Samarqand viloyati sharoitida parmachakning morfofiziologik xususiyatlari
![KIRISH
Magistrlik dissertatsiyasi mavzusining asoslanishi va uning
dolzarbligi. Respublikamizda jahon iqtisodiy inqirozining salbiy oqibatlarini
bartaraf etish bo` yicha 2009-2012 yillarga mo`ljallab qabul qilingan inqirozga
qarshi choralar dasturida hukumatimiz tomonidan “Alohida e`tibor qaratish
lozim bo`lgan navbatdagi eng muhim ustuvor vazifa-qishloqda sanoat ishlab
chiqarishi va qurilishni jadal rivojlantirish, meva – sabzavot va chorva
maxsulotlarini qayta ishlash bo`yicha zamonaviy texnika hamda texnologiyalar
bilan jihozlangan ixcham korxonalarni tashkil etish, 2008-2012-yillarda
sug’oriladigan yerlarning meliorativ holatini yaxshilash, mamlakatimizni
modernizatsiya qilish va aholi bandligini oshirishning muhim omili sifatida
ishlab chiqarish va ijtimoiy infratuzilmasini yanada rivojlantirish’’ belgilangan.
Prezidentimizning 2018 –yil PQ-3532, PQ-3617 hamda 63-sonli O’zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining Qarorlariga muvofiq dorivor o’simlik
xomashyosi ba’zasini kengaytirish va o’simlik xom ashyosi asosida mahsulot
ishlab chiqarishni oshirish maqsadida har bir o’simlik turiga alohida e’tibor
qaratish lozim. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7-fevraldagi
farmoni bilan tasdiqlangan 2017-2021-yillarda O’zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning beshta ustuvor yo’nalishi bo’yicha harakatlar strategiyasida
iqtisodiyotni yanada rivojlantirish hamda liberallashtirishga oid chora-tadbirlarni
tadbiq etish, xalqimizning faravonligini yuksaltirishda eng muhim hayotiy
yo’limiz bo’lib qolmoqda. Ishlab chiqarish tarmoqlarini, chunonchi qishloq
xo‘jaligini isloh qilishni kuchaytirilishi, ko‘p tarmoqli fermer xo‘jaliklarining
salmog‘ini ko‘paytira borib, qishloqlarga qishloq xo‘jalik mahsulotlarini qayta
ishlovchi, zamonaviy texnologiyalarni olib kirish, chet el investitsiyalarini aynan
qishloqlarga yo‘naltirishni yo‘lga qo‘yilishi sohalarni modernizatsiya va
deversifikasiya qilinishi, mamlakatimizda dehqonchilikni rivojlantirilishida
qishloq xo‘jalik ekinlari juda yuqori hisoblanadi [1, 2, 3].
2](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_2.png?v=1)
![Parmachak o’simligi ozuqabop, dorivor va manzarali o’simlik
hisoblanadi. Samarqand viloyati sharoitida parmachak yovvoyi holatda
ko’pincha daryo qirg’oqlarida ba’zi turlari tog’oldi mintaqalarida o’sadi. Oxirgi
yillarda bu o’simlikning navlari dala , tomorqa va bog’larda o’stirilmoqda [4, 5].
Parmachak issiqlik, qurg’oqchilik va infeksion kassalliklarga chidamli
o’simlik bo’lib hisoblanadi.Bir yillik novdalari hosil tugadi.Mevalarining
tarkibida turli mineral elementlar, 4-6% qand, 0.8-1.4 % organik kislotalar,
karotin va A, C, B guruh vitaminlari uchraydi. Asosan ildizpoyasi va barglari
tibbiyotda ishlatiladi. Oshqozon-ichak, ateroskleroz, gipertoniya, gastrit, qandli
diabet kasalliklarini davolashda va immunitetni mustahkamlashda foydalaniladi.
Bundan tashqari u quyidagi holatlarda yordam beradi: Chanqoqni bostirib
haroratni tushiradi; Kasalliklardan so’ng organizmni tiklanishiga yordam beradi;
Oshqozon-ichak tizimining faoliyatini yaxshilaydi; Asab tizimini
mustahkamlaydi va hotirjam uxlashga yordam beradi; Fikrlash qobiliyatini va
xotirani mustahkamlaydi; Parmachak o’zida ko’pgina antioksidantlarni saqlashi
sababli ham organizmdan zaharli moddalarni chiqarib tashlaydi. Parmachak
kaloriyasi kam bo’lishiga qaramay to’qlik hissini uzoq vaqtgacha saqlab turadi.
Shuning uchun ham ushbu o’simlik vazn yo’qotish hususiyatiga ega [5, 6, 19].
Parmachakni iste’mol qilishga qarshi ko’rsatmalar juda kam. Eslatib
o’tmoq joizki bu mahsulot allergiyani chaqirish ehtimoli ham bor . Respublikada
ishlab chiqarishni kengaytirish, meva –sabzavot mahsulotlarini qayta ishlash va
eksport qilishga qaratilgan kompleks chora tadbirlar amalga oshirilmoqda.
Meva-sabzavodchilikni intensiv rivojlantirishga doir loyihalarni amalga oshirish
uchun ekin maydonlari sezalarli darajada keygaytirilmoqda. Mavdonlardan
unumli foydalanish, hududimizdagi bioxilma- xillikni oshirish asosiy
maqsadlarimizdan biridir [43].
Hozirgacha tikansiz parmachak o’simligining morfofiziologik
xususiyatlari bizning sharoitimizda o’rganilmagan. Parmachakning tarqalishi,
o’sish sharoitlari, morfologiyasi, fenologiyasi, botanik xususiyatlari ko’payish
3](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_3.png?v=1)
![1.ADABIYOTLAR SHARHI
1.1. Parmachakning kelib chiqishi va ahamiyati
Parmachak ( Rubus caesius ) ra’nodoshlar ( Rosaceae ) oilasiga mansub
ko’p yillik buta, rezavor mevali. Shimoliy Amerikada, Yevro Osiyoda 400 dan
ortiq turi uchraydi. Shulardan 90 turi asosan, ko’k parmachak (Rubus caesius)
va mayda mevali parmachak ( Rubus nensensis ) turlari Kavkaz Ukrainaning
janubi va O’rta Osiyoda uchraydi. Amerika, Markaziy va G’arbiy Yevropada
ko’p ekiladi. Parmachakning kenja avlodi tarkibiga 200 tur kiradi. Yovvoyi
holatda bu o‘simlik Shimoliy Amerikada, Yevropa va Osiyoda o’sadi. Eng katta
maydonlari Kavkaz, Qrim va Janubiy Sibirda tarqalgan [4].
Parmachak malina kabi, qadim zamonlardan beri odamlar tomonidan
ishlatilgan. Parmachakli chakalakzorlar ko’p bo'lib, ularning tarqalishi maqolga
ham kiritilgan. Bir vaqtlar Uilyam Shekspir: “Agar aql BlackBerry singari
barkamol bo’lsa ...” deb aytgan edi. Mevaning ajoyib hosildorligi va yuqori
sifati ushbu hosilga bog’bonlarning e’tiborini jalb qila olmadi [9]. Parmachak
mevalarini odamlar qadimgi zamonlardan ist’emol qilgan. Ammo shunga
qaramasdan parmachak uzoq yillar mobaynida madaniylashtirilmagan. Bu
o’simlikka e’tiborni oshishi uning yuqori hosildorligi va mevalarining yuqori
sifati bilan bog‘langan. Birinchi marotaba bu o‘simlikka 1829-yilda Amerikada
e’tibor berilgan. AQSHda birinchi madaniy navlar 1841-1848 yillarda paydo
bo‘lib, 1919-yilda parmachak 21 ming ga.ni egallagan edi. Bu o‘simlik
hozirgacha sanoat ahamiyatiga ega [ 11 ].
Rossiyada birinchi bo‘lib bu o‘simlikga I.V.Michurin e’tiborini qaratgan.
Uzoq seleksion ishlar davomida 1904-1908- yillarda bu olim parmachakning
yangi navlarnini tavsiflagan (Texas, Krasnaya, Izobilnaya, Enorm,
Obnovlennaya Lukretsiya, Uraniya). Ular mahalliy sharoitlarga chidamli
hisoblanadi. Kelgusi yillarda seleksion ishlar to‘xtab qoldi, chunki navlar
orasida sovuqga chidamli navlar bo‘lmagan [23]. Parmachak haqida yuz va
ming yillar oldin ma’lumotlar bo‘lgan.Kimyoviy tarkibi: Parmachakning 80%
7](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_7.png?v=1)
![suvdan tuzilgan. Uning tarkibida vitaminlardan C, B
1 , B
2 , B
6 topilgan. Mineral
moddalardan: kaliy (ko‘p miqdorda), natriy, magniy, kalsiy, kamroq temir va
fosfor elementlari uchraydi. Qora va binafsha parmachak shirin yoki nordon
bo’lishi mumkin, ammo foydali xususiyatlarida teng darajada qimmatlidir.
Parmachakning biz bilgan foydali jihatlari quyidagilardan iborat: Parmachak B
vitaminlari, C, E va K vitaminlari, kaltsiy, magniy, kaliy, natriy, sink va boshqa
qimmatbaho minerallarga boy [73].
Parmachakning madaniy o'simlik sifatida ko’rsatilishi birinchi marta
Amerikada 1829- yilda paydo bo'lgan. Uilyam Kenrik 1833- yilda “Yangi
Amerikan bog'bon” ida bunday samarali o'simlik boshqa mevali ekinlar orasida
munosib o’rinni egallamaganidan hayratda qoldi. Parmachakning birinchi
navlari 1841-1848- yillarda paydo bo’lgan va 1919-yilga kelib AQShda 21 ming
gektardan ortiq maydon bu ekin bilan band bo'lgan. U hali ham
sanoatlashtirilmoqda [11].
Rossiyada parmachakning qiymatiga birinchi bo'lib e'tibor
qaratganlardan biri I.V.Michurin edi. Uzoq naslchilik ishlari natijasida u 1904-
1908- yillarda ma’daniylashtirilgan. Ushbu ma’daniy yangi navlari tasvirlangan
(Техас, Красная, Изобильная, Энорм, Обновленная Лукреция, Урания
Texas, Enorm, Lucretia, Uraniya). Ular Amerikadan olib kelingan Logan berry
va Lucrezia shudring, asl navlariga qaraganda mahalliy yetishtirish sharoitlariga
ko'proq moslashuvchan bo'lib chiqdi. Keyingi yillarda ushbu ekin bo'yicha
selektsion ishlar to'xtatildi [ 23, 65, 66 ].
Evropada parmachak sanoat miqyosida o'stirilmaydi - bu bog’ va
yovvoyi o’simlik. Ammo Amerikada u tijorat maqsadlarida yetishtiriladi;
Amerika parmachakning vatani hisoblanadi. Evropada parmachak faqat XVIII
asrning boshlarida paydo bo’ldi; Meksika bugungi kunda parmachakishlab
chiqarishda yetakchi hisoblanadi; Parmachakning shifobaxsh xususiyatlari
insoniyatga 2000 yil oldin ma'lum bo'lgan. Masalan, parmachakning ba'zi
xususiyatlari qadimgi tabib Dioskoridlar tomonidan o’zlarining yozuvlarida
tasvirlangan;Yangi rezavorlar chanqoqni susaytirishga yordam beradi,
8](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_8.png?v=1)
![shuningdek, umumiy mustahkamlovchi va antipiretik ta'sirga
ega;Parmachakyetilishining turli bosqichlarida shifobaxsh ta’sirga ega bo'lishi
mumkin: pishgan rezavorlar yumshoq tashuvchilik vazifasini bajaradi va yashil
rezavorlar, aksincha, ovqat hazm qilish bilan foydalidir; Parmachakrezavorlari
asabni mukammal tinchlantiradi va uyquni yaxshilaydi, chunki ular miya
tomirlariga qon quyilishiniyaxshilaydi. Shuning uchun oziq-ovqat sifatida
parmachakni iste'mol qilish foydali bo'ladi, masalan, imtihon paytida - bu
rezavorlar aqliy faoliyatini faollashtiradi; So'nggi tadqiqotlar shuni ko'rsatadiki,
parmachak tarkibida bo’lgan moddalar nafaqat toksinlar va og'ir metallarni
tanadan olib tashlaydi, balki saraton hujayralarining o'sishini to'xtata oladi va
ba’zida ularni sog’lom hujayralarga zarar bermasdan ham yo’q qilishi
mumkin;Parmachak sharbati antipiretik ta’sirga ega. Bu tanadagi harorat
muvozanatini normallashtirishga hissa qo’shadigan bioflavonoidlarning
tarkibiga bog’liq; Parmachak zo’r asal o’simlik hisoblanadi. Parmachakasal - bu
eng mazali va noyob asal navlaridan biridir. U juda mazali va suv kabi
shaffofdir; Olimlarning ta’kidlashicha, agar har kuni parmachakasalini 1 kg tana
vazniga 1,5 g gacha iste’mol qilinsa bir oydan keyin ish qobiliyati 8-10% ga
oshadi [ 21 ];Hatto qadimgi Misrda ham odamlar o’lgan fir’avnlar va ularning
oilalarini balg’amlashda parmachakasalining saqlovchi xususiyatidan
foydalanishgan. Olimlarning fikriga ko'ra, agar baliq, jigar va boshqa
hayvonlardan olingan mahsulotlar asal bilan quyilsa, ular to'rt yil davomida
yangi bo’lib qoladi. Shuning uchun, parmachak asal turli xil idishlarni
tayyorlashda va oziq-ovqat mahsulotlarini saqlashda kimyoviy konservantlarni
mukammal ravishda almashtiradi; Qadimgi davrlarda parmachaklar matolarni
bo’yash uchun ishlatilgan; Malinadan farqli o’laroq, parmachakda ildiz tizimi
yerga juda chuqur joylashgan bo’lib, qurg’oqchilikka chidamlilikni
osonlashtiradi.
