as’nifi .
“Tarjima hujjatlar” so’zi bu yangi Dave talabi bilan shakillanib tarixni boyitib
kelayotgan asosiy tushunchalardan biri, hujjatlar o’zi qariyb 2,5 ving yillik tarixga
ega bo’lsada, XIX asr davomida shakllandi va ijtimoiy fanlar darajasiga ko’tarildi. 2
Hujjatlar bu — bizni o‘tmishda yashagan odamlarning hayoti bilan
tanishtiradigan fan. U sayyoramizning qadimgi ikki oyoqli aholisidan qolgan barcha
narsalarni o‘rganish bilan shug‘ullanadi. Butun dunyo miqyosida turli xalqlarning
o‘zaro siyosiy, iqtisodiy, ilmiy,
2
T.Raxmatullayev “O’zbekiston xalqlari tarixini o’qitishda arxeologiya
materiallaridan foydalanish” Toshkent 1994
-4-

madaniy hamkorligi kundan-kunga rivojlanib bormoqda. Hozirgi kunda
tarjimaning
ahamiyati haqida gapirish, suvning inson hayotidagi tutgan o‘rni haqida
gapirishdek
muhimdir. Biz hayotimizni suvsiz tasavvur qilolmaganimiz kabi, tarjimasiz
ham turli xalqlarning bir- biri bilan bo‘lgan aloqasini, bu aloqasiz esa taraqqiyotni
tasavvur qilolmaymiz. Professor, tarjimashunos olim G‘aybulla Salomov ham bejizga
"
Boshqa xalqlar hayotidan voqif bo‘lmaslik g‘ofillik va milliy mahdudlikka olib
keladi".[1] deya ta'kidlamagan edi. Shuning uchun ham tarjimaga xalqlarni o‘zaro
bog'laydigan, ularning madaniyatini rivojlantiradigan, hamkorligiga asos bo‘ladigan
ko‘prik sifatida qarashimiz mumkin. Qadimda O‘rta Osiyo va Eron xalqlari o‘rtasida
notiqlik san’ati juda rivojlangan. Notiqlarni esa “ tarzabon” deb ataganlar. ” Tar “-
fors tilida yangi,shirali, tarovatli, nozik, latif kabi ma’nolarni anglatadi. “Zabon “- til
degani.
Tarzabon – notiq, chiroyli gapiruvchi, so‘z ustasi, yangi va o‘tkir so‘zlarni
aytuvchidir. Tarzabonlar chuqur bilim, keng dunyoqarash, notiqlik mahoratiga ega
bo‘lishdan tashqari, bir necha tillarni ham bilganlar va o‘z nutqlarida ulardan
foydalanganlar.
“Arablar kirib kelganlaridan keyin ijtimoiy hayot, madaniyat, fan va boshqa
sohalarni o‘z ta’siriga olgani kabi, ko‘pgina so‘zlarni ham o‘zlashtirib, arab tili
qoidalariga bo‘ysundirganlar. Jumladan, tarzabon so‘zi ham arabcha talaffuzda
tarjamon” ( yoki tarjimon ) – ga aylandi. Shundan keyin u arab tilining so‘z yasalish
qonuniga bo‘ysunib, undan yangi ko‘rinish hosil qilgan. Shunday qilib tarjimon –
tarzabon so‘zining arabcha tarjimasidir. Tarjima esa tarjimon so‘zidan kelib
chiqqan”. [2]
“Muayyan tilda og‘zaki yoki yozma tarzda bayon etilgan biror-bir fikr,

matnlarni bir tildan boshqa tilga o‘girish jarayoni tarjima deyiladi”.[3] Tarjima
tushunchasining ma'nosi juda keng. Biz tarjimada fanning turli-tuman sohalariga doir
ilmiy va ilmiy-ommabop kitoblar, diplomatik hujjatlar, rasmiy qog'ozlar, siyosiy
arboblarning maqolalari va notiqlarning nutqlari, gazeta materiallari bilan
ishlaymiz.Tarjima haqidagi ilk fikrlar qadim Rimda yuzaga kelgan. Aristotel, Sitseron
va Goratsiylar tarjimashunoslik sohasining dastlabki namoyandalari hisoblanadi. Ular
tarjima jarayonida so‘zma- so‘z tarjimadan foydalangandan ko‘ra, uning ma'nosini
saqlashni ma'qul ko‘rganlar. Keyinchalik Italiya, Fransiya, Angliya, Germaniya va
Rossiyada tarjima haqidagi nazariy tushunchalar paydo bo‘lgan. Dastlabki tarjimonlar
Misr, Mesopotamiyada bo‘lgan degan farazlar mavjud, lekin ularning kimligi va
qilgan tarjimalari ma'lum emas. 1953- yili Xalqaro tarjimonlar uyushmasi FIT
( Federation Internationale des Traducteurs) ning tashkil qilinishi tarjimon va
tarjimashunoslar faoliyatining yanada ravnaq topishida muhim ahamiyat kasb etdi.
Tarjima O‘rta Osiyoda ham qadimdan mavjud bo‘lib, ulug‘ mutafakkirlarimizdan
Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Mahmud Zamaxshariy, Mahmud
Qoshg‘ariylar madaniyatimizni boyitishda birinchilardan bo‘lib xizmat qilgan
tarjimonlarimizdandir. Ular jahon fani rivojiga matematika, astronomiya, falsafa,
tibbiyot, tilshunoslik bilimlari bilan o‘zlarining munosib hissasini qo‘shganidek,
tarjimonlik sohasida ham ko‘p xizmatlar qilgan. O‘z asarlarini arab tilida yozib, grek,
fors, hind tillariga birmunchalarini tarjima qilganlar. “O‘zbekistonda tarjimashunoslik
maxsus ilm sifatida o‘tgan asrning ikkinchi yarmida shakllandi. Asr oxiriga kelib, bu
sohada 10ga yaqin fan turi, 50dan ortiq fan nomzodlari yetishib chiqdi. N.
Vladimirova, J.Sharipov, S. Salomova, G‘. Salomov,Yu. Pulatov, J. Buronov, A.
Abduazizov, Q. Musayev, G. G‘afurova, N. Komilov singari tilshunos olimlar
tomonidan yaratilgan ilmiy tadqiqotlar O‘zbekistonda ham tarjima nazariyasi
borasida keng ko‘lamda izlanishlar olib borilganining isbotidir. Ular orasida tarjima
nazariyasining lingvistik tamoyillarini yaratishda professor A.V.Fedorov
izlanishlarini davom ettirgan professor G‘. Salomovning xizmatlarini alohida ta'kidlab
o‘tish o‘rinlidir. Olimning 1966- yil nashr qilingan “Til va tarjima" monografiyasi
O‘zbekistonda tarjima nazariyasi fanining rivojlanishiga o‘z hissasini qo‘shdi.
Ayniqsa, olimning 1973- yilda nashr qilingan “Tarjima tarixi”, “Tarjima nazariyasiga
kirish”, “Umumiy tarjima nazariyasi asoslari” o‘quv dasturlari respublikamiz oliy

o‘quv yurtlarida tarjima nazariyasi kursini o‘qitishda asosiy dasturulamal bo‘lib
xizmat qildi. Xullas, professor G‘aybulla Salomovning nazariyasiga kirish” darsligi
oliy o‘quv yurtlarining filologiya fakultetlarida ta’lim
olayotgan talabalar uchun yo‘riqnomaga aylandi”. [4]
Shuningdek, 20-asr o‘zbek yozuvchilaridan Cho‘lpon, G‘.G’ulom, Oybek, A.
Qahhor, Mirtemir, M. Shayxzoda, M. Ismoiliy, A. Muxtor, E. Vohidov, A. Oripov va
Boshqalar badiiy tarjima sohasida samarali ijod qilganlar. Shundan beri tarjima vaqt
O‘tishi bilan rivojlanib kelib hozirda biz tushunadigan tarjimaga aylandi. 21- asrda
Ham tarjimaga katta e’tibor qaratildi. Xususan, Prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyevning “O‘zbekiston Respublikasida xorijiy tillarni o‘rganishni
Ommalashtirish faoliyatini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqish chora
tadbirlari To‘g‘risida” gi qaroriga muvofiq “Davlat tilidan xorijiy tillarga va xorijiy
tillardan Davlat tiliga professional tarjima qilish uslubiyotlarini yaratish hamda ushbu
Yo‘nalishda mutaxassislarning malakasini oshirishda ko‘maklashish “ [5] ni yaqqol
Misol qilib olishimiz mumkin.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, tarjima insoniyat faoliyatining eng qadimiy
Turlaridan biri bo‘lib, u tufayli biz insoniyat tarixining barcha tafsilotlarini
ochiqoshkora o‘rganamiz. Hech bir xalq o‘z qobig‘ida, o‘z-o‘zicha rivojlana olmaydi.
U
Boshqa xalqlarning yutug‘I, kamchiligi, tajribalarini o‘zlashtirgan holda yuksaladi.
Bu

