Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 710.3KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Samarqand viloyati sharoitida trematadoz kasalliklari qo‘zg‘atuvchilarining bioekologiyasi

Купить
Samarqand viloyati sharoitida trematadoz kasalliklari qo‘zg‘atuvchilarining bioekologiyasi MUNDARIJA Kirish 3 Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi 12 Tadqiqot maqsadi va vazifalari 13 Tadqiqotning obyekti va predmeti 14 Tadqiqotning ilmiy yangiligi 14 I BOB ADABIYOT MA’LUMOTLARINING TAHLILI 15 II BOB ASOSIY QISM 2.1 T rematodozlar qo‘zg‘atuvchilarining tavsifi 23 2.2 Trematodozlarning tarqalishiga ta’sir qiluvchi ekologik omillar 43 2.3 F. hepatica ning tarqalishida Lymnaea avlodiga mansub mollyuskalarining epizootik monitoringi 48 III BOB TADQIQOT NATIJALARI BO‘YICHA MULOHAZALAR 3.1 Xususiy tadqiqotlar 53 3.2 Ishning iqtisodiy samaradorligi 63 Xulosa 66 Amaliy takliflar 67 Foydalanilgan manbalar ro‘yxati 68 Ilovalar 76 1 Kirish Hayvonlarning salomatligini va mamlakatimiz hududining sog‘lomligini ta’minlashda yuqori malakali va yuqori iqtisodiy samara beruvchi veterinariya xizmatini tashkil etish hamda uni amalga oshirish muhim ahamiyat kasb etadi. Mamlakatimiz ishlab chiqarish va intellektual salohiyatining yarmidan ko‘pini muayyan tarzda bevosita qishloq xo‘jaligi sohalari tashkil etadi. Qishloq xo‘jalik mahsulotlari mamlakatda valyuta tushumlarining 55 foizidan ortig‘ini ta’minlaydigan muhim eksport manbalaridan biri hisoblanadi. Bu masalaning iqtisodiy jihati. Ijtimoiy sohada esa mamlakatning qishloq joylarida istiqomat qiladigan aholisining katta qismini, butun Respublika aholisining turmush darajasi, uning moddiy farovonligi qishloq xo‘jaligidagi ishlarning holatiga, uni rivojlantirish samaradorligiga bog‘liq. Respublikimiz mintaqasida kechayotgan iqtisodiy isloxotlar asosida yangi mulkchilikda shakllangan tipdagi xo‘jaliklarni yaratish, bu xo‘jaliklarni iqtisodiy va xususiy negizlarini ishlab chiqish shu asosida axolini oziq – ovqatga bo‘lgan extiyojini qondirish katta ahamiyat kasb etadi. Mamlakatimizda 2016-2021-yillarda chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini oshirishning prognoz ko‘rsatkichlariga ko‘ra 2021-yilga kelib qoramollar soni 158000 ming boshga, qo‘y va echkilar 23187 ming bosh, parrandalar soni 92000 ming boshga yyetkaziladi. Chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarish: go‘sht (t/vaznda) – 2500, sut – 13000, baliq – 150, asal - 23,0 ming tonnaga, tuxum - 9600 mln. donaga yetkazilgan Respublika aholisini muntazam ravishda sifatli chorva mahsulotlari bilan ta’minlash veterinariya fani va amaliyotining dolzarb vazifasi bo‘lib turibdi. Qishloq xo‘jaligining barcha sohalari qatori chorvachilikni rivojlantirish, aholini yuqori sifatli chorva mahsulotlari, sanoatni xom ashyo bilan yetarli darajada ta’minlash hozirgi davrning dolzarb talabidir. Sohani rivojlantirishning asosiy omillaridan biri – mustahkam ozuqa bazasini yaratish, chorva mollari zotini yaxshilash, hamda chorvachilik texnologiyasini takomillashtirib borishdan iborat. Shuning bilan bir qatorda chorva mollari orasida uchrab turadigan va 2 katta iqtisodiy zarar yetkazadigan zaharlanish kasalliklari chorvachilikni rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Hozirgi kunda hukumatimiz tomonidan mamlakatimizda chorva hayvonlari bosh sonini ko‘paytirish va mahsuldorligini oshirish, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va ishlab chiqariladigan mahsulotlar sifatini oshirish maqsadida bir qator chora-tadbirlar ishlab chiqilmoqda. hamda 2019-yil 18-martdagi PQ-4243- sonli “Chorvachilik tarmog‘ini yanada rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash chora- tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida chorvachilik rivojlangan davlatlardan naslli mollarni keltirish, ularning nasliy ko‘rsatkichlaridan foydalanib, podani to‘ldirish uchun tanalarni xo‘jaliklarning o‘zida yetishtirish, hayvonlar kasalliklariga qarshi tadbirlar samaradorligini oshirish hamda chorvachilikda epizootik barqarorlik hamda oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligini ta’minlash, tizimda uchrayotgan kamchiliklarni bartaraf etish, veterinariya xizmatlari ko‘rsatishni sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqilishi nazarda tutilgan. Shu bilan birga, bugungi kunda veterinariya sohasida yuksak malakali kadrlar tayyorlash hamda mavjud ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash borasida o‘z yechimini kutayotgan dolzarb muammolar va kamchiliklar saqlanib qolmoqda. Tabiiyki bu borada keltirilgan misol va raqamlar tobora chuqurlashib borayotgan jahon moliyaviy inqirozi ma’lumotimizga ta’sir ko‘rsatmaydi, bizni chetlab o‘tadi degan xulosa chiqarmaslik kerak. Masalani bunday tushinish o‘ta soddalik kechirib bo‘lmas x ato bo‘lur edi. Mamlakatimizda iqtisodiy inqirozni oldini olish chora – tadbirlarini ishlab chiqish bu jiddiy sinovni yengish, hech shubhasiz, ko‘p jihatidan hammamizdan avvalo ma’suliyatimizni teran his qilishimiz hamda imkoniyat va resurslarni ishga solishni talab qiladi. Birinchidan – Korxonalarni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik qayta jihozlashni yanada jadallashtirish zamonaviy moslanuvchan texnodlogiyalarni keng joriy etish. 3 Ikkinchidan – joriy kon’yuktura keskin yomonlashib borayotgan hozirgi sharoitda eksportga mahsulot chiqaradigan korxonalarning tashqi bozorda raqobatbardosh bo‘lishini qo‘llab quvvatlash bo‘yicha aniq chora – tadbirlarni amalga oshirish va eksport salohiyatini oshirish. Uchinchidan – Qat’iy tejamkorlik tizimini joriy etish, ishlab chiqarish xarajatlari va maxsulotlari tannarxini kamaytirishni rag‘batdantirish hisobiga korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish . To‘rtinchidan – elektro energetik tizimini modernizatsiya qilish, energiya istemolini kamaytirish va energius tejashning samarali tizimini joriy etish choralarini amalga oshirish. Beshinchidan – mehnat bozorida talab kamayib borayotgan bir sharoitda, ichki bozorda talabni rag‘batlantirish orqali m aha lliy ishlab chiqarishlarni qo‘llab quvvatlash. Respublikamizda chorvachilik qishloq xo‘jaligining yetakchi s oh alaridan biri bo‘lib, a h olini oziq – ovqatlari bilan ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Prezident tomonidan chorvachilik sohasining rivojlantirish bo‘yicha muhim qarorlarni qabul qilishi, chorvachilik, parrandachilik, baliqchilik, asalarichilikning rivojlantirish hukumat dasturlar i asosida olib borayotganligi tufayli sohada chorva mollari sonining ko‘paytirish ularning nasldorlik va mahsuldorlik sifatlarini ortishi pirovardida iste’mol bozoridagi narx barqarorligini saqlanib qolinadi. Respublikamizda chorvachilik sohasining rivojlantirish asosan uch yo‘nalishda amalga oshirilmoqda. Birinchidan – Shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xo‘jaliklarida chorva mollarini sonini ko‘paytirish maqsadid a qoramol sotib olish mikrokreditlar yaratish, turli tashkilotlar qoshida qoramolchilik, parrandachilik va asalarichilik yordamchi xo‘jaliklarni tashkil etish. Ikkinchidan – chorvachilikda nasldorchilik ishlarini yaxshilash maqsadida chetdan naslli mollar keltirish, zooveterinariya punktlari sonini ko‘paytirish orqali servis xizmatlarini yanada oshirish. 4 Uchinchidan – ozuqa bazasini yaxshilash uchun mavjud ozuqa ekinlari maydonlaridan unumli foydalanish. A h oli va fermer xo‘jaliklariga om u xta yem va boshqa ozuqa mahsulotlarini maxsus shaxobchalar orqali yetkazib berish. Respublikamiz chorvachiligini veterinariya maqsadlari uchun ishlatiladigan doridarmonlar bilan ta’minlash ishlarini 670 ta ferma va xususiy veterinariya aptekalari bajarmoqda. Ular tomonidan 740 dan ortiq, jami 3,5 mlrd so‘mlik veterinariya dori – darmonlarisotilgan. Bundan tashqari aholi qaramg‘ida chorva mollari sonini ko‘paytirish va aholi banligini oshirish maqsadida so‘ngi 4 yilda chetdan qora mollar sotib olish uchun 125,6 mlrd so‘m miqdorda mikrokreditlar ajratiladi. Parrandachilik fermer xo‘jaliklari soni oxirgi 3 yilda 370 taga oshib jami soni 677 taga etkazildi. Respublikamizda agrar soxaning yetakchi tarmoqlaridan biri chorvachilikda ham amalga oshirilayotgan tub isloxatlar natijasida chorva mollarining bosh soni yildan –yilga ko‘payib, mahsuldorligi oshib bormoqda. Bu borada chorva mollarining kasalliklarini oldini olishga qaratilgan, jumladan, erta diagnostika qilish, davolash va oldini olish chora –tadbirlarni ishlab chiqish bo‘yicha keng qamrovli chora –tadbirlar amalga oshirilmoqda Eng muhimi bu muammoning siyosiy jihatidir. Bugun biz shuni tobora chuqur anglab yetib bormoqdamiz, jamiyatimizning umuman yangilanishi, demokratik jarayonlarining rivojlanishi va ko‘p jihatdan qishloq xo‘jaligida islohotlar nechog‘li samarali kechayotgani, qishloq hayotining barcha jabhalarida qanchalik chuqur kirib borayotgani bilan bog‘liq. Bu vazifalarni hal qilish uchun nafaqat amaliyot, balki fan oldida katta vazifalar turibdi. Respublikamizda agrar soxani yetakchi tarmoqlardan biri bo‘lgan chorvachilikni rivojlantirish uchun O‘zbekiston Respublikasi va hukumati tomonidan muxim qarorlar qabul qilindi. Respublikamiz Prezidenti va hukumati tomonidan har doim qishloq xo‘jaligini rivojlantirishga katta ahamiyat bermoqda, respublika aholisini chorva mahsulotlariga bo‘lgan ehtiyojini qondirish maqsadida, 5 chorvachilikning barcha sohalarini rivojlantirish maqsadga muvofiq deb hisoblaydilar. O‘zbekiston Respublikasi prezidentining 2018 -yil 8 -maydagi PQ-3703 sonli qarori Samarqand veterinariya meditsinasi institutini tashkil etish to‘g‘risida bo‘ldi qisqa vatq ichida sohaga alohida e’tibor qaratilib 2022-yil 31-martdagi PQ- 187 sonli prezidenting qarorini imzolandi. Ushbu qarorda Samarqand veterinariya meditsinasi instituti negizida Samarqand davlat veterinariya meditsinasi,chorvachilik va biotexnologiyalar universiteti tashkil etilishi talaba yoshlarning bilim salohiyatini oshirish maqsadida chet mamlakatlarda malaka oshirib kelishlari, oquv dasturlarida ishtirok etishlari uchun ko‘plab bjudet mablag‘lari ajratilishi, innovatsion hamda amaliy loyihalar sonini oshirish uchun tegishli choralar ko‘rilayotganligi albatta qishloq xo‘jaligi sohasi yaqin kelajakda tubdan takomillashgan holatga kelishiga zamin hisoblanadi. 2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini rivojlantirishning beshta ustuvor yo‘nalishi bo‘yicha Harakatlar strategiyasida nazarda tutilgan islohatlar doirasida yuqori malakali, chuqur nazariy bilim va amaliy ko‘nikmalarga ega bo‘lgan kadrlarni tayyorlash borasida bir qator tizimli chora-tadbirlar amalga oshirildi. O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 29- yanvardagi PQ-4576- son qarorida chorvachilik tarmog‘ini jadal rivojlantirish, zamonaviy va innovatsion uslublarini joriy etish, mahsulotlar ishlab chiqarish hajmini oshirish va turlarini kengaytirish, shuningdek, aholini mahalliy sharoitda ishlab chiqarilgan sifatli va arzon chorva mahsulotlari bilan uzluksiz ta’minlash hamda chorvachilikka ixtisoslashtirilgan korxonalarni davlat tomonidan qo‘llab quvvatlash maqsadlari aks ettirilgan. Shuningdek, O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoev Miromonovichning Oliy majlisiga murojaatnomasida mamlakatimizni ijtimoiy-iqtisodiy taraqqiyot darajasi bo‘yicha rivojlangan davlatlar qatoriga qo‘shish borasidagi eng muhim yo‘nalishlar qatorida qishloq va suv xo‘jaligini boshqarish tizimini isloh qilish, yer va suv resurslaridan oqilona foydalanish borasidagi ilg‘or texnologiyalarni 6 joriy etish, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash bilan bog‘liq murakkab masalalarning bugungi holati va barqaror yechimiga erishish bo‘yicha dolzarb vazifalarga alohida ahamiyat qaratildi. Prezidentimizning 2021-yil 3-martdagi "Chorvachilik tarmoqlarini davlat tomonidan yanada qo‘llab-quvvatlashga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida"gi PQ-5017-sonli Qarorida 2021-yil 1-yanvardan 2024-yil 1-yanvargacha naslchilik sub’ektlari uchun ularning asosiy faoliyat turi bo‘yicha foyda solig‘i (tijorat banklarida joylashtirilgan mablag‘lardan olingan foizlardan tashqari), mol-mulk solig‘i, yer solig‘i va suv resurslaridan foydalanganlik uchun soliq stavkasi 50 foiz miqdorida qo‘llaniladi. Shuningdek, parrandachilik va baliqchilik xo‘jaliklariga: o‘zi ishlab chiqargan tuxum, parranda go‘shti va baliq mahsulotlarini sotish uchun dehqon bozorlari va aholi gavjum hududlardan o‘rnatilgan tartibda doimiy savdo joylari (nuqtalari); har bir dehqon bozorida hamda shahar (tuman)dagi aholi gavjum joylarda kamida 2 tadan yengil konstruksiya asosida parranda va baliq mahsulotlari sotishga mo‘ljallangan savdo do‘konlarini qurish uchun joy ajratishi ko‘zda tutilgan. Veterinariya sohasida davlat boshqaruvi tizimini tubdan takomillashtirish, hayvonlarning sog‘lig‘ini saqlash bo‘yicha samarali ishlarni tashkil etish, davlat veterinariya nazoratini kuchaytirish va veterinariya xizmatii sifatini oshirish, epizootik osoyishtalikni va oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligini ta’minlash, ichki va tashqi bozorlarda talab yuqori bo‘lgan raqobatbardosh va kelib chiqishi hayvonotga mansub mahsulotlarni ishlab chiqarish uchun qulay shart – sharoitlar yaratish, veterinariya xizmati tizimini yanada rivojlantirish maqsadida Davlat veterinariya qo‘mitasi tashkil etilgan. Mamlakatimizda 2016-2021-yillarda chorvachilik mahsulotlari ishlab chiqarish hajmini oshirishning prognoz ko‘rsatkichlariga ko‘ra 2021-yilga kelib qoramollar soni 158000 ming boshga, qo‘y va echkilar 23187 ming bosh, parrandalar soni 92000 ming