Parmachak O’zbekistonning tog’oldi mintaqalarida o’sadi. Dala,
tomorqa va bog’larda o’stiriladi [47]. Yer ustki qismi ikki yillik novdalardan
iborat. Barglari patsimon.Gullari ikki jinsli, oq ba’zan pushti bo’lib,
9](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_9.png?v=1)
![shingilsimon to’pgulda joylashgan. Mevasi tutga o’xshash g’uj,sersuv,shirin-
nordon,rangi qoramtir qizil.Urug’i mayda.Mevasi yangiligida yoki qurutib
yeyiladi,qiyom tayyorlnadi,konserva sanoatida ishlatiladi,ildizpoyasi va barglari
tibbiyotda qo’llaniladi.Parma chakning mevalari yirik va shirin bo’lgan ayrim
yovvoyi turlari madaniylashtirilib,seleksiya navlari chiqarilgan Parmachak
ko’chatlari erta bahorda yoki kuzda 2x0,75m sxemada ekiladi.Hosildorligi 50-70
s/ga [ 24 ].
Parmachak – serial kurtaklarga ega ya’ni kurtaklar barg qo’ltig’ida
birining ustiga biri vertikal joylashgan. Mevasi –bir necha urug’idan hosil
bo’lgan meva tup meva yoki murakkab meva deb ataladi. Ko’p uyli danakli
murakkab mevalar shirador danakchali mevasi gul o’rnida hosil bo’ladi. Xar
qaysi danakcha etli shirador mezokarp va toshga o’xshash qattiq endokarindan
iborat bo’lib, uning ichida faqat 1 ta urug’chi joylashadi. Parmachakning mevasi
pishgan kiyin qavarib chiqgan gul o’rnidan osongina ajraladi, xo’jag’atniki esa
gul o’rni bilan uziladi[ 93].
Parmachak mevalarining dorivorlik hususiyatlari: Oxirgi yillarda
dorivor preparatlarga juda katta ahamiyat berilmoqda. Chunki ularning tarkibiga
turli kimyoviy tarkibga esa moddalar va turli biologik faol moddalar mavjud.
Bundan tashqari, ular oziq-ovqat, farmatsevtika va sog'liqni saqlash sohalarida
katta ahamiyatga ega[ 45 ].
Farmatsevtik tarmoqlarining muhim yo’nalishlaridan biri dorivor
vositalarning assortimentini kupaytirish va ular asosida preparatlarni
tayyorlashdan iboratdir. Bu vazifani yechish uchun tibbiyot amaliyotiga xalq
tabobatiga ishlatiladigan o'simliklarni tavsiya etish zarur.Shu nuqtai nazardan
olimlar orqali parmachakning farmatsevtik jihatlari o’rganilgan. Bu o’simlik
qadimgi zamonlardan oziqabop va dorivor bo’lib hisoblanadi [10 ].
Parmachak o’simligini iste’mol qilish inson salomatligi uchun juda
foydali. Yangi uzilgan mevasi va sharbatini qaltiroq kasallarga bersa yaxshi
natija beradi. U chanqoqni qondiradi.Ilitilgan sharbatni xo’plab ichilsa yoki
tomog’ini chayqasa xirillashni to’xtatadi. Yaxshi pishgan mevalari ichni
10](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_10.png?v=1)
![yumshatishga, xomlari aksincha ichni qotirish hususiyatiga ega. Barglari yengil
ich ketishga davo bo’ladi. Ilmiy tibbiyotda maymunjonni qo’llamaydilar.Xalq
orasida uni qadimdan foydali deb hisoblaydilar.Bizga yetib kelgan Galena
Pliniya va Dioskorida asarlarida aniqlanishicha qadimgi Rimda maymunjon
qadrlangan. Ular yangi barglarini chaynagan, milklarni mustahkamlash uchun.
Yangi novdalarinin esa qon ketishida qo’llagan[ 84 ]. O’rta asrlarda maymunjon
shifobag’sh o’simlik deb katta e’tibor berilgan. Agarda maymunjonni shoxlarini
qaynatib, suvida sochlar yuvilsa tez o’sadi. Agar tomirini qaynatib ichilsa
organizmdagi toshlar maydalanib tushadi. Barglari oshqozonni mustahkamlaydi
vaqonli ich ketishni to’xtatadi. Oshqozon ichak kasalliklarida xalq tabobatida
mevasi, barglari, yosh novdalari, gullari, tomiri ham qo’llaniladi. Parmachak
nevroz kabi asab tizimini buzilishida gipertoniya,oshqozon–ichak kasalliklarida,
qandli diabedda, angina, og’iz bo’shlig’i kasalliklarida, milk kasalliklarida juda
foydali.
Bir osh qoshiq quritilgan parmachak bargi bir stakan qaynoq suvga 3-5
minut qaynatiladi va 30-40 minut o’rab qo’yib sizdiriladi. Ushbu damlama ich
ketishida kuniga yarim, bir stakandan uch mahal ichiladi.Parmachakning
quritilgan mevalari kukun bo’lguncha maydalanib shakar bilan aralashtiriladi
(ta’bga ko’ra) ich ketishga dori. Bolalarga yarim choy qoshiqdan kuniga uch
mahal beriladi.Agar gastrit yoki ich ketish bezota qilsa, barglarni qaynating. 5 gr
ni 200ml suvga 5 daqiqa qaynatib, 20 minut tindirib sizdirib 50 ml dan 3 mahal
kuniga ichiladi [96 ].
Ogo Iz Mena “O’simliklar xususiyati” asarida yozadiki: Parmachak
xotin- qizlarni chiroyli qiladi. U bilan yuvilsa, sochlar rangi o’z xoliga qaytadi.
Gemaroy dardiga ham shifo bo’ladi. Qorin og’riq va ich ketishga yordam beradi,
Ko’z kasalligiga asal bilan aralashmasi davo bo’ladi [91 ].
Mevalarining damlamasi- choyi tinchlantiruvchi va umumquvvatni
ko’tarishda tavsiya etiladi.Parmachak barglarining choyi uzoq muddat ichilsa
qandli diabedda, modda almashini yaxshilaydi. Shu sababli ular diabetga qarshi
qo’llaniladi[ 20 ].
11](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_11.png?v=1)
![Qandli diabedda parmachak barglari (gullaguncha)- 3qism,
kungaboqarning sariq gullari 2 qism, jag’-jag’ 1 qism otquloq mevasi 0.5 qismi
250ml suvda qaynatib, 30 minut o’rab qo’yib tindiriladi. Kun davomida ichish.
Agar uyqu yomon bo’lsa yoki o’zini yomon xis qilsa, kechasiga ichish
lozim.Oyoq og’rigan (tomir kasalliklar) va homiladorlarga ichish man etiladi.
Qon bosimini pasaytiradi.Ekzemada: 50gr ezilgan maymunjon barglari 1 l
qaynoq suvga aralashtirib paxtani botirib bosish.Barglarni mayda ezib ekzema,
yazva, dermatoza, yaralarga bostirib qo’yish. Bir vaqtda ichish barglar
damlamasini (10gr bir stakan qaynoq suvga ) ertalab va kechqurun 100ml iliq
holda.Rakka va o’simtalarga qarshi gullar bargini salatlarga ko’katlar bilan
aralashtirib har kuni iste’mol qilish. Parmachakni g’arq gullagan paytida buni
qo’llashga harakat qiling[ 81 ].
Anemiyada bir litr qizil quruq vinoga sakkiz osh qoshiq maydalangan
parmachak bargi va tomirlarini bir soat davomida past olovda qaynatib 50gr uch
mahal ichishParmachak barglarining damlamasi xotini-qizlarni klimaks
davridagi nevrozda va ko’p uzoq muddatli hays ko’rishda, patologik klimaks
davrida, tez-tez miyaga qon quyilishi, uyqusizlik, homiladorlarning qandli
diabeti va nevropatiyada qo’llaniladi [ 101 ]. Bir osh qoshiq mayda ezilgan
barglarga bir stakan qaynoq suv solib ikki-uch soat issiq holda damlab sizdirish,
yarim stakandan 3-4 mahal kuniga ovqatdan 20-30minut oldin ichiladi.1:10
miqdorida barglar damlamasi bachadon qon ketishida va shilimshiqda ichga
yuborib yuvishda qo’llash.
Barglardan tayyorlangan choyni tengi yo’q deyiladi. Tengsiz nemis
botanigi doctor Kunse aytgan: Parmachakning yosh barglarining ta’mi toza
Xitoy choy ta’miga o’xshaydi va ko’p yaxshi choylar qatorida Yevropada
sotuvga qo’yilgan. Parmachak choyini tayyorlash uchun yosh barglarni soyada
so’litib 40 0
C kuritiladi, mayda kesib qizdiriladiva qizartirib qog’oz paketga yoki
shisha idishga saqlaydi.Choyni xususiyati shamollashga qarshi, yarani
davolaydi, chanqoqni qoldiradi. Bir osh qoshiq barglarni 0.5 l qaynoq suvga
dastlab 30 minut tindirib ta’bga qarab shakar qo’shiladi[ 102 ].
12](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_12.png?v=1)
![A.P.Pavlov qattiq muzlaganda, sovqotganda aroqqa mevasini damlab
ikki-uch rumka ichish tavsiya qilinadi, tanaga issiqni qaytaradi.Yangi uzilgan va
maydalangan parmachak barglarini bir choy qoshig’ini bir stakan qaynoq suvga
solib yarim daqiqa damlab, sizdirib ichiladi. Bir stakandan ikki stakangacha har
kun appenditsit belgilari yo’qolgancha.(Qorinning o’ng tomonida qattiq og’riq,
yuqori harorat, qayd qilish).Yaqinda tez tibbiy yordam bo’lmagan holda bu
retsepni qo’llash mumkin. Agar og’riqlar ikki-uch kun davomida to’xtamasa
shifokorda bemorni yetkazish yo’lini topish kerak[ 82 ].
Parmachak sharbatini yangi pishgan mevalari va yosh barglardan ayrim
vaqtda tomiridan tayyorlanadi. Mevalar sharbati, qaltirashda qo’llaniladi,
anemiyada, bronxit, angina, faringit, yaxshi tinchlantiradi, klimaks davrida
umumiy quvvat xususiyatiga ega.Meva va barglardan tayyorlangan sharbat
ginekologik kasalliklarda, kolit, diareya, anemiyada qo’llaniladi. (100ml
gacha).Tomirli sharbatini diareya va shamollashga qarshi jigar, kolitda,
gemoroy, qon ketishida qo’llaniladi.0.5-1 stakan sharbatni 1 osh qoshiq asal
bilan kuniga uch mahal ovqatdan oldin ichiladi.Barglar va tomirdan
tayyorlangan damlama ( 10gr aralashma 200ml suvga) iliq holda ichiladi
[82,83,].