Jarayonni amalga oshirish uchun esa albatta tarjima, tarjimashunoslik ilmiga bo‘lgan
ehtiyojni sezamiz. Tarjima tarixini o‘rganish jamiyatda ko‘p asrlar ilgari mavjud
Bo‘lgan madaniyat va sivilizatsiyalar haqida bilish imkonini beradi. Hozirgi kunda
Tarjima biz uchun suv va havodek zarur, chunki ta’lim jarayonida, savdo- sotiq
Ishlarida, diplomatik munosabatlarda va madaniy aloqalarda tarjimaning ahamiyati
imkonsiz va, albatta, metall, tosh yoki keramikadan yasalganlar bundan mustasno.
Arxeologiya odamlar birinchi marta insoniyat tarixi bilan qiziqa boshlagan paytda
paydo bo‘lgan.
Miloddan avvalgi V asrda yunon tarixchisi Gerodot qadimgi yodgorliklarga
qiziqib, Misrga tashrif buyurgan. Biroq qadimgi yunon sivilizatsiyasi barham
topgach, tarixga qiziqish susayganday tuyuladi. U faqat XVI asrda Italiya va
Yunonistonga tashrif buyurgan o‘rta asr olimlari qadimgi madaniyatning saqlanib
qolgan namunalariga e’tibor berishni boshlaganida qayta tiklangan. Italiya aholisi
qadimiy tanga, vaza va boshqa buyumlarni qidirib, xarobalarni qazishni boshlagan.
Tez orada ko‘pchilik “o‘tmishni qazish” bilan shug‘ullana boshlagan va shu tariqa
arxeologiya fanining tamal toshi qo‘yilgan.
Hujjatshunoslik — qadimshunoslik — qadimgi moddiy madaniyat
yodgorliklariga asoslanib kishilik jamiyati o tmishini o rganuvchi fan. Mehnatʻ ʻ
qurollari, uy-ro zg or buyumlari, qurol-yarog lar, zeb-ziynatlar, uy-joy, ustaxonalar,
ʻ ʻ ʻ
mudofaa va irrigatsiya inshootlarining qoldiqlari hamda o tmishga oid turli topilmalar
ʻ
arxeologiyaning bosh manbai bo lib, ularni chuqur ilmiy o rganish asosida
ʻ ʻ
o tmishdagi kishilik jamiyatlari ijtimoiy-iqtisodiy rivojlanish tarixining umumiy
ʻ
manzarasi tiklanadi. Shu sababli hujjatlar tarix fanining bir tarmog i hisoblanadi.
ʻ
Hujjatshunoslik fanining vazifasi ham kishilik jamiyatining ibtidoiy davr, antik va
o‘rta asr davrlarining moddiy madaniyat yodgorliklari orqali qadim tariximizni
tiklashdan iborat. Arxeologiya so zini miloddan avvalgi 4-asrda Platon (Aflotun)
ʻ
qadimgi voqealar ma nosida ishlatgan. Ilmiy maqsadlardagi dastlabki arxeologik
ʼ

qazishlar 18-asr boshidan boshlangan. 19-asr yirik hujjatlar kashfiyotlar davri bo libʻ
fan sifatida shakllanib bordi,
-5-

19-asrda Lei asosan 4 ta davrga bo lib o rganar edi; Yunoniston va Rimning
ʻ ʻ
quldorlik davri yodgorliklarini o rganuvchi mumtoz hujjatlar 662-o rta asr moddiy-
ʻ ʻ
madaniyat yodgorliklarini o rganuvchi umumiy va sharq hisoblanadi.
ʻ
20-asr boshida ular birlashib, keng mazmunli shakllandi. O zbekistonda
ʻ
arxeologik tekshirishlar 19-asrning oxirgi choragida, Turkistonni Rossiya bosib
olganidan so ng boshlandi. Rossiya imperiyasi Turkistonning o tmishi, xalqining urf-
ʻ ʻ
odati, qadimgi qo lyozmalarini o rganish orqali
ʻ ʻ
o lkada o zining mustamlakachilik rejimini mustahkamlamoqchi edi. Turkiston osori
ʻ ʻ
atiqalarini o rganishni dastavval rus Arxeologiya havaskorlari va o lkashunoslari
ʻ ʻ
boshlab berdi. 1895-yil V. V. Bartoldnkng tashabbusi bilan Turkiston arxeologiya
havaskorlari to garagi tuzilib, Arxeologiya ishlari shu to garak nazoratida olib
ʻ ʻ
boriladi. O sha davrda o tkazilgan Arxeologiya tadqiqotlarida V.
ʻ ʻ V. Bartolvd,
V. L. Vyatkin, N. I. Veselovskiylarning xizmati katta bo ldi. Ammo arxeologik
ʻ
yodgorliklarni hali har tomonlama, keng o rganilmaganligi hamda topilmalar yaxshi
ʻ
aniqlanmaganligi sababli bu vaqtda ibtidoiy va undan keyingi ilk davrlar mutlaqo
yoritilmadi. Shunday bo lsa ham 19-asr oxiri
ʻ — 20-asr boshlaridagi Turkistonda olib
borilgan arxeologik izlanishlar O zbekiston tarixshunosligida muhim ahamiyatga ega
ʻ
bo ldi. O rta Osiyo xalqlarining qadimgi moddiy-madaniyat yodgorliklarini
ʻ ʻ
o rganishda dastlabki qadamlar qo yildi. Mahalliy xalq o rtasida o z vatanining
ʻ ʻ ʻ ʻ
o tmish yodgorliklari bilan qizi-quvchi Akram pol-von Asqarov, Mirza Abdulla
ʻ
Buxoriy, Muhammad Vafo kabi qadimgi buyumlar hamda chaqatangalarni to plovchi
ʻ
havaskor o lkashunoslar paydo bo ldi. Bu davrda Turkiston arxeologiyasi havaskorlik
ʻ ʻ
darajasida bo lib turli xil (ko proq numizmatikaga doir) topilmalarni to plashdan ibo-
ʻ ʻ ʻ
rat bo lgan.
ʻ Afrosiyob , Ulug bek rasadxonasi ʻ va Poykand haro-balarida dastlabki
qazishmalar olib borilgan. O zbekistonda Arxeologiya fani 20-30-yillarda shakllandi.
ʻ

V. L. Vyatkin Afrosiyob harobasini (1925; 1929-30), B. P. Denike qadimgi Termizni
(1926-27), M. Ye. Masson Ohangaron vodiysini (1925- 28), Ayritom harobalarini
-6-
Insoniyat qadim zamonlardan buyon qonun qoidalar asosida yashamoqda.Qonunlar
hayotimizni bir maromda, rejali bo‘lishini taminlaydi.Albatta qonunlar,farmonlar
og‘izda qolib ketmasligi, ularga amal
qilinishi uchun yozib qo‘yiladi.Qonun,farmonlarni yozish, hujjatlashtirish keyingi
Avlodlarga qoldirishga ham xizmat qiladi.Biz qonunlar,hujjatlar bilan ishlar
Ekanmiz, albatta, hujjatchilik tarixini ham bilishimiz kerak bo‘ladi.Avvalo hujjat
So‘zing lug‘aviy ma’nosiga nazar solsak. Besh jildli «O‘zbek tilining izohli
Lug‘ati»da “Hujjat” so‘ziga quyidagicha izoh beriladi: Hujjat-[a.-
Dalil,isbot;sabab,bahona]tarzida izohlangan bo‘lib, ayni terminning 3 ta ma’nosi
Ko’rsatilgan.1.Kimsaning kimligini (shaxsiyatini), mashg‘ulotini, biror
Tashkilotga a’zoligini tasdiqlovchi guvohnoma (pasport, guvohnoma, talabalik

Bileti, a’zolik bileti va shu kabilar ).2. Biror ish-faoliyat yoki narsaga haq-huquq
Va shu kabilarni ko‘rsatuvchi, tasdiqlovchi ish qog‘ozi. 3. Ilmiy, ijtimoiy yoki
Tarixiy ahamiyatga ega bo‘lgan yozuvlar, suratlar, asar yoki adabiyotlardir.
O‘rxun-yenisey yozuvlari eng qimmatli hujjatlardir [O‘zbek tilining izohli lug‘ati.
2-jild Z.M.Ma’rufov tahriri ostida.709-bet]. Shuningdek, u ijtimoiy tarixiy
Ahamiyatga ega bolgan yozuv va suratlar, asar yoki adabiyot ma’nosini ham
Ifodalaydi [https://fayllar.org/hujjatchilik-tarixi-va-uning-takomillashuvihujjatchilik-
tarix.html]. Hujjatchilik o‘zining uzoq tarixiga ega.Hujjatlar qadim
Zamondan beri olib borilgani ma’lum.Yozuvning paydo bo‘lishi bilan bir vaqtda
Hujjatchilik rivojlana boshlagan, u kishilar o‘rtasidagi muomala,fikr almashuv va
Bir-birini tushunish vositasini bergan. Hujjatchilik albatta jamiyat tarixi bilan

Bevosita bog‘liq.Ishlab chiqarish va davlat apparatidagi ish yuritishning
O‘zgarishi bilan hujjatchilik han rivojlanib, takomillashib bordi.Dunyoning har
Bir mamlakatida hujjat yuritish turli davrlarda paydo bo‘lgan. Bobilning
Milloddan avvalgi 1792-1750 yillardagi shohi Xamurapining adolatpesha
Qonunlar majmuyi, undan ham qadimiyroq shoh Ur-Nammu (millodan avvalgi
2112-2094 yillar)ning qonunlari [M.Aminov, A.Madvaliyev, N.Mahkam

Institut ilmiy xodimlarining tadqiqotlari tufayli tosh davriga oid o‘nlab: Paltou
va Obiraxmat g‘or manzilgohlari, Ko‘lbuloq, Qo‘tirbuloq, Xo‘jamazgil kabi ochiq
turdagi manzilgohlar, Uchtut, Ko‘lbuloq, Qopchig‘ay, Vaush singari tosh davri
kremniy sanoati ustaxonalari, Qo‘shilish, Obishir g‘ori, Machay g‘ori kabi mezolit
manzilgohlari; Amudaryo va Zarafshon havzalaridagi yuzlab neolit davriga oid
manzilgohlar o‘rganilib, O‘zbekiston halqlarining qadimgi davrdagi madaniyati
Yevropa va Janubiy – Sharqiy Osiyo madaniyatlari o‘rtasidagi ko‘prik vazifasini
bajarganligi aniqlandi.
Bronza davri xususida yangi tadqiqotlar olib borildi. Shimoliy va Markaziy
mintaqalardagi chorvador va dehqonchilik madaniyaiga oid Tozabog‘yob, Suyorgan,