boshga yyetkaziladi. Chorvachilik 7 mahsulotlari ishlab chiqarish: go‘sht (t/vaznda) – 2500, sut – 13000, baliq – 150, asal - 23,0 ming tonnaga, tuxum - 9600 mln. donaga yetkazilgan Respublika aholisini muntazam ravishda sifatli chorva mahsulotlari bilan ta’minlash veterinariya fani va amaliyotining dolzarb vazifasi bo‘lib turibdi. Qishloq xo‘jaligining barcha sohalari qatori chorvachilikni rivojlantirish, aholini yuqori sifatli chorva mahsulotlari, sanoatni xom ashyo bilan yetarli darajada ta’minlash hozirgi davrning dolzarb talabidir. Sohani rivojlantirishning asosiy omillaridan biri – mustahkam ozuqa bazasini yaratish, chorva mollari zotini yaxshilash, hamda chorvachilik texnologiyasini takomillashtirib borishdan iborat. Shuning bilan bir qatorda chorva mollari orasida uchrab turadigan va katta iqtisodiy zarar yetkazadigan zaharlanish kasalliklari chorvachilikni rivojlanishiga to‘sqinlik qilmoqda. Hozirgi kunda hukumatimiz tomonidan mamlakatimizda chorva hayvonlari bosh sonini ko‘paytirish va mahsuldorligini oshirish, oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash va ishlab chiqariladigan mahsulotlar sifatini oshirish maqsadida bir qator chora-tadbirlar ishlab chiqilmoqda. hamda 2019-yil 18- martdagi PQ-4243-sonli “Chorvachilik tarmog‘ini yanada rivojlantirish va qo‘llab-quvvatlash chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarorida chorvachilik rivojlangan davlatlardan naslli mollarni keltirish, ularning nasliy ko‘rsatkichlaridan foydalanib, podani to‘ldirish uchun tanalarni xo‘jaliklarning o‘zida yetishtirish, hayvonlar kasalliklariga qarshi tadbirlar samaradorligini oshirish hamda chorvachilikda epizootik barqarorlik hamda oziq-ovqat mahsulotlari xavfsizligini ta’minlash, tizimda uchrayotgan kamchiliklarni bartaraf etish, veterinariya xizmatlari ko‘rsatishni sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqilishi nazarda tutilgan. Shu bilan birga, bugungi kunda veterinariya sohasida yuksak malakali kadrlar tayyorlash hamda mavjud ta’lim muassasalarining moddiy-texnik bazasini mustahkamlash borasida o‘z yechimini kutayotgan dolzarb muammolar va kamchiliklar saqlanib qolmoqda. 8 Tabiiyki bu borada keltirilgan misol va raqamlar tobora chuqurlashib borayotgan jahon moliyaviy inqirozi ma’lumotimizga ta’sir ko‘rsatmaydi, bizni chetlab o‘tadi degan xulosa chiqarmaslik kerak. Masalani bunday tushinish o‘ta soddalik kechirib bo‘lmas x ato bo‘lur edi. Mamlakatimizda iqtisodiy inqirozni oldini olish chora – tadbirlarini ishlab chiqish bu jiddiy sinovni yengish, hech shubhasiz, ko‘p jihatidan hammamizdan avvalo ma’suliyatimizni teran his qilishimiz hamda imkoniyat va resurslarni ishga solishni talab qiladi. Birinchidan – Korxonalarni modernizatsiya qilish, texnik va texnologik qayta jihozlashni yanada jadallashtirish zamonaviy moslanuvchan texnodlogiyalarni keng joriy etish. Ikkinchidan – joriy kon’yuktura keskin yomonlashib borayotgan hozirgi sharoitda eksportga mahsulot chiqaradigan korxonalarning tashqi bozorda raqobatbardosh bo‘lishini qo‘llab quvvatlash bo‘yicha aniq chora – tadbirlarni amalga oshirish va eksport salohiyatini oshirish. Uchinchidan – Qat’iy tejamkorlik tizimini joriy etish, ishlab chiqarish xarajatlari va maxsulotlari tannarxini kamaytirishni rag‘batdantirish hisobiga korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish . To‘rtinchidan – elektro energetik tizimini modernizatsiya qilish, energiya istemolini kamaytirish va energius tejashning samarali tizimini joriy etish choralarini amalga oshirish. Beshinchidan – mehnat bozorida talab kamayib borayotgan bir sharoitda, ichki bozorda talabni rag‘batlantirish orqali m aha lliy ishlab chiqarishlarni qo‘llab quvvatlash. Respublikamizda chorvachilik qishloq xo‘jaligining yetakchi s oh alaridan biri bo‘lib, a h olini oziq – ovqatlari bilan ta’minlashda muhim o‘rin tutadi. Prezident tomonidan chorvachilik sohasining rivojlantirish bo‘yicha muhim qarorlarni qabul qilishi, chorvachilik, parrandachilik, baliqchilik, asalarichilikning rivojlantirish hukumat dasturlar i asosida olib borayotganligi tufayli sohada chorva mollari sonining ko‘paytirish ularning nasldorlik va mahsuldorlik sifatlarini ortishi pirovardida iste’mol bozoridagi narx barqarorligini saqlanib qolinadi. 9 Respublikamizda chorvachilik sohasining rivojlantirish asosan uch yo‘nalishda amalga oshirilmoqda. Birinchidan – Shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xo‘jaliklarida chorva mollarini sonini ko‘paytirish maqsadid a qoramol sotib olish mikrokreditlar yaratish, turli tashkilotlar qoshida qoramolchilik, parrandachilik va asalarichilik yordamchi xo‘jaliklarni tashkil etish. Ikkinchidan – chorvachilikda nasldorchilik ishlarini yaxshilash maqsadida chetdan naslli mollar keltirish, zooveterinariya punktlari sonini ko‘paytirish orqali servis xizmatlarini yanada oshirish. Uchinchidan – ozuqa bazasini yaxshilash uchun mavjud ozuqa ekinlari maydonlaridan unumli foydalanish. A h oli va fermer xo‘jaliklariga om u xta yem va boshqa ozuqa mahsulotlarini maxsus shaxobchalar orqali yetkazib berish. Respublikamiz chorvachiligini veterinariya maqsadlari uchun ishlatiladigan doridarmonlar bilan ta’minlash ishlarini 670 ta ferma va xususiy veterinariya aptekalari bajarmoqda. Ular tomonidan 740 dan ortiq, jami 3,5 mlrd so‘mlik veterinariya dori – darmonlarisotilgan. Bundan tashqari aholi qaramg‘ida chorva mollari sonini ko‘paytirish va aholi banligini oshirish maqsadida so‘ngi 4 yilda chetdan qora mollar sotib olish uchun 125,6 mlrd so‘m miqdorda mikrokreditlar ajratiladi. Parrandachilik fermer xo‘jaliklari soni oxirgi 3 yilda 370 taga oshib jami soni 677 taga etkazildi. 10 Mavzuning dolzarbligi. Genetik jihatdan har xil organizmlarning birga yashab, ulardan biri (parazit)ni ikkinchisi (xo‘jayin)dan yashash muhiti va ozuqalanish manbai sifatida foydalanishiga va unga zarar keltirib kasallik qo‘zg‘atishiga parazitizm deb yuritiladi. Parazitizm erda hayotning paydo bo‘lishi bilan tezda yuzaga kelgan va hozirgi paytda u tabiatda juda keng tarqalgan. Hayvonot dunyosining deyarli barcha tiplari orasida parazit turlar mavjud. Ayrim hayvonlar tipining bir yoki bir necha sinflari nuqul parazitlardan iborat. 1,5 mln. dan ortiq turlarga ega bo‘lgan hayvonot dunyosining qariyib 5,0% ni parazit organizmlar tashkil qiladi Eng sodda hayvonlar tipining trematodalar sinfining (5000 ga yaqin tur) barchasi parazitlik yo‘li bilan hayot kechiradi. Ushbu turlarning qariyib yarmi baliqlarning, qolganlariesa boshqa umurtqali hayvonlarning paraziti bo‘lib hisoblanadi. Qushlar, sutemizuvchilar, shu jumladan, qishloq xo‘jalik hayvonlarida trematodalarning 5000ga yaqin turi parazitlik qiladi va ularda har xil trematodoz kasalliklarini chaqiradi. Odamlar organizmida ularning 30 dan ortiq turi yashaydi. Ayrim trematodalar bilan ham odamlar, ham qishloq xo‘jalik hayvonlari zararlanadi.Parazitlarning barcha taraqqiyot davrlari kechadigan organizmlar ularning xo‘jayinlari bo‘lib hisoblanadi. Parazitlarning xo‘jayinlari esa definitiv ya’ni asosiy, oraliq, qo‘shimcha (ikkinchi oraliq) xo‘jayinlarga ajratiladi. Definitiv xo‘jayin organizmida unga yuqqan parazitlar jinsiy tomondan voyaga etadi, jinsiy yo‘l bilan ko‘payadi va hayotining oxirigacha yashaydi . Oraliq xo‘jayin organizmida parazitlarining lichinkalik taraqqiyoti kechadi. Qaysi parazitlarning lichinkalik taraqqiyoti ekzogen sharoitda ya’ni boshqa tirik organizmlaning ishtirokisiz kechsa bunday parazitlar bir xo‘jayinli deb yuritiladi. Demak, bunday organizmlarning faqat voyaga etgan shakllarigina parazitlik yo‘liga o‘tgan.Ikki xo‘jayinli parazitlarning lichinkalik taraqqiyoti boshqa xo‘jayin organizmida kechadi. Agarda biror bir parazitning lichinkalik taraqqiyot bosqichlari bitta oraliq xo‘jayin davrida tugallanmasa va lichinkalar definitiv xo‘jayin uchun yuqumli holga kelolmasa, uning lichinkalik rivojlanishi 11 ikkinchi, yoki qo‘shimcha oraliq xo‘jayinda davom etadi. Bunday parazitlar uya xo‘jayinli deb yuritiladi. Tabiatda to‘rt xo‘jayinli parazitlar ham mavjud. Bunday parzitlar o‘zlarining taraqqiyotida definitiv xo‘jaynidan tashqari uchta oraliq xo‘jayinga eg a . Parazitlar orasida trematodalar ikki, uch hatto to‘rt xo‘jayin ishtirokida rivojlanadi . Parazitlarning rivojlanishi uchun eng qulay imkoniyat yaratuvchi organizmlar oraliq xo‘jayinlar hisoblanadi. Bunday xo‘jayinlarda yuqqan parazitlarning ko‘pchiligi rivojlana oladi, tez o‘sadi va juda ko‘p avlod qoldiriladi. Talaygina parazitlarning definitiv xo‘jayinlari doirasi juda keng. Masalan, trematodalar, sestodlar uchun barcha umurtqalilar – baliqlar, amfibiyalar, reptiliyalar, qushlar, sut emizuvchilar asosiy xo‘jayin bo‘lib hisoblanadi. Aynan bir hududda invazion kasalliklarning sodir bo‘lishi uchun kasallikka moyil bo‘lgan hayvonlar, kasallikning qo‘zg‘atuvchisi va uning rivojlanishi, tarqalishi, yuqishi uchun tashqi muhitning biotik va abiotik omillari mavjud bo‘lishi kerak. Biotik omillarga kasallikka chalinuvchi organizmlardan tashqari parazitning rivojlanishi, tarqalishi uchun zarur bo‘lgan oraliq xo‘jayinlar (umumrtqasiz va umurtqali hayvonlar) ham kiradi. Keltirib o‘tilgan ma’lumotlarga qo‘shimcha ravishda bugungi kunda parazitar kasalliklar soni yildan yilga ortib borayotganligi, ayniqsa Trematadozlar sinfining salmog‘i yuqori ekanligi hamda ushbu kasalliklarning aholi o‘rtasida ham keng tarqalayotganligi pirovardida iqtisodiy zarar Yuqoridagilarni hisobga olgan holda Trematadozlarni kelib chiqishida ishtirok etuvchi oraliq xo‘jayinlarni biologiyasini, yil fasllariga bog‘liq ravishda biogetsinozlarda oraliq xo‘jayinlar populatsiyasi dinamikasini tadqiq etish va buning pirovardida kasallik zanjirini uzush muhim sanaladi. Ishning maqsad va vazifalari Noqulay ekologik omillarning qishloq xo‘jalik hayvonlarining trematodozlariga ta’sirini o‘rganish, Samarqand viloyati sharoitida trematadoz kasalliklari qo‘zg‘atuvchilarining oraliq xo‘jayinlarining bioekologiyasini kengroq o‘rganish va pirovardda kasallik zanjirini uzish va kasallik kelib chiqishini oldini olish. Tadqiqot ishlari Samarqand viloyati Payariq, Pastdarg‘om, Oqdaryo va Kattaqo‘rg‘on tumanlari sug‘oriladigan yerlar va 12 yaylovlarda hayvonlar sug‘oriladigan suv havzalari atroflarida Proformica avlodiga mansub chumolilarni, chuchuk suv mollyuskalarini maxsus idishlarga yig‘ish, ularni labaratoriyada yorib ko‘rib tekshirish ,turli haroratlarda ular faoliyatini kuzatish va xulosalar olishdab iborat Ishning amaliy ahamiyati. Samarqand viloyatining sug‘oriladigan tog‘ oldi va tog‘ hududlarida boqiladigan chorva hayvonlariga trematadoz kasalliklari bilan zararlanish yo‘llarini o‘rganish pirovardida parazitar kasalliklarni uchrash dinamikasini kamaytirish Tadqiqot obekti: Tadqiqotning obyekti- Samarqand viloyatining Oqdaryo, Pastdarg‘om va Payariq tumanlari hamda Samarqand davlat veterinariya meditsinasi, chorvachilik va biotexnologiyasi universiteti “Parazitologiya va veterinariya ishini tashkil etish” kafedrasining Zooparazitologya laboratoriyasi. Tadqiqot predmeti: Chuchuk suv molyuskalari hamda Proformica avlodiga mansub chumolilar Tadqiqot usullari . Izlanishlarda morfologik, epizootologik, klinik, malakologik, gelmintologik, patologoanatomik va statistik usullardan foydalanildi. Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: turli yoshdagi chorva hayvonlarida fassiolyoz, dikroselioz va kechishi, tarqalishi yilning fasllariga, bioekologik omillarga va hududning geografik-iqlim sharoitiga bevosita bog‘liqligi, epizootologik holati va mavsumiy dinamikasi aniqlangan; Dissertasiyaning tuzilishi va hajmi . Dissertasiya kirish, 3 ta bob.xulosa, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati va ilovalardan tashkil topgan. Dissertasiyaning hajmi ___ betni tashkil etadi. 13 I-BOB. ADABIYOT MA’LUMOTLARINING TAHLILI Samarqand viloyati ko‘p yillardan b uyon fassiolyozga juda ham nosog‘lom hudud hisoblanadi . Ushbu viloyat respublikamizning markaziy qismida joylashgan bo‘lib, u Janubiy tomondan Qashqadoryo viloyati, Sharqiy janubiy tomondan Tojikiston Respublikasi bilan, Sharq tomondan Jizzax viloyati bilan, G‘arbiy tomondan Navoiy viloyati bilan chegara doshdir . Uning hududidan Tojikistonning Panjakent tumanidan boshlanib Buxoro viloyatida tugallanuvchi Zarafshon daryosi o‘tadi, u o‘z navbatida Oqdaryo va Qoradaryo daryolariga ajraladi. Fassiolyoz qo‘zg‘atuvchisining kuchli patogenli xususiyati, ayniqsa uning preimaginalli davrida hayvonlar jigarining parenximasini va undagi qon tomirlarning yaralanishi va shu tufayli o‘lim holatlarini olib kelishi dunyo masshtabida, ayniqsa sobiq Ittifoqda juda ko‘plab tadqiqotchilar uni har tomonlama o‘rganishga e’tibor qaratdi. Shu tufayli fassiolyozning epizootologiyasi uning qo‘zg‘atuvchilarining biologiyasini, ekologiyasini, patogenezini, klinik belgilarini, immunitetini, diagnostikasini o‘rganish va unga qarshi antgelmintiklar ishlab chiqarish, kurash choralarini takomillashtirish masalalari bo‘yicha akademik K.I.Skryabinning va prof. R.S.Shulsning bir necha yirik tomli asarlari, prof. N.V.Demidov, akademik Dj.A.Azimov, professor Sh.Azimovning akademik I.X.Irgashevning, akademik M.V.Yakubovskiy, prof. E.B.Shakarboev, prof. B.S.Salimov va boshqalarning monografiyalari, professorlar E.A.Davtyan, G.A.Grigoryan, Ya.D.Gadjiev, A.M.Sazanovlarning, M.A.Babyanskas, A.A.Vaskilev, V.V.Goroxov va boshqalarning dissertatsiya ishlari, yirik nazariy ilmiy maqolalari, amaliy tavsiyalari yaratilgan . Trematodalar quruqlikda va suvda (ikkilamchi suv hayvonlari) yashovchi barcha sut emizuvchilarda uchraydi. O‘txo‘r sut emizuvchilarda, jumladan kavsh qaytaruvchi uy va yovvoyi hayvonlarda trematodalarning Fasciolidae , Dicrocoeliidae, Paramphistomatidae, Gastrothylacidae, Brachylaemidae , Schistosomatidae oilalarining bir necha vakillari parazitlik qiladi va ular og‘ir kechadigan turli trematodozlar kasalliklarini keltirib chiqaradi . [22; 8-9-b.]