1.2. Parmachak navlarining morfologik va biologik xususiyatlari
Parmachak — vegetativ harakatchan, ildiz bachkilar hosil qiladigan buta,
uning balandligi 0,5—3 m ga yetadi, yer ostki qismi ko‘p yillik, ildiz poya va
yon ildizlardan tuzilgan, yer uski qismi bir va ikki-yillik novdalardan tashkil
topgan [ 79 ]. Ko‘pgina yovvoyi turlari madaniylashtirish uchun istiqbolli bo‘lib
hisoblanadi, chunki ularning mevalari katta va shirin bo‘ladi.Parmachakning
ko‘pgina madaniy shakllari tetraploid bo‘ladi, shuning uchun u juda hosildor
bo‘lib hisoblanadi.Parmachak barglari uchlamchi, to‘pgullari murakkab,
changchilarining iplari yupqa, mevalari qora, ko‘p danakli [86 ].
Parmachakning kamchiliklari:Butaning novdalari turli tomonlarga qarab
o‘sishi va tikanlar. Parmachak novdalarining o‘sishi boshlanishi vaqtida ular tik
13](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_13.png?v=1)
![o‘sadi, lekin keyinchalik ular yoyilib o‘sadi vanovda uchida ildizlarni
shakllantiradi. Novdalarda turli tuzilishga ega bo‘lgan ko‘p miqdorli tikanlari
joylashgan [12 ].
Parmachakning novdalari ko‘pi bilan ikki yillik bo‘ladi. Novdalar paydo
bo‘lgan yili uzunasiga va eniga qarab o‘sadi.Tik o‘sadigan parmachakda bir
yillik novdasi kuzga qadar shoxlanmaydi. Lekin novdaning uchi kesilsa yon
novdalar hosil bo‘ladi. Meva paydo bo‘lgandan so‘ng novdalar nobul
bo‘ladi.Ikkinchi yilda qishlab chiqqan novdalar uzunasiga va eniga
o‘smaydi.Qo‘ltiq osti kurtaklardan turli uzunlikdagi shoxlar hosil bo‘ladi.
Asosan asosiy kurtaklar unib chiqadi, ular nobud bo‘lgandazahira kurtaklar una
boshlaydi. Eng hosildor novdalar poyaning o‘rta qismida joylashgan bo‘ladi.
Yuqorida joylashgan kurtaklar juda kalta mevali shoxchalardan iborat bo‘lib
ularda kam miqdorda gullab joylashadi. Novdaning pastki qismdagi
kurtaklardan kuchli mevali shoxchalarni shakllantiradi, lekin soya ta’sirida
ularning mahsuldorligi baland bo‘lmaydi [13, 14, 15 ].
Ikki yillik novdalar meva hosil qilgandan so‘ng qurishni boshlaydi va
kuzda halok bo‘ladi. Har bir o‘simlikda meva hosil qilish paytida bir nechta
novda va ildiz bachkilar paydo bo‘ladi. Shunday qilib parmachak plantatsiyalari
o‘z hayotini davom etadi[ 16 ].Novdalarning o‘sishi bilan birgalikda barglar
paydo bo‘ladi. Barglarning o‘sishi o‘rtacha 30-32 kun davom etadi. Parmachak
barglari murakkab, ular uchta, beshta yoki yettita bargchalardan tuzilgan. Yon
barglari poyasiz, yuqorigi barglarda poya bo‘ladi. Barglarning pastki tomoni
yashil bo‘ladi, uzunchoq barglari mavjud ular tukchalar bilan qoplangan bo‘ladi
[22, 31 ].
Barglar qo‘ltig‘ida bir-birini ustiga joyshgan va farq qiladigan kurtaklar
joylashadi: asosiy va zahira. Yuqorigi kurtakning yopadigan tukchalari ostida
ikkita yon kurtaklar joylashadi. Rivojlangan yuqorigi kurtakdan kelgusi yili
mevali novdachalar shakllanadi, pastkisidan barglarning rozetkasi yoki kuchsiz
mevali novdalar paydo bo‘ladi. Ayrim shakllarda bitta markaziy novdaning
14](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_14.png?v=1)
![o‘rniga ikkita mevali novdalar paydo bo‘ladi. Eng kuchli rivojlangan kurtaklar
novdaning o’rta qismida joylashgan bo‘ladi.
Parmachak yoz faslida gullaydi ( iyun-iyulda). Birinchi gullar novdaning
yuqorigi qismida joylashadi, keyingisi – o‘rtacha qismida , eng oxirgisi – pastki
kismida. To‘p gulda birinchi bo‘libyuqorigi gullar ochiladi. O‘rtacha gullashdan
bir oydan so‘ng shu tartibda mevalarning pishishi kuzatiladi. Parmachakning
meva hosil qilishi cho‘ziladi, bir oy muddatda davom etadi ( iyul-avgust).
Serhosillik 3-4 yildan keyin kuzatiladi [22 ].
Parmachak gullari oq, qizgich, ikki jinsli, ikki gulqo’rg‘onli. Gultojisi 5
uzunchoq gultojbargdan tuzilgan. Changchilar va urug‘chilari ko‘p miqdorda.
Urug‘chisi yuqorida joylashgan. Gul o‘rni konussimon, unda ko‘p miqdorda
urug‘chilar joylashadi, ularning har biri pishganda mayda donakchaga aylanadi,
meva bitta gulning bir nechta urug‘chisidan shakllanadi. Ko‘pgina mevalar
yaxshi rivojlana olmaydi.Gullari turli darajada reduksiyalangan va qalin
shingillarga yig‘ilgan ( uzun, kalta) [22, 27 ].
Parmachak mevasi– murakkab rezavor donakli, ko’pgina [76]
donakchalardan tuzilgan, ular mevacha deb atalishi mumkin. Parmachak
mevalarining rangi to‘q binafsha yoki qoramtir bo‘ladi. Mevasi shakli, hajmi va
ta’mi bilan farq qiladi. Parmachakning novdalari yoyilgan bo‘lsa ularning
mevalari katta va suvli bo‘ladi tik o‘sadiganlarga nisbatan. Janubiy tumanlarda
o‘sgan parmachak mevalarining tarkibiga shakarlar ko‘proq bo‘ladi[ 46 ].
Parmachakning ildiz sistemasi ildiz poyadan va yon ildizlardan tashkil
topgan. Yon ildizlari ildizpoyadan o‘sib tuproqning ustki qatlamida tarqaladi va
butadan uzoq masofada o‘sib ketadi.Yoz faslining yarmida ildizpoya va
ildizlarda yon kurtaklar joylashadi va ularda novdalarning o‘simtalari
rivojlanadi. Bunday novdalar juda sust o‘sadi, natijada kuzga borib tuproq
sathiga yetmaydi va tuproqlarda etiollangan 4-8 sm o‘simtalar shaklida
qoladi.Novdalar ildizlarda joylashishiga va rivojlanishiga qarab kelgusi yilning
bahorida birdaniga paydo bo‘lmaydi, ammo yoz oylariga cho‘zilishi mumkin.
Erta bahorda o‘sgan novdalar, eng muhim bo‘lib butani shakllanishi uchun
15](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_15.png?v=1)
![qoldiriladi,yozning ikkinchi yarimida paydo bo‘lgan novdalarni kesib
tashlaydilar.Ikki yillik mevali shoxlarning asosida yosh ildizpoya kurtaklaridan
novdalar rivojlana boshlaydi, ularning nomi almashtiradigan novdalar deb
ataladi, ildizlarning yon kurtaklaridan ildiz bachkilari paydo bo‘lishi aniqlangan
[ 50, 51].
Parmachak ildizlarining asosiy qismi 10-40 sm tuproq chuqurligida
joylashgan bo‘ladi. Alohida ildizlar yomg‘ir chuvalchanglari yo’llari yordamida
125-135 sm chuqurlikga o‘sib ketishi mumkin. Ildizlar ko‘p miqdorda zich
holatda butaning markaziy asosidan gorizontal yo’nalishda 50 sm joylashishi
mumkin, maksimal masofada 2-3 m o‘sib ketishi mumkin.Parmachak
plantatsiyasining hayotini davomiyligi ildiz bachkilari ko‘pligi, tuproq-iqlim
sharoitlari bilan bog‘langan bo‘ladi [28, 29 ],
Parmachak o‘simliklari tashqi muhit omillariga mahsus talablar qo‘yadi.
Yorug‘lik yetishmasa parmachakning yosh novdalari uzunlashib o‘sadi va meva
hosil qilgan novdalar soyasida qoladi. Natijada novdalarning o‘sishi
sekinlashadi va ular qishga tayyorlanishga ulgurmaydi. Yon mevali shoxchalar
juda sekin o‘sadi va natijada mevalarning pishishi boshlanishi siljiydi. Yorug‘lik
yetishmaslik natijasida hayotiy faoliyat jarayonlari buziladi va o‘simliklarning
zararkunanda va kasalliklarga chidamligi, mevalarning sifati pasayadi [30 ].
Parmachakning ildizlari qurg’oqchilikga chidamli bo‘ladi. Parmachak
ildizlari suvni tuproqning chuqur qatlamlaridan yutib oladi. O‘simliklarning
suvga eng katta talabi - mevalarning pishishi boshlanishida
kuzatiladi.Parmachak tabiiy sharoitda toshli va qumli joylarda o‘sadi, grunt
suvlarning joylashishi 1,3 m past bo‘lmasligi kerak.Parmachakning o‘sishi
uchun ham namli tuproq, ham namli havo kerak bo‘ladi. Qishki davrda kuchli
shamol ta’sirida novdalar qurib qolishi mumkin.
Parmachakning o‘stirish uchun faol temperaturalarning yig‘indisi
malinaga nisbatan 10 0
Cyuqoriroq, shuning uchun uning vegetatsion davri
malinaga nisbatan 30 kunda uzunroq bo‘ladi, malinada 130-160 kunni tashkil
16](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_16.png?v=1)
![etadi. Parmachakning barvaqt gullaydigan shakllari uchun mevalarning pishishi
uchun 1,3 oy talab qilinadi, boshqalariga esa 2 oydan ziyodroq [34 ].
Parmachak o‘simliklarini noqulay qishki sharoitlargachidamligi uning
navlariga bog‘lik va tashqi muhit sharoitlar ta’siridao‘zgarishi
mumkin.O‘simliklar haddan tashqari azot bilan oziqlanishi natijasida susayadi,
oziqlanishning umumiy balansi buziladi, zararkunanda va kasalliklar tarqaladi,
ularga namlikning ko‘pligi yoki tuproqning yomon aeratsiyasi, grunt suvlarni
yaqinligi, haddan tashqari soyalik ta’sir etib, o‘simliklar ba’zi paytda
vegetatsiyasini tamom qila olmaydi. Kuzda yomgirlar ko‘pligi natijasida
o‘simliklarda ikkilamchi o‘sish kuzatiladi va ular qishga tayyor bo‘lmaydi [56,
57, 58 ].
Parmachak – mevalari boy kimyoviy tarkibga ega bo‘lgan o‘simlik
bo‘lib hisoblanadi. Uni o‘ziga xos ta’mi bor, yuqori hosildorlikga ega bo‘lib,
qayta ishlab chiqarishda undan foydalanadilar. Dunyoning ko‘pgina
mamlakatlarida u kommersiya kulturasi bo‘lib hisoblanadi. Turli
mamlakatlarning faol foydalanishida 100 navi mavjud, Rossiya mamlakatida –
30-40 navi ekiladi. Navlar sortimentini yaratishda va ko‘paytirishla AQSH
seleksionerlari juda ko‘p ish olib boradilar. Lekin AQSH dan tashkari yangi
navlar Buyuk Britaniya, Yangi Zelandiya, Braziliya, Polsha va Serbiyada ham
yaratilgan.Rossiyada parmachakni o‘rganilishi asosan janubiy qismida
o‘tqazilgan va asosan bu izlanishlar yovvoyi holatda o‘sadigan parmachakda va
uning chet eldan olib kelingan ilmiy kolleksiyalariga kiradigan navlarda
o‘tqazilgan[ 89 ].