Zamonbobo madaniyatlarining Farg‘ona vodiysi hududidagi Chust madaniyatiga
xo‘jalik-iqtisodiy jixatdan yaqin ekanligi isbotlandi.
O‘zbekiston janubida ilk marotaba fan uchun yangilik bo‘lgan, ilk dehqonchilik
madaniyatiga oid aniq rejali turar joylar qurilishi, mustahkam mudofaa, murakkab
me’moriy an’analar, maxsus hunarmandchilik sohalari – kulolchilik, metallurgiya,
suyak va yog‘ochga ishlov berish, to‘qimachilik va zargarlik sohalariga ega bo‘lgan
Sopolli madaniyati qashf qilindi. Bronza davriga oid bo‘lgan Jarqo‘ton
yodgorligining tadqiq qilinishi natijasida, qadimgi Baqtriya tamaddunining bosh
qarorgohga va yirik jamoat sajdagohi – ibodatxonaga ega bo‘lgan ilk shahar
madaniyati ko‘z oldimizda namoyon bo‘ldi.
Ushbu tadqiqotlar O‘zbekiston ilk dexqonchilik madaniyati tarixini bir necha ming
yilliklar qadim ekanligini isbotlab qolmasdan, balki bronza davri aholisining
iqtisodiy, moddiy va ma’naviy madaniyatini hamda shahar hayoti vujudga kelishi
yo‘llarini ochib berdi.
Respublikamizning Samarqand, Buxoro, Toshkent, Termiz kabi qadim shaharlari
tarixini o‘rganishga doir maxsus tadqiqotlar olib borildi. Afrosiyob shahar
yodgorligida o‘tkazilgan sistematik qazuv ishlari natijasida uning vujudga kelishi
bosqichlari, rivojlanishi dinamikasi xususidagi yangi ma’lumotlar olindi.
Buxoro, Termiz shaharlarining paydo bo‘lishi va iqtisodiy taraqqiyoti davri aniqlandi,
G‘arbiy Sug‘d va Tohariston antik davri madaniyati, e’tiqodiy komplekslari va
buddaviylik yodgorliklari ochib o‘rganildi.
-8-

§ 1.2 Hujjatlarning turlar
Hujjatlar — arxeologik tadqikotlarning obyekti bo lib xizmat qiluvchi,ʻ
yerning usti va ostida saqlanib qolgan qadimgi inshootlar va buyumlar.
Arxeologiya yodgorliklari moddiy tarixiy man-balar bo lib, ularni o rganish bilan
ʻ ʻ
kishilik jamiyatining o tmishi yoritiladi. Arxeologiya yodgorliklari kishilik
ʻ
tarixining yozma tarixga-cha bo lgan eng qadimgi davrini o rganishda muhim
ʻ ʻ

ahamiyat kasb etadi. Arxeologik davrlar bo yicha arxeologiya yodgorliklariʻ
quyidagi turlarga bo linadi: 1) tosh davri yodgorliklari; 2) jez davri yodgorliklari;
ʻ
3) antik davr yodgorliklari; 4) qadimgi mudofaa insho-otlari; 5) qadimgi suv
inshootlari; 6) qadimgi Mozor-mo la va o balar; 7) qadimgi me morlik
ʻ ʻ ʼ
yodgorliklari; 8) qadimgi hujjatlar; 9) o rta asr shahar va rabotparnnnng
ʻ
harobalari; 10) zargarlik buyumlari va qadimgi pullarning xazinasi; 11) qadimgi
va o rta asr pullari, turli arxeologik topilmalar.
ʻ
Arxeologik yodgorliklar davr va uning harakteriga qarab quyidagilarga
ajratiladi:
1. Manzilgohlar; makonlar, qishloqlar, shahar xarobalari.
2. Qadimgi mozor-qo'rg'onlar, qabristonlar.
3. Ishlab chiqarish bilan bog'liq boMgan joylar; konlar, ustaxonalar.
4. G 'or va ungirlar.
Arxeologik yodgorliklar yer ostida yoki yer ustida joylashgan bo’ladi. Yer ostidagi
yodgorliklarni o'rganish jarayonida arxeologlar madaniy qatlamlarga alohida e’tibor
beradilar 3
.N.Mahmudov. Ish yuritish (amaliy qo‘llanma).2003]. va boshqa
manbalarning
mavjudligi “hujjatlar” deb atalgan tartib vositalarining qanchalik olis va
murakkab tarixga ega ekanligini ko‘rishimiz mumkin. Rossiya davlatida ham
hujjatchilik o‘ziga xos bo‘lgan . Rossiya davlatida hujjat yuritish IX-X asrlardan
boshlangan. X asrga kelib shartnomalarda muhrlar qo‘llana boshlagan. XlV asr
oxirlaridan boshlab hujjatlar qog‘ozlarda o‘z ifodasini topishga o‘tgan. Manbalar
Pyotr davrida “Dokument” so‘zining ishlatila boshlaganidan darak beradi. U tor
3
Egamberdiyeva N.A “Arxeologiya” Toshkent 2011
-9-

Ma’noda shaxsni tasdiqlovchi hujjat (pasport) o‘rnida ishlatilgan. Keng
Ma’noda guvoh beruvchi, ibratli, namunali, dadil, isbotlovchi ma’nosida
Qo‘llanilgan [https://fayllar.org/hujjatchilik-tarixi-va-uning-takomillashuvi
Hujjatchilik-tarix.html]. Yevropa davlatida hujjatchilik paydo bo‘lishi yuritilishi
Shu zaylda boshlangan bo‘lsa, bizning zaminimizda ham bu jarayon qadimdan
Boshlangan.Turkiy xalqlarda hujjatchilik paydo bo‘lishini X asr va undan olgingi
Asrlarga borib taqalishini aytishadi.Bu fikrlarni asoslovchi ma’lumotlar ham bor.
M.Qoshg‘ariyning “Devonu lug‘otit turk” asarida “Bushug‘” so‘zi uchraydi. U
Elchiga qaytib ketish uchun beriladigan ijozat qog‘ozi, shuningdek, elchilarga
Beriladigan sovg‘a ma’nolarini bildiradi. Yusuf Xos Hojibning “Qutadg‘u bilik”
Asarida yorliq va noma ma’nosi o‘rnida “bildargulik” so‘zi ishlatilgan. Hozirgi
Kunda faol qo‘llanishga o‘tgan “bildirishnoma”, “bildirish” shu so‘zdan olingan.
Sho‘rolar davrida bu so‘z “raport” deb yuritilardi [Z.M.Jo‘rayev.Zamonaviy
Davlat ish yuritish nazariyasi,amaliyoti va boshqaruvini me’yoriy hujjatlar bilan
Ta’minlash.2011]. Biz bu ma’lumotlar orqali M Qoshg‘ariy, Yusuf Xos Hojib
Davlarda ham hujjatchilik bor bo‘lgani va biz hozirgi yuritayotgan
Hujjatlarimizning nomi va shakli o‘sha davrgi hujjatlari asosida

Shakillanganligini bilishimiz mumkin. Tarixchi olimlar izlanishlar olib
Borib,Sharqda X-XIX asrlarda yorliq, farmon, bitim, arznoma, qarznoma tilxat va
Mazmuman shunga yaqin hujjatlar keng tarqalgani haqida xabr
Beradilar.Yorliqning, mazmuni xilma xil bo‘lgan.Ular xabar, tavsif, farmoyish,
Bildirish, tasdiqlash ma’nolarini bildirgan.Bu o‘rinda To‘xamishxonning 1393
Yilda polyak qiroli Yag‘ayalga yo‘llagan yorlig‘I,Temur Qutlug‘ning 1397 yildagi
Yorlig‘I, Zahiriddin Boburning otasi Umarshayx Mirzoning marg‘ilonlik Mir Sayid
Ahmad isimli shaxsga 1469-yilda bergan yorlig‘i[Q.Sodiqov. Eski uyg‘ur yozuvi.
1989-yil]. Toshkent hokimi Yunusxo‘janing 1797-yil 2–iyinda PeterburggaRpossiya
podshosiga o‘z elchilari orqali yuborgan yorlig‘I,[2 ЦГВИА РФ, Архив
Внешней политики России. Фонд Ташкентские дела, опись III / I , дело № 1,
Опись 132/1, дело № 6 ]. Nikolay Ostraumovning Turkiston arxeloglar
Xavaskorlari to‘garagining 1897 yil 29- avgustdagi majlisida Amir Temurning
Ahmad Yassaviy mozoriga bergan yorlig‘I haqida ma’ruzasi

TOPILMALARNING SANASINI ANIQLASHNING ASOSIY USULARI
tarixlashning eng mumtoz usuli bu stratigrafiya. U asosan uzoq vaqtdan beri
mavjud bo'lgan aholi punktlarini qazish ishlarida qo'llaniladi.Haqiqat shundaki,
odamlar yashaydigan joylarda tuproq qatlami doimiy ravishda oshib boradi -
qurilish loyihalari, tuproq ishlari va inson faoliyatining boshqa elementlari bilan
bog'liq. Ushbu qatlam madaniy qatlam deb ataladi, bu qatlamli pirojniyga
o'xshaydi. Va undagi har bir qatlam shahar hayotining ma'lum bir davrining
aksidir.Unda qadimiy inshootlar, qurilish va maishiy chiqindilar, yong'in izlari
mavjud. Bundan tashqari, er bizga ma'lum bir oilaning taqdiri haqida aytib
berishi mumkin. Qadimgi rus aholi punktlarini qazish paytida siz tez-tez o'z
vaqtida qochib qutulolmagan egalari bilan yonib ketgan uyni topishingiz
mumkin.Tanishuvning o'zi qanday amalga oshiriladi? Darhaqiqat, ma'lum bir
davrga xos topilmalarga, shuningdek, tuproqning tuzilishi
-10
va rangiga va tarkibiga qarab topilgan ma'lumotlarga ko'ra, yozma manbalardan
ma'lum bo'lgan boshqa yodgorliklarning qatlamlari bilan taqqoslash orqali.
Masalan, mo'g'ul-tatar bosqinidan omon qolgan Volga Bolgariyasining
shaharlarida mo'g'ulgacha bo'lgan qatlam tarkibi jihatidan va ko'pincha keyingi
qatlamdan rang-barangligi bilan ajralib turadi. Bundan tashqari, stratigrafiya
xronologik ketma-ketlikni o'rnatishga imkon beradi, chunki bezovtalanmagan
madaniy qatlamda pastki qatlamlar yuqoriroqlardan kattaroqdir.Shuning uchun,
bu juda muhim bo'lgan tegmagan madaniy qatlam. Qurilish paytida yoki qora
qazuvchilar tomonidan vayron qilingan narsa nafaqat stratigrafik tahlil uchun
mos emas, balki umuman bu erning tarixi haqida gapira olmaydi, chunki barcha
madaniy qatlamlar va shunga ko'ra tarixiy davrlar aralashib ketadi. Afsuski,