. 14 O‘zbekistonning 9 viloyati va Qoraqalpog‘iston Respublikasi sharoitida qoramollar fassiolyozining epizootologik xususiyatlari 15 yil davomida Sh.A.Azimov tomonidan o‘rganib chiqildi. Muallifning yozishicha 1961-1969 yillardagi Respublika go‘sht kombinatlarida so‘yilgan qoramollar bo‘yicha berilgan rasmiy ma’lumotlarga ko‘ra fassiolyozga Qoraqalpog‘iston Respublikasi, Xorazm, Samarqand va Surxondaryo viloyatlari eng nosog‘lom hisoblangan. Jumladan go‘sht mahsuloti uchun so‘yilgan qoramollarning O‘zbekiston bo‘yicha fassiolyoz bilan o‘rtacha zararlanishi 6,1-70,3 foizni, qo‘ylarni esa 2,81-45,1 foiz invaziyalanganligi qayd etilgan . Uning ikki tur qo‘zg‘atuvchisi - Fasciola hepatica va Fasciola gigantica bilan insonni zararlanishi juda ko‘p davlatlar hududida kuzatilib kelinmoqda. O‘zbekiston hududida F.hepatica va F.gigantica trematodalari keng tarqalgan. Ular orasida F.hepatica k osmopolit tur trematodasi bo‘lib hisoblanadi. F.gigantica esa iqlimi issiq mamlakatlarda tarqalgan. Jumladan ushbu trematoda Markaziy Osiyo davlatlari, Armaniston, Gruziya, Azarboyjon davlatlari hududida, Afrika qit’asida, arab davlatlarida, Vetnamda, Gavay orollarida uchraydi [19; 15-b.]. O‘zbekiston sharoitida fassiolyoz qo‘zg‘atuvchisi F.hepatica ni ilk bor aniqlash tabiatshunos olim A.P.Fedchenko tomonidan 1868-1871-yillarda Zarafshon vohasida olib borilgan. Uning yig‘ma kolleksiyasida ushbu tur trematoda juda kam miqdorda qo‘ylar jigarida topilgan. Shundan so‘ng uzoq yillar o‘tgach 1933-yilda V.S.Ershov tomonidan qo‘ylarni F.hepatica bilan juda kam miqdorda zararlanishi aniqlangan [ 10; 79-85-b. ]. Samarqand qishloq xo‘jalik instituti professori N.V.Badanin 1949-1957 yillarga kelib Samarqand viloyati qo‘ylarini 42 foizini ushbu trematoda bilan invaziyalanishini aytib o‘tgan [ 4; 5-20-b. ]. 1951-1953 yillar Samarqand viloyatinig Narpay tumani sharoitida qo‘ylar fassiolyozining epizootologik xususiyatlari maxsus o‘rganilgan. Unda 217 bosh o‘lgan va majburiy ravishda so‘yilgan qo‘ylarning jigari to‘liq gelmintologik yorish usulida tekshirilganda ularning 35,0 foizi fassiolyozga chalinganligi, har bir qo‘y jigarida o‘rtacha 46,6 nusxadan fassiolalarning parazitlik qilishi aniqlangan. 15 Jami topilgan fassiolalarning 99,6 foizini F.hepatica , 0,4 foizini F. gigantica tashkil qilgan. So‘nggi tur fassiola faqat bir qo‘yda uchragan. Qo‘ylarning fassiolyozga chalinishida mavsumiy o‘zgarishlar deyarli kuzatilmagan va har bir mavsumda uning invaziya ekstensivligi 31,2-36,4 foizni tashkil qilgan. Ammo invaziyaning intensivlik darajasi har bir zararlangan qo‘y boshiga qishda eng kam ko‘rsatkich (26,0 nusxa) ni tashkil qilgan bo‘lsa, u bahorda ikki martta oshib, yozda maksimal darajaga ko‘tarilgan va 57,7 nusxa fassiolaga teng bo‘lgan. Kuzda fassiolalarning invaziya intensivligini keskin kamayib ketishi qayd qilingan. Tadqiqotlarning natijalariga ko‘ra muallif Narpay tumanida qo‘ylarning aprel, may, iyun oylarida fassiolalar bilan zararlanmasligini, qish va bahor oylarida yoshini yashagan fassiolalarni o‘z-o‘zidan qo‘ylar organizmidan ajralib chiqishini aytib o‘tgan [32; 169-177-b.]. Qoramollar fassiolyozining epizootologik xususiyatlari ilk bor A.N.Nazarov tomonidan Samarqand viloyatining Urgut, Xatirchi (tog‘oldi-tog‘ hudud) va Payariq (sug‘oriladigan hudud) tumanlarida 1962-1966 yillarda rejali ravishda o‘rganib chiqilgan. Muallifning tadqiqotlari bo‘yicha o‘sha davrda qoramollarning fassiolyozga chalinishi O‘zbekistonning barcha viloyatlari va Qoraqolpog‘iston Respublikasining veterinariya hisobotlarida o‘z aksini topgan. Endilikda esa fassiolyoz va boshqa barcha gelmintozlarning juda ko‘pchiligi veterinariya hisobotlarida ko‘rsatilmaydi. Muallif tumanlar bo‘yicha 530 bosh qoramollarning jigarlarini to‘liq gelmintologik yorish yo‘li bilan tekshirganida fassiolyoz qo‘zg‘atuvchisi ularning 59,8 foizida topilgan. O‘rtacha invaziya intensivlik 42,5 nusxa fassiolalarga to‘g‘ri kelgan, ularning atiga 9,8 foizi F.giganticaga to‘g‘ri kelgan. Har ikkala hududda bir yoshgacha bo‘lgan buzoqlarni o‘rtacha 70,4 foiz, ikki yoshdagilarni 66,2 foiz, katta yoshdagilarni 57,9 foiz fassiolyozga chalinganligi kuzatilgan. Fassiolyoz hayvonlar yoshiga ko‘ra sug‘orilgan hududda tog‘oldi-tog‘ hududiga nisbatan biroz yuqoriroq bo‘lgan. Voyaga еtmagan fassiolalar yil bo‘yi kuzatilgan. Joriy yilda tug‘ilgan buzoqlarning tezak namunalarida fassiola tuxumlari sug‘oriladigan hududda iyun oyidan, tog‘oldi-tog‘ hududida iyul oyidan boshlab topilgan [2; 17-19-b.,3; 15-16-b.]. 16 Tog‘oldi – tog‘ hududda qoramollarni o‘rtacha 64,5 foiz fassiolyozga chalinganligi, uning invaziya intensivligini o‘rtacha 42 nusxa parazitga to‘g‘ri kelishi aniqlangan. Qo‘ylarda bu ko‘rsatgich biroz past. Bir yoshgacha bo‘lgan buzoqlarda fassiolyozning invaziya intensivligi 62,5 foiz, bir yoshdan 2 yoshgacha bo‘lgan hayvonlarda 71,1 foiz, katta yoshdagi qoramollarda 62,8 foizga teng bo‘lgan. O‘rtacha invaziya intensivligi bir yoshdagi qoramollarda 33,6 ikki yoshdagilarida 42,2 katta yoshdagilarida ham shuncha (42 nusxa) parazitni tashkil qilgan. Ushbu hududda barcha yoshdagi qoramollarning fassiolyozga chalinishi qishda yuqori, ammo bir va ikki yoshdagi hayvonlarda uning ko‘rsatgichi kuzda yuqori darajada. Buzoqlarni tog‘oldi-tog‘ hududda ilk bor 3-4 oyligida fassiolyoz bilan zararlanishi kuzatilgan. Sug‘oriladigan hududda tog‘oldi-tog‘ hududdagiga nisbatan qoramollarda fassiolyozning yosh shakllari ko‘proq uchraydi, ular soni avgust-dekabr oylarida kamayadi [6; 15-16-b.]. Samarqand viloyatining qoramollar fassiolyozining epizootologik xususiyatini o‘rganishda Z.A.Azimov ushbu hayvonni o‘rtacha Samarqand viloyatida 43,7 foiz invaziyalanganligini aniqlagan. Samarqand viloyatida o‘rtacha invaziya intensivlik 95,5 nusxa fassiolaga teng bo‘lgan, ularning ¾ qismini F.gigantica tashkil qilgan. Oqdaryo tumanida topilgan fassiolalarning 66,0 foizini, Bulung‘ur tumanida 53,7 foizini, Jomboy tumanida 34,2 foizini, Payariq tumanida 75,4 foizini, Ishtixon tumanida 91,1 foizini, Narpay tumanida 71,3 foizini, Paxtachi tumanida 64,2 foizini, Samarqand tumanida 12,3 foizini, Urgut tumanida 7,3 foizni F.gigantica tashkil qilgan. Shunday qilib, Kattaqo‘rg‘on, Ishtixon, Payariq, Narpay, Oqdaryo, Paxtachi tumanlarida fassiolaning asosiy qo‘zg‘atuvchisi F.gigantica hisoblangan [1; 18-b.]. A.A.Nurillayevning fikr lariga qaraganda (1991) Samarqand viloyatida qoramollarni fassiolalar bilan zararlanishi 23,6 foizni, invaziya intensivligi o‘rtacha 49,5 nusxa fassiolaga to‘g‘ri kelgan. Jami topilgan 2237 nusxa fassiolalarning 67,8 foizini F.gigantica , 32,2 foizini F.hepatica tashkil qilgan. Ushbu raqamlar viloyatning Jomboy, Samarqand, Oqdaryo, Ishtixon, 17 Kattaqo‘rg‘on, Pastdarg‘om va Paxtachi tumanlarining qoramollariga tegishlidir. F.gigantica bilan eng ko‘p zararlanish Ishtixon tumanida kuzatilgan [15; 161-b.]. Samarqand viloyatining bir qancha tumanlaridagi aholi qo‘lidagi qo‘ylar ustidagi kuzatishlarida Kattaqo‘rg‘on tumanida fassiolyoz 83,3 foizni dikrotselioz 75,0 foizni tashkil qilgan bo‘lib, Ishtixon, Payariq, Oqdaryo tumanlarida olib borilgan kuzatishlarda qo‘ylar 100,0 foiz fassiolyoz va dikrotseliozga chalinganligi qayd etilgan [18; 116-b.] Samarqand viloyatining Urgut va Tayloq tumanlarida 2004-2005-yillar davomida B.Xoshimov va B.Salimovlarning olib borgan tadqiqot natijalari shundan darak beradiki, to‘liq gelmintologik yorish usulida tekshirilgan 62 bosh turli yoshdagi qoramollarning 53 tasi (85,5 foiz) jigar trematodozlari bilan zararlanganligi aniqlangan. Shulardan 47 bosh qoramolni (75,8 foiz) bir vaqtning o‘zida aralash jigar trematodoz kasalliklari fassiolyoz va dikrotselioz bilan zararlanganligi, 4 boshida esa fassiolyozni, 2 boshida dikrotseliozni toza holda bo‘lishi kuzatilgan. Shunday qilib bunday kasalliklar alohida tahlil qilinganda ushbu tumanlarda qoramollarni fassiolyozga chalinishi 82,2 foizni, dikrotseliozga esa 79,0 foizni tashkil qilgan [41; 130-b.]. Hozirgi vaqtda fassiolagenli o‘choqlar Samarqand viloyatining Kattaqo‘rg‘on, Oqdaryo va Payariq tumanlarida paydo bo‘lgan, 2005-2006 yillarning kuz va qish mavsumlarida birgina «Ernazarqo‘rg‘on» qoshlog‘ida shaxsiy yordamchi, dehqon va fermer xo‘jaliklariga tegishli bir necha qoramol va qo‘ylar, F.gigantica qo‘zg‘atgan fassiolyozdan nobud bo‘lganligi va majburiy so‘yilganligini kuzatdik. Fassiolyozga uchragan har bir qoramolarning jigar to‘qimalarida va o‘t yo‘llarida o‘rtacha 2070 nusxadan, qo‘ylarda esa 275 nusxadan topilgan. Parazitlik qiluvchi fassiolalarning qoramollar jigarida o‘rtacha 87,8 foizni, qo‘ylar jigarida esa 85,4 foiz F.gigantica tashkil qildi. Shunday qilib, Ushbu xududlardagi qoramllar va qo‘ylarda tarqalgan fassiolyozning asosiy qo‘zg‘atuvchisini eng yuqori patogenli fassiola F.gigantica ekanligi, gelmintokoprologik yo‘l bilan tekshirishlarda esa bu turdagi qoramollar fassiolyozga to‘liq chalinganligi aniqlangan [24; 20-b.]. 18 Samarqand viloyatining sug‘oriladigan hududlaridagi bir necha biotsenozlarda 2007-yil yoz, kuz oylaridava qishning boshida doimiy ravishda ushlangan barcha qoramollar va qo‘ylarning ta’kidlangan 3 turga mansub jigar va 3 turga mansub oshqozon ichak trematoda ( F.gigantica, F.hepatica, D.lanceatum va Calicophoron colicophorum, Gastrothylax crumeniferi va Liorchis scotae ) lari kuchli darajada zararlanganligi, ular tomonidan chaqiriladigan aralash invazion kasalliklarning o‘tkir oqimi o‘tishi natijasida ko‘plab bosh hayvonlar ham talofatga uchraganligi aniqlangan. Tekshirishlarimizga ko‘ra ushbu hududda F.gigantica ning oraliq xo‘jayinlariga mansub 3 tur mollyuskalar L.auricularia, Lbactriana, L.subdisjuncta. F.hepatica ning oraiq xo‘jayini, L.truncatula , Raramfistomatid ning oraliq xo‘jayini X.candaxarica uchrashini, ular esa parazitlarning lichinkalari bilan еtarlicha zararlanganligi aniqlangan.Zarafshon daryosining o‘rta oqimi bo‘ylab jigar va oshqozon-ichak trematodalari areali kengayib bormoqda. Ularning yangi o‘choqlari kuchayib va kengayib borishi kuzatilmoqda [39; 16-b.]. B.Xoshimov, B.Salimovlarning olib borgan ilmiy tadqiqotlari natijasiga ko‘ra, Urgut tumanida 48 bosh qoramolni to‘liq gelmintologik yorib tekshirgan.Shundan 20 boshi (42,2%) fassiolyoz o‘rtacha I.I. 211 ta. 27 boshida (57,1%) o‘rtacha I.I. 2341 nusxa paramfistomatidlar borligi, koprologik natijalar esa tumanda 39,7 foiz fassiola bilan, 32,1 foizdan 82,2 foizgacha paramfistomatoz bilan zararlangan [39; 16-b.]. Samarqand viloyati tumanlarida qoramollar fassiolyozi 52,8 foizdan – 67,1 foizgacha o‘rtacha ko‘rsatkich 58,5 foizni tashkil etgan. Bu ko‘rsatkich sug‘oriladigan biotsenozlarda 60,0 foiz, tog‘oldi-tog‘ hududlarida 41,2 foizni tashkil etgan [9; 200-b.]. Tayloq tumanida qoramollar fassiolyoz bilan to‘liq gelmintologik yorish natijasida 57,9 foizni, paramfistomatoz bilan 71,2 foiz tashkil qildi. Fassiolyozni umumiy o‘rtacha II 61 nusxadan – 436 nusxagacha, o‘rtacha II 309 nusxa paramfistomatozning umumiy invaziya intensivligi 226 nusxa dan – 8896 nusxagacha o‘rtacha invaziya intensivligi – 3167 ni tashkil qilgan [40; 20-b.]. 19 Samarqand viloyatining turli biotsenozlaridagi olib borilgan 2005-2013 yillarda ilmiy izlanishlar natijasiga ko‘ra 234 bosh qoramollarning to‘liq gelmintologik yorish usulida tekshirish natijalariga ko‘ra 62,8 foizi F.gigan tica bilan 79,1 foizi F.hepatica bilan, 94,0 foizi esa D.lanceatum bilan zararlanganligi aniqlangan [37; 62-64-b.]. Kavsh qaytaruvchi hayvonlarning fassiolyozi keng tarqalgan invazion kasallik bo‘lib, dunyo ekologik va oziq-ovqat muammosining bir qismini tashkil etadi. Ko‘pgina davlatlarda hayvonlarning fassiolyoz bilan zararlanishi 80-100 foizni tashkil etadi [5; 119-122-b.]. Avstraliya xalqaro qishloq xo‘jaligi hayvonlari sog‘ligini himoya qilish markazi ishtirokida (ACIAR)soha mutaxassilari o‘tkazgan tadqiqotlar natijasida fassiolyoz yuqori darajada uchraydigan hududlarda 30,0 foizgacha iqtisodiy zarar va 41 kg gacha vazn yo‘qotishlar 10 foizgacha buzoqlarning kam olinishi, jigarning hayvon boshiga 2,5 kg gacha yaroqsiz holga kelishligi aniqlangan. Valyuta hisobida erkak hayvonlar bir boshidan 109 AQSh dollar, sigirlar uchun 80AQSh dollar zarar ko‘rilar ekan. 2000-yildan “Fassiolyozga qarshi kurash bo‘yicha tavsiyalar” asosida aholiga tushuntirish ishlari olib borildi va hayvon egalari ya’ni fermerlar bir bosh qoramoldan 76 AQSh dollaridan foyda ko‘ra boshladi. Ammo, bugungi kunga kelib ham Avstraliya mintaqasida fassiolyozga qarshi kurashish ishlari dolzarb muammo bo‘lib qolmoqda [48; 218-222-b.]. Tarixiy manbalarda F.hepatica qo‘zg‘atgan fassiolyozni keng tarqalib ketganligi tufayli ayrim Yevropa davlatlarida qishloq xo‘jalik hayvonlarining ko‘plab nobud bo‘lganligi kuzatilgan. Masalan Chexoslovakiyada fassiolyoz oqibatida 25,0 foizgacha qoramollarni, Bolgariyada esa 50,0 foizgacha qo‘ylarni nobud bo‘lganligi qayd qilingan. Vengriyada 1 mln. ga yaqin qoramol va qo‘ylarning fassiolyozdan o‘limi qayd qilingan. Osiyo mintaqasining Janubiy va Sharqiy hududdagi ayrim davlatlarda fassiolyoz keng tarqalgan bo‘lib, Fransiyada fassiolyozning ( F.hepatica ) bir marta kuzatilgan epizootiyasi natijasida 1 mln bosh qo‘ylarni nobud bo‘lgani tarixiy manbalarda yozilgan, chunki u davrda fassiolyozni davolash usuli ishlab chiqilmagan [11; 183-b.,36; 348 – 352-b.]