Bu navlardan seleksiya uchun muhim xo‘jalik belgilarga ega bo‘lgan
manbalar ajratilib, agrotexnika elementlari ishlab chiqilgan.Parmachakning turli
navlarining novdalari har hil o‘sadi va 3-4 guruhlarga bo‘linishi mumkin. Ular
asosan yoyilgan va tik o‘sadigan bo‘lishi mumkin [25, 90 ].
Navlar tanlashda asosiy e’tibor ularning rangi va ta’miga beriladi, quruq
moddalarning eriydigan vazifalariga, nordonligiga. Asosiy e’tibor urug‘larni
17](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_17.png?v=1)
![hajmi va miqdoriga beriladi. Tanlash jarayonida mevalarning og‘irligi 10-15 g
yetadigan Natchez, Triple Crown navlari yaratilgan [77 ].
Navlarning yaratilishida ularning shakli sharsimon, konussimon,
uzunchoq bo‘lishi mumkin. Parmachakning ko‘pgina navlarining mahsuldorligi
yuqori bo‘ladi - 10-20 t/ga. Mahsuldorlikning komponentlari – o‘simliklikdagi
mevalar miqdori va ularning og‘irligi. Novdalarining uzunligi 3 m. ga yetadi,
shoxlanadi . Barglari murakkab 3-5 bargchadan tuzilgan.Markaziy bargchasi
ovalsimon – 11-12 sm . Barg poyasi – 3,4 sm . Tupguli murakkab , shingilsimon ,
uzunligi 16-20 sm, 12-15 guldan tuzilgan.Gul poyasining uzunligi-3,0-3,5 sm,
ko’p gulli.Gullar o‘rtacha kattalikda (3,0-3,5 sm diametrda) Mevasining uzunligi
– 2,0-2,5 sm, og‘irligi – 4,5 g.Shakli tuxumsimon . O‘rtacha mahsuldoriligi -5 kg
bir butadan.Meva tarkibidaeriydigan quruq moddalar miqdori – 12%.Shakarlar -
9,9%.Titrlangan kislotalar -0,78%.R-faol moddalar - 791 mg/100g, Askorbin
kislota - 12,3 mg/100 g. Markaziy bargining uzunligi – 10 sm.Eni – 9 sm.Barg
poyasi – 2,4 sm.Yon barglari tuxumsimon yoki ovalsimon.Tupguli murakkab –
shingilsimon, uzunligi 16-20 sm, 8-9 gullardan tuzilgan.Barg poyalari - 2,0-3,5
sm uzunlikda.Gullarning diametri 3,0-3,5 sm.Mevaning diametri -2,5 sm,
og‘irligi -5,7 g.Buta mahsuldorligi – 6,1 kg . Kavkazda o‘sadigan parmachakning
olti bargli novdasi tekshirilgan. Poyaning og‘irligi umumiy novdaning
og‘irligidan 50% tashkil etgan. Barglarda namlik miqdori, ekstraktiv moddalar
va fenol birikmalar aniqlangan.Ularning minimal miqdori vegetatsiyaning
boshlanishi va oxiriga to‘g‘ri keladi. Fenol birikmalarga katexinlar,
leykoantotsianidinlar va flavonollar kiradi. Novdaning barcha qismlarida fenol
birikmalarning asosiy qismini leykoantotsionidlar tashkil etadi, ular umumiy
hajmda 50% tashkil etadi. Fenol birikmalar tuplanishining maksimumi iyul-
avgustda kuzatilgan [75 ].
Parmachak bargida erkin aminokislotalarni o‘rtacha miqdori vegetatsiya
mobaynida 26,68 mg/g tashkil etadi. Parmachak bargidan choyli mahsulot
tayyorlanadi uning tarkibida 11 ta almashtirilmaydigan aminokislotalar
topilgan.Parmachak barglari oxirgi yillarda choy shaklida ishlatilmoqda [100].
18](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_18.png?v=1)
![Ular xalq tabobatida issiqlikni tushiradiganva gomeostatik vosita sifatida
qo‘llanilmoqda. Barglarning qaynatmalari oshqozon-ichak, anemiya,
antigelmint, ekzema, yaralarda, angina, faringit, stomatitda qo‘llaniladi [76, 77].
Barglar asab sistemasi kasalliklarda, ateroskleroz, gipertoniya
kasalliklarda.Parmachak barglari asosan aprel-oktabr oylarida teriladi. Asosan
parmachak barglarining tarkibiga fenol birikmalari kiradi, ular choyning asosiy
komponentlari bo‘lib hisoblanadi. Tayyor choyning asosiy xususiyatlari fenol
birikmalarning miqdoriy va sifatiy ko‘rsatgichlari bilan bog‘langan. Choyning
ta’mi oqsil moddalar va ularning metabolizm mahsulotlari aminokislotalar bilan
bog‘langan bo‘ladi. Oqsil moddalar choyning sifatini shakllantirishida
fermentativ reaksiyalarda ishtirioq etadi va aminokislotalar manbai bo‘lib
hisoblanadi.Choyning ishlab chiqarilishida oksidlovchi fermentlar katta
ahamiyatga ega, bargning tarkibida faol fenoloksidaza va peroksidaza kiradi,
ular yordamida bargning o‘sishi va rivojlanishida asosiy oksidlovchi jarayonlar
o‘tadi [62 ].
Rubus L- maymunjon malina . Poyasi tik o’sadi. Barglari 5-7 yaproqli.
Mevasi sharsimon, qizil. Ekiladigan o’simlik.
R idaeus L- oddiy maymunjon, malina. Buta, Bo’yi 50-120 sm. Bir yillik
novdalari tik o’sadi, silindrsimon dag’al tukli yoki tikanli. May oylarida
gullab,iyun-iyulda mevasi pishadi.Tog’ yonbag’irlari, daryo bo’ylari,
butazorlarda o’sadi. Mevasi uchun ekiladi. Poyasi yotib o’sadi Barglari 3
yaproqli. Mevasi to’q zangori yovvoyi o’simlik.
R coesius L-Zangori maymunjon, parmachak. Buta.Bo’yi.50-150 sm bir
yillik novdasi yerbag’rlab yoki yoysimon qayrilib o’sadi.Iyun-iyul oylarida
gullab,iyun-avgustda meva beradi daryo,ariq bo’ylari,bog’ va to’qayzorlarda
o’sadi[ 95 ].
R.cosius L-ParmachakturlariRa’nodoshlaroilasigamansubbo’lib, bo’yi
50-150 smgayetadi. Ikki yillikpoyali,tikanli ignasimonbutayokiyarimbuta.
Biryillikpoyasiyerbag’rlab (yotib) yokiyoysimonqayrilibo’sadi. Poyalari
silindrsimon, shohlangan barglari 3 plastinkali (bo’laklari tuxumsimon,o’tkir
19](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_19.png?v=1)
![uchli, tishsimon qirrali murakkab bo’lib uzun bandi bilan poyasi va shohlarida
ketma-ket o’rnashgan).Oq rangli besh bo’lakli gullari qalqonsimon, shingil
to’pgulda joylashgan.Mevasi ko’k rangli sershira,danakli murakkab rezavor
meva. Parmachak may-iyun oylarda gullaydi mevasi iyun-avgust oylarida
pishadi. Parmachak Markaziy Osiyo, Kavkaz va G’arbiy Sibirning tog’li
hududlarida tog’ yon bag’rlarida, to’qayzorlarda, ariq bo’ylarida, toshli tog’
qiyaliklarida, jarliklarda, o’rmon ostida butalar orasida va boshqa namlik bilan
ta’minlangan yerlarda o’sadi.
Xalq tabobatida parmachakning yetilib pishgan mevasi, bargi va ildizi
ishlatiladi.Mevasi pishganda ishlatiladi barglari o’simlik gullashi davrida teriladi
va soya yerda quritiladi.Ildizni kech kuzda yoki erta bahorda kovlab olinadi,
suvda yuvib tuproq va loydan tozalanadi, mayda bo’laklarga qirqib ochiq
havoda quritiladi.Zangori parmachak bargi tarkibida 80-271 mg % C vitamini
organik kislotalar,karotin,qand,oshlovchi moddalar, mevasida- 6.35-7.46%
qand, 2.2% organik kislotalar,15 mg % C vitamin,karotin,antotianlar va boshqa
biologik faol moddalr bor.Bargining damlamasi shamollash kaslliklarida
terlatuvchi vosita sifatida, tomoq og’riganda og’izni chayish uchun qo’llaniladi.
Mevasi terlatuvchi,isitma ko’tarilganda haroratni pasaytiruvchi va chanqoqni
qoldiruvchi dori sifatida ishlatiladi. Ildizidan tayyorlangan qaynatmasi milk
kasallanganda og’iz chayish uchun hamda siydik haydovchi dori sifatida
qo’llaniladi.Parmachakning yangi uzib olingan bargini ezib temratki surunkali
yiringli yaralarga bog’lansa davo bo’ladi [74]. Oxirgi yillarda dorivoriy
preparatlarga juda katta ahamiyat berilmoqda. Chunki ularning tarkibiga turli
kimyoviy tarkibga ega moddalar va turli biologik faol moddalar mavjud.
Bundan tashqari, ular oziq-ovqat, farmatsevtika va sog‘liqni saqlash sohalarida
katta ahamiyatga ega.
Farmatsevtik tarmoqlarining muhim yo’nalishlardan biri dorivoriy
vositalarning assortimentini kupaytirish va ular asosida preparatlarni
tayyorlashdan iboratdir. Bu vazifani yechish uchun tibbiyot amaliyotiga xalq
tabobatiga ishlatiladigan o‘simliklarni tavsiya etish zarur.Shu nuqtai nazardan
20](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_20.png?v=1)
![olimlar orqali parmachakning farmatsevtik jihatlari o‘rganilgan. Bu o‘simlik
qadimgi zamonlardan oziqabop va dorivoriy bo‘lib hisoblanadi.Xalq
tabobatidabuo‘simlikningbarglarivamevalaridanfoydalaniladi,
ularqonnito‘xtatadigan, vospaleniyalargaqarshi,
siydikhaydaydiganvaterchiqaradiganqatorigakiradi [33 ].
Parmachak mevalarining farmakognostik o‘rganilishi uchun uning
yovvoyi turi tahlil qilingan.Parmachakning morfologik-anatomik belgilari
o‘rganilgan. Parmachak mevasining mikroskopik tahlil qilingan: uning
epidermisi mayda hujayrali, sathida ko‘p miqdorda hujayraviy tukchalar
joylashgan. Tukchalar ko‘pligidan barg og‘izchalarini qiyin ko‘rish mumkin.
Subepidermal qatlami ostida mag‘zida parenximasi joylashadi, ular yupqa
qobig‘li hujayralardan tuzilgan. Donakning qobig‘i –endokarp –
sklerenximaning ikki qatlamidan tuzilgan. Gulkosachabargining sathi bir
hujayrali uzun tukchalar bilan qoplangan, ular donaklarda tukchali qoplam hosil
qiladi, lekin ularning qobiqlari juda qalin bo‘ladi. Fitokimyoviy tekshirishlar
shuni ko‘rsatdiki parmachak mevalarida ko‘yidagi moddalar topilgan:
polisaxaridlar, organik kislotalar, dubil moddalar, flavonoidlar, gidrooksikorich
kislotalar. Parmachak mevalarida 23 turli moddalar topilgan, ular orasida 11
fenol tabiatdagi moddalar: flavonoidlar (vitsenin, rutin, kempferol, lyuteolin),
gidroksikorich kislotalar (gall, xlorogen, kofeyli, korich), polifenol birikmalar
(tanin, epigallokatexingallat, epikatexin).Parmachak tarkibida 8ta organik
kislotalar - askorbin, shavel, malat, limon, vino, yantar, benzoy, salitsil
uchrayganligi aniqlangan [ 92 ]. Parmachak butalari orasida tikanlari tufayli
o‘tolmaydigan holatda.Ko‘p midorda o‘rmonlarda, yo’l yoqalarida va yorug‘lik
joylarda tarqalgan [ 94 ].
Parmachak gullashi may oyidan boshlanib to qishgacha davom etishi
mumkin. Bitta butada ham gullar, ham pishmagan va pishgan mevalarni topish
mumkin. Gullari oq va qizg‘ich bo‘lishi mumkin. Eng avvalo mevalari qattiq,
yashil, keyinchalik ular qizg‘ich bo‘ladi, pishishi bilan qora rangga
kiradi.Barglar yosh holatda teriladi, ular to‘liq ochilgan bo‘lishi kerak. Asosan
21](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_21.png?v=1)
![barglarni bahorning oxirida terish kerak. Undan so‘ng ular quritiladi. Ayrim
vaqtda ular 40 0
C temperaturada quritiladi. Parmachak sharbati uchun pishgan
mevalardan foydalaniladi [52 ].