vayron qilingan madaniy qatlamlar odatiy ko'rinishdir.
Qiyosiy
Taqqoslash usuli qarindoshlikni ham, ayrim hollarda ham aniq uchrashuvni
aniqlashga imkon beradi. Bu mutlaqo tarixiydir: qatlamlar sanalari topilmalar va
tangalardagi qadimiy yozuvlarga ko'ra belgilanadi.
Ushbu usul arxeologik ma'lumotlarning o'rganilayotgan hududdagi hayotni yoki
ma'lum bir odamlarning hayotini tavsiflovchi yozma manbalar bilan taqqoslash
bilan tavsiflanadi. Albatta, agar ular bo'lsa. Taqqoslash usuli ilgarigi
madaniyatlar bilan tanishish uchun deyarli foydasiz, ayniqsa, ularning yonida
qadimgi yozma tsivilizatsiyalar bo'lmagan taqdirda.
Mahsulotlar va tasvirlarning badiiy xususiyatlariga ko'ra tanishish usulini ham
xuddi shu toifaga kiritish mumkin. Masalan, ma'lum davrlar va madaniyatlar
o'ziga xos ijodiy xususiyatlarga ega edi, xoh maxsus naqsh, xoh ishlab chiqarish
texnikasi va boshqalar. Bunday uslubiy xususiyatlarni tanib olishning umumiy
qoidalarini topishda ob'ektlar aniq aniq belgilanishi mumkin.
-11-
Tipologik
Ammo badiiy xususiyatlardan foydalangan holda qatlamni sanash uchun avvalo
badiiy xususiyatlarning o'zlari bilan tanishishingiz kerak. Bu erda odatdagi
"tipologik" nomi bo'lgan usul yordamga keladi, stratigrafiya bilan
aralashtiriladi. Bu topilmalarni tipologik qatorlarga - takrorlanadigan yoki
progressiv belgilarga ega bo'lgan narsalar qatorini birlashtirishga asoslangan.
Bunday ketma-ketlik
sanasini belgilash uchun ushbu turdagi narsalarni o'z ichiga olgan bir nechta
arxeologik joylar bo'lishi kerak. Ushbu ketma-ketlikning tugash sanalari bilan
cheklangan vaqt turi turni aniqlaydi. Bundan tashqari, uchrashuvning

ishonchliligi ushbu arxeologik joylarning soniga bog'liq. Agar ular etarlicha
bo'lsa, uchrashuvning to'g'riligini ob'ektlarning sanalarini taqsimlash xususiyati
bilan tekshirish mumkin. Bir xil turdagi statistik jihatdan etarli miqdordagi
narsalar bilan ushbu tur ishlatilgan vaqt oralig'ini hisoblash ehtimoli bilan
mumkin.
Radiakarbon
Mutlaqo tanishish uchun arxeologlar organik ob'ektlardagi radioaktiv uglerod C-
14 tarkibiga asoslangan radiokarbonli analizdan foydalanadilar.
Atmosferadan oddiy uglerodni o'zlashtiradigan barcha tirik organizmlar u bilan
birga C-14 radioaktiv uglerodni oladi. Shu sababli, radiokarbonning umr bo'yi
konsentratsiyasi daraxtlarda ham, o'simliklarda ham, odam va hayvonlar
tanasida ham deyarli bir xil bo'ladi. Ammo organik moddalarda o'limdan so'ng,
assimilyatsiya qilingan radiokarbonni yo'q qilish jarayoni boshlanadi. Agar 5000
yil oldin kesilgan daraxtni zamonaviy daraxt bilan taqqoslasak, eski yog'ochdagi
C-14 izotopining tarkibi roppa-rosa ikki baravar kam ekan. Shunday qilib,
radiokarbon usuli uglerodli moddaning yoshini 70-100 ming yilgacha aniqlashi
mumkin, ammo undan ko'p emas. Ko'proq "qadimiy" topilmalar uchun, masalan,
dinozavrlarning suyaklarini sanash uchun boshqa izotoplardan foydalaniladi,
-12-
Radyokarbonli tahlil organik moddalarning o'lim vaqtini aniq aniqlashga imkon
berishiga qaramay, uning kamchiliklari bor va ular juda ko'p. Birinchi nuqson
shundaki, u faqat organik moddalarga tegishli bo'lib, undan tarixiy asar yaratilish
vaqti emas. Masalan, piktogramma bo'lsa, u u tayyorlangan materialni sanasini
belgilashi mumkin, ammo sifatli soxta qilish uchun siz eski materialni ham
olishingiz mumkin. Taxminan aytganda, taxtaning yoshi rasmning yoshi haqida
haliaytilmagan. Ushbu usulning yana bir kamchiligi shundaki, agar namuna
keyingi davrdagi uglerodli materiallar bilan juda ifloslangan bo'lsa, natijani
buzish mumkin. Bunday holda, yoshni aniqlash juda katta xatolarga yo'l qo'yishi
mumkin. Usulning xatosi hozirda 70-300 yil oralig'ida, tadqiqot boshida u ancha

kattaroq edi.Aynan shunday xatolik ehtimoli bor, shuningdek radiokarbonli
tahlilga uchragan taniqli Turin Shroudning haqiqiyligini qo'llab-quvvatlovchilar
murojaat qilishadi. Natijada, bu 1260 va 1390 yillar orasida bo'lgan. Skeptiklar
darhol uni O'rta asrlarning qalbaki ishi deb e'lon qilishdi, uning himoyachilari
XVI asrdagi yong'in paytida kafan uglerod bilan ifloslangan deb taxmin qilishdi.
Aytgancha, natijalarning to'g'riligini tekshirish uchun bir vaqtning o'zida yana
uchta to'qima namunalari kafan bilan tahlil qilindi: XIII asrdagi Lyudovik
IXning plashi, 1100 atrofida to'qilgan Misr dafn marosimi va mato bilan o'ralgan
mato. Misr mumiyasi taxminan 200 yilga to'g'ri keladi. Uchala holatda ham
laboratoriya natijalari dastlabki ma'lumotlarga mos keldi. 4
Paleomagnitik
Ko'pgina davrlarda eng keng tarqalgan arxeologik topilmalardan biri bu
kulolchilikdir. Bugungi kunda uni o'nlab yillar aniqligi, otish vaqtini, o'choqning
oxirgi erishi va boshqalarni aniqlash mumkin. Bu Yer magnit maydonining
o'zgaruvchanligiga asoslangan paleomagnitik usul va uning ta'siri ostida yuqori
haroratlarda magnitlanish xususiyatiga ega bo'lgan materiallar tufayli mumkin.

II - BOB. Tarix darslarini òqit ishda qòshimcha
adabiy ot lar bilan ishlash
§2.1 Tarix darslarini o’qit ishda qòshimcha
adabiy ot lar bilan ishlash bolalarga bilim v a k ònik ma
berish mat eriallardan foy dala
4
Internet. Ziyonet.uz
-13-

Tarix o’qitishda arxeologiya materiallaridan foydalanish ko’zlangan
natija berishi uchun ularni tanlab olish va foydalanishda bir qator
didaktik qoidalarga amal qilish talab etiladi.
Arxeologiya yodgorliklardan ta’lim jarayonida foydalanilganda ular
o’quvchilarning bilim manbai va ko’rsatmali o’quv vositasi sifatida xizmat
qiladi. Arxeologiya materiallari ko’rsatmali o’quv vositasi sifatida yoki
tasvir (mulyaj, surat,rasm) turlicha ta’sir qiladi.
Arxeologik materiallarni tanlab olishda o’qituvchi yana shunga
e’tibor berish lozimki, ular o’quvchilarda mustaqil fikr yuritish qobiliyatini
shakllantirishi va darsdagi faoliyatini oshirishda ko’maklashmog’i kerak.
Arxeologiya materiallaridan o’qituvchi yangi mavzuni bayon qilish
davomida o’z hikoyasiga aniqlik kiritish vositasi sifatida foydalaniladi.
Masalan, 8 sinfda O’zbekiston tarixi fanidan Ulug’bekning astranomiya
haqidagi xizmatlari haqida gapirayotganda Ulug’bek rasadxonasi va
uning asosiy asbobi qoldiqlarining rasmini ko’rsatish, maqsadga
muvofiqdir. Bunda rasadxoba binosi doira shaklida bo’lib, 3 qavatdan
iborat bo’lganligi aytib o’tiladi. Uning Nilsen tomonidan qayta tiklangan
tasviri ko’rsatiladi.
- 14-
Masalan. Yana 6 sinf Tarix darsini o’tish jarayonida Surxon
vohasidan topilgan o’rta paleolit davriga tegishli bo’lgan 8-9 yoshar
neondertal bolaning suyak qoldiqlar topilganligi va uning ko’mish

jarayoni haqida ma’lumot berilgan. O’qituvchi sh jarayonda rasmlardan
foydalanilgan holatda dars o’tsa, o’quvchilarda ko’proq qiziqish
bildiriladi.
Surxon vohasidan topilgan bronza davriga oid Jarqo’ton manzilgohidan ilk
shahar alomatlari topilganligi haqida ham o’quvchilarga bevosita rasmlar yoki arxeologik
boshqa materiallardan foydalani o’tilsa ko’proq tushunarli bo’ladi. 5
Tarix darsida to'garak tashkil etish maktabda ko`p uchraydigani bu ommaviy
ishlardir. Ayniqsa, tarixiy adabiyot mutolaa qilish, tarixiy filmlar ko`rish, tarixiy
shaharlarga sayohat qilish, tarixiy va o`lkashunoslik muzeylarga ekskursiyalar
uyushtirish, jahonning tarixiy shaharlari va tarixiy qadamjoylariga vertual
ekskursiyalar tashkil etish, tarixiy kechalar, tarix faniga oid tanlovlar, seminarlar,
musobaqalar va shu kabi boshqa tadbirlarni misol qilib keltirish mumkin.Maktabda
tashkil etiladigan sinfdan tashqari qilinadigan ishlarda eng avvalo, o`quvchilarning
yosh va kompitentsiyaviy xususiyatlariga qarab ko`rinishi va usullari turlicha
bo`lishi mumkin. Hozirgi kunda maktabda sinfdan tashqari ishlarning quyidagi
turlari tashkil etilmoqda:
- tarix fani to`garagi, o`lkashunoslik muzeylari va zakovat klubini tashkil
5
A.S.Sagdullayev, V.A.Kastetskiy 6 sinf “Qadimgi dunyo tarixi” Toshkent-2017
-15-