. 20 Samarqand viloyati ko‘p yillardan beri fassiolyozga o‘ta nosog‘lom hudud bo‘lib hisoblanadi. Ushbu viloyat respublikaning markaziy qismida joylashgan bo‘lib, u Janubiy tomondan Qashqadoryo viloyati, Sharqiy janubiy tomondan Tojikiston Respublikasi bilan, Sharq tomondan Jizzax viloyati bilan, G‘arbiy tomondan Navoiy viloyati bilan chegaralanadi. Uning hududidan Tojikistonning Panjakent tumanidan boshlanib Buxoro viloyatida tugallanuvchi Zarafshon daryosi o‘tadi, u o‘z navbatida Oqdaryo va Qoradaryo daryolariga ajraladi. Samarqand viloyatida Qoradaryo daryosi suvi hisobidan paydo bo‘lgan yirik Kattaqo‘rg‘on suv ombori mavjud. Uning hududida tog‘lardan oqib keluvchi suvdan hosil bo‘lgan mayda suv omborlari hamda mavjud. Bu esa joylarda fassiolyoz va dikrotselioz o‘choqlarining kuchayishiga olib keladi. Natijada aniqlangan manbaalardan ko‘rinib turibdiki, qoramollarni 24,4 foizdan, 65,2 foizgacha F.hepatica bilan zararlanganligi, uning invaziya intensivligini 13 nusxadan, 283 nusxagacha bo‘lishi ko‘rsatilgan. F.gigantica bilan zararlanish faqat Samarqand viloyatining Payariq va Kattaqo‘rg‘on tumanlarida ko‘rsatilgan. Ushbu parazit bilan qoramollarning zararlanish darajasi 20,0 foizdan, 46,0 foizgacha bo‘lgan. Har bir qoramol jigarida bir nusxadan, 355 nusxagacha F.gigantica topilgan. Ushbu vohada qoramollar fassiolyozining asosiy qo‘zg‘atuvchisi F.hepatica deb hisoblangan. Bu ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki Samarqand viloyatida qoramollar fassiolyozining epizootologik holati 1991-yildan beri ya’ni Respublikaning Mustaqillik yillarida qariyb 30 yildan buyon to‘liq o‘rganilmasdan kelinmoqda. 21 II -BOB. ASOSIY QISM 2.1 Trematodozlar qo‘zg‘atuvchilarining tavsifi Trematodalarning yashash joylari. Trematodalar o‘z xo‘jayinlarining turli organ tizimida, ularning to‘qimalarida hayot kechiradi. ularning ko‘pchiligi ovqat hazm qilish organlarining parazitiga aylangan. Bir qancha trematodalar o‘z hayotini jigar to‘qimalari va uning o‘t yo‘llarida, o‘t xaltasida, oshqozon osti bezida, buyrakda, nafas olish va qon aylanish organlari tizimida o‘tkazadi.bulardan tashqari amfibiya va ayrim suvda yashovchi umurtqalilarning og‘iz bo‘shlig‘ida, qushlarning fabritsiev xaltasida, tuxumdonida, ayrim sut emizuvchilarning hatto peshona bo‘shlig‘ida, ko‘z qovoq ostida parazitlik qilishga moslashgan. Trematodalarning anatomo-morfologiyasi. Trematodalar ajdodlaridan farqli o‘laroq uch qavatli ko‘p hujayrali organizmlar bo‘lib hisoblanadi. Ularning ko‘pchiligi tana bilateral simmetreyaga ega va u dorzo-ventral (elka tomondan qorin tomonga) yo‘nalishda yassilashgan. SHunga ko‘ra ularda chap va o‘ng, oldingi va orqa tomonlar vujudga kelgan. Tanasi bargsimon, noksimon, lentasimon, tilsimon, uzunchoq, ipsimon shakillarga ega. Ba’zi vakillarida (paramfistomatlar) tana qalin tuzilgan, ba’zilarida esa u o‘ta yupqalashgan. Ko‘pchilik trematodalarda tananing eni bo‘yiga nisbatan qisqa, ba’zilarida esa uning aksikuzatiladi. Trematodalar unchalik yirik parazitlar emas. Ularning hajmi 1 mm dan 18 sm gacha etadi. Lekin akulalarning og‘iz bo‘shlig‘ining yirik sistalarida parazitlik qiluvchi trematoda – Nematobothrium filarina ning tana uzunligi 100 sm gacha etadi, ammo u eniga juda qisqa (1-2 mm). Trematodalarning tana rangi kulrang, qizg‘ich, och sarg‘ich va oq sutsimon ko‘rinishlarga ega. Ularning rangi ko‘pincha bachadondagi tuxumlarning rangiga bog‘liq, masalan, ba’zi trematodalarda etilmagan tuxumlar och sariq rangga ega va ular tananing ma’lum qismini egallaydi, ularning etilgan tuxumlari esa tillarangli yoki qoramtir, jigar rangli bo‘ladi. 22 Tana qoplami tashqi va ichki qisimlarga ajralgan sitoplazmatik tegumentdan tashkil topgan. Tegumentning tashqi qismi yadrosiz to‘qima (sinsitiy) bo‘lib, qalinlashgan plazmatik membrana bilan qoplangan. Menbrana ostida vakuolalardan, metaxondriya va turli granulalardan iborat sitoplazma joylashgan. Tashqi tegument ostida yupqa bazal menbrana joylashgan. Tegumentning ichki qismi yadrolitsitoplazmaga ega va unda tegumentning tashqi va ichki qismini bog‘lab turuvchi sitoplazmatik tomirlar mavjud. Bazal menbrana ostida uch qavat – uzunchoq, xalqasimon va qiyshiq (dioganal) muskullar joylashgan. Teri qaplami muskullar bilan birikgan holda teri – muskul xaltani tashkil qiladi. Bu organ trematodalarda muhim ximoya va harakat vazifalarini o‘taydi.barcha ichki organlar ushbu teri – muskul xalta ichida joylashgan. Trematodalarning ko‘pchiligida xo‘jayin organizmida yopishib turish uchun xizmat qiluvchi so‘rg‘ichlar mavjud. Ular ikkita – og‘iz va qorin so‘rg‘ichlardan (distomatidli tip) yoki bitta (monostomatidli tip) so‘rg‘ichdan iborat. Yopiq organlarda (qon tizimida yoki qushlarning havo xaltachalarida) parazitlik qiluvchi trematodalarda ko‘pincha so‘rg‘ichlari bo‘lmaydi, yoki kam taraqqiy etgan, hatto reduksiyalashgan, juda kuchsiz rivojlangan. Og‘iz so‘rg‘ichi tananing oldingi qismida, ko‘pincha og‘iz atrofida joylashgan, shunga ko‘ra u og‘iz so‘rg‘ichi deb yuritiladi. Qorin so‘rg‘ichi trematodalarning qorin osti tomonida, o‘rta chiziq bo‘lab, oldingi qismidan turli masofada joylashgan, ayrimlarida (paramfistomatlar) u tananing eng oxirgi qismida o‘rnashgan. Trematodalarning so‘rg‘ichlari ularni sudralib harakat qilishida ham ishtirok etadi. Buday holat ayniqsa qishloq xo‘jalik hayvonlarining jigar o‘t yo‘llarida parazitlik qiluvchi voyaga etgan fassiolalarda yaqqol ko‘zga tashlanadi. Trematodalar ajdodlaridan farqli o‘laroq uch qavatli ko‘p hujayrali organizmlar hisoblanadi. Ularning ko‘pchiligi tana bilateral simmetreyaga ega va u dorso-ventral (elka tomondan qorin tomonga) yo‘nalishda yassilashgan. Shunga ko‘ra ularda chap va o‘ng, oldingi va orqa tomonlar vujudga kelgan. Tanasi 23 bargsimon, noksimon, lentasimon, tilsimon, uzunchoq, ipsimon shakillarga ega. Ba’zi vakillarida (paramfistomatlar) tana qalin tuzilgan, ba’zilarida esa u o‘ta yupqalashgan. Ko‘pchilik trematodalarda tananing eni bo‘yiga nisbatan qisqa, ba’zilarida esa uning aksi kuzatiladi. Trematodalar unchalik yirik parazitlar emas. Ularning hajmi 1 mm dan 18 sm gacha y etadi. Lekin akulalarning og‘iz bo‘shlig‘ining yirik sistalarida parazitlik qiluvchi trematoda – Nematobothrium filarina ning tana uzunligi 100 sm gacha yetadi, ammo u eniga juda qisqa (1-2 mm). Trematodalarning tana rangi kulrang, qizg‘ish, och sarg‘ish va oq sutsimon ko‘rinishlarga ega. Ularning rangi ko‘pincha bachadondagi tuxumlarning rangiga bog‘liq, masalan, ba’zi trematodalarda yetilmagan tuxumlar och sariq rangga ega va ular tananing ma’lum qismini egallaydi, ularning yetilgan tuxumlari esa tilla rangli yoki qoramtir, jigar rangli bo‘ladi. Tana qoplami tashqi va ichki qisimlarga ajralgan sitoplazmatik tegumentdan tashkil topgan. Tegumentning tashqi qismi yadrosiz to‘qima (sinsitiy) bo‘lib, qalinlashgan plazmatik membrana bilan qoplangan. Menbrana ostida vakuolalardan, mitaxondriya va turli granulalardan iborat sitoplazma joylashgan. Tashqi tegument ostida yupqa bazal menbrana joylashgan. Tegumentning ichki qismi yadroli sitoplazmaga ega va unda tegumentning tashqi va ichki qismini bog‘lab turuvchi sitoplazmatik tomirlar mavjud. Bazal menbrana ostida uch qavat – uzunchoq, xalqasimon va qiyshiq (dioganal) muskullar joylashgan. Teri qaplami muskullar bilan birikgan holda teri – muskul xaltani tashkil qiladi. Bu organ trematodalarda muhim himoya va harakat vazifalarini o‘taydi.barcha ichki organlar ushbu teri – muskul xalta ichida joylashgan. Trematodalarning ko‘pchiligida xo‘jayin organizmida yopishib turish uchun xizmat qiluvchi so‘rg‘ichlar mavjud. Ular ikkita – og‘iz va qorin so‘rg‘ichlardan (distomatidli tip) yoki bitta (monostomatidli tip) so‘rg‘ichdan iborat. Yopiq organlarda (qon aylanish tizimida yoki qushlarning havo xaltachalarida) parazitlik qiluvchi trematodalarda ko‘pincha so‘rg‘ichlari 24 bo‘lmaydi, yoki kam taraqqiy etgan, hatto reduksiyaga uchragan, juda kuchsiz rivojlangan. Og‘iz so‘rg‘ichi tananing oldingi qismida, ko‘pincha og‘iz atrofida joylashgan, shunga ko‘ra u og‘iz so‘rg‘ichi deb yuritiladi. Qorin so‘rg‘ichi trematodalarning qorin osti tomonida, o‘rta chiziq bo‘lab, oldingi qismidan turli masofada joylashgan, ayrimlarida (paramfistomalar) u tananing eng oxirgi qismida o‘rnashgan. Trematodalarning so‘rg‘ichlari ularni sudralib harakat qilishida ham ishtirok etadi. Buday holat ayniqsa qishloq xo‘jalik hayvonlarining jigar o‘t yo‘llarida parazitlik qiluvchi voyaga yetgan fassiolalarda yaqqol ko‘zga tashlanadi. Trematodalarning muskul tizimi – teri – muskul xaltani tashkil qiluvchi xalqasimon, bo‘ylama, qiyshiq muskullardan tashqari yelka tomondan qorin tomonga tortilgan muskullardan hamda maxsus vazifalarni bajaruvchi ichki organlarning muskullaridan iborat. Ular so‘rg‘ichlar, muhim jinsiy organlar tarkibidagi muskullar ham kiradi. Trematodalar muskullari yordamida tana shaklini o‘zgartirishi mumkin. Muskul tizimi turli trematodalarda turlicha taraqqiy etgan. Masalan Dicrocoeliidae oilasiga mansub trematodalarda u kuchsiz rivojlangan, Paramphistomatidae Gastrothylacidae oilalariga kiruvchi trematodalarda esa kuchli taraqqiy etgan. Nerv tizimi – barcha trematodalarda markazlashgan bo‘lib, u tamoq yonlarida joylashgan va bir-biri bilan tutashgan bir juft nerv ganglyasi (tuguni) dan va undan tana bo‘lab tarqaluvchi nerv tomirlardan tashkil topgan. Oldingi tomirlar bir, ikki, ayrimlarida uch juft bo‘lib, ular og‘iz so‘rg‘ichi qismida kuchli shoxlanib ketadi. Orqa nerv tomirlar ko‘pincha uch juft (qorin, bel va yon tomirlar) bo‘ladi, ular orasida qorin nerv tomirlar kuchli taraqqiy etgan. Parazitlik hayot yo‘liga o‘tganligi sababli nerv tomirlari, ajdodlarinikiga nisbatan, biroz sust taraqqiy etgan, ularda ko‘zlar va maxsus sezgi organlari rivojlanmagan. 25 Trematodalarning birinchi avlod lichinkalari – miratsidiylarda nerv gangliyasi ularning oldingi qismida joylashgan, ularda rudimentlashgan pigmentli ko‘z nuqtalari mavjud. Ikkinchi avlod lichinkalari – sporotsistalarda nerv tizimi mavjudligi aniqlanmagan. Serkariylarda nerv tugunlar tamoq ostida joylashgan bo‘lib, ulardan tana bo‘lab juft nerv tomirlar tarqalgan. Miratsidiy va serkariylarda maxsus sezgi vazifasini o‘tovchi sensillalar rivojlangan. Adoleskariya va metatserkariylardagi invazion lichinkalarda nerv tizimining tuzilishi voyaga y etgan trematodalarning nerv tizimini eslatadi. Ovqat hazim qilish tizimi – ektodermali og‘iz, tamoq, qizilo‘ngachni tashkil qiluvchi oldingi va ektodermali o‘rta ikkita tarmoqlangan yoki nay shaklidagi uchi berk ichaklardan tashkil topgan. Xo‘jayin organizmidan olinadigan ozuqa suyuq yoki yarim suyuq shakilda bo‘ladi, hazm bo‘lmagan ozuqa qismlari anal teshikli orqa ichak rivojlanmaganligi tufayli og‘iz orqali tashqariga chiqarib yuboriladi. O‘rta ichakning tarmoqlanishi yoki nay shakilda bo‘lishi parazitning hajmiga bog‘liq. Masalan hayvonlarning jigar o‘t yo‘lida parazitlik qiluvchi fassiolalar yirik hajmga ega (30 mm dan 70 mm gacha) bo‘lganligi tufayli ularda o‘rta ichak tana bo‘ylab parenximalar aro tarmoqlanib ketgan, mayda hajmli (6 – 15 mm li) dikrotselioz qo‘zg‘atuchisida ichak ikkita yon naydan tashkil topgan. Ayirish tizimi – parenximada ko‘p tarmoqlangan mayda, o‘rta hajimdagi protonefridiyalardan, ulardagi keraksiz maxsulotlar quyuluvchi bitta yoki ikkita markaziy ayirish kanallaridan iborat. Markaziy ayirish kanali maxsus ekskretor teshik bilan tananing orqa qismida tashqariga ochiladi.paramfistomatidlarda yirik terminal joylashgan qorin so‘rg‘ichi ekskretor teshikni tananing bel yuza qismiga siljitgan. Miratsidiy, sporotsista va rediyalarda ekskretor kanal va ularning tashqariga ochiladigan teshiklari bir juft bo‘ladi. Serkariyda dum qismining shakillanishi bilan o‘ng va chap ajratish kanallari qo‘shilib, bitta markaziy kanal hosil qiladi, ammo tashqariga ikkita teshik bilan ochiladi. Serkariyning dum o‘simtasi uzulishi bilan ikkita ekskretor teshik ham bir – biri bilan qo‘shiladi va shu holatda u voyaga yetgan trematodada saqlanib qoladi. 