Parmachakning ta’sir etadigan moddalari. Parmachak barglarida dubil
moddalar, organik kislotalar, flavonoidlar, vitamin C va efir yog‘lar ishlatiladi.
Sharbatning tarkibida muhim organik kislotalar, mineral moddalar va vitaminlar
mavjud. Qadimgi zamonlardan Rim aholisi Galen, Pliniy va Dioskorid ishlari
orqali parmachakdan foydalangan. Ular yosh barglarini va yosh novdalarini
qator kasalliklarda ishlatgan – oshqozon kasalliklar, qon ketishda. O‘rta asrlarda
(masalan, Mattiolus asarlarida, 1563-y.) parmachak haqida ko‘p miqdorda ijobiy
ma’lumotlar mavjud. Bu o‘simlik grippda, yuqori temperaturada, tamoq
og‘riganda keng qo‘llangan[ 55 ].
Parmachakning zararli tomonlari:Parmachakni qo’llashga qarshi
ko’rsatmalar juda kam eslatmoq joizki, bu mahsulot alergiyani chaqirish
ehtimoli ham yoq emas. Bundan tashqari,u o’ziga ko’p kislotani saqlashi sabab
ham uni ko’p iste’mol qilish yaramaydi.Maymujon vazn yo’qotish uchun ayni
muddao. Parmachak o’zida A,C,B,guruh vitaminlari,mineral va to’qimalarni
saqlashi sabab ham ozishni xoxlovchilar uchun u ajoyib mahsulot sanaladi.
Uning kalloriyasi kam bo’lishiga qaramay u to’qlik hissini uzoq vaqtgacha
ushlab turadi.
Parmachakni to’g’ri saqlash: Parmachakni iste’mol qilishdan avval uni
yuvish tavsiya qilinadi.Ammo shuni unutmanki,yuvilgan meva tez
buziladi,shuning uchun ham uni iste’mol qilishdan biroz avvalgina yuviladi.
Parmachakni sovutgichda 4 kungacha saqlanadi.Bunda uni qog’oz sochiq
solingan kontener ichiga bir qavat qilib terib chiqiladi, shunda ortiqcha
suyuqlikni qog’oz o’ziga shimdirib tez buzilishini oldini oladi [99 ].
Parmachakni qishga g’amlab qo’yish: Agar muzlatkichda yetarli joy
bo’lmasa,undaparmachaklarni bankaga yopib qo’yiladi.Bunday mahsulotni
qaynatish kerak emasligi sababli ham undagi barcha vitaminlarni saqlab
qoladi.Parmachaklarni yuvib quriting 1:1 teng taqsimda ustidan shakar sepib
22](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_22.png?v=1)
![blendrda yoki go’sht maydaligichda maydalang va shakari erib ketishi uchun bir
kecha salqin joyga olib qoying.Ertasi kuni sterellangan bankalarga solib,
qopqog’ini yoping va sovutgichga olib qoying. Bunday mahsulotlar 1-yilgacha
yaxshi saqlanadi.
Parmachak organizmni tozalovchi: Kletchgatkaga juda boy. U
shuningdek, C,K,vitaminlari mansub bo’lib bu vitaminlar, prastata saratonining
oldini oladi. Uning tarkibidagi lutin esa ko’zlar salomatligini taminlaydi.
Parmachak qandli diabetda ham foydali.
Parmachakning pazandachilikdagi o’rni:parmachakdan har xil qaylalar
tayyorlashadi pishiriqlarga solishadi shirinliklarga ham qo’shishadi.
Maymunjonli qayladan go’shtli taomlar tayyorlashda ham foydalanishadi.
Retseptlarga maymunjondan solib, tayyorlash mumkin: yoz mavsumida maza
qilib iste’mol qilinadigan muzqaymoqqa albatta maymunjondan qo’shilsa;
mevalardan tayyorlanilgan juda mazali, shu bilan birga foydali shirinlik bu
nayskrim parmachakni bo’tqalarga qo’shilsa, parmachak unga o’zgacha ta’m va
ko’rinish bag’ishlaydi;Banan va rezavor mevalardan muzqaymoqqa ham
maymunjon qo’shib, unga yorqinroq rang berishi mumkin [ 100 ].
Qora malina va maymunjon o'rtasidagi farqlar
quyidagicha:rezavorlarning shakli va tuzilishi; butaning ko'rinishi va shakli;
butalarni gullash va hosilning pishib etilish vaqti.Ikkala nav uchun ham
mevaning harakterli belgisi qora rangi, ammo bu yagona umumiy xususiyatdir,
chunki rezavorlarning shakli va tuzilishi har xil.Parmachak quyoshda biroz
porlaydi va cho'zilgan shaklga ega. Pulpa zich, shuning uchun ular yaxshi
saqlanadi va tashish paytida parchalanmaydi. O'rim-yig'im paytida parmachak
rozetkadan chiqadi, markazda (ajratish nuqtasida) oq yadro
ko'rinadi.Parmachakekinlari juda zich va butalar uzunligi 3 metrli kurtaklar
tufayli balanddir. Malinalar erkin o'sadi va uning butasining balandligi ikki
baravar past.Asirlarning rangi ham har xil,malina- engil, kulrang-ko'k
rangli, maymunjon yashil rangga ega [32].
23](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_23.png?v=1)
![1.3. Parmachak yetishtirishning o’ziga xos usullari
Oxirgi yillarda parmachakning ildiz qalamchalari orqaliko‘paytirish
keng tarqalmoqda.Parmachakni o‘stirish uchun ildizlarning qalinligi 2 mm
ko‘proq bo‘lishi kerak. Ildizlarni kuzda tayyorlab tuproqga ko‘mish kerak.
Bahorda ildizlar ildiz qalamchalariga kesiladi, ularning uzunligi 7-10 sm bo‘lishi
kerak. Ildizlar tayyorlangandan so‘ng fungitsidlar bilan ishlov beriladi. Topsin-M
fungitsididan 30 g olinib 10 litr suvga ko‘shiladi. Bu eritmaga azot kam
miqdorda, fosofr, kaliy va mikroelementlar ko‘p miqdorda bo‘lgan kompleks
mineral o‘g‘it ko‘shiladi. 15-30 minut ivitiladi. Bundan so‘ng qalamchalar
quritilib tuproqga ekiladi [34, 35, 36 ].
Rezavor mevalarlarning ishlab chiqishini ko‘tarilishi ularni ko‘proq
o‘stirilishi bilan bog‘liq. Bunday o‘simliklarga parmachak kiradi. Bu
o‘simlikning yaxshi ta’mi, katta biokimyoviy ahamiyati va hosildorligini
hisobga olish mumkin.Bu o‘simlikni moslashish potensiali juda ham katta,
shuning uchun ko‘pgina mamlakatlarda yaxshi o‘sadi. Parmachak yuqori
ekologik plastiklikga ega, vegetativ ko‘payishga faol qobiliyatga ega,
hosildorligi yuqori va doimiy.Tuproqlarga talabchanligi past. Oxirgi yillarda
yangi yuqori hosildor tikansiz navlari tarqalib o‘stirilmoqda[ 87 ].
Parmachakning mevalari dorivoriy va diyetik xususiyatlarga ega.Ular
xo‘l va muzlangan holatda qo‘llanilishi mumkin.Parmachak mevalari sharbat,
murabbo, djem, jele, likyor, yogurt tayyorlashda ishlatiladi.Mevalarni quritish
ham mumkin.Parmachak qalamchalar orqali ko‘payadi.1 gektardan hosildorligi
40 tonnani tashkil etadi.1 sotiqdan – 400 kg. Asosan parmachak yashil
kalamchalari bilan ko‘paytiriladi. Chunki o‘simlik foydali xususiyatlari
saqlanish imkoniyatiga ega.Yashil qalamchalarga o‘sish stimulyatorlari ta’sir
etilgan.4 marotaba takrorlangan. 20 ta dan qalamcha olinib o‘sish stimulyatorga
joylashtirilgan. (Geteroauksin, gumat kaliya, yantar kislotasi 0,01%) [42, 43 ].
Qalamchalash texnologiyasi.Asosan yozgi davrda 15-30 iyulgacha yashil
qalamchalar tayyorlanadi. Bu usuldan yangi navlarni tez ko‘paytirish uchun
foydalanadilar. Yosh novdalar bir ko‘zli kalamchalarga kesiladi. Yuqorigi
24](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_24.png?v=1)
![kesimi kurtakdan 1 sm yuqorida joylashgan bo‘ladi, pastgichi 4-7 sm.
Barglarning bir qismi olib tashlanadi [52, 60].
Ishlov berilgan qalamchalar o‘sish namli substratga ekiladi. Substrat
20sm qum va torfdan 1:1 nisbatda tashkil topgan va dolomit un qo‘shiladi. Zich
yengil tuproqga yuvilgan qum 3-5 sm qatlamda solinadi. Qalamchalar ekilganda
kurtak qum darajasidan yuqori bo‘lishi kerak. Ekilish sxemasi 5X5 sm [38, 41 ].
Parnikchalarga stakanchalar yoki yashiklarga ekiladi va u yerda havo
namligi yuqori bo‘lib saqlanadi. 1,5 oydan keyin qalamchalar ildiz hosil qiladi
va o‘sishni boshlaydi, ammo kuzgacha ular kuchli ildiz sistemasi va o‘suvchi
kurtakni shakllantirmaydi. Ildiz hosil qilish uchun kerakli sharoit bu
substratningva havoning yuqori namligi ( 85%) ma’lum havo temperaturasida.
Buning uchun qalamchalarni doim suv purkab turish kerak, barglarda doimo
namlik bo‘lishi shart [39, 40 ].
Bunday sharoitlarni ochiq joylarda tashkil etiladi, bunda yashiklar
qalamchalar bilan birgalikda bir haftaga soya joyga qo‘yilib undan so‘ng
yorug‘likga o‘tqaziladi. Qalamchalar doimo sug‘oriladi va suv orqali purkaladi.
Vegetatsion davrda tuproq yaxshi holatda bo‘lishi kerak.
Parmachak ildiz hosil qilishiga o‘sish stimulyatorlarni ta’siri: O‘sish
stimulyatorlarini parmachak ildiz hosil qilishiga ta’siri.Nazorat-
suv,Geteroauksin – 0,01 %,Kaliy gumati , Yantar kislatasi- 0,01 % , Nazorat
variantida qalamchalar ko‘proq ildiz hosil qilganligi kuzatildi.Geteroauksil –
ildiz hosil qilish qobiliyati – 85-95% , Kaliy gumati – 70-75%,Yantar kislotasi -
65-80% , Ukorzeniak - 95-100% , Nazorat – 60-70%, Qalamchalarning ildiz hosil
qilish darajasi.Nazorat 65%, Geteroauksin 0,01 %, 80-95%,Kaliy gumati -75,00,
Yantar kislotasi 0,01 % -65-95%, Kornevindan foydalanishimiz mumkin
[37 ,61].
Ildiz sistemasining rivojlanishi: Nazorat – 6,7-7,4 sm , Geteroauksin
11,3 sm ; Kornevin – 10,8 ; Kaliy gumati -9,6 sm ; Yantar kislotasi – 9,8 sm.Blek
Satin navida Ildiz hosil qilishi; Nazorat -65%; Geteroauksin -90%; Kornevin –
75%; Kaliy gumati -70%; Yantar kislotasi -95%; 3,5 sm; 7, 2sm. Barcha o‘sish
25](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_25.png?v=1)
![stimulyatorlari parmachakning ildiz hosil qilishi va novdalarining o‘sishiga
nazorat variantiga nisbatan ijobiy ta’sir etilish kuzatilgan [52, 53, 59 ].