etish;
- tarixiy joylarga vertual ekskursiyalar, tarixiy va siyosiy xaritalar bilan
ishlash tashkil etish;
- ijtimoiy fanlar oyligi davomida iqtidorli o`quvchilar ishtirokida referat va
tarix kitobxoni tanlovini, o`quv seminarlar va tarixiy kechalar tashkil etish;
- tarixchi olimlar, yozuvchilar, faxriylar va qishloa nuroniylari bilan
uchrashuvlar uyushtirish.
Maktabda tashkil etiladigan sinfdan tashqari ishlarni qanday ko`rinishda tashkil
etishdan qat`iy nazar, ular bir maqsadga ya`ni ta`lim-tarbiya vazifalarini amalga
oshirishga yordam beradi. Yosh tarixchilar va tarixiy o`lkashunoslik to`garagida
o`quvchilarning qiziqishlariga qarab har xil masalalar va mavzularda tarixiy
shaxslar va tarixiy qahramonlarning hayoti, madaniyat va san`at tarixi, tarixiy
o`lkashunoslik va har bir o`quvchi o`zi yashayotgan mahallasining tarixiga oid
materiallari, Prezident asarlari, mamlakatlarning tarixiy va siyosiy xususiyatlar va
Vatanimizning iqtisodiy-ijtimoiy sohadagi yutuqlari tahlil qilinib o`rganiladi.
Maktabda tashkil etiladigan sinfdan tashqari ishni tahlil qilganda birgina
to`garak mashg`ulotlarining o`rni va ahamiyati beqiyosdir. Chunki tashkil
etiladigan to`garak mashg`ulotlarida o`quvchilar tarixiy tadqiqotning ba`zi usullari
va yo`nalishlari bilan ham ma`lum darajada tanishtirilib boriladi. Masalan: Yosh
arxeologlar, Yosh o`lkashunoslik, Yosh arxivshunoslar va Yosh tarixchilar to`garak
mashg`ulotlarida o`quvchilar arxeologiya ishlarini olibborish ko`nikmasi, o`zlari
yashayotgan mahallasining tarixiga oid o`lkashunoslik materiallarini

- 16-
yig`ish, arxivdagi tarix faniga oid bo`lgan kitoblar va qo`lyozmalar hamda hujjatlar
bilan ishlash ko`nikmalarini shakllantiradilar.
Ayniqsa to`garak mashg`ulotlarida o`quvchilar ma`ruzalar va referatlar
tayyorlaganda axborotni yig`ish, jamlash hamda uni yetkazib berish ko`nikmasi
hosil bo`ladi. Bundan tashqari ko`rgazmali qurollar tayyorlash va ta`limga oid
texnik hamda IT vositalari bilan ishlashni o`rganadilar. Sinfdan tashqari
mashg'ulotlarning har qanday shakli foydali mazmun bilan to'ldirilishi kerak.
Sinfdan tashqari ishlarning o'ziga xos xususiyati shundaki, u kattaroq, tajribali

o'quvchilar o'z tajribasini kichiklarga o'tkazganda, o'zaro ta'lim tamoyilini to'liq
amalga oshiradi. Bu jamoaning tarbiyaviy funksiyalarini amalga oshirishning
samarali usullaridan biridir. Tarixda ommaviy darsdan tashqari ishlarning keng
tarqalgan shakli qiziqarli odamlar bilan uchrashishdir. Zamonaviy sharoitda tarix
bo'yicha sinfdan tashqari ishlarning bu shakli avvalgiga qaraganda kamroq
qo'llaniladi, lekin u alohida o'rin tutadi. Muayyan shaxsning qiyofasi, uning xatti-
harakatlari maktab o'quvchilari uchun doimo ishonchliroq bo'ladi. 6

Uchrashuvlar ishtirokchilari turli odamlar bo'lishi mumkin: urush va mehnat
faxriylari, muhim voqealar ishtirokchilari va guvohlari, o'z ona yurtining keksalari
va biluvchilari, olimlar, yozuvchilar, san'atkorlar. Talabalarning qiziqarli odamlar
bilan uchrashuvlari maktabda, korxonalarda, muzeylarda o'tkazilishi mumkin. Ular
yaxshi tayyorgarlik ko'rishlari kerak: yig'ilishning mavzusi va maqsadini, uni
o'tkazish joyi va vaqtini aniqlash, taklif etuvchi bilan muhokama qilinadigan
masalalar doirasini, uning hikoyasining ta'lim yo'nalishini muhokama qilish,
ogohlantirish kerak. yig'ilish qaysi yoshdagi va ta'lim darajasidagi bolalar.
Tarix fanidan tashkil etiladigan to`garak mashg`ulotlarida jahon tarixiga va
madaniyatiga ulkan hisssa qo`shgan bobolarimiz ya`ni O`rta Osiyolik
mutafakkirlarning ilmiy boy merosini o`rganish orqali Vatanni sevish va
g`ururlanish tuyg`ulari shakllantirib boriladi.
Arxeologiya to’garagi o’quvchilarni arxeologik ekspeditsiyada qatnashish

uchun tayyorgarlik ko’rish, maktabda arxeologiya burchagini yoki muzey tashkil
qilishning markazi hisoblanadi.
To’garakning maqsadi: O’quvchilarni arxeologiya bilan, o’lkadagi
ar[eologik yodgorliklar bilan tanishtirish va arxeologik ekspeditsiyada ishtirok
etish, Vatanga muhabbat yo’lida tarbiyalshdir. 7
6
Toshpo‘latov. T, G‘afforov Y. -Tarix o‘qitish metodikasi Toshkent 2002-yil.
-17-
7
T.Raxmatullayev “O’zbekiston xalqlari tarixini o’qitishda arxeologiya
materiallaridan foydalanish” Toshkent 1994
-18-

Xulosa qilib aytganda, maktabda sinfdan tashqari ishlarni ahamiyati katta
bo`lib, u orqali o`quvchilarning tarix fanini o`rganishga bo`lgan qiziqishini
oshiradi, darslar davomida olgan bilimlarini chuqurlashtirish va kengaytirishga
hamda mustaqil ijodiy ishlay olish kompitentsiyalarini hosil qilishlariga yordam
beradi. Shunday qilib, tarix fanidan sinfdan tashqari ishlarning ommaviy shakllari
bir qator xarakterli xususiyatlar tufayli eng keng tarqalgan:
1.Ular umumiy yorqin harakat ishtirokchisiga aylangan maktab
o'quvchilarining eng katta auditoriyasini qamrab oladi;
2.Axborotni taqdim etish vositalarining xilma-xilligi va ularning o'zaro
ta'siri bolalarning tarixiy faktlarga nisbatan sezgirligini oshiradi, ularni yorqinroq
va tushunarli qiladi;
3.Ular tarix o'qitishning odatiy dars shaklida o'zlashtirib bo'lmaydigan
bilimlarni mustahkamlashning o'ziga xos yakuniy mantiqiy bosqichi bo'lib, sinfdan
tashqari ishlarning barcha ko'p shakllarini o'zlarida to'playdilar.

§2.2 Tarix darslarini o’qitishda arxeologik topilmalarni
o’rgatishda interfaol metodlardan foydalanish.
Keyingi yillarda mamlakatimizda uzluksiz ta'lim tizimida amalga
oshirilayotgan islohatlarning asosini jahon ta'limi standartlariga javob bera
oladigan ilg'or tajribalarni ommalashtirish hamda ta'lim-tarbiya jarayonida kam
jismoniy kuch sarflab, yuqori samaradorlikka erishish yo'lida amaliy faoliyat

olib borilmoqda. Hozirgi vaqtda umumiy o'rta ta'lim maktablari o'qituvchilari
oldida turgan eng muhim va dolzarb vazifa o'quvchilarning ilm olishga bo'lgan
qiziqishlarini orttirish,ularning tasavvurlarini kengaytirishdan iborat.Ana shu
ishni amalga oshirish uchun bugungi kungacha bir qator tadbirlar
bajarildiki,natijada umumiy o'rta ta'lim maktablaridagi ta'lim
samaradorligining muvaffaqiyatiga zamin yaratildi. Dars samaradorligining
muhim shartlaridan biri bu -o'qituvchi va o'quvchilarning haqiqatni birgalikda
izlashi va o'quvchilarning butun dars jarayonida faol ishtirok etishidir. Albatta, bu
o'rinda o'qituvchiga yangi pedagogik texnologiyalar qo'l kelishi amaliyot ko'rsatib
turibdi. Har bir yurtning buguni va kelajagi tom ma'noda, mamlakat ta'lim
tizimining qay darajada rivoj topgani bilan belgilanadi. Zero, Vatan
taraqqiyoti, millat istiqboli shu zaminda voyaga yetayotgan o'g'il-qizlar
kamoli bilan chambarchas bog'liqdir. Bugungi kunda xalq ta'limi tizimidagi
eng muhim vazifalardan biri ta'lim sifati va mazmunini yangi bosqichga
ko'tarish, ma'naviy jihatdan barkamol, axloqan pok, shaxsiy va kasbiy
fazilatlarga boy, mustaqil fikrlaydigan, tashabbuskor, faol yoshlarni
shakllantirish, o'qituvchilarning bilimi va kasbiy mahoratini rivojlantirish, ularga
amaliy metodik yordam berish, xususan, yosh o'qituvchilarning tanlagan
kasbiga nisbatan ishtiyoqini oshirishga qaratilgan tadbirlarni amalga
oshirishdir. O'quvchilarning ijodkorligini rivojlantirishi, yangiliklarni ko'ra
-19-
bilishi, fan-texnika yutuqlarini amalda qo'llashni o'rganish, o'quv dargohida
o'rganish va amalda qo'llash,natijalarni tahlil qilib, yanada samaraliroq ishlash"
muhitini yaratib, yangi zamonaviy metodlarni izlab topish yo'lida tinmay
mehnat qilish bugungi kun pedagoglari oldidagi katta vazifadir. Darslarni iloji
boricha qiziqar li va samarali bo'lishi uchun o'qituvchi doim izlanishda,
yangiliklar yaratishda, o'quvchi tafakkurida mavjud yashirin imkoniyatlarni
ro'yobga chiqarish uchun, eng avvalo, mahorat sohibi, o'quvchi qalbini
teran tushunadigan ruhshunos, xalq pedagogikasi va zamonaviy o'qitish
uslublaridan xabardor mutaxassis bo'lishi, mahalliy imkoniyatlardan kelib
chiqib ishlashi lozim. Izlanuvchan pedagog o'qituvchi darslarda "Ortiqchasini