26 Dissimilyasiya jarayoni . Voyaga yetgan trematodalar yoki organ va to‘qimalarda parazitlik qiluvchi ularning lichinkalarida dissmilyasiya jarayoni bijg‘itish tufayli kechadi. Tashqi muhitda erkin yashovchi lichinkalar – miratsidiy, serkariylar kislorodni tana yuzasi bilan qabul qiladi. Shular bilan bir qatorda ayrim trematodalarda ovqat hazim qilish organi faqat og‘iz va tamoqdan iborat (Nematobothrium avlodi). Bunday trematodalarni ichaksiz parazitlar deb ham aytish mumkin. Ayrim trematodalarda orqa ichak rivojlanmaganligiga qaramasdan o‘rta ichak naylari ekskretor pufakcha bilan tutashgan bo‘ladi.natijada ekskretor teshik bu vaqtning o‘zida anal teshigi vazifasini ham o‘taydi. Shunday trematodalar ham uchraydiki, ularning qaysi birida bitta uchi berk ichak nayi saqlanib qolgan, ikkinchisi atrofiyaga uchragan, boshqalarida har ikkala o‘rta ichak naylari mustaqil anal teshikga ega. Trematodalarda ekskretor pufak turli shakilga ega. Qalin muskulli qavatga ega bo‘lgan paramfistomatlarda ushbu organ juda yirik va xaltasimon, boshqa trematodalarda silindr va boshqa shakildagi ekskretor pufaklar uchraydi. Ekskretor pufak bilan chap va o‘ng yirik ajratuvchi ekskretor tomirlar tutashgan. Ayrim trematodalarda, masalan Paramphistomat larda tashqi muhit va ichki muhit (organlar) bilan tutashmagan yopiq kanallar tizimi mavjud. Loss ushbu tizimni limfotik sistema deb atagan. Bu organ kuchli qisqarish qobiliyatiga ega. Voyaga yetgan trematodalar yoki organ va to‘qimalarda parazitlik qiluvchi ularning lichinkalarida dissmilyasiya jarayoni bijg‘itish tufayli kechadi. Tashqi muhitda erkin yashovchi lichinkalar – miratsidiy, serkariylar kislorodni tana yuzasi bilan qabul qiladi. Shular bilan bir qatorda ayrim trematodalarda ovqat hazim qilish organi faqat og‘iz va tamoqdan iborat (Nematobothrium avlodi). Bunday trematodalarni ichaksiz parazitlar deb ham aytish mumkin. Ayrim trematodalarda orqa ichak rivojlanmaganligiga qaramasdan o‘rta ichak naylari ekskretor pufakcha bilan tutashgan bo‘ladi.natijada ekskretor teshik bu vaqtning o‘zida anal teshigi vazifasini ham o‘taydi. Shunday trematodalar ham uchraydiki, ularning qaysi 27 birida bitta uchi berk ichak nayi saqlanib qolgan, ikkinchisi atrofiyaga uchragan, boshqalarida har ikkala o‘rta ichak naylari mustaqil anal teshikga ega. Trematodalarda ekskretor pufak turli shakilga ega. Qalin muskulli qavatga ega bo‘lgan paramfistomatlarda ushbu organ juda yirik va xaltasimon, boshqa trematodalarda silindr va boshqa shakildagi ekskretor pufaklar uchraydi. Ekskretor pufak bilan chap va o‘ng yirik ajratuvchi ekskretor tomirlar tutashgan. Ayrim trematodalarda, masalan Paramphistomat larda tashqi muhit va ichki muhit (organlar) bilan tutashmagan yopiq kanallar tizimi mavjud. Loss ushbu tizimni limfotik sistema deb atagan. Bu organ kuchli qisqarish qobiliyatiga ega. Jinsiy organlar tizimi. Trematodalar, Schistosomatidae oilasiga kiruvchi parazitlardan tashqari, germafrodit hisoblanadi. Ularning jinsiy tizimi o‘ta murakkab tuzilgan. Urg‘ochilik jinsiy organlariga tuxumdon (ovarium), tuxum yo‘li (oviductus), ootip, urug‘ qabul qiluvchi (receptaculum), Melis tanachasi, Laurerov kanali, sariqdon va bachadon kiradi. Tuxumdonda ishlab chiqilgan tuxum hujayralari tuxum yo‘li orqali ootipga tushadi. Ootip urug‘ qabul qiluvchi bilan tutashgan, urug‘ qabul qiluvchida tuxumlary etilgungacha saqlanadi, yetilgan tuxumlar ootipda otalanadi va sariqdonlar ishlab chiqqan ozuqa moddalar bilan o‘raladi. Otalangan tuxum hujayralari yuzasida qobiq hosil bo‘lgach ular bachadonga tushadi. Melis tanachasidagi maxsus bezlarning yo‘li ootip bilan tutashgan. Bunday bezlar ishlab chiqgan maxsulot ootipda va bachadonda ko‘p miqdorda yig‘ilgan tuxum hujayralarini bir – biri bilan ishqalanishini kamaytiradi. Ko‘pchilik trematodalarda ootipdan Laurerov kanali orqali ortiqcha bo‘lgan jinsiy maxsulotlar tashqariga ajralib chiqadi. Ushbu jinsiy organlar ayrim holatda qin vazifasini o‘taydi. Schistomatid larda Laurerov kanali bo‘lmaydi.bachadon ikki vazifani o‘taydi: voyaga yetgan trematodalarda tuxumlarni saqlash va ular yetilgach tashqariga ajratish, yoshlarida esa urug‘larni urug‘ qabul qiluvchi organga o‘tkazish. Erkaklik jinsiy organlari ko‘pchiligida bir juft, ayrimlarida bitta yoki juda ko‘p sonli urug‘donlardan, ulardan chiquvchi urug‘ yo‘llaridan, ular bilan 28 tutashgan umumiy urug‘ chiqaruvchi kanaldan iborat. Erkaklik jinsiy nayining so‘ngi qismi muskulli bo‘lib, u jinsiy aloqa paytida qo‘shilish organi – sirrusning vazifasini o‘taydi. Qo‘shilish organi maxsus xaltacha bilan o‘ralgan. Xaltacha devorida shira ishlab chiqaruvchi bezlar mavjud, ularning maxsuloti spermatozoidlarning faolligini oshiradi. Trematodalar, asosan, bir – biri bilan qo‘shilib otalanadi, o‘z – o‘zidan otalanish juda kam hollarda uchraydi. Urg‘ochilik va erkaklik jinsiy organlarining joylashish tartibi trematodalarda turlicha bo‘ladi: birida bachadon tananing oldingi qismida bo‘lsa, boshqasida u orqa va o‘rta qismlarini egallagan va u turlicha taraqqiy etgan. Ayrim trematodalarda bachadon reduksiyalashgan, qaysiki unda atiga bitta tuxum bo‘ladi (Schistomatid lar va boshqalar). Urug‘donlar yumoloq, oval va boshqa shakillarda bo‘ladi yoki ular kuchli darajada darax t simon shakllangan (Fasciola va Clonorchis oilalarida). Tashqi jinsiy teshiklar tananing turli qismlarida joylashgan. Barcha trematodalar tana bo‘lishliqsiz yoki parenximali chuvalchanglar deb ham yuritiladi, ularning ichki organlari orasidagi bo‘shliq suyuqlik bilan emas, balkiy yumshoq biriktiruvchi to‘qima – parenxima bilan to‘ldirilgan. Trematodozlarning ko‘payishi va rivojlanishi . Voyaga y etgan trematodalar jinsiy yo‘l bilan ko‘payadi. Oraliq xo‘jayin – mollyuskalar organizmida esa ularning lichinkalarining ko‘payish jarayoni partenogenez yo‘l bilan boradi. Trematodalar xo‘jayin almashtirish yo‘li bilan rivojlanadi. Shunga ko‘ra ular ikki, uch, hatto to‘rt xo‘jayinli hisoblanadi. Necha xo‘jayin ishtirokida rivojlanmasin ularning birinchi oraliq xo‘jayini suvda va quruqlikda yashovchi mollyuskalardir. Taraqqiyoti juda murakkab kechadi va ularning ko‘pchiligi to‘rt taraqqiyot bosqichiga ega: ebriogoniya, partenogoniya, sistogoniya, maritogoniya. Ebrional taraqqiyot , odatda ikki xo‘jayin ishtirokida rivojlanuvchi trematodalarda tashqi – suv muhitida, uch xo‘jayinli parazitlarda esa trematodalarning bachadonida kechadi. Partenogenetik taraqqiyot birinchi oraliq xo‘jayin – mollyuska organizmida amalga oshadi. Sistogoniya taraqqiyoti suv mollyuskasi organizmidan ajralib chiqqan serkariylarni asosiy xo‘jayin uchun yuqumli holga 29 kelishi (ikki xo‘jayinli trematodalarda) tashqi muhit – suvda va undagi o‘simliklar tanasida kechadi. Uch xo‘jayinli trematodalarda quruqlik mollyuskalaridan ajralib chiqgan serkariylar ikkinchi oraliq xo‘jayin organizmida sistogoniya davrini o‘taydi. Natijada birinchi holatda adoleskariya, ikkinchi holatda metatserkariy hosil bo‘ladi. Ba’zi ikki xo‘jayin organizmida rivojlanuvchi trematodalar, masalan shistomatidlarda sistoganiya taraqqiyot bosqichi bo‘lmaydi. Maritogoniya taraqqiyot bosqichi barcha trematodalarda asosiy xo‘jayin organizmida boradi va unda parazitlar voyaga etib, jinsiy yo‘l bilan ko‘paya boshlaydi. Embrional taraqqiyot bosqichida trematodalarning otalangan tuxumlarida birinchi avlod lichinka – kiprikli miratsidiy y etiladi. Tuxumdan chiqqan lichinka mikroskopik hajmga (0.02-0.34 mm) ega, uning tanasi kiprikchalar bilan qoplangan. Biogenetik qonun asosida qaralganda undagi kipirikchalar trematodalarning filogeniyasini eslatadi. Ayrim trematodalarning, masalan Fasciola hepatica va F.gigantica ning miratsidiysini oldingi qismida harakatchan muskulli xartumcha bo‘ladi, uning yordamida lichinka tuxum qopqog‘ini yuqoriga ko‘tarib suvga chiqadi. Boshqa trematodalarning miratsidiylarida stilet yoki boshqa moslamalar bo‘lishi mumkin. Miratsidiylar tanasining oldingi qismida shuningdek turli shakilda va funksiyaga ega bo‘lgan bezli hujayralar joylashgan. Bunday bezlarning ishlab chiqargan shiralari ta’sirida miratsidiy oraliq xo‘jayini – mollyuska organizmiga yorib kiradi. Nerv tizimi gangliyadan va undan chiquvchi ikki juft tolalardan iborat, oddiy ko‘zchalarga ega. Ayrim trematodalarning, masalan Schistosoma va Parampistomatlarning miratsidiylarida ko‘zchalar bo‘lmaydi. Tuxumdan chiqa olmaydi shu tufayli erkin holda yashash imkoniyatiga ega bo‘lmagan trematodalar (Dicrocoeliidae oilasi) ning miratsidiylari ham ko‘zchalarga ega emas. Suv muhitiga chiqgan miratsidiylar oraliq xo‘jayin bilan uchrashgach, uning tashqi qobig‘ini faol ravishda yorib kiradi. Quruqlik mollyuskalari tomonidan iste’mol qilinadigan trematodalarning tuxumlaridagi yetilgan miratsidiyalar ularning ovqat hazm qilish organlarida tuxumdan ajralib chiqadi. Demak 30 trematodalarning oraliq xo‘jayinlari – suv mollyuskalari miratsidiylar bilan faol,quruqlikda yashovchi yumshoq tanlilarda passiv ravishda (oziqalanish) yo‘llar orqali zararlanadi. Mollyuska organizmiga u yoki bu yo‘l bilan tushgan miratsidiy regrissiv metamorfozga uchraydi (undagi kiprikchalar, nerv tugunlari, ko‘zlar, protonefridiyalar yo‘qoladi), natijada turli xaltasimon shakldagi embrion (murtak) hujayrali sporotsistaga aylanadi. Bunday sporotsista mollyuskaning jigarida, gemotselida, mantiyasida rivojlanadi. Trematodalarning kelgusi taraqqiyoti partenogenez yo‘l bilan kechadi. Bunda ayrim trematodalarning (fassiola, paramfistomatlar va boshqalar) sporotsistalarining hujayralaridan otalanmasdan (qizligicha) rediyalar, rediyalarning hujayralaridan esa yosh rediyalar yoki serkariylar paydo bo‘ladi. Yosh rediyalar y etilgach, ulardan ham o‘z navbatida boshqa avlod rediyalar yoki serkariylar hosil bo‘ladi. Shu yo‘sinda trematodalarning partenogenetik taraqqiyoti cheksiz davom etaveradi. Natijada u yoki bu trematodalarning partenitlari bilan zararlangan mollyuska organizmida uning hayoti davomida bir necha minglab, yuzminglab millionlab serkariylar yetiladi. Bunday katta miqdordagi keraksiz maxsulotni yetilishi davrida mollyuska organi kuchli darajada jarohatlanadi, faoliyati buziladi. Hajmiga kattalashib, rangi qoramtir tusdan sarg‘ish tusni oladi. Bularning barchasi oraliq xo‘jayinni parazit partenitlari tufayli kasallikga uchraganidan dalolat bo‘radi. Rediyalarda turli darajada rivojlangan og‘iz, muskulli tamoq va xaltasimon ichak mavjud. Rediya ichidagi embrionli hujayralar (sharlar) dan paydo bo‘lgan dumli serkariylarda so‘rg‘ichlar, ikkita tarmoqlangan yoki nay shaklidagi ichak, protonefridiyalar rivojlanadi va jinsiy organlar shakillana boshlaydi. O‘zining so‘ngi taraqqiyot bosqichida serkariylar mollyuska organizmidan asosan glikogendan iborat, zaxira oziqasini to‘playdi. Bu oziqaning ko‘pchiligi ularning dum qismida joylashgan bo‘ladi. Har bir trematodaning serkariylarinitashqi muhitga chiqishga tashqi muhitning optimal ekologik omillari o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Shunga ko‘ra ayrim 31 trematodalarning serkariylari mollyuska organizmidan tashqi muhitga faqat yorug‘ sharoitda, ayrimlari qorong‘uda chiqadi. Bizlar ilk bor F.gigantica ning serkariylarini qorong‘uda (tunda) chiqishini va unga ta’sir qiluvchi boshqa omillarni aniqladik. Ayrim trematodalarning (Dicrocoeliidae, Schistosomatidae oilalari) ona sporotsistalarining hujayralaridan qiz, nevara, sporotsistalar, serkariylar y etiladi. U yoki bu taraqqiyot yo‘li bilan yetilgan trematodalarning serkariylari tashqi muhitga chiqqach sistogoniya taraqqiyot bosqichini o‘taydi. Ikki xo‘jayin ishtirokida rivojlanuvchi trematodalarning sistogoniya davrida asosiy xo‘jayin uchun yuqumli bo‘lgan adoleskariya hosil bo‘ladi. Adoleskariya trematodalarning birinchi avlod lichinkasidir. Sistogoniya bosqichini o‘tashning zaruriyati shundaki mollyuska organizmidan ajralib chiqqan serkariydan hosil bo‘lgan adoleskariya ekzogen va endogen omillarga chidamlilik orttiradi serkariy ularga chidamsiz bo‘ladi. Asosiy xo‘jayin tomonidan istemol qilingan adoleskariyaning qobiqlari undagi lichinkani hayotchanligini oshqozon – ichak shiralari ta’siridan ham asraydi. Ayrim ikki xo‘jayin ishtirokida rivojlanuvchi trematodalar (shistosomatidlar)ning sistogoniya taraqqiyot bosqichi bo‘lmasligi sababli ularning serkariylari o‘z taraqqiyotini davom etirish uchun xo‘jayin organizmiga terini yorib kiradi va uning vena qon tomirlarida maritogoniya davrini o‘taydi. Serkariylar tuzilish jixatidan turlicha (rasm147 betdan). Ularning ko‘pchiligi tana va dum qismlaridan iborat. Dum o‘simtalari ham har xil tuzilgan va turli hajimga, ko‘rinishga ega, ular harakat vazifasini o‘taydi. Serkariylarda ko‘pchilik holda ikkita, ayrimlari bitta so‘rg‘ich mavjud. Ularning tanasi marita singari tegument deb ataluvchi kutikula bilan qoplangan, muskul tizimi yaxshi rivojlangan va u halqasimon, bo‘ylama va qiyshiq joylashgan muskullardan tashkil topgan. Serkariylar oziqalanmasada ularda deyarli voyaga etgan trematodalar singari ovqat hazm qilish organlari – og‘iz, tamoq, qizilo‘ngach, tarmoqlangan yoki nay shaklidagi uchlari berk ichak rivojlangan. Ba’zi trematodalarda yuqoridagi hazm organlarining ayrimlari bo‘lmasligi mumkin. Serkariylar shuningdek nerv tizimiga va ayirish organlariga ega. 32 Uch xo‘jayin ishtirokida rivojlanuvchi trematodalarning sistogoniya taraqqiyot bosqichi tashqi muhitda emas, balki ichki muhitda ya’ni ikkinchi oraliq xo‘jayin organizmida kechadi, uning natijasida adoleskariya emas, balki metatserkariy hosil bo‘ladi. Bunday taraqqiyot xususiyatiga ega bo‘lgan trematodalarning lichinkalari bilan asosiy xo‘jayinning zararlanishi ularning ikkinchi oraliq xo‘jayinlarini istemol qilish oqibatida, to‘rt xo‘jayinli trematodalarda esa uchinchi oraliq xo‘jayinni iste’mol qilish orqali sodir etiladi. Tabiatda shunday trematodalar uchraydiki, qaysiki ularning partenogoniya va sistogoniya taraqqiyot bosqichlari bitta oraliq xo‘jayin – mollyuska organizmida kechadi, ularning asosiy xo‘jayinlari bunday mollskalarni istemol qilish orqali zararlanadi. Shunday qilib ikki, uch va to‘rt xo‘jayinli trematodalarning sistogoniya taraqqiyot bosqichlarini turli sharoitda kechishi, yoki ayrimlarida, uni evolyusion jarayonda tushirib qoldirilganligi ular chaqiradigan turli trematodoz kasalliklarining epizootologiyasida muhim ro‘l o‘ynaydi: adoleskariyalar orqali yuquvchi trematodozlar bilan zararlanish yil bo‘yi davom etishi mumkin, metatserkariylar yoki serkariylar bilan zararlanish esa yilning ma’lum mavsumlarida sodir etiladi (chet el adabiyotlarida tashqi muhitda hosil bo‘lgan adoleskariya ham metatserkariy deb yuritiladi). Trematodalarning to‘rtinchi taraqqiyot bosqichi – maritogoniya asosiy xo‘jayin organizmida kechadi, unga u yoki bu yo‘llar bilan yuqqan invazion lichinkalardan voyaga etgan marita paydo bo‘ladi. Voyaga yetgan trematodalar jinsiy ko‘payish yo‘liga o‘tadi va uning natijasida har bir parazit bir sutka davomida bir necha o‘n minglab, hatto yuz mingdan ortiq tuxum qo‘yishi mumkin. Masalan F.hepatica ni bir hafta davomida 1mln ga yaqin tuxum ajratgani aniqlangan (K.I.Skryabin,1948). Shunday qilib trematodalar voyaga etgan davrida jinsiy yo‘l