Parmachakning ko'payishi - biz o'ylagandan osonroq . Biz parmachakni
yetishtirish usullarini o'rganamiz va o'zimiz uchun eng samarali usulni
tanlaymiz.Parmachak urug'ini ko'paytirish va ularni shaxsiy tomorqalarda
etishtirish tobora ommalashib bormoqda. Albatta bu bejiz emas. Ushbu
o'simlikni yetishtirish uchun juda ko'p sabablar bor: xushbo'y rezavorlar -
vitaminlar va minerallar ombori.Albatta, biz parmachak kabi o'simlik bir yil
emas, hatto besh yilga ekilganligini tushunamiz, bir joyda buta o'sib, o’n yildan
ortiq meva berishi mumkin. Shuning uchun, biz pitomnikda yoki havaskor
bog'bonlardan turli-tumanlik va istiqbolli ko’chatlarni tanlashlarini hoxlaymiz
[56, 62 ].
Agar bizda boshlang’ich o'simlik bo’lsa, undan 20 ga yaqin ko’chat
yetishtirish mumkin. Ushbu usul eng arzon va boshlang’ich bog’bonlarga mos
keladi.
1-usul:
1. Avgust oyining birinchi o'n kunligida, issiqlik pasayganda, sog'lom bir
yillik novdalarni tanlanadiva ularni sayoz chuqurlikda, taxminan belkurakda
qaziladi. O’simlik tupidan boshlang’ich novdalar kesiladi.
2. O'sishni to'xtatib turish uchun uni 10-15 santimetrga kesib olish kerak.
3. Qazish maydonchasi, agar tuproq shag'al bo'lsa, tepada g'isht yoki tosh
bilan maydalanishi yoki novdani teshikning pastki qismiga qalin sim bilan
bog'lash mumkin.
4. Qazish joyini muntazam ravishda sug'orib turiladi.
5. 2 oydan so'ng, oktyabr oyining birinchi o'n kunligida, novdalarni
pichok bilan ehtiyotkorlik bilan qazib olinadi, ularda yosh ildizlar paydo bo’ladi.
6. Tayyor ko’chat o’simlik tupidan kesib olibva darhol doimiy joyga
ekiladi.
Bunday qazishni kuzda sentyabr oyining oxirida va oktyabr oyining
boshida qilish mumkin va bahorda yosh ko'chatlar ekiladi [63].
26](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_26.png?v=1)
![2-usul:
Parmachakni ko’paytirish uchun ko’kargan kurtakni yuqoridan kesiladi
va ekiladi.Zinxor ajratish mumkin emas, faqat bahor oyida ajratish
mumkin.Tezroq ko’kartirish uchun novdani kesib qo’yish mumkin. Kesilgan
joydan kurtak chiqadi.Novdalar tomirdan ham ko’karib ketadi. Yosh novdalar
ko’payadi. Shunday vaqtda tomiri bilan olib ekiladi. Lekin hamma navlarni ham
qalamcha qilib bo’lmaydi [ 68 ].
Bog’parmachakini yetishtirishning bu usuli bilan, novdaning yuqori
qismi quritiladi, uning uchini oldindan kesish kerak. Keyingi barcha qadamlar 1-
usul bilan bir xil, ammo bahorda hosil bo'lgan ko'chatlarni ajratib olish
mumkin.Ildizni tezroq olish uchun tuproq bo'ladigan joyda qazishdan oldin,
ildizni sindirish osonroq bo'lishi uchun, o’tkir pichoq bilan ozgina tirnalish
kerak [ 69, 70 ].
Bachkilar orqali tarqalishi: Agar 3 yildan ortiq o’sayotgan butalardan
ekish materialini olsangiz, bu usul mos keladi. Bu vaqt ichida ular allaqachon
kuchli ildiz tizimiga ega bo’ladilar, u yer ostiga tarqalib ketadi va ba’zi joylarda
ildizdan yangi bachkilar, deb ataladigan nasllar mavjud. Bunday holda, faqat
ildiz tizimining bir qismi bilan naslni qazib olishva ularni doimiy joyga
joylashtirish kerak. Ushbu usulni bahorda bajarish yaxshi natija beradi[72, 73 ].
Ammo hamma parmachak navlari ham ildizbachkilaridan ko’paymaydi.
Gibridlar va katta mevali parmachak uchun bu usul mos kelmaydi.
Issiqxonalarda va deraza tokchalaridagi parmachak
ko’chatlar: Smorodina singari, parmachakni yashil qalamchalar, ya’ni kurtaklar
qismlari bilan ko’paytirish juda oson. Bu eng samarali usul, chunki bitta
kurtakdan 1 ta yosh novda hosil bo’ladi.
1. Kuzda yillik kurtaklaridan ko’chatlar tayyorlanadi. novdada kamida 2,
maksimal 3 ta kurtak bo’lishi kerak. U 15 santimetrdan oshmasligi
lozim.Barglar kesib tashlanadi. Tinim davridagi kurtaklar muhim ahamiyatga
ega.
27](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_27.png?v=1)
![2. Tubi bilan pastga qaratib ag'darib idishga suv solinadi, shunda faqat
pastki kurtak suv bilan qoplanadi. Qolgan 2 kurtak dam oladi.
3. Parmachakni deraza oynasi oldiga qo’yamiz va suv bug'lanib ketganda
muntazam ravishda suv quyiladi.
4. Bir muncha vaqt o'tgach, suvdagi kurtakdan mayda-mayda ildizi va
yosh kurtaklari o’sadi.
5. Ushbu yosh kurtak va qalamchalarning bir qismi bilan ularni ajratib
olib va ko’chatlar yetishtirish uchun yengil ozuqaviy tuproq aralashmasi bilan
stakanga qo’yib, ular ozgina sug’oriladi.
6. Keyingi ko’chatni suvga qo’yib, jarayon yanatakrorlanadi.
7. Bahorga qadar yosh parmachak butalari issiqxonada o’stiriladi [88]
Yorqin yashil mayin kichik ko'chatlarhosil berishi mumkin.Parmachak
yuqori mahsuldor va oddiy o'simlik. U ikki yillik rivojlanish sikliga ega, ya’ni
birinchi yilida ko’chatlar yotqizilgan, ikkinchisida ular allaqachon o'z mevalarini
beradi.Qanday qilib parmachak ekish kerakligini aniqlayotganda, bu o'simlik
sovuq shamoldan himoyalangan va quyosh bilan yaxshi isitiladigan joylarni
yaxshi ko’rishini hisobga olish kerak [94].
Asosan bahor va kuzda parmachakni ekiladi. Bahorda, kurtaklari hali
o'sishni boshlamasdan oldin buni imkon qadar erta qilish kerak. Va kuzda, eng
yaxshi variant sentyabrning oxiri - oktyabr boshlanishi, sovuqlar kelishidan
oldin. Qora parmachakdeyarli har qanday tuproqda yashashi mumkin[ 89, 73 ].
Shuningdek, rezavorlar unumdorligiga nafaqat parmachak ekish bilan
emas, balki meva beradigan shoxchalar va o'sib chiqadigan novdalar qanday
qilib to’g’ri taqsimlanishiga ham bog’liqligini yodda tutish kerak. Joylashtirishni
ajratishning eng oson usuli, ya’ni mevali kurtaklar bir tomonga yo’naltirilgan,
boshqasida o’sib chiqqan (2.1- rasm ). fan shaklidagiVentilyatsiya usulini
tanlashda mevali novdalar o'ngga yoki chapga fan shaklida, markazda esa
yangilari o'sadi.Arqon bilan shakllantirish:Agar arqonlar hosil qilish usulini
qo'llansa mevali kurtaklar simlar bo'ylab joylashgan yangilari esa markazda
qoladi [71 ].To'lqinlarda kurtaklar hosil qilish imkoniyati ham mavjud:
28](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_28.png?v=1)
![harorat oralig’iga bardosh beradi, shuningdek, asirlarni rivojlanish kuchi har xil
bo’lgani uchun. Kuchli, katta diametrli parmichak magistral, haddan tashqari
bukish kuchi bilan yorilib ketishi mumkin.
Qatlam bilan targ'ib qilish: Parmachak novdalari uchlari tomonidan
osongina tarqaladigan bo’lsa-da, bog’ bonlarimiz ko’pincha
parmachakbutalarini bo’linish orqali ko’paytiradilar. Ammo bu
holda,parmachakning ona butasining ildiz tizimi tashvishga solmoqda, bu esa
hosilga salbiy ta'sir qiladi. Shuning uchun, ularni bezovta qilmaslik va qatlam
bilan yangi butalarni o'stirish yaxshidir.Buning uchun ona o'simlikining atrofida
tayyorlanadi. Shuni yodda tutish kerakki, quyidagi shartlar ildizlarning
shakllanishiga yordam beradi:regeneratsiya sohasida yorug'lik
etishmasligi;kislorod bilan ta'minlash;doimiy namlik;yetarli issiqlik.
Kurtakni oqartirish, ya'ni parmachakildiziga yorug'lik etkazib berishni
to'xtatish, ildiz shakllanishining boshlanishi uchun muhim shartdir. Otish
boshpana qanchalik tez va zich bo'lsa, o'simlikning reaktsiyasi shunchalik kuchli
bo'ladi. Shuning uchun, ildiz o'sishini rag'batlantirish uchun ildizni tez va
yaxshilab ishlov berish kerak. Tuproqqa aylantirilgan novdalarning pastki
qismida po'stini kesib, shtapel bilan qoqib, so'ngra ildiz stimulyatori (Kornevin,
heteroauxin) bilan ko’mishingiz mumkin [72 ].
Qatlam bilan ko'payish paytida tuproq bo'shashmasligi, namlikni yaxshi
ushlab turishi, yaxshi havo rejimini ta'minlashi kerak. Agar bog' tuprog'i ushbu
talablarga javob bermasa, unda ildiz otish uchun kichik bir maydonni tayyorlash
mumkin (albatta, dastlabki ildizlaridan uzoqda).Buning uchun bog' tuprog'iga
qum qo'shib va yuqori kukun uchun namlikni yaxshi saqlaydigan va juda nafas
oladigan etuk kompostdan foydalanishmumkin[ 73 ].
Issiqlik, shuningdek, ildiz hosil bo'lishiga hissa qo'shadi, shuning uchun
tanlangan joy juda soyali bo'lmasligi kerak. Ammo esda tutishimiz kerakki,
namlik saqlanib qolsa, issiqlik foydali bo'ladi. Shuning uchun, ildiz otish
zonasida kesilgan pastki qismi bilan plastik idishni qo'yish mumkin. Qopqoqni
oldindan qizdirilgan mix yordamida teshik qilamiz, qopqog'ini yopamiz va
30](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_30.png?v=1)
![bunday dizaynni yotqizilgan joyga yaqin pastda 15 sm ga chuqurlashtiramiz.
Endi paydo bo'lgan statsionar qo'ng'iroqni yosh ildizlarni yopib to'ldirish
mumkin [73].Olingan buta mustaqil hayotga moslashishi uchun kuzda qatlamlar
qora mayin ona tupidan ajratilishi kerak. Uch hafta o'tgach, ildizlarning
rivojlanishini rag'batlantirish uchun qatlamning uchi kesiladi, so'ngra yangi
joyga ko'chiriladi. Ammo, agar bu davrda ildiz tizimi etarlicha rivojlanmagan
bo'lsa, transplantatsiyani bahorgacha xavfsiz qoldiriladi.
Shunday qilib, parmachak uchun butalarni shakllantirishning ko'plab
usullari sinab ko'riladi. Va agar ushbu ajoyib parmachakga ishtiyoqli bo'lsangiz,
unda uni targ’ib qilishga harakat qilinadi. Parmachakn i qalamchalash orqali
ko’paytirish juda og’ir ish va faqat agronomlar uchun mavjud deb o’ylashning
hojati yo’q. Tabiatning o’zi bunday targ’ibotni qo’llaydi, chunki vegetatsiya
davrida novdalar bukilganida fitohormonlar va ozuqa moddalari u erga
shoshiladi. Shuning uchun qatlamlarni ko'paytirish issiqxonalarda emas, balki
to’g’ridan-to’g’ri bog’da, tabiiy sharoitda amalga oshiriladi[ 65 ].
Adabiyotlar sharhidan ko’rinib turibdiki, parmachako’simligining
fiziologik va biokimyoviy xususiyatlari to’g’risidagi manbalar juda kam.
Ularda ham asosan parmachak mevasining kimyoviy tarkibi, yorug’likka
bo’lgan talabi, mineral o’g’itlarning o’sish, rivojlanish va hosildorligiga ta’siri
bayon etilgan. Shu bois tadqiqotlarimizda Samarqand viloyatining tuproq-
iqlim sharoitlarida istiqbolli parmachaknavlarining fiziologik xususiyatlari
o’rganildi.