top", "Begona so'zni top", "Kim chaqqon?", "Blits-so'rov", "Rost-yolg'on",
"Bilmaganingni o'rgan, o'rganganingni -o'rgat", "Klaster", "Aqliy hujum",
"Venn diagrammasi", FSMU, "Kichik guruhlarda ishlash", "Xotira mashqi",
"Debatlar", "Ta'rif egasini toping", "Zanjirli savol-javob" kabi zamonaviy
interfaol usullaridan foydalanadi va bu usullar o'quvchilarni taqdim etish
o'quvchilar bilimini yanada mustahkamlashga omil bo'ladi. O'quvchi
o'rganayotgan materialni ko'rgazmali tashkil etilishi 70-90% ni o'zlashtirishga
erishiladi. 8
Shu bois ham o'qituvchi darslarniAKT dan foydalanib, turli qo'lda
yasalgan ko'rgazmalar asosida o'tishga harakat qiladi. Xalqimizda
"Beshikdan qabrgacha ilm izla" degan naql bor, o'qituvchi xalqi bir daqiqa
ham izlanishdan va o'qishdan to'xtamasligi lozim. O'quv rejalarni, to'garaklar
uchun, uslubiy birlashma faoliyati uchun ish rejalarini, iqtidorli o'quvchilar
bilan ishlash rejalarini va unga kerakli bo'lga n metodik tavsiyalarni va darslar
uchun qo'shimcha ma'lumotlarni ziyonet.uz, uzedu.uz, kitob.uz, ziyouz.uz,
ijod.uz, multimedia.uz,rtm.uz kabi saytlardan muntazam olib o'z pedagogik
faoliyatiga moslab kelmoqda.Eng faol o'qituvchilarning ishlarini o'rganib,
maktabda tashkil etilgan o'quv kurslarida, metod birlashma yi'g'ilishlarida
ularning ijodiy-taqdimoti o'tkazilib kelinmoqda. Ayniqsa, fan oyliklarini tashkil
qilishda haftaliklar, turli kechalar tashkil etilib,
"Eng faol o'quvchi", " Eng namunaviy ochiq dars", "Qo'lda yasalgan
ko'rgazmali-qurollar" ko'rgazmalari tashkil etilib kelinmoqda.
Hozirgi kunda ta'lim jarayonida zamonaviy metodlardan foydalanib, ta'limning
samaradorligini ko'tarishga bo'lgan qiziqish, e'tibor kundan-kunga kuchayib
bormoqda. Zamonaviy texnologiyalar qo'llanilgan mashg'ulotlar o'quvchilar
egallayotgan bilimlarni o'zlari qidirib topishlariga, mustaqil o'rganib, tahlil
qilishlariga, hatto xulosalarni ham o'zlari keltirib chiqarishlariga qaratilgan.
O'qituvchi bu jarayonda shaxs va jamoaning rivojlanishi, shakllanishi,
bilim olishi va tarbiyalanishiga sharoit yaratadi, shu bilan bir qatorda,
boshqaruvchilik, yo'naltiruvchilik vazifasini bajaradi. Bunday o'quv jarayonida
8
4. Tolipov O’.Q. Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalarning tadbiqiy asoslari
(o’quv qo’llanma). – T.: “Fan“ nashriyoti, 2006y.
-20-

o'quvchi asosiy figuraga aylanadi. Pedagog-olimlarning yillar davomida ta'lim
tizimida «Nega o'qitamiz?» «Nimani o'qitamiz «Qanday o'qitamiz?» savollariga
javob izlash bilan bir qatorda «Qanday qilibsamarali va natijali o'qitish mumkin?» -
degan savoliga ham javob qidirdilar. Bu esa, olim va amaliyotchilarni o'quv
jarayonini texnologiyalashtirishga, ya'ni o'qitishni ishlab-chiqarishga oid aniq
kafolatlangan natija beradigan texnologik jarayonga aylantirishga urinib
ko'rish mumkin, degan fikrga olib keldi.Bunday fikrning tug'ilshi
pedagogika fanida yangi pedagogik texnologiya yo'nalishini yuzaga
keltirdi.Bugungi kunda ta'lim muassasalarining o'quv-tarbiyaviy jarayonida
zamonaviy metodlardan foydalanishga alohida e'tibor berilayotganining asosiy
sababi quyidagilardir:Birinchidan, zamonaviy metodlar shaxsni rivojlantiruvchi
ta'limni amalga oshirish imkoniyatining kengligida. «Ta'lim
to'g'risida»gi Qonun va «Kadrlar tayyrl ash milliy dasturi»da rivojlantiruvchi
ta'limni amalga oshirish masalasiga alohida e'tibor qaratilgan.Ikkinchidan,
zamonaviy metodlar o'quv-tarbiya jarayoniga tizimli faoliyat yondashuvini
keng joriy etish imkoniyatini beradi.Uchinchidan, zamonaviy metodlar o'qituvchini
ta'lim-tarbiya jarayonining maqsadlaridan boshlab, tashxis tizimini tuzish va bu
jarayon kechishini nazorat qilishgacha bo'lgan texnologik zanjirni
oldindan loyihalashtirib olishga undaydi.To'rtinchidan, zamonaviy metodlar
yangi vositalar va axborot
-21-

usullarini qo'llashga asoslanganligi sababli, ularning qo'llanilishi «Kadrlar
tayyorlash milliy dasturi» talablarini amalga oshirishni ta'minlaydi. Shuning uchun
ham, ta'lim muassasalarining o'quv-tarbiyaviy jarayonida zamonaviy o'qitish
uslublari -interfaol uslublar, innovatsion texnologiyalarning o'rni va ahamiyati
beqiyosdir.Zamonaviy metodlar va ularning ta'limda qo'llanilishiga oid
bilimlar, tajriba o'quvchilarni bilimli va yetuk malakaga ega bo'lishlarini
ta'minlaydi. Zamonaviy metodlarda pedagogik jarayon hamda o'qituvchi va
o'quvchi faoliyatiga yangilik, o'zgarishlar kiritish bo'lib, uni amalga
oshirishda asosan interfaol uslublardan foydalaniladi.Bugun ta'lim tizimida
interfaol, pedagogik texnologiya, texnologiya, innovatsiya kabi tushunchalarni
qo'llab kelmoqdamiz. Demak, bular qanday tushunchalar ekan?Yosh

pedagoglarga esa biz bu so'zlarning ma'nosini sharhlab o' tamiz:Innovatsiya -ingliz
tilidan «innovation» -yangilik kiritish, yangilash, yangilanish.Texnologiya -bu
o'quv jarayonini to'liqligicha egallovchi loyiha, yaxlitlilik, natija.Pedagogik
texnologiya -bu o'quv jarayonini inson va texnik imkoniyatlarni hisobga
olgan holda aniq maqsad, natijaga yo'naltirilgan jarayon.«Interfaol»
(«interaktiv») -inglizcha so'z bo'lib, «interact» -«inter» -bu «o'zaro» «act» -bu
«harakat qilmoq», umumlashtirganda esa «Interfaol» -«o'zaro harakat qilmoq»
ma'nosini anglatadi. Interaction -hamkorlikni (boshqalar bilan) bildiradi.Tarix
darslarini interfaol o'tilishiga oid texnologik xarita va dars
ishlanmalarini tuzish bo`yicha tavsiyalar.Maqsad, vazifalar Maqsad:
O'quvchilarga 1898 yil Andijonda bo'lib o'tgan qo'zg'olon to'g'risida bilimlar
berish Vazifalar: -o'quvchilarda mavzuga nisbatan qiziqish uyg'otish, u
larda raavzu asosida bilim va ko'nikmalarni shakllantirish va kengaytirish
mavzuga oid tarqatilgan materiallarni o'quvchilar tomonidan yakka va guruh
holatida o'zlashtirib olishlari hamda suhbat munozara orqali tarqatma
materiallardagi matnlar qay darajada o'zlashtirilganligini nazorat qilish, ularni
biliminí baholash.Bizga ma'lumki tarix-juda qadimiy fanlardan biri
hisoblanadi.Tarix fanini kelajakni ko'rsatuvchi „Ko'zgu" desak bo'ladi va bu
ko'zguga qarab har qanday insonjamiyat, xalq o’z kelajagini belgilab olishidir.
-22-
Hozirgi kunda O'zbekiston rivojlangan davlatlar qatoridan o'rin egallashi
onson kechgani yo'q. Shuning uchun tarixni o'qitish jarayonida o'quvchilar bugungi
kunning qadriga yetishini, o'tmishda yo'l qo'yilgan xatolarni takrorlamaslikni,
o'tmishdagi xatolardan xulosa chiqarib olishini o'rgatish lozimdir. Qolaversa
maktabda tarix fanini o'qitish orqali o'quvchilarda o'zlari mustaqil va ijodiy
fiklashini rivojlantirishga , miliy ong va tafakkurni o'stirishga , eng asosiysi
ma'naviy barkamol shaxsni , haqiqiy vatanparvar insonni tarbiyalab voyaga
yetkazishga ahamiyat berish lozim.