bilan, lichinkalik taraqqiyot davrida patenogenetik yo‘l bilan ko‘payish xususiyatiga ega. Jinsiy ko‘payish asosiy xo‘jayin organizmida, embriogoniya davri tashqi yoki ichki muhitda, partenogenetik ko‘payish birinchi oraliq xo‘jayin – mollyuska 33 organizmida kechadi. Sestogoniya taraqqiyot davri ekzogen yoki endogen sharoitda amalga oshiriladi. Maritogoniya taraqqiyot davri esa ichki muhitda, ya’ni umurtqalilar organizmida kechadi, voyaga yetgan trematodalar xo‘jayin tanasida bir necha yilgacha yashaydi. Tuxumdan chiqqan lichinka mikroskopik hajmga (0.02-0.34 mm) ega, uning tanasi kiprikchalar bilan qoplangan. Biogenetik qonun asosida qaralganda undagi kipirikchalar trematodalarning filogeniyasini eslatadi. Ayrim trematodalarning, masalan Fasciola hepatica va F.gigantica ning miratsidiysini oldingi qismida harakatchan muskulli xartumcha bo‘ladi, uning yordamida lichinka tuxum qopqog‘ini yuqoriga ko‘tarib suvga chiqadi. Boshqa trematodalarning miratsidiylarida stilet yoki boshqa moslamalar bo‘lishi mumkin. Miratsidiylar tanasining oldingi qismida shuningdek turli shakilda va funksiyaga ega bo‘lgan bezli hujayralar joylashgan. Bunday bezlarning ishlab chiqargan shiralari ta’sirida miratsidiy oraliq xo‘jayini – mollyuska organizmiga yorib kiradi. Nerv tizimi gangliyadan va undan chiquvchi ikki juft tolalardan iborat, oddiy ko‘zchalarga ega. Ayrim trematodalarning, masalan Schistosoma va Parampistomatlarning miratsidiylarida ko‘zchalar bo‘lmaydi. Tuxumdan chiqa olmaydi shu tufayli erkin holda yashash imkoniyatiga ega bo‘lmagan trematodalar (Dicrocoeliidae oilasi) ning miratsidiylari ham ko‘zchalarga ega emas. Suv muhitiga chiqgan miratsidiylar oraliq xo‘jayin bilan uchrashgach, uning tashqi qobig‘ini faol ravishda yorib kiradi. Quruqlik mollyuskalari tomonidan iste’mol qilinadigan trematodalarning tuxumlaridagi yetilgan miratsidiyalar ularning ovqat hazm qilish organlarida tuxumdan ajralib chiqadi. Demak trematodalarning oraliq xo‘jayinlari – suv mollyuskalari miratsidiylar bilan faol,quruqlikda yashovchi yumshoq tanlilarda passiv ravishda (oziqalanish) yo‘llar orqali zararlanadi. Mollyuska organizmiga u yoki bu yo‘l bilan tushgan miratsidiy regrissiv metamorfozga uchraydi (undagi kiprikchalar, nerv tugunlari, ko‘zlar, protonefridiyalar yo‘qoladi), natijada turli xaltasimon shakldagi embrion (murtak) 34 hujayrali sporotsistaga aylanadi. Bunday sporotsista mollyuskaning jigarida, gemotselida, mantiyasida rivojlanadi. Trematodalarning kelgusi taraqqiyoti partenogenez yo‘l bilan kechadi. Bunda ayrim trematodalarning (fassiola, paramfistomatlar va boshqalar) sporotsistalarining hujayralaridan otalanmasdan (qizligicha) rediyalar, rediyalarning hujayralaridan esa yosh rediyalar yoki serkariylar paydo bo‘ladi. Yosh rediyalar y etilgach, ulardan ham o‘z navbatida boshqa avlod rediyalar yoki serkariylar hosil bo‘ladi. Shu yo‘sinda trematodalarning partenogenetik taraqqiyoti cheksiz davom etaveradi. Natijada u yoki bu trematodalarning partenitlari bilan zararlangan mollyuska organizmida uning hayoti davomida bir necha minglab, yuzminglab millionlab serkariylar yetiladi. Bunday katta miqdordagi keraksiz maxsulotni yetilishi davrida mollyuska organi kuchli darajada jarohatlanadi, faoliyati buziladi. Hajmiga kattalashib, rangi qoramtir tusdan sarg‘ish tusni oladi. Bularning barchasi oraliq xo‘jayinni parazit partenitlari tufayli kasallikga uchraganidan dalolat bo‘radi. Rediyalarda turli darajada rivojlangan og‘iz, muskulli tamoq va xaltasimon ichak mavjud. Rediya ichidagi embrionli hujayralar (sharlar) dan paydo bo‘lgan dumli serkariylarda so‘rg‘ichlar, ikkita tarmoqlangan yoki nay shaklidagi ichak, protonefridiyalar rivojlanadi va jinsiy organlar shakillana boshlaydi. O‘zining so‘ngi taraqqiyot bosqichida serkariylar mollyuska organizmidan asosan glikogendan iborat, zaxira oziqasini to‘playdi. Bu oziqaning ko‘pchiligi ularning dum qismida joylashgan bo‘ladi. Har bir trematodaning serkariylarinitashqi muhitga chiqishga tashqi muhitning optimal ekologik omillari o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Shunga ko‘ra ayrim trematodalarning serkariylari mollyuska organizmidan tashqi muhitga faqat yorug‘ sharoitda, ayrimlari qorong‘uda chiqadi. Bizlar ilk bor F.gigantica ning serkariylarini qorong‘uda (tunda) chiqishini va unga ta’sir qiluvchi boshqa omillarni aniqladik. Ayrim trematodalarning (Dicrocoeliidae, Schistosomatidae oilalari) ona sporotsistalarining hujayralaridan qiz, nevara, sporotsistalar, serkariylar y etiladi. 35 U yoki bu taraqqiyot yo‘li bilan yetilgan trematodalarning serkariylari tashqi muhitga chiqqach sistogoniya taraqqiyot bosqichini o‘taydi. Ikki xo‘jayin ishtirokida rivojlanuvchi trematodalarning sistogoniya davrida asosiy xo‘jayin uchun yuqumli bo‘lgan adoleskariya hosil bo‘ladi. Adoleskariya trematodalarning birinchi avlod lichinkasidir. Sistogoniya bosqichini o‘tashning zaruriyati shundaki mollyuska organizmidan ajralib chiqqan serkariydan hosil bo‘lgan adoleskariya ekzogen va endogen omillarga chidamlilik orttiradi serkariy ularga chidamsiz bo‘ladi. Asosiy xo‘jayin tomonidan istemol qilingan adoleskariyaning qobiqlari undagi lichinkani hayotchanligini oshqozon – ichak shiralari ta’siridan ham asraydi. Ayrim ikki xo‘jayin ishtirokida rivojlanuvchi trematodalar (shistosomatidlar)ning sistogoniya taraqqiyot bosqichi bo‘lmasligi sababli ularning serkariylari o‘z taraqqiyotini davom etirish uchun xo‘jayin organizmiga terini yorib kiradi va uning vena qon tomirlarida maritogoniya davrini o‘taydi. Serkariylar tuzilish jixatidan turlicha (rasm147 betdan). Ularning ko‘pchiligi tana va dum qismlaridan iborat. Dum o‘simtalari ham har xil tuzilgan va turli hajimga, ko‘rinishga ega, ular harakat vazifasini o‘taydi. Serkariylarda ko‘pchilik holda ikkita, ayrimlari bitta so‘rg‘ich mavjud. Ularning tanasi marita singari tegument deb ataluvchi kutikula bilan qoplangan, muskul tizimi yaxshi rivojlangan va u halqasimon, bo‘ylama va qiyshiq joylashgan muskullardan tashkil topgan. Serkariylar oziqalanmasada ularda deyarli voyaga etgan trematodalar singari ovqat hazm qilish organlari – og‘iz, tamoq, qizilo‘ngach, tarmoqlangan yoki nay shaklidagi uchlari berk ichak rivojlangan. Ba’zi trematodalarda yuqoridagi hazm organlarining ayrimlari bo‘lmasligi mumkin. Serkariylar shuningdek nerv tizimiga va ayirish organlariga ega. Uch xo‘jayin ishtirokida rivojlanuvchi trematodalarning sistogoniya taraqqiyot bosqichi tashqi muhitda emas, balki ichki muhitda ya’ni ikkinchi oraliq xo‘jayin organizmida kechadi, uning natijasida adoleskariya emas, balki metatserkariy hosil bo‘ladi. Bunday taraqqiyot xususiyatiga ega bo‘lgan trematodalarning lichinkalari bilan asosiy xo‘jayinning zararlanishi ularning 36 ikkinchi oraliq xo‘jayinlarini istemol qilish oqibatida, to‘rt xo‘jayinli trematodalarda esa uchinchi oraliq xo‘jayinni iste’mol qilish orqali sodir etiladi. Tabiatda shunday trematodalar uchraydiki, qaysiki ularning partenogoniya va sistogoniya taraqqiyot bosqichlari bitta oraliq xo‘jayin – mollyuska organizmida kechadi, ularning asosiy xo‘jayinlari bunday mollskalarni istemol qilish orqali zararlanadi. Shunday qilib ikki, uch va to‘rt xo‘jayinli trematodalarning sistogoniya taraqqiyot bosqichlarini turli sharoitda kechishi, yoki ayrimlarida, uni evolyusion jarayonda tushirib qoldirilganligi ular chaqiradigan turli trematodoz kasalliklarining epizootologiyasida muhim ro‘l o‘ynaydi: adoleskariyalar orqali yuquvchi trematodozlar bilan zararlanish yil bo‘yi davom etishi mumkin, metatserkariylar yoki serkariylar bilan zararlanish esa yilning ma’lum mavsumlarida sodir etiladi (chet el adabiyotlarida tashqi muhitda hosil bo‘lgan adoleskariya ham metatserkariy deb yuritiladi). Trematodalarning to‘rtinchi taraqqiyot bosqichi – maritogoniya asosiy xo‘jayin organizmida kechadi, unga u yoki bu yo‘llar bilan yuqqan invazion lichinkalardan voyaga etgan marita paydo bo‘ladi. Voyaga yetgan trematodalar jinsiy ko‘payish yo‘liga o‘tadi va uning natijasida har bir parazit bir sutka davomida bir necha o‘n minglab, hatto yuz mingdan ortiq tuxum qo‘yishi mumkin. Masalan F.hepatica ni bir hafta davomida 1mln ga yaqin tuxum ajratgani aniqlangan (K.I.Skryabin,1948). Shunday qilib trematodalar voyaga etgan davrida jinsiy yo‘l bilan, lichinkalik taraqqiyot davrida patenogenetik yo‘l bilan ko‘payish xususiyatiga ega. Jinsiy ko‘payish asosiy xo‘jayin organizmida, embriogoniya davri tashqi yoki ichki muhitda, partenogenetik ko‘payish birinchi oraliq xo‘jayin – mollyuska organizmida kechadi. Sestogoniya taraqqiyot davri ekzogen yoki endogen sharoitda amalga oshiriladi. Maritogoniya taraqqiyot davri esa ichki muhitda, ya’ni umurtqalilar organizmida kechadi, voyaga yetgan trematodalar xo‘jayin tanasida bir necha yilgacha yashaydi. 37 Trematodalarning partenogenetik xususiyati . Trematodalar boshqa gelmintlar singari o‘z xo‘jayinlariga bir necha xil patogenli ta’sir ko‘rsatadi va shularga ko‘ra ular o‘z hayoti davomida turli darajada rivojlangan trematodoz kasalliklarni keltirib chiqaradi. Ularning patogenli ta’siri mexanik ta’sirdan boshlanadi. Bunda xo‘jayin organizmiga yuqqan invazion lichinka o‘zi yashaydigan organga yetib borgunga qadar ichak shilliq pardalarini yoki ichak devorini buzadi, qon va limfa tomirlarga kiradi, bu bilan ularning butunligiga zarar keltiradi. Tegishli organga uning xo‘jayin organizmida preimaginalli va imaginalli taraqqiyot bosqichini o‘tishda trematodalarning tegishli va to‘qimalarni, undagi qon tomirlarni buzib turli darajadagi jarohatlarni keltirib chiqaradi, qon yo‘qotishlar yuzaga keladi. Ikkincha patogenli xususiyati organizm bo‘ylab migratsiya qilish davrida trematoda lichinkalari yashaydigan organga ichakdagi patogenli mikroflorani kirishi uchun yo‘l ochib beradi: K.I.Skryabin ta’rificha infeksiya “darvozasi”ni ochadi. Uchinchi patogenli xusuiyati xo‘jayin organizmini modda almashinuv jarayonida hosil bo‘lgan o‘z chiqindilari bilan doimiy ravishda zaxarlab turadi. Trematodalarning o‘z faoliyati davrida doimiy ravishda ajratib turgan metabolitlari turli ichki organlar, jumladan nerv, qon aylanish, ovqat hazm qilish tizimi organlarini faoliyatini buzilishiga olib keladi. Parazit yashab turgan organning tuzilishi va faoliyati izdan chiqadi. Masalan, fassiolalar preimaginalli davrida 2-3-4 oylab jigar to‘qimalarida parazitlik qiladi. Uning natijasida jigar kapsulasi, perenxima to‘qimalari, ulardagi qon tomirlar buziladi, qon ketish alomati yuzaga keladi. Keyinchalik parenximadan o‘t yo‘liga o‘tishda esa o‘t yo‘llarining devorlari kuchli darajada jarohatlanadi. Bulardan tashqari trematodalar xo‘jayin organizmiga allergik ta’sir ko‘rsatadi. Allergiya esa patogenli agentga qarshi organizmning reaksiyasidir. Uning natijasida u yoki bu organizmga yorib kirgan gelmintga qarshi organizm o‘zining butun himoya kuchlarini qarshi qo‘yadi, parazit va xo‘jayin o‘rtasida kurash ketadi. Kasallik qzg‘atuchi bilan uning xo‘jayini o‘rtasidagi kurash murakkab jarayon bo‘lib u turlicha tarizda boradi va u ko‘p omillarga 38 bog‘liq: qo‘zg‘atuvchining turiga, patogenli xususiyatiga, qaysi organda rivojlanishiga, invaziya intensivligiga, xo‘jayin organizmining rezistenligiga, uni saqlash va oziqalantirish sharoitlariga va hokozo. Samarqand viloyati hududlarida boqiladigan qoramollarda olib borgan tadqiqotlarimizda, hayvonlarda 3 turdagi jigar trematodlari ( D.dentriticum, F.gigantica, F.hepatica ) parazitlik qilishligi aniqlandi. Ushbu gelmintlarning epizootologik holatini yoritishimizga sabab, ayrim olimlarning ilmiy izlanish xulosalarining o‘rinliligi qiziqtirdi. Masalan: 2015 yildagi ma’lumotlariga ko‘ra Jizzax viloyati sharoitida muallifning qayd etishicha dikroselioz tekislik mintaqada uchramaydi, tog‘oldi-tog‘ biosenozlarida u keng tarqalgan [97; 17-19-b.] degan xulosaga kelgan bo‘lsalar, Samarqand viloyatining Qoradaryo va Oqdaryo sohillariga yaqin joylashgan yaylov va o‘tloqlarda boqiladigan hayvonlarda fassiolyoz bilan birga dikroseliozning ham kuchayib borayotganligi qayd qilingan [44;103-b]. Respublikamiz Janubiy mintaqalarida ilmiy izlanishlar olib borgan tadqiqotchilarning uzoq yillar davomida kuzatishlariga ko‘ra, 2005-2010 yillarda Surxondaryo viloyatida to‘liq gelmintologik yorish yo‘li bilan 380 bosh qo‘ylarning jigarini tekshirib ularning 38,9 foizini dikroseliozga chalinganligini qayd etgan [109;20-b]. O‘tkazilgan tadqiqotlar va adabiyot ma’lumotlari manbalari fassiolyoz qo‘zg‘atuvchisi F.gigantica va F.hepatica larning bio-ekologik jihatdan qaralganda ikki xo‘jayin ishtirokida rivojlanuvchi taraqqiyot tipiga ega, ularning oraliq xo‘jayinlari suvda yashovchi o‘pkali qorin oyoqli mollyuskalar bo‘lib hisoblanadi. Ushbu jigar trematodlarining taraqqiyoti ya’ni embriogoniya va sistogoniya davrlari tashqi suv muhitida kechadi [49; 5-b. ]. Dikroselioz qo‘zg‘atuvchisi triksenli taraqqiyot tipga ega, ularning oraliq xo‘jayinlari quruqlikda yashashga moslashgan o‘pkali qorin oyoqli yumshoq tanlilar, ikkinchi yoki qo‘shimcha oraliq xo‘jayinlari chumolilar. Ushbu trematodaning barcha taraqqiyot davrlari ichki muhitda ya’ni yopiq sharoitda kechadi [52; 22-b.]. 39 D.dentriticum ning definitiv xo‘jayinlari doirasi ancha keng va u o‘z ichiga 70 ga yaqin turli o‘txo‘r sutemizuvchilarni oladi [62; 78-b.]