31](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_31.png?v=1)
![2. TADQIQOT SHAROITI, OB ’ YEKTI VA USLUBLARI
2.1. Tadqiqot sharoitlari
Ilmiy tadqiqot ishlari Samarqand viloyati Samarqand tumanida
o’tkazildi.
Tabiiy iqlim sharoiti. Samarqand viloyati katta hududni egallagan
bo’lib, Zarafshon daryosi havzasining o’rta qismida joylashgan. Iqlimi
kontinental, quyosh radiatsiyasining kuchliligi, sutkalik va mavsumiy o’zgarib
turishi, uzoq davom etadigan jazirama issiq va quruq yoz mavsumihamda bir
muncha sovuq qish bilan tavsiflanadi [67 ].
Yog’ingarchilik miqdori oylar bo’yicha ham keskin farq qiladi.
Ma’lumki, tog’ oldi tekisliklarining pastliklarida yog’ingarchilik tog’li
mintaqalarga qaraganda ancha kam yog’adi.Samarqand viloyatida o’rtacha yillik
yog’ingarchilik miqdori 345 mm atrofida bo’ladi.Qishloq xo’jalik ekinlarining
vegetatsiyasi davrida yog’ingarchilikning eng kam bo’lishi, asosan, iyun –
avgust oylariga to’g’ri keladi. O’simliklarning o’sish va rivojlanishi uchun qulay
vaqt davomiyligi 230-240 kunga cho’ziladi. Umumiy yog’in miqdorining 30-
50% bahorga, 25-40% qishga, 10-12% kuzga, 1-10% yozga to’g’ri keladi [67].
Tadqiqot ishlari o’tkazilgan Samarqand shahar hududi Zarafshon
daryosining tarmog’i Qora daryosining chap qirg’oqlari yaqinida joylashgan. Bu
hududda apreldan tosentabr oxirigacha kuzatiladigan iqlim sharoitlari
parmachakning o’sishi va rivojlanishi uchun qulay.Ko’p yillik ma’lumotlarga
asosan, vegetatsiya davrida havoning o’rtacha harorati 19,6-21,8 0
С to’g’ri
keladi. Ammo bu muddatlarda har bir oyning iqlim sharoiti bir-biridan farq
qiladi. Parmachakning qalamchalarinimart, aprelda ekish o’sish
jarayonlariuchun eng qulay muddat hisoblanadi. Tajribamizda parmachakni mart
oyida ekib o’rganildi. Aprel oyidan o’sish va rivojlanish boshlandi. May oyida
gulladi. Iyun oyidan o’simlikda mevalar paydo bo’la boshladi.Samarqand
32](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_32.png?v=1)
![Y ozgi oylarda harorat maxsimumi 33.3 0
C temperaturaga yetadi. Viloyatda bir
yillik yog’ingarchilik miqdori-393.8 mm [100].
Tuproqlari. Samarqand viloyati juda xilma xil tabiiy-geografik
sharoitlari bilan ajralib turadi. Viloyatning tabiiy-geografik sharoitlarida
turli tuproq tip va tipchalari tarqalgan P.Uzoqov, 9-13-b..
Samarqand viloyatida asosan sizot suvlari chuqur qatlamlarda
joylashgan o’rtacha va yengil qumoqli tipik bo’z tuproqlar keng tarqalgan
bo’lib, ushbu tuproqlar viloyat umumiy maydonining 38% ni tashkil etadi.
Qolgan qismi deyarli och tusli bo’z tuproqlar hisoblanib, viloyatning
g’arbiy va janubi-g’arbiy qismida uchraydi. Bundan tashqari o’tloqi,
o’tloqi-bo’z, bo’z-o’tloqi tuproqlar ham keng tarqalgan R.Qo’ziyev; 45-b..
Sug’oriladigan dehqonchilik mintaqasining cho’zilgan qismi daryo
bo’ylab kuchsiz to’lqinsimon tekislik bilan 3 ta terrasaga yaqqol bo’lingan.
1- terrasa to’lqinsimon cho’zilgan bo’lib, tuproqlari qalin, shag’al
qumlar bilan qoplangan, ba’zida qumloq keltirilmalar ustida hosil bo’lgan.
Sizot suvlari sathi yuzada (0,5-1,0 m), chuchuk.
2- qayir usti terrasa Zarafshon daryosining allyuvial yotqiziqlari
bo’lib, qalin qumli-shag’alli yotqiziqlardir, ular turlicha qalinlikda mayda
zarralar bilan qoplanib, g’arbga tomon 1 m dan 5 m gacha ortib boradi.
Mayda zarralar qoplami yupqa bo’lib, asosan og’ir qumoq, dolomitlashgan
qora slanesning parchalanish mahsuli hisoblanadi.
Ikkinchi terrasa birinchisidan 5-7 m baland tekisliklarda joylashgan
bo’lib, tuproqlari allyuvial va agroirrigasion keltirilmalar ustida paydo
bo’lgan. Keltirilmalarning mineralogik tarkibi kvars, dala shpati,
gidroslyudalar va kalsiydan iborat. Yuqori dispers minerallardan
gidroslyudalar, montmorillionit guruhiga kiruvchi minerallar hamda
xlorid, vermikulit, amorf moddalar uchraydi.
3- terrasa tuproq paydo qiluvchi jinslari kimyoviy tarkibiga bog’liq
ravishda lyossimon qumoqdan iborat. Zarafshon daryosining o’ng sohili
lyossimon qumoqlar ohaksimon va slaneslarning asosiy parchalanish
35](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_35.png?v=1)
![m masofada ekiladi. Pishib yetish davrida sug’orish juda foydali, ayniqsa yoz
issiq bo’lsa. Shu bilan birga yerni haddan tashqari namlanishiga yo’l qo’ymaslik
kerak, bu ildizlarning chirishiga olib kelishi mumkin. Odatda haftada bir marta
sug’oriladi.
2.3. Tadqiqot uslublari
Laboratoriya va dala tajribalarda parmachakning o’sishi, rivojlanishi
hamda fiziologik ko’rsatkichlari umumqabul qilingan uslublar yordamida
o’rganildi.
Tajribalar Samarqand tuman tuproqlari sharoitida o’tkazildi. Barcha
tajribalarda variantlar to’rt qaytariqli qilib, paykallarning umumiy yuzasi 30m 2
,
hisobga olinadigan yuzasi 10 m 2
. Dastlabki o’simligimiz qish faslida tuplar orasi
40sm qilib ekildi.
- barglar sathi N.N. Tretyakov [1990] tarozida tortish usulida.
- quruq modda miqdori – quritish shkafida doimiy massagacha kiritish
orqali L.G. Tretyakov, A.S.Sulaymonov [64] usulida;
- fenologik kuzatishlar, biometrik o’lchovlar qishloq xo’jalik ekinlarini
nav sinash bo’yicha davlat inspeksiyasining [41] uslubi hamda
Beydeman [15] bo’yicha;
- barglardagi suv miqdori ularni kunida 3 marta tortish yo’li bilan
[98,54];
- barglardagi to’liq to’yinishga nisbatan suv tanqisligi Chatskiy metodi
bo’yicha aniqlandi Stocker formulasi asosida hisoblash orqali [51];
- ilmiy tadqiqotlar mobaynida to’plangan natijalarni statistik qayta
ishlash B.A. Dospexov [35], B.J. Azimov, B.B. Azimov [7] tavsiyalariga asosan
bajarildi.
39](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_39.png?v=1)
![qarab parmachakning bir nechta morfologik guruhlari mavjud: tik o‘sadigan,
sudralib o‘sadigan, yarim tik o‘sadigan va yarim sudralib o‘sadinlar.
Parmachakning tik o‘sadigan shakllarida vertikal o‘sadigan novdalar
mavjud, ularning faol o‘sishi nisbatan kalta va ular ildiz bachkilari orqali
ko’payadi. Sudralib o‘suvchilarda bir yillib novdalari sudralib uzunasiga o‘sadi,
ularning o‘sish davri davom etadi va ular yil mobaynida novda uchlarining ildiz
xosil qilish bilan ko‘payadi. Turli shakllar yoki ildiz bachkilari yoki novda
uchlarini ildiz hosil qilish yo’li bilan ko‘paytiriladi.
Vegetatsion davrning mobaynida parmachak novdalarining o‘sish
dinamikasining o‘rganilishi orqali novlarning faol o‘sish davomiyligini va
to‘xtash muddatini, ularning qishki tinimga tayyor bo’lganligini aniqlash
mumkin. Rossiya sharoitida bunday ma’lumotlar mavjud [84,72]. Ammo
bizning sharoitimiz uchun bunday ma’lumotlar yo’q. Shuning uchun “Djambo”
va “Tornfri” navlarining bizning sharoitimizda vegetatsiya davomiyligi va
novdalarning o‘sish dinamikasi tekshirish asosiyvazifasi bo‘lib hisoblanadi.
Novdalarning o‘sish dinamikasi navlar o‘rganish umumiy uslublari
yordamida 2019-2021 yillarning iqlim sharoitlari parmachakning Samarqand
viloyati sharoitida qulay bo‘lib xisoblanadi. Parmachak navlarini vegetatsiyasi
vanovdalarni yer ustida paydo bo‘lishi o‘simlikning genotipi bilan bog‘langan
bo‘lib, temperatura 33.3 0
Cbo‘lganda kuzatildi (3.2-
jadval).Kuzatishlarda”Djambo” navining balandligi 185 sm, “Tornfri” navi
bo’yining o’ratcha balandligi 75sm ga o’sganligi aniqlandi. Navlar bo’yining
o’rtasidagi o’rtacha farq 200 sm ni tashkil qiladi.14.06-kuni olingan
ma’lumotlarda “Djambo” navining o’rtacha balandligi 170 sm ni, “Tornfri ”
navining o’rtacha balandligi 72 sm ni tashkil etadi. 31.06 kunida olingan
ma’lumotlarda “Djambo” navining balandligi 205 sm, “Tornfri” navining
balandligi 80 sm bo’lganligi aniqlandi.
3.2-jadval
Parmachakning o’sish davomiyligi
44](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_44.png?v=1)
![uning barqarorligi sababli, bu parmachak sovuq ob-havoga qadar hosil bo'ladi.
Agar uni sentyabr oyining oxiriga yaqin panjara ostidan olib tashlansa, uni
issiqxonasida saqlanadi, shunda u qorga qadar yangi uzilgan mevalar beradi.
Bunday sovuqlar barcha ko'katlarni allaqachon urib yuborganida, butani ildiz
ostida kesib tashlanadi. Tuproqni mulchning qalin qatlami bilan qoplaymiz:,
somon ignalari. Ba'zan ular tom yopish kigizlaridan foydalanadilar. Qishda
qorni ushlab turish bo'yicha ishlarni amalga oshiriladi.
Tikansiz parmachakga g'amxo'rlik qilish, sovuqdan ildizlarning ustidagi
tuproqni qoplashdir. Va rezavorlar hosildorligi va ta'mi meva beradigan
daraxtning ikki yillik sikli bilan oddiy navlardan aslo kam emas. Umuman
olganda, bu berryning zamonaviy tanlovi ancha oldinga qadam tashladi. Xususiy
uy xo'jaliklari uchun uning past rentabellikga ega ekanligi haqidagi yangi
navlarini o'rganishga asoslangan.
3.3Parmachak navlarining mahsuldorlik ko’rsatkichlari
Parmachakning mahsuldorligi navlarning hususiyatlari va o’stirish
agrotexnika sharoitlari bilan bog’langan. Parmachakdan yuqori hosil olish uchun
va butalarga optimal ta’sirni taminlash uchun shakllangan kesishga alohida
e’tibor berish kerak.
Sun’iy ravishda parmachak butasining tashqi ko’rinishini o’zgartirish
hosildorlikning ko’rsatkichlariga ta’sir etadi.shuning uchun parmachakning
o’stirish usullari uning hosildorligiga ta’sir etadi.
Parmachak mahsuldorligining asosiy komponentlari:Butada shingillar
miqdori; Butada mevalarning miqdori; Novdada shingillar miqdori;Novdada
mevalarning miqdori; Shingilda mevalarning miqdori; Bir mevaning o’rtacha
og’irligi;Bir metrda novdalarning miqdori [ 3.4 – jadval ].