<<BLIS-SO’ROV>> USULI

«Blis-so'rov» usulidan foydalanishning maqsadi: Talabalarda mantiqiy
fikrlash, fan yuzasidan berilgan ma’lumotlar orasidan kerakligini ajrata olish
qobiliyatini shakllantirish, o'zgalar fikrini hurmat qilish va ularga o'z fikrini o‘tkaza
olish, boshqalar bilan hamfikr bo‘la olish kabi ko'nikmalami, tarixiy jarayon ketma-
ketligini aniqlash orqali shakllantirish.
O’ tkazish texnologiyasi:
Ushbu texnologiya bir necha bosqichda o'tkaziladi:
1 . 0’qituvchi talabalarga ushbu mashg‘ulot, bir necha bosqichda o‘tkazilishi haqida
tushuncha beradi. Har bir bosqichdagi vazifani bajarishga aniq vaqt berilishi va
undan unumli foydalanishlari kerakligi haqida ogohlantiradi. Tarqatma materiallar
tarqatib, talabalarga uni sinchiklab o‘rganish zarurligini aytadi.
2. Talabalar dastlab tarqatma materialdagi «Yakka baho» bo’liimiga o‘zining
shaxsiy fikri asosida mantiqiy ketma-ketligini raqamlar bilan belgilab chiqadi.
Unga 5 daqiqa ajratiladi.
3. Talabalarning yakka tartibdagi ishlari tugagach, o'qituvchi ulardan 3 kishidan
iborat kichik guruhlar tuzishini so‘raydi. Ular hamfikrlikda tarqatma materialdagi
«Guruh bahosi» bo’ l imiga raqamlar bilan belgilab chiqadilar. Unga 5 daqiqa
ajratiladi.
-23-
4. Barcha kichik guruhlarda ishlar tugagach, o'qituvchi harakatlar ketma-ketligi
bo‘yicha to‘g‘ri javobni beradi va talabalar «To‘g‘ri javob» boMimiga raqamlarni
yozib chiqadilar.
5. O'qituvchi «To'g'ri javob» bo’limida berilgan raqamlar bilan «Yakka baho» va
«Guruh bahosi» bo’lmidagi raqamlarni solishtirib, katta—kichikligini ayirib,
farqini chiqarib, «Yakka xato» va «Guruh xatosi» bo'limlariga yozishlarini so'raydi.
6. O'qituvchi yakka va guruh xatolarining umumiy soni bo'yicha tushuncha beradi
va ularni alohida sharhlaydi.
7. Talabalar tarqatma materialda berilgan ballar asosida o'z bahosini chiqaradilar va
ular jurnalga qayd qilinadi.
8. Mashg'ulot yakunlangach, o'qituvchi mashg'ulotni o'tkazish jaravonida
talabalarning ruhlarning faoliyati to'g'risida o'z fikrini bildiradi.

O‘qitishning interfaol metodlarini ta lim tizimiga joriy qilish zamonaviy kadrlar ʼ
tayyorlashning muhim omillaridan biri hisoblanadi. Bugungi kunda o‘qituvchi
uchun
o‘z mutaxassisligi bo‘yicha chuqur bilimga ega bo‘lish va bilimga chanqoq yoshlar
bilan to‘la auditoriyaga katta hajmdagi bilimlarni berishning o‘zi yetarli emas.
O‘tkazilgan ko‘pgina tadqiqotlarning natijalariga ko‘ra, o‘qitishga yangicha
qarash, talabalarni o‘qitishda faol yondashuvlardan foydalanish bilim berishning
eng samarali yo‘llaridan biri hisoblanadi. Oddiy so‘z bilan aytganda, talabalar
o‘quv jarayonida faol
jalb qilingandagina berilayotgan materiallarni oson idrok etadi, tushunadi va eslab
qoladi. Shundan kelib chiqqan holda, bugungi kunda asosiy metodik innovatsiyalar
o‘qitishning interfaol metodlarini qo‘llashni taqozo etadi. 9
Pedagogik texnologiyaning asosiy maqsadi komil shaxsni shakllantirish uchun
poydevor bo‘lgan pedagogik jarayonni takomillashtirish, insonparvarlashtirish,
o‘quvchining mustaqilligini ta minlash, o‘qitish jarayonida texnik vositalar
ʼ

imkoniyatlaridan samarali foydalanishga erishishdan iborat.Bu esa o‘z navbatida
o‘quvchi va talabalarning darsga nisbatan qiziqishlarini orttirishga, mustaqilligi va
faolligini rivojlantirishga, tanqidiy tafakkurini o‘stirishga qaratilgan interaktiv
ta’lim olishlariga ko‘mak beruvchi innovatsion usullardan, guruhli ta’lim
shakllaridan keng foydalanishimizni talab qiladi. Pedagogik innovatsiyalar tegishli
sohada ijobiy o‘zgarishlarni sodir etish, sifat jihatdan yuqori natijalarga erishish
maqsadida qo‘llaniladi. Bu turdagi innovatsiyalarni asoslash muayyan bosqichlarda
kechadi.
Innovatsion texnologiyalarni amaliy mashg‘ulot darslarida qo‘llash ham
o‘qituvchidan katta mahorat va bilim talab qiladi. Innovatsion texnologiya o‘z
o‘rnida qo‘llansa qo‘yilgan maqsadiga erishiladi. O‘qituvchi dars davomida
darsning mavzusiga qarab xususiy texnologiyalarni qo‘llab ham yuqori natijalarga
9
Toshpo‘latov. T, G‘afforov Y. -Tarix o‘qitish metodikasi Toshkent 2002-yil.
-24-

erishiladi.
-25-
“SVETAFOR” METODI

Dastlab “Svetofor” metodi haqida qisqacha ma lumot beramiz. O’quvchilarʼ
bilan ommaviy va guruh shaklida ishlashda ushbu metodni qo‘llash nihoyatda
qulay. Metoddan o‘quv mashg‘ulotlari so‘ngida mavzuni mustahkamlash,
talabalarning egallagan bilim va tushunchalarini aniqlash hamda ularni
baholashda foydalanish maqsadga muvofiq. Metod quyidagi harakatlarni tashkil
etish asosida qo‘llaniladi:–o‘qituvchi tomonidan sinf o’quvchilarning soniga ko‘ra
har bir talaba uchun qizil, yashil va sariq rangli kartochkalar hamda mavzuga oid
savolnoma tayyorlanadi;–har bir o’quvchiga qizil, yashil va sariq kartochkalar
tarqatiladi;–o‘qituvchi tomonidan berilgan savollarga rozi bo‘lgan har bir
o’quvchi yashil kartochkani ko‘taradi; rozi bo‘lmagan talaba qizil kartochkani;
ikkilanayotgan yoki qaror qabul qilishda betaraf bo‘lishni xohlayotgan talaba
sariq kartochkani yuqoriga ko‘rsatish asosida javob qaytaradilar.Аgar savollar
muhokama qilinishni talab qilsa, talabalardan o‘z qarorlarini asoslab berishi
so‘raladi.
-26-

Shu tariqa sinf o’quvchilariga birin ketin savollar o’qib eshitiladi. Ular esa
qo’lidagi rangli kartochkalardan foydalangan holda javob beradilar. Bu metod
orqali biz, butun sinf o’quvchilarni to’liq darsga qamrab olish imkoniyatini qo’lga
kiritamiz.
“Svetafor” metodining 2-usuli
Bu usulda sinf o’quvchilari 3 guruhga ajratiladi va har guruhga 3 ta qizil, 3
ta sariq va 3 ta qizil rangdagi yumoloq shakldagi rangli varaqlar tarqatiladi.
Metodning qo’llash tartibi: Har bir guruh navbati bilan tezkorlikda doskada
svetaforlarni yasaydilar. Kim qisqa vaqtda tamomlasa o’sha guruh g’olib bo’ladi.
- O’tilgan mavzulardan muhim sanalar

- O’tilgan mavzulardan tarixiy shaxlar
- Atamalar

“RASMLARDA TARIX’ METODI
Metodning ahamiyatliligi: Bu metodning tarix darslarida qo’llash natijasida
o’quvchilar ongida ko’rish orqali ko’proq ma’lumot olish va uni xotirada saqlash
imkoniyatini beradi.
Metodning o’tkazish tartibi: Bu metod yakka tartibda ishlanadi.
Bunda 1 ta o’quvchi doskaga chiqariladi. Uning orqasidan esa o’qituvchi
o’tilgan mavzuga doir joy yoki shaxs rasmlari o’quvchilarga ko’rsatiladi.
Keyin o’quvchilar shu rasmga tegishli savollar beradilar. Doskada turgan

o’quvchi esa ushbu rasmda nima tasvirlanganligini to’g’ri topishi talab
qilinadi.
Masalan, 5 sinf tarix darsligidagi “O’zbekistonning tarixiy
me’moriy yodgorliklari” mavzusini oladigan bo’lsak, mavzu yuzasidan
o’quvchilarga Ismoil Samoniy maqbarasi, Minorai Kalon, Registon yoki
Ichan qal’a rasmlari navbati bilan ko’rsatiladi. O’quvchilar shu rasmlarga
doir savollar beradilar.
Metod orqali biz o’quvchilarda ko’rish orqali tahlil qilish va
xotirada uzoqroq saqlanib qolishiga erishishimiz mumkin.
Ushbu metodni tarix darslarining barcha qismida foydalanishimiz
mumkin.
6-sinf “Tarix” darsidan esa turli davrga tegishli bo’lgan dehqonchilik
manzilgohlari, sopol idishlar,mehnat qurollari o’quvchilarha ko’rsatilib,
ular ongida arxeologik yodgorliklar haqida ko’proq tasavvur hosil
qilishimiz mumkin.
-28-