. Tadqiqotlarimizda dikroseliumlar sug‘oriladigan va tog‘oldi-tog‘ biosenozlarida tarqalganligi, tekshirilgan sug‘oriladigan biosenozlarda 365 bosh, tog‘oldi-tog‘biosenozlarida 82 boshjami 447 bosh qoramollarning D.dentriticum bilan birgalikda boshqa tur, ya’ni F.gigantica va F.hepatica lar bilan uchrashligi aniqlandi. Olingan natijalarni kengroq tahlil qilganligimizda D.dentriticum sug‘oriladigan biosenozlardagi 337 ta (92,3 foiz) qoramollar jigarida, tog‘oldi-tog‘ biosenozlarda tekshiruvdan o‘tgan 82 bosh qoramollarning 79 tasining (96,3 foiz) jigar o‘t xaltasi va o‘t yo‘llarida topildi.O‘rtacha sug‘oriladigan biosenozlardagi qoramollar jigariga 560 nusxa, tog‘oldi-tog‘biosenozlardagi qoramollar jigariga 414 nusxadan to‘g‘ri kelishligi qayd qilindi. Sug‘oriladigan biosenozlardagi 365 ta qoramollardan 281 tasida (77,2 foiz) 40087 nusxa F.hepatica topilgan bo‘lsa, tog‘oldi-tog‘ mintaqasidagi qoramollarning 75 tasida (91,5 foiz) 20053 nusxa F.hepatica terib olindi. Ushbu ikki biosenozlardagi olingan natijalarga ko‘ra o‘rtacha har bir qoramol jigariga F.hepatica 143:267 nusxadan to‘g‘ri keldi. Jigar trematodozlarining orasida o‘zining patogenligi jixatidan yuqori o‘rinda turuvchi F.gigantica ni viloyatning ikki biosenoz qoramollari orasida uchrash darajasini tahlil qilganimizda birinchi hududda ya’ni, sug‘oriladigan biosenozda 241 ta (66,0 foiz) qoramol jigaridan jami 102787 nusxa terib olingan bo‘lib, o‘rtacha har bir qoramolga 427 nusxadan to‘g‘ri keldi. Tog‘oldi-tog‘ mintaqasida boqilgan 30 bosh (36,6 foiz) qoramoldan 5250 nusxa F.gigantica terib olindi va o‘rtacha har bir qoramol jigariga 175 nusxadan to‘g‘ri kelishligi aniqlandi. Ushbu terib olingan trematodalarning birgalikda har bir qoramol jigarida uchrashini o‘rganganimizda 3 turdagi trematodalar bilan bir vaqtda zararlanganlik holati sug‘oriladigan biosenozlardagi 213 bosh qoramollar jigarida topilganligi qayd etilgan bo‘lib, jami trematodalar soni 244399 tani tashkil etdi. Bu esa o‘z 40 navbatida bir bosh qoramol jigariga 1147 nusxadan D.dentriticum, F.hepatica va F.gigantica lar to‘g‘ri kelishligini ko‘rsatib turibdi. Tog‘oldi-tog‘ biosenozlaridagi qoramollarda D.dentriticum, F.hepatica va F.gigantica lar birgalikda 30 ta (36,6 foiz) qoramollar jigarida topilgan bo‘lib, jami trematodalar 32195 nusxa tashkil etdi va bir bosh qoramolga 1073 nusxadan to‘g‘ri keldi. Tadqiqotlarimiz natijalariga ko‘ra D.dentriticum jami tekshirilgan qoramolarning 52 tasida toza holda topilgan bo‘lib, shundan sug‘oriladigan biosenozlardagi qoramollarning 47 tasi (12,9 foiz), tog‘oldi-tog‘ biosenozlaridagi qoramollarning 5 tasi (6,1 foiz) toza holdagi D.dentriticum bilan zararlanganligi aniqlandi. Har bir qoramol jigariga o‘z navbatida 229:37 nusxadan dikroseliylar to‘g‘ri kelishligi o‘z aksini topadi deydi muallif. [77; 56-60-b.]. 41 2.2.Trematodozlarning tarqalishiga ta’sir qiluvchi ekologik omillar. Trematodoz qo‘zg‘atuvchilarini bir hududdan ikkinchi boshqa hududga yoki bir mintaqadan ikkinchi uzoq joylashgan mintaqaga tarqalishi hatto bir davlat hududidan ikkinchi davlat hududiga o‘tishi, turli ekologik omillar tufayli ro‘y beradi. Ular jumlasiga antropogen omil ham kiradi. Trematodoz kasalligiga chalingan hayvonlarni va unga nosog‘lom bo‘lgan hududlardan yig‘ilgan pichanlarni va boshqa dag‘al oziqalarni bozor tizimi orqali unga sog‘lom hududlarga o‘tishi ushbu kasallikni inson faoliyati tufayli yangi o‘chog‘ini paydo bo‘lishiga olib keladi. XX asrning 80-yillarida Rossiya hududidan pichanlarni yedirish orqali Samarqand biokombinatidagi sog‘lom qo‘ylarni F.hepantica qo‘zg‘atadigan fassiolyozga chalinganligi aniqlangan. Trematodozning boshqa hududlarga tarqalishi abiotik omillardan biri suv oqimi orqali yuzaga keladi. Bunda kasallik qo‘zg‘atuvchisining oraliq xo‘jayinlaridan ajralib chiqqan serkariylarni va ular bilan zararlangan mollyuskalarni uzoq masofalarga ko‘chishi va shu tufayli trematodozning yangi o‘choqlarini yuzaga kelishi kuzatiladi. O‘z vaqtida F.gigantica partenitlari bilan zararlangan mollyuskalarni ular yashab turgan buloq suvidan boshqa bir hududdagi biotopga sel oqimi orqali ko‘chishi oqibatida uning yangi o‘chog‘ini paydo bo‘lishi, shu tufayli esa Samarqand viloyatining Pasdarg‘om tumanida ilk bor ushbu trematoda bilan zararlangan qoramollarni fassiolyozning o‘tkir oqimidan ko‘plab o‘lganligi, majburiy so‘yilib ketganligi kuzatilgan (Sh.A.Azimov,1970,1974) Chuchuk suv mollyuskalarini ekologiyasini o‘rganish. F.hepaticaning biologiyasidan ma’lumki uning lichinkalik taraqqiyoti chuchuk suvlarda yashovchi kichik akam-tukam mollyuskasi-Lymnaea truncatula organizmida kechadi. L.truncatula mollyuskasi ekologik jihatdan amfibiont tur bo‘lib hisoblanadi, chunki u suvda uzoq vaqt yashay olmaydi va nam joylarda yashashni afzal ko‘radi. Sunga ko‘ra oqar suvlarda uchraydigan L.truncatulani ko‘pincha ariq va kanallarning chetida, nam joylarda uchratamiz. Uning asosiy biotoplari zaxkash, botqoq joylar va qishloqlardagi kichchik sug‘orish shaxobchalari(ariqlar). 42 L.truncatulani botqoqliklardagi hayvonlar tuyog‘i izlarida, ko‘plab uchratish mumkin. Laboratoriya sharoitida ushbu mollyuskani uzoq vaqt suvda saqlash qiyin, va u ushbu sharoitda ko‘paymaydi. Mollyuska umrining butun aktivlik davomida ko‘payadi. Erta bahorda qishki «uyqu»dan chiqgan mollyuskalar ancha yirik bo‘ladi. Aprel-may oylarida biotoplarda L.truncatulaning miqdori kamaya boshlaydi, yoz oylaridan boshlab biotoplarni asosan o‘tgan yilgi mollyuskalar o‘rnini, ushbu yildagi yosh mollyuskalar egallaydi. Yoz bo‘yi va kuzda ular ko‘payishni davom etdiradi. Kuzning oxirida, qish ni «uyqu»ga ketish oldidan biotoplarda turli yoshdagi mollyuskalar uchraydi. Vaqtinchalik biotoplarda, masalan, dalalardagi ariqlarda suv qurishi, tuproq namlik darajasi pasayishi bilan bir guruh mollyuskalar tuproqning nam qatlamiga yorib kiradi, ammo bir qismi tuproq yusasida nobud bo‘ladi. Kuzda biotoplarda suv paydo bo‘lishi bilan o‘z hayotini saqlab qolganlari yana aktiv holga o‘tadi. Qishqi «uyqu»dan uyg‘ongan L.truncatula larni yorib, ularning jigarlarini buyum oynasi ustida ezib, ko‘rdilganda.L.truncatula mollyuskasi yashaydigan biotopda fassiola tuxumidan yetilib chiqqan kiprikli miratsidiya lichinkasi uning tanasiga yorib kiradi. Mollyuskaning jigariga yetib borgan ushbu lichinka morfologik regressga uchrab xaltasimon lichinka-sporatsistaga aylanadi. Sporatsistaning hujayralaridan partenogenetik ko‘payish yo‘li bilan xaltasimon rediyalar, rediyalar hujayralaridan esa dumli serkariyalar etiladi. Yetilgan serkariyalar mollyuska organizmidan suvga ajralib chiqadi undagi qattiq predmedlarga – o‘tlar tanasiga yopishib sista ya’ni adoleskariya hosil qiladi. Adoleskariyalar yuqumli lichinka hisoblanadi. Ular o‘t va suv orqali asosiy xo‘jayini – qishloq xo‘jalik hayvonlari organizimiga tushgach adoleskariya qobiqlaridan lichinka ajralib chiqadi. Bunday lichinka qon tomirlariga kirib hayvonning jigar parenximasiga yetib boradi. Undagi qon tomirlarni buzib jigar 43 to‘qimasida rivojlana boshlaydi (2-3 hatto 4 oy moboynida) va voyaga yetish davrida o‘t yo‘llariga o‘tadi. Ayrim lichinkalar ichak devorini teshib qorin bo‘shlig‘i orqali hayvon jigariga yetib boradi, uning kapsulasini yorib parenximaga o‘tadi. Shunday qilib fassiolalar 4 taraqqiyot bosqichini bosib o‘tadi: 1-nchi bosqich embriogoniya bosqichi – u suvga tushgan tuxum ichida kechadi: 2-nchi bosqich partenoganiya bosqichi – u esa mollyuska organizmida kechadi: 3-nchi bosqich sistoganiya (sista xosil qilish) bosqichi – u tashqi muhitda kechadi: 4-nchi bosqich maretoganiya (voyaga etish) bosqichi – u asosiy xo‘jayin jigarida kechadi. O‘rtacha olganda F.hepatica ning embrigonal tarqqiyotiga 15-20 kun, partenogenetik taraqqiyotiga 2-2,5 oy, sistoganiya davriga 1-2 kun, maretogoniya davriga 2,5 oy talab qilinadi. Shunga ko‘ra ushbu tur fassiolaning rivojlanishi 5-6 oyni tashkil qiladi. F.gigantica fassiolyoz qo‘zg‘atuvchilari orasida eng xafli va yuqori patogenli tur bo‘lib hisoblanadi. O‘zining biologik xususiyatlariga ko‘ra ushbu tur fassiola iqlimi issiq mamlakatlarda tarqalgan, shu jumladan u Markaziy Osiyo va Kavkaz orti davlatlari xududida uchraydi. F.gigantica O‘zbekistonning barcha viloyatlari va Qoraqolpog‘iston Respublikasi xududida tarqalgan. Biologik jixatdan F.gigantica, F.hepatica dan barcha taraqqiyot davrlarining uzoq davom etishi va tomoman boshqa tur suv mollyuskalarida partenogenetik rivojlanishini o‘tishi bilan keskin farq qiladi. Professorlar B.S.Salimov va Z.I. Izatullaevlar ning shogirdlari (1979,1983) tomonidan O‘zbekiston xududida 4 tur yirik limneidlarni F.giganticaning oraliq xo‘jayini vazifasini o‘tashi aniqlangan: Lumnaea auricularia, L.bactriana, L.subdisjuncta, L.impura. F.hepatica uchun esa yagona bir tur mollyuska-L.truncatula ushbu vazifani o‘taydi. Fassiolyozning epizootik jarayoni ma’lum xududda fassiolyozga chalingan hayvonlarning soniga va ulardagi invaziya intensivligiga (fassiolalarning miqdoriga), qo‘zg‘atuvchining daslabki lichinkalik taraqqiyot bosqichlarini kechishini ta’minlovchi suv muhitiga, undagi oraliq xo‘jayinlar – mollyuskalar turiga, soniga ulardan ajralib chiqqan fassiola serkariyalaridan hosil bo‘luvchi 44 yuqumli lichinka-adoleskariyalar miqdoriga, kasallikga moyil bo‘lgan qishloq xo‘jalik hayvonlari soniga bog‘loq. Bularning barchasi fassiolyozning epizootik zanjirini tashkil qiladi. Ushbu zanjirning biror bo‘g‘imi uzilib qolgan taqdirda epizootik jarayon asta-sekin so‘na boshlaydi. Trematodalarning lichinkalarini mollyuska organizimiga kirishiga imkon beruvchi ekologik omillar. Parazitning xo‘jayin tanasiga kirish yo‘llarini turli – tumanligi ularning kelib chiqishi bilan chambarchas bog‘liqdir. Parazitning xo‘jayin tanasiga kirishi ikki yo‘l bilan amalga oshadi ya’ni xo‘jayin tanasini yorish yo‘li bilan yoki xo‘jayinning tanasiga og‘iz orqali kirish yo‘li bilan. Albatta, bu jarayonlarni amalga oshishida biologik va ekologik omillarni roli katta. Masalan: fassiolalarning kiprikli miratsidiylarini mollyuska tanasiga kirishi uchun ekologik omillarni roli katta. Buning uchun dastlab tuxumdan chiqqan kiprikli miratsidiy yashashi uchun suv va keyingi bosqich partenoganiya jarayonini davom etishi uchun Lymnaea avlodiga mansub mollyuskalar bo‘lishi, kiprikli miratsidiylarni mollyuska tanasiniga kirishi va ularning harakatini aktivlashishi uchun haroratni ta’siri katta. Fassiolalarning sariq qo‘ng‘ir tuxumidan yetilgan faqat yorug‘lik yetarli bo‘lganda 0,15mm li harakatchan kiprikli miratsidiy chiqqan. Miratsidiy suvda 2-3 kungacha erkin suzib yuradi va keyin rivojlanishi uchun oraliq xo‘jayin- mollyuskalarni topib xartumi yordamida teri qoplamini teshib ichkariga kirib oladi. Mollyuska organizmiga kirgan miratsidiy sporatsistaga aylanadi. O‘zbekiston xududidagi yirik va mayda shoxli hayvonlarning jigar to‘qimalari, o‘t yo‘llari, o‘t xaltasi Fasciola gigantica, F.hepatica, parazitlik qiladi: Ular esa jigar fassiolyozini qo‘zg‘atadi. Ushbu kasalliklar oqibatida jigar to‘qimalari, qon tomirlari buziladi, o‘t yo‘llari yallig‘lanadi, jigar faoliyati izdan chiqadi. Oqibatda kuchli darajada zararlangan hayvonlar nobud bo‘ladi, yoki ularning maxsulotlarining miqdori kamayadi. Bularning barchasi fermerlar, dehqon va shaxsiy yordamchi xo‘jaliklarning chorvasiga katta iqtisodiy zarar keltiradi. 45 Trematodalarning lichinkalarini mollyuska organizimida yetilishiga ta’sir qiluvchi ekologik omillar. Mollyuska organzimiga kirgan kiprikli miratsidiy uning jigariga o‘rnashib, tukli ustki qobig‘ini tashlab yumoloq shaklli sporatsistaga aylanadi. Sporatsista ichidagi embrion hujayralari partenogenez yo‘li bilan ko‘payib, keyingi avlod rediyalarni xosil qiladi. Rediyalar esa sporatsistani yorib chiqib mustaqil ravishda o‘z rivojlanishini davom ettiradi. Xaltasimon shakildagi rediyalar ham partenogenez yo‘li bilan ko‘payib, fassiolaning lichinkalik taraqqiyotini keyingi lichinkalik bosqichi-serkariyalarni hosil qiladi. Serkariyalar tuzilishi jixatidan oldingi lichinkalardan tubdan farq qiladi. Bularda yaxshi rivojlangan og‘iz va qorin so‘rg‘ichlari, qizilo‘ngach, shoxlanmagan ichaklar hamda tanasiga nisbatan ikki barobar uzun, harakatchan dumi bo‘ladi. Voyaga etgan serkariylar mollyuska tanasini tark etgach dumi yordamida bir qancha vaqt suvda suzib adoleskariyaga aylanadi. Mollyuska organizmida kechadigan shu qisqa muddat ichida bularning rivojlanishiga eng katta tasir ko‘rsatuvchi omil, ekologik omil hisoblanadi. Bunda mollyuska organizmiga kirgan miratsidiy serkariyga aylanib chiqunicha 2-3 oyni talab etadi. Shu davr moboynida mollyuska aktiv xarakat qilmog‘i uchun suv iliq va kun uzoq bo‘lishi zarur. Trematodalarning lichinkalarini tarqalishida, yangi o‘choqlarni paydo bo‘lishida ishtirok etuvchi omillar. Hozirgi paytda sug‘oriladigan biotsenozlarda fassiolyoz o‘choqlari ancha ko‘paygan. Fassiolyoz qo‘zg‘atuvchilarining biologik, ekologik va antropogen omillar natijasida ko‘payib borishida, fassiolaning oraliq xo‘jayinlarining ekologik yoki ushbu kasallikning epizootologik xususiyatlarini e’tiborga olmagan holatda nosog‘lom bo‘lgan hududlarda boqiladigan qoramollarni bozorlar orqali sog‘lom ammo fassiolyozni rivojlanishiga sharoitlari bor xo‘jaliklarga borib tushishi natijasida yangi o‘choqlarni paydo bo‘lishi. Fassiolalarning oraliq xo‘jayinlarining biotoplarida (mayda ko‘llarda, zovurlarda) mollyuskalarga qarshi kurashishda o‘rdak va g‘ozlarni saqlash, ko‘paytirish, zavurlarda, suv qochirish kanallarida ariqlarda o‘tkaziladigan qazish ishlarini rejali tartibda olib borish ishlari izchillik 46 bilan olib bormaslgi, adoleskariyalar bilan zararlangan pichan va boshqa o‘tlarni qoramol iste’moli uchun g‘aramlanishi natijasida, antropogen omillar yoki mollyuskalarning yashashi uchun yorug‘lik, issiqlik va namlikning yetarliligi natijasida ekologik omillar va fassiolyozni rivojlanishi uchun oraliq hamda asosiy xo‘jayinlarining bir-biri bilan mutanosib holda zanjirning bog‘liqliligi natijasida biologik omilning bartaraf etilmasligi sabab bo‘lmoqda 2.3. F.hepatica ning tarqalishida lymna ea avlodiga mansub mollyuskalarning epizootik monitoringi F.hepatica ning oraliq xo‘jayindagi invaziya intensivligi va ekstensivligi . Respublikam izda fassiolyoz qo‘zg‘atuvchisi ilk bor Zarafshon vohasida rus tabiatshunos sayohatchi olim A.P.Fedchenko tomonidan 19-asrning ikkinchi yarimida o‘rganilgan. Muallifning yig‘ma materiallari asosida F.hepatica turi topilgan. Ammo fassiolyozning tarqalishi ilk bor Qashqadaryo viloyatining Koson qorako‘lchilik xo‘jaligi sharoitida 1933 yilda o‘rganilgan. 70 bosh qo‘ylarni jigarini to‘liq gelmintologik yorish yo‘li bilan tekshirilganda ularning 2,9 foizini F.hepatica bilan zararlanganligi aniqlangan [70; 79-85-b.]. 20-asr o‘rtalariga kelib Samarqand viloyati sharoitida qo‘ylar fassioliyozi atroflicha o‘rganilgan. Tadqiqotlar natijalariga ko‘ra ushbu viloyatda qo‘ylarni o‘rtacha 42,0 foiz fassiolyozga chalinganligi va uning qo‘zg‘atuvchisi F.hepatica ekanligini aniqlagan. Kasallikning invaziya ekstensivligini (IE) ni kuz mavsumida juda yuqori darajada ko‘tarilishi, qishda esa uni keskin pasayishi, ammo fassiolyozning invaziya intensivligi (II) ni bahorda eng yuqori darajada bo‘lishi, yozda esa uni keskin pasayishi kuzatilgan [71;5-20-b]. Samarqand viloyatinig Narpay tumani sharoitida qo‘ylar fassiolyozining epizootologik xususiyatlari maxsus o‘rganilgan. 217 bosh o‘lgan va majburiy ravishda so‘yilgan qo‘ylarning jigari to‘liq gelmintologik yorish usulida tekshirilganda ularning 35,0 foizi fassiolyozga chalinganligi, har bir qo‘y jigarida o‘rtacha 46,6 nusxadan fassiolalarning parazitlik qilishi aniqlangan. Jami topilgan fassiolalarning 99,6 foizini F.hepatica , 0,4 foizini F.gigantica tashkil qilgan. 47 So‘nggi tur fassiola faqat bir qo‘yda uchragan. Qo‘ylarning fassiolyozga chalinishida mavsumiy o‘zgarishlar deyarli kuzatilmagan va xar bir mavsumda uning invaziya ekstensivligi 31,2-36,4 foizni tashkil qilgan. Ammo invaziyaning intensivlik darajasi har bir zararlangan qo‘y boshiga qishda eng past ko‘rsatkich (26,0 nusxa) ni tashkil qilgan bo‘lsa, u bahorda ikki barobarga oshib, yozda maksimal darajaga ko‘tarilgan va 57,7 nusxa fassiolaga teng bo‘lgan. Kuzda fassiolalarning invaziya intensivligini keskin kamayib ketishi qayd qilingan. Tadqiqotlarning natijalariga ko‘ra muallif Narpay tumanida qo‘ylarning aprel, may, iyun oylarida fassiolalar bilan zararlanmasligini, qish va bahor oylarida yoshini yashagan fassiolalarni o‘z-o‘zidan qo‘ylar organizmidan ajralib chiqishini ko‘rsatib o‘tgan [72; 14-b.]. Samarqand viloyatining tog‘oldi – tog‘ hududida joylashgan Urgut tumanida qo‘ylarni o‘rtacha 84,6 foiz. F.hepatica bilan zararlanganligi, uning invaziya intensivligining juda yuqori bo‘lishi tufayli qish faslida juda ko‘plab qo‘ylarning nobud bo‘lib ketishi qayd qilingan. Aniqlashicha kasallikka bir yoshgacha bo‘lgan qo‘ylarni 69,9 foiz, 2 yoshgacha bo‘lganlarini 91,5 foiz, katta yoshdagilarni 91,7 foiz chalinganligi, fassiolalar ( F.hepatica ) bilan zararlanish yil davomida ro‘y berishi, qo‘ylar jigarida kuz va qishda ko‘pincha yosh fassiolalarning to‘planishi, yosh qo‘zilar jigarida voyaga yetmagan fassiolalarni aprel oyidan boshlab uchrashi, may oyining oxirida ularning tezak namunalarida fassiola tuxumlarining paydo bo‘lishi va shu kabi muhim epizootologik ma’lumotlar qayd qilingan. Ushbu ma’lumotlar qo‘ylar yoshiga ko‘ra invaziya ekstensivligining oshishini fassiolalarni bir yildan ortiq yashashini ko‘rsatib turibdi. Shuningdek bir yoshgacha bo‘lgan qo‘zilar bahorda fassiolalar bilan eng past darajada (25,0 foiz), qishda esa yuqori darajada (97,6 foiz) zararlangan. O‘rtacha invaziya intevsivlik 62,6 nusxa parazitni tashkil etgan. O‘rganilgan fassiolalarning ko‘pchiligini (98,6 foiz) F.hepatica tashkil qilgan, qolgan (1,4 foiz) fassiolalar F.gigantica turiga oid bo‘lgan. Har bir qo‘yning jigarida 632 nusxagacha fassiolalar uchrashi aniqlangan [73; 52-53-b.]. 48 Jigardan ajratib olingan F.hepatica 2003 - 2007 yillarda Qoraqalpog‘iston hududida boshqa trematodozlar qatorida fassiolyozning tarqalishi qayta o‘rganilganda ushbu kasallikning qo‘zg‘atuvchisi yagona tur - F.gigantica ekanligi tasdiqlandi, uning lichinkalik taraqqiyotini Lymnaea auricularia, L.bactriana mollyuskalarida kechishi, L.truncatula mollyuskasini va F.hepatica ni uchramasligi aniqlandi. Fassiolyozning invaziya ekstensivligini qoramollarda 37,2 foizga, qo‘ylarda 56.3 foizga teng ekanligi, F.gigantica ning invaziya intensivligini ularga mos ravishda 56,7 va 57,2 nusxaga teng ekanligi qayd qilindi[59; 18-b., 60; 19-b.]. 2006 – 2010 yillarda olib borilgan tadqiqotlar natijasida Surxondaryo viloyatida fassiolyoz qo‘zg‘atuvchilarining tarqalish darajasini keskin pasayib ketganligi, F.gigantica va F.hepatica larning bir – biriga nisbatini tamoman o‘zgarib ketganligi aniqlandi. Endilikda sug‘oriladigan biosenozlarda qo‘ylarni 38,9 foiz fassiolyozga chalinganligi, o‘rta invaziya intensivligi 31,3 nusxaga tushib 49 qolganligi, barcha topilgan fassiolalarni 60,1 foizini F.hepatica tashkil qilganligi kuzatildi [61; 15-17-b.,62; 36-41-b.,63; 45-50-b.]. Shuni ta’kidlash o‘rinliki, Samarqand viloyatida qoramollar va qo‘ylar orasida fassiolalarning tarqalishi so‘ngi 40 yil ichida keskin o‘zgarib bormoqda. Masalan o‘tgan asrning 70 – 80- yillarida Pastdarg‘om va Ishtixon tumanlaridagi sug‘oriladigan hududlarda F.gigantica oqibatida yuzlab qoramollarning o‘limi va majburiy so‘yilishi, qo‘ylarni esa kamayib ketishi kuzatilgan bo‘lsa, 90-nchi yillarga kelib uning keng tarqalishi natijasida Nurobod tumanining O‘zbekiston qorako‘lchilik xo‘jaligining past tog‘ etaklarida ushbu tur trematodaning parazitlik qilishi natijasida qo‘ylar orasida bir muncha o‘lim kuzatildi. Anamnez ma’lumotlari va shaxsiy tatqiqodlar ushbu xo‘jalik qo‘ylarini bir yil oldin Kattaqo‘rg‘on tumanining Qoradaryo daryosi soxillari ( F.gigantica o‘choqlari) da saqlanganligi natijasida ularni ushbu trematodalar bilan kuchli darajada zararlanganligini, ular tufayli esa tog‘oldi – tog‘ etaklaridagi buloqlardagi L.auricularica, L.bactriana mollyuskalarini parazitning partenitlari bilan invaziyalanganligini shu yo‘l bilan F.gigantica ning yangi o‘chog‘ini paydo bo‘lishini ko‘rsatdi. Ayni shu yo‘l bilan Kattaqo‘rg‘on tumanining “Moybuloq” qorako‘lchilik xo‘jaligining ham tog‘ etaklaridagi buloqlarning birida F.gigantica ning yangi o‘chog‘ini yuzaga kelishi oqibatda talaygina qo‘ylarni u qo‘zg‘atgan fassiolyoznig o‘tkir oqimidan ko‘plab nobud bo‘lishi kuzatilgan edi [64;74-75-b.]. Ko‘p yillardan beri Samarqand viloyatining Qoradaryo, Oqdaryo daryolari sohillarida F.gigantica ning o‘choqlari saqlanib kelinmoqda. Ularga yer osti suvidan paydo bo‘lgan doimiy yoki vaqtinchalik chashmalar, suv qochirish kanallari kiradi. Qishloq xududlaridagi sug‘orish shaxobchalari, botqoqliklar esa F.hepatica ning asosiy o‘choqlari hisoblanadi. Shu sababli ushbu viloyatning deyarli barcha sug‘oriladigan biosenozlarida qishloq xo‘jalik hayvonlari ko‘pchilik holda har ikkala tur fassiolalar bilan aralash holda zararlanmoqda. Shu bilan birga so‘nggi yillarda olib borilgan tadqiqotlar viloyatning Kattaqo‘rg‘on, Ishtixon, Payariq, Jomboy tumanlarida F.gigantica ni F.hepatica ga nisbatan keng tarqalib borishini ko‘rsatmoqda. F.gigantica ustunligida o‘tadigan fassiolyoz juda xavfli 50 hisoblanadi, invaziya intensivlik yuqori bo‘lganda undan nafaqat qo‘y, echki, hatto ko‘p miqdorda qoramollarning ham o‘limi kuzatilib kelinmoqda. Hozirgi paytda barcha viloyatlar orasida Samarqand viloyati F.gigantica va F.hepatica qo‘zg‘atadigan fassiolyozga o‘ta nosog‘lom hudud hisoblanadi [64; 74-b.]. Fassiolagenli o‘choqlarni kuchayishi bir tomondan qishloq xo‘jalik hayvonlari orasida fassiolyozdan o‘lish va majburiy so‘yilishga olib kelsa, ikkinchi tomondan ushbu hududlarda sholi yetishtirish, pichan tayyorlash ishlari bilan band bo‘lgan insonlarni fassiolalar bilan zararlanishi uchun bir muncha xavotir tug‘diradi. Bejizga rossiyalik olimlar N.A. Yaremenko, I.F. Klenova, V.V. Goroxov, N.P. Sorokina, I.A. Molchanovlar Rossiya Federasiyasining barcha xududlarida fassiolyozni keng tarqalib borishini va uni odamlar orasida ham ko‘payishini muammoga aylanib borayotganligi to‘g‘risida fikr bildirishmagan [74; 348 - 352-b., 75; 30-31-b.]. 51 III BOB TADQIQOT NATIJALARI BO‘YICHA MULOHAZALAR 3.1 Xususiy tadqiqotlar Yuqorida qayd qilingan ma’lumotlarni inobatga olib F.hepatica ning oraliq xo‘jayini Lymnaeidae oilasiga mansub kichik akam – tukam mollyuskasi – Lymnaea truncatula ustida olib borgan 2020-2023-yilllar davomida tadqiotlarimiz olib borildi, hamda bir qancha mollyuskalarda ham izlanishlarimizni davom ettirishga sabab bo‘ldi va Samarqand viloyati sharoitida L.thiesseae mollyuskasini ham F.hepatica ning lichinkalik taraqqiyotida ishtirok etishi aniqlandi. Ushbu har ikkala tur mollyuskalar deyarli bir-xil sharoitda ya’ni botqoq joylarda, buloq suvlarida, mayda hajmdagi sug‘orish shaxobchalarida uchraydi. F.hepatica ning otalangan tuxumlari asosiy xo‘jayin organizmidan tezagiga aralashgan holda suvga tushgandan so‘ng 15 – 25 o C haroratda 10 – 25 kun ichida parazitning birinchi avlod lichinkasi – kiprikli mirasidiy yetiladi va u tuxum qopqog‘ini ochib suvga chiqadi. O‘z hayotchanligini saqlab qolish va kelgusi lichinkalik taraqqiyotini davom ettirish uchun mirasidiy tegishli oraliq xo‘jayinlari – L.truncatula va L.thiesseae mollyuskalarining tanasiga faol holda yorib kiradi, uning jigarida metamarfozga uchrab, ikkinchi avlod lichinka - xaltasimon sporosistaga aylanadi. Sporosistaning embrional ho‘jayralaridan partenogenetik yo‘l bilan yani otalanmasdan fassiolalarning uchinchi avlod lichinkalari – rediylar paydo bo‘ladi(2.1-rasm). Rediylarning bir guruhidagi xo‘jayralardan to‘rtinchi avlod lichinka-dumli serkariylar, ikkinchi guruh rediylarning xo‘jayralaridan esa qiz rediylar paydo bo‘ladi. Ushbu qiz rediylarning bir guruhida yana serkariylar, boshqa guruhida nevara rediylar yetiladi [65; 980-b.]. 52 2 .1-rasm F.hepatica ning: A-tuxumi; Б - mollyuska jigaridagi xaltasimon sporasistasi; В - rediya; С - serkariya. Shu yo‘sinda fassiola lichinkalarining partenogenetik ko‘payishi cheksiz, kuzatishlarimizga ko‘ra, mollyuska nobud bulgunga qadar davom etadi. Serkariylarning mollyuska tanasidan ajralib chiqishi har bir sutkada kuzatiladi. Mollyuskalar hayvonot olamida keng tarqalgan umurtqasiz hayvonlar hisoblanadi. Mollyuskalarnazariy va amaliy jihatidan muhim ahamiyatga egabo‘lib, O‘zbekiston sharoitida trematodoz kasalliklarini tarqalishida oraliq xo‘jayin bo‘lib ishtirok etishini inobatga olgan holda sistematikasini, tur tarkibini, ekologiyasini, biogeografiyasini o‘rganish muhim ahamiyat kasb etadi [66; 86-b.]. O‘zbekiston hududida mollyuskalarni tarqalishi uchun qulay ekologik sharoitlar mavjud. Qishloq xo‘jaligining hozirgi rivojlanish jarayonida, yaylovdagi qorinoyoqli mollyuskalarning tarqalishini o‘rganish, u yerda boqiladigan qishloq xo‘jalik hayvonlari uchun yagona oziqa bo‘lib hisoblanuvchi o‘simliklarni zararkunandalardan himoya qilish eng muhim muammolardan biri. Chunki, bu mollyuskalar yaylovlarda nafaqat o‘simliklarni iste’mol qilib zarar keltiradiva u 53 yerda o‘tlab yuruvchi hayvonlar uchun og‘ir kechuvchi gelmintoz (dikroselioz, fassiolyoz, paramfistomatidoz, protostrongilioz)kasalliklarni keltirib chiqaruvchi hisoblanadi [67; 17-18-b.]. Respublikamiz yaylovlaridagi o‘tloqlardan yoz va kuz oylarida chorva mollarini boqishda keng foydalaniladi [68; 20 - 23-b.]. Tadqiqotlarimiz Lymnaedae oilasiga mansub Lymnaea truncatula va Lymnaea thiesseae mollyuskalarida olib borildi. Ushbu mollyuskalar to‘g‘risida to‘xtaladigan bo‘lsak, Lymnae ( Galba ) truncatula (Miller, 1774) mollyuskasini morfologiyasidan ma’lumki - chig‘anog‘i jigar rang, baland konus shaklida, teng o‘suvchi 4-5 o‘ramlarga ega, tangent chizig‘i to‘g‘ri, oxirgi o‘rami shishmagan. Gajaklarining o‘ramlari kuchli bo‘rtgan, zinapoyali, chuqur, deyarli qiya bo‘lmagan choklar bilan ajraladi, og‘izchasi yassi shaklda. Lymnaea (Galba) thiesseae Glessin, 1879 mollyuskasining esa chig‘anog‘i jigarrang yoki yorqin jigarrang, tuxumi konus shaklida, devori yupqa, asta - sekin tengsiz o‘suvchi 4-4,5 o‘ramlarga ega, tangent chizig‘i to‘g‘ri, oxirgi o‘rami shishganroq va balandroq. Gajaklarning o‘rami kuchli bo‘rtgan, zinapoyali, biroq birinchi turnikidan ko‘p chuqur va baland bo‘lmagan chig‘onog‘i hamda qiyalik choklar bilan ajralib turadi. Og‘izchasi tuxumsimon, cho‘ziq yassi shaklli, yuqori qismi to‘g‘ri yoki qisman burchakli. Mollyuskalarning ekologiyasidan ma’lumki bir-biridan unchalik tafovut qilmaydi, L.truncatula mollyuskasi chashma, buloq suvlari, kichik suv hovuzlari, ariq va kanallar chetida ushbu oilaga mansub boshqa tur mollyuskalar bilan birgalikda uchraydi. Hududiy joylashishiga qarab mart-iyun oylarida ko‘payadi. Bir yil davomida 2-3 avlod beradi. Tuxumlarini loyga qo‘yadi. 1,5-2 haftadan so‘ng tuxumlaridan yosh mollyuskalar chiqadi. Bir yilga yaqin umr ko‘radi. L.thiesseae mollyuskasi esa tezda qurub qoluvchi va kichik chashma suvlarida hamda ariqlar chetida va loylar orasida yashaydi. Amfibiont, telmatofel, ko‘psonli tur. U ko‘pincha L.truncatula va ushbu sistematik guruhga mansub turlar bilan birga uchraydi. Aprel, may, iyun oylarida ko‘payadi. Bir yilgacha umr ko‘radi [ 69 ; 28-29-b.]. 54 Samarqand viloyatining ayrim tumanlaridagi biotoplardan terib keltirilgan Lymnaea truncatula va L.thiesseae turiga mansub