Parmachakning Samarqand viloyati sharoida 2020-yil hosildorlik
shakllanish uchun qulay bo’lib hisoblanadi. Parmachak hosili ko’p marotaba
teriladigan mevalar qatoriga kiradi. (8-10) marotaba 1-2 oy mobaynida terildi
52](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_52.png?v=1)
![Mahsuldorlik parametrlarining barcha belgilari hosildorlik ko’rsatkichini
belgilaydi. Demak, parmachak navlarining hosildorlik strukturasi tahlil
natijalariga ko’ra biz o’rganib, o’zlashtirgan navlardan “Djambo” navining
bo’yini o’rtacha balandligi 150 sm, yon shoxlar soni 13 ta. Bunda o’rtacha
mahsuldorlik 5 kg bir butadan.
“Tornfri” navida o’simlikning bo’yi o’rtacha 100 sm, yon shoxlar soni
3-4 dona, bitta o’simlikdagi mevalar soni esa 51dona, 1 dona mevaning og’irligi
esa 2,5 gramm bo’ldi.[ 3.4-rasm ]
3.3. Parmachak navlarining suv almashinuv hususiyatlari.
Ba'zi o'simliklar biokimyoviy reaksiyalar va fiziologik jarayonlar
darajasida adaptiv qayta qurish natijasida suvsizlanish va qizib ketishga
qarshilik ko'rsatadi. Ushbu zanjirdagi muhim aloqa o'simliklarning suv
almashinuvi [ 64]. Umuman olganda, zavodning suv rejimi holati, ayniqsa uning
faol o'sish davrida mevalarning o'sishi, rivojlanishi, samaradorligi va sifatini
belgilaydi, o'ta qurg'oqchil va issiq davrlar esa suv almashinuvining
ko'rsatkichlariga salbiy ta'sir ko'rsatadi. Bunday sharoitda suvni ushlab turish va
iqtisodiy jihatdan sarflash qobiliyati o'simlikning himoya-adaptiv reaktsiyasi
hisoblanadi. Bu barg to'qimalarining suvni ushlab turish qobiliyatiga ega bo'lib,
barglari va ularning suv tanqisligini ma'lum bir hayot darajasida saqlab qolish
uchun muhimdir
Zonaning iqlimi nisbatan issiq. Umuman olganda, qish qorli, sovuq,
yumshoq, lekin tez-tez o'zgarib turadigan sovuq davrlar va eritmalar bilan
o'zgarib turadi, bu parmachak ekinlarini muzlatishga olib kelmaydi va natijada
hayotiylik va samaradorlikning pasayishi ta’sir etmaydi. Aprel oyida allaqachon
quruq hodisalar bo'lishi mumkin. Yoz oylarida yomg'ir deyarli yog’maydi.
Ko'pincha yog'ingarchilik qisqa muddatli bo’ladi. Mavsumning ikkinchi
yarmida deyarli har yili qurg'oqchilik davri kuzatiladi. Tuproqdagi suv zaxiralari
ko'pincha erishish qiyin bo'lgan darajaga tushadi. Iyul va avgust oylarida havo
harorati +45 0
C ga, tuproqda esa +64 0
C gacha yetishi mumkin. Bunday ekstremal
54](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_54.png?v=1)
![ekologik omillar o'simliklarning holati va samaradorligiga ta'sir qila olmaydi
[17].
Parmachak navlari qora Setin, Tornfri, Agavam pastki barglarning
chekkalari qurib, sarg’ayish paydo bo'ladi. Bundan tashqari, oxirgi namunadagi
barglarning tomirlari orasidagi to'qimalar qizil-jigarrang rangga ega bo'lib,
pishgan mevalar eziladi.
Barcha tikansiz navlarini qurg'oqchilik va issiqlik uchun reaksiyasi
(Tornfri, Smutstem, Black Settin) taxminan bir xil bo'ladi: barg yuzasi, butaning
yuqori bo'g'inida joylashgan meva, quyosh tomoni yoriq shaklida yuqori havo
harorati zarar; barg tomirlar orasidagi meva surgun ba'zi barglarida
to'qimalarning kurtaklar paydo bo'ladi.
Laboratoriya sharoitida barglarning suvsizlanishi natijasida olingan
ma'lumotlar barglardagi suv yo'qotishining dinamikasi turlarning turg'unligiga,
ya'ni uning nisbatan qurg'oqchilik va issiqlikka chidamliligi (termostatdagi
harorat +40 0
C) bilan tavsiflanadi. Jadvalda 1 dan 6 soatlik suvsizlanish uchun
bo'sh navlarning barglari deyarli ikki barobar kam suvni (36,5-40,5 %)
yo'qotadi, chunki ular agavam (67,1%) bilan turli xil suvga chidamlilik
qobiliyatiga ega. Agavam turidagi qurg'oqchilik va issiqlikda gulzorlarni
quritishning sabablaridan biri barglarning salbiy omillariga nisbatan past
qarshilik va past qarshilikni xarakterlovchi past suvni ushlab turish qobiliyatiga
ega bo'lishi mumkin.
40,0 0
C haroratida laboratoriyada barglarning suv yo'qotishlarini
aniqlashda barglardagi o'zgarishlarda barglarning issiqlik qarshiligini baholash
mumkin. 70-100% - bizning tajribamizda, Parmachakning Tornfri navlarida
yuqori harorat 6 soat ta'sir keyin faqat 5%, Agavam navlari uchun 7%. bilan
quritiladi.
Suv tanqisligi va yil davomida barglarning suvga chidamli qobiliyati,
mevalarning pishib etish bosqichida ob-havo sharoiti bilan adaptiv
imkoniyatlarni tavsiflaydi.O'rganilayotgan ekinlarning suv rejimining
parametrlari o'simliklarning yorug'lik rejimiga qarab o'zgaradi
55](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_55.png?v=1)
![Barglarda suvni yuqotish dinamikasi navning so‘lishga chidamligini
ko‘rsatadi yoki uni qurg‘oqchilikga va issiqga chidamligini (termostatdagi
temperatura 40 0
C.
Tikansiz barglarning navlari 6 soat suvsizlikda ikki marotaba kam suvni
sarflaydi, chunki ularning suvni saqlash qobiliyati juda yuqori bo‘ladi.
(tikanlilarga nisbatan).Ayrim paytlarda tikanli parmachakda kurg‘oqchilik va
issiqlik ta’sirida gullari qurib qoladi, bu esa ularni barglarining suvni saqlash
qobiliyati juda past bo‘lashi bilan bog‘langan, muhitning noqulay sharoitiga past
chidamlik ko‘rsatadi .
O‘zbekistonda mevali va rezavor kulturalarni o‘sishi va pishishi paytida
ularga uzoq vaqt mobaynida ta’sir etadigan qurg‘oqchilik va issiqlik ta’sir etadi.
Ayrim o‘simliklarda suvsizlik va issiqlikga chidamlilikga moslashish
biokimyoviy reaksiyalar va fiziologik jarayonlar darajasida olib boriladi [1]. Bu
zanjirda muhim bo‘lib o‘simliklarni suv rejmi hisoblanadi .Parmachak
barglarida suv miqdorini aniqlash 3.6-jadvalva 3.8-rasmda keltirilgan.
3.6-jadval
Parmachak barglaridagi suv miqdori
Parmachak navlari Barglarning ho’l
massasi
gr Bargning
quruq massasi
gr Suv
miqdori
gr
Djambo 0,91 0,25 0,66
Tornfri 0,74 0,18 0,56
O‘simliklarning suv rejimi holati, faol vegetatsiya davrida o‘sish,
rivojlanish, mahsuldorlik va mevalarining sifatini aniqlaydi, ammo ekstremal
qurg‘oqchil va issiq davrlarda suv rejimi ko‘rsatgichlariga salbiy ta’sir etilishi
kuzatilgan.
58](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_58.png?v=1)
![jarayonning zararli yon mahsulotlaridan himoya qiladi. Pigmentlar soni va
ularning nisbati o'simliklarning metabolizmiga sezilarli ta'sir ko’rsatadi va
o'simlik turiga yoki va uning ontogenez fazasiga qarab farq qilishi mumkin[48 ].
Parmachak -bu borada kam o'rganilgan, shuning uchun biz rezavorlarning
rivojlanishi davomida va vegetatsiyasi oxirida bizning sharoitimizda bu
o'simlikning asosiy morfologik guruhlar (Grüner, 2014) vakillari barglarida
xlorofill “a” va “b” va karotenoidlerin sonini aniqlashga qaratdik. Ushbu
fenofazlarning o'tish shartlari kelgusi mavsumda parmachak o'simliklarining
qishlash va ularning samaradorligiga sezilarli ta'sir ko'rsatadi.
Parmachak barglarida xlorofilllarning “a” va “b” soni va har ikki
baholash davrida xlorofill va karotenoidlarning miqdori o’rtasida yuqori
to’g’ridan-to’g’ri bog’liqlik aniqlandi.
3.7-jadval
Parmachak bargidagi pigmentlar miqdori (2020)
Parmachak
navlari Mevalar pishishi boshlanishida Vegetatsiyaning oxirida
Xlorofil-
“a”
mg/g Xlorofil-
“b”
mg/g Karotinoitlar
mg/g Xlorofil-
“a”
mg/g Xlorofil-
“b”
mg/g Karotinoitlar
mg/g
Djambo 1.6 0.8 0.5 1.4 0.7 0.5
Tornfri 1.2 0.6 0.9 1.0 0.5 0.9
Parmachak barglarining pigmentli kompleksining ko‘rsatgichlari meva
pishishi paydila va vegetatsiya oxirida o‘rganildi. Tekshirish ob’ektlari
parmachakning 2 navi hisoblanadi.
61](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_61.png?v=1)
![adaptatsion moslashish imkoniyatlariga ega. Shu tufayli dunyo mamlakatlarida
xozirgi vaqtda bu kulturaning ishlab chiqilishi katta bo‘lib doimo o‘smoqda[68].
O‘simliklarning moslashish darajasi , shu qatorda parmachakda ham,
ma’lum regionni iqlim sharoitiga, domiylik va hosildorlikning sifati ko‘pgina
vaqtlarda barg apparatining holati bilan aniqlanadi, u esa fotosintezni
ta’minlaydigan asosiy organ bulib hisoblanadi.
Bargning asosiy fotosintetik pigmentlariga xlorofill a, b va karotinoidlar
kiradi, ular quyosh energiyasini yutib o‘simliklarni bu jarayonning zararli
mahsulotlaridan himoya qiladi. Pigmentlarning miqdori va ularning sifati
o‘simliklarni metabolizmiga ta’sir etib, turlarga va ontogenez bosqichlariga
bog‘lanib har xil bo‘ladi.Parmachak bu sohada to‘liq o‘rganilmagan kultura
bo‘lib hisoblanadi va shuning uchun bizning maqsadimiz meva pishgan vaqtida
va ayegetatsiya ohirida o‘rganilgan navlarda xlorofill a, b va karotinoidlarni
aniqlashdan iborat edi. Bu fenofazalarni o‘tish sharoiti parmachakning qishni
o‘tqazishiga va uning kelgusi yildagi mahsuldorligiga bog‘langan bo‘ladi.
3.8-jadval
Parmachak navlarida pigmentlar miqdori (2021)
Parmachak navlari Xlorofil “a”
mg/l Xlorofil “b”
mg/l Karatinoid
mg/l
Djambo 2,73 2,824 0,038
Tornfri 2,65 1,869 0,037
2021-yilda barglarning tahlili o‘tqazildi – mayning oxirida ( parmachak
barglarining shakllanganida). Bargdagi pigmentlar miqdori(3.8-jadval) da
ko’rsatilgan.Pigmentlar miqdori meva pishgan paytda va vegetatsiya oxirida
aniqlangan. Spektrospop yordamida barglardan atseton aralashma tayyorlangan,
barglar o‘sayotgan novdaning o‘rtacha qismidan olingan. Iqlim haqidagi
ma’lumotlar meteopostdan olingan. Ma’lumotlar statistik ravishda klassik
63](https://docx.uz/documents/0e20185e-6169-4619-98ac-e83cd83208e1/page_63.png?v=1)
Samarqand viloyati sharoitida parmachakning morfofiziologik xususiyatlari