- 30-
Interfaol mashg’ulot turlari ko’p bo’lib, ularni dars mavzusining xususiyatlari
hamda ko’zda tutilgan maqsadlarga muvofiq tanlanadi va tegishlicha tayyorgarlik
ko’riladi. Interfaol mashg’ulotda ishtirok etish uchun o’quvchilarning
tayyorliklariga o’ziga xos talablar qo’yiladi, bular mashg’ulotda faol ishtirok etish
uchun zarur bilimlarni o’zlashtirganlik, muloqotga tayyorlik, o’zaro hamkorlikda
ishlash, mustaqil fikrlash, o’z fikrini erkin bayon qilish va himoya qila olish
ko’nikmalari va boshqalardan iborat.
Mashg’ulotda vaqtdan unumli foydalanish zarur shart hisoblanadi. Buning
uchun zarur vositalarni to’g’ri tanlash, tayyorlash hamda mashg’ulot o’tkazuvchilar
va ularning vazifalari aniq belgilangan bo’lishi lozim. Interfaol metodlar bilan
an’anaviy ta’lim usullari orasida o’ziga xos farqlar mavjud bo’lib, har bir

o’qituvchi bu farqlarni qiyoslashi, ularning bir-biriga nisbatan afzalliklari va
kamchiliklarini darsni rejalashtirish va uni o’tkazish usullarini tanlashda to’g’ri
hisobga olishi zarur.
Bunda yangi bilimlarni berish, ko’nikmalarni shakllantirish, rivojlantirish,
mustahkamlash, bilimlarni takrorlash, amalda qo’llash mashg’ulotlarida hamda
o’quv fanining xususiyatlarini hisobga olgan holda har bir mavzu bo’yicha
mashg’ulot uchun eng maqsadga muvofiq bo’lgan interfaol yoki boshqa
metodlarni to’g’ri tanlash nazarda tutiladi.
To’g’ri tanlangan metodlarni qo’llash mashg’ulotning qiziqarli va samarali
bo’lishini ta’minlaydi.
Xulosa qilib aytadigan bo‘lsak, bugungi kun o‘quvchisini bugungi zamonning
talablari asosida o‘qitish lozim. Zero, yangi texnologiyalar zamonida dunyoga
kelayotgan o‘g‘il-qizlar o‘zining bir qator umumiy sifatlari bilan ajralib turadi.
Turmush tarzimiz, qiziqish va xohish-istaklarimiz global makonda qariyb o‘xshash
olayotgan bir vaqtda kechagi o‘qitish usullari bilan maqsadga erishib bo‘lmaydi
-31-
XULOSA
Xulosa qilib aytishimiz mumkinki, o’tmish kelajakni belgilaydi - deydi dono
xalqimiz. Haqiqatan ham o‘tmishda yuz bergan har bir voqea, hodisa bugungi kun
uchun poydevor vazifasini o‘taydi. Ayniqsa, xalqlaming ma’naviyatini
shakllantirishda, ulami ruhan boyitishda o ‘tmish voqealarining o‘rni beqiyosdir.
Shu o’rinda O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyevning
2017-yil 3-avgust kuni mamlakatimiz ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuv
o‘tkazilganligini ta’kidlab o’tishimiz lozim. Uchrashuvda milliy madaniyatimiz,
adabiyot va san’atimizni rivojlantirish bilan bog‘liq dolzarb masalalar, ularni hal

etish yo‘llari, bu borada ijodiy uyushmalar va davlat tashkilotlari oldida turgan
muhim vazifalar haqida atroflicha fikr almashildi.
“Bizning havas qilsa arziydigan buyuk tariximiz bor. Havas qilsa arziydigan
ulug‘ ajdodlarimiz bor. Havas qilsa arziydigan beqiyos boyliklarimiz bor. Va men
ishonaman, nasib etsa, havas qilsa arziydigan buyuk kelajagimiz, buyuk
adabiyotimiz va san’atimiz ham albatta bo‘ladi” , degan fikrni qat’iyat bilan
ta’kidladi. 10
0 ‘tmishni o‘rganishda arxeologiya va tarix fanlari muhim o‘rinni egallaydi. Ular
mustaqil fan sohalari bo‘lsada, bir-biri bilan chambarchas bogMiq. Ular bir
obyektni, ya’ni o‘tmishni turli uslublarda tadqiq qiladilar. 0 ‘tmish voqealarini tarix
yozma va moddiy manbalar asosida o‘rgansa, arxeologiya asosan, moddiy
manbalar-topilmalar
asosida o‘rganadi.
Kishilik jamiyati tarixini tiklashda arxeologiyaning o‘mi beqiyosdir.
Arxeologiya qadimgi moddiy madaniyat manbalarini o ‘rganish jarayonida turli
uslublardan, ayniqsa aniq fanlarning yutuqlaridan unumli foydalanadi. Bu fanlar -
geografiya, geologiya, botanika, zoologiya, kimyo, biologiya, fizika, antropologiya,
etnografiya, toponimika, astronomiya va boshqalardir.Arxeolog olimlar
OM.Islomov va K.A.Kraxmal 0 ‘rta Osiyo mintaqasining o‘ziga xos geologik

uzilishini, ya’ni tog‘lik, adirlik va pasttekisliklardan iborat ekanligini hisobga olib,
undagi geotektonik va geomagnit hodisalarni radiomagnit metodlari orqali
olgandilar. Natijada olimlar pasttekisliklardagi kimyoviy o'zgarishlar togMik
hududiarga nisbatan sekin kechishini isbotladilar va paleolit davri yodgorliklari
uchun ilgari belgilangan sanalami 500-600 ming yilga qadimiylashtirdilar. Bu esa,
jahon miqyosida katta yangilik boMdi.
Arxeologiyada qadimgi davrlar tarixi tabiiy-geogratlk sharoit bilan bog’liq
holda tadqiq qilinadi. Arxeologiyada bu «ekofakt» va «artefakt» tushunchalari bilan
ishlatiladi.
10
Mirziyoyev. Sh.M 2017 yil 3-avgust uchrashuv
-32-

«Ekofakt» - insonlarni qurshab turgan tabiiy-geografik muhit omillaridir. lnson
tabiiy muhitga moslashib hayot kechiradi. Hayot tarzi uchun zarur bolgan
narsalarni tabiatdan oladi va yashash tarziga xos madaniy izlar qoldiradi.
Arxeologlar xuddi
shu madaniy izlar orqali insoniyatning o'tmishini tiklaydi.
«Artefakt» - insoniyat tomonidan yaratilgan moddiy madaniyat obyektlari sanaladi.
ya’ni turli mehnat, ov va jangovor qurollar, sopol buyumlar, turli hunarmandchilik
va zargarlik buyumlari, tangalar, uy-joy qoldiqlari, qal’a, qasr va qo'rg'onlarning
harobalari, qadimiy dalalar, ariq va kanallarning izlari, mozor-qo'rg'onlar va
boshqalar. Moddiy madaniyat arxeologiya fanining asosiy tadqiqot obyekti bo'lib,
ularni izlab topish, yoshini aniqlash, tahlil qilish va ilmiy sistemalashtirish asosida
tarixning umumiy jihatlarini tiklash arxeologlar oldida turgan muhim vazifa
hisoblanadi.
Eng qadimgi davr moddiy madaniyat buyumlarini tadqiq qilish jarayonida
arxeologlar etnografik ma’lumotlarga ham tayanadilar. Afrika, Amerika va Janubiy
Osiyo hududlarida hozirgi davrda ibtidoiy qabilalar yashaydi. Ularning turmush
tarzi bilan o'tmishdagi ibtidoiy qabilalarning yashash tarzi solishtirilib. tarixiy
haqiqat aniqlanadi.Tarixda hecli bir narsa, hodisa va voqea izsiz yo'qolmaydi. Ular
haqida yozma manbalarda saqlanmasligi mumkin, lekin moddiy madaniyatda
albatta iz qoladi. Shularni topish, izlash va izohlash arxeologlar vazifasi sanaladi.
Shu sababdan arxeologik tadqiqot ishlari hech qachon tugallanmaydi, chunki
moddiy
-33-
manbalarning aksariyati er ostida bo'lib, ularni topish mushkul va nihoyatda ko'p
vaqt
talab etadi.Bugungi kunda arxeologiya sohasi nihoyatda kengayib, murakkab-
lashib bormoqda. Uning barcha sohalarini o'rganib chiqishning o ‘zi murakkab.
Shuning uchun arxeologlar ma’lum bir davr, ma’lum bir hudud yoki ma’lum bir
yo'nalish bo'vicha ixtisoslashadilar.
Arxeologiyaning bir necha tarmoqlari mavjud:
1. Ibtidoiy davr arxcologiyasi - yozuvlargacha bo'lgan davr tadqiq qilinadi. Unda
asosan mehnat qurollari va tabiiy muhitni o'rganish asosida ibtidoiy odamlarning

butun biryashagan davri qayta tiklanadi.
2.Tarixiy davr arxcologiyasi - yozma manbalar bilan bog'liq bo'lgan davrlar tadqiq
qilinadi. Bunda topilmalar yozma manbalar bilan solishtiriladi. Yozma manbalarda
qayd qilinmagan yoki biror bir sabab bilan bo'rttirilib vozilgan tomonlarga aniqlik
kiritiladi.
3. O 'r ta asrlar arxcologiyasi o'rta asriar davrini o'rganadi.
4. 0 ‘rta asrlardan keyingi davr arxcologiyasi o'rta asrlardan keyingi davrlardan to
bugungi kungacha bo'lgan davrlar arxeologiyasini o'rganadi.
Umuman olganda, arxeologiyada tarixni tiklash ko'p vaqt, ilm, bilim va
mahorat talab etsada,bu yo'lda izlanish olib borayotgan olimlari safi yildan vilga
kengavib bormoqda. Ularning sa’yi-harakatlari tufavli o'tmishning ko'plab
noma’lum tomonlari ochilib. kashfivotlar qilinmoqda. Bu esa. insoniyatning qo'lga
kiritgan yutuqlarining samarasini ko‘rsatmoqda.
-34-

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. Mirziyoyev Sh.M “Buyuk kelajagimizni mard va oliyjanob xalqimiz bilan
birga quramiz” Toshkent “O’zbekiston” 2017
2. Sh.M.Mirziyoyev 2019 yil 29 noyabr Markaziy Osiyo davlatlari uchrashuvi
3. Sh.M.Mirziyoyev Markaziy Osiyo davlatlari rahbarlari yig’ilishi 2019-yil

29 noyabr
4. Egamberdiyeva N.A “Arxeologiya” Toshkent 2011
5. T.Raxmatullayev “O’zbekiston xalqlari tarixini o’qitishda arxeologiya
materiallaridan foydalanish” Toshkent 1994
6. Z.M.Qodirov “Arxeologiya asoslari” Toshkent 2012
7. A.S.Sagdullayev, V.A.Kastetskiy 6 sinf “Qadimgi dunyo tarixi” Toshkent-
2017
8. Tolipov O’.Q. Usmonboyeva M. Pedagogik texnologiyalarning tadbiqiy
(o’quv qo’llanma). – T.: “Fan“ nashriyoti, 2006y.
9. Toshpo‘latov. T, G‘afforov Y. -Tarix o‘qitish metodikasi Toshkent 2002-yil.
10. Internet “Ziyonet”.
-35-

Samarqand viloyati pedagoglarni yangi metodikalarga o‘rgatish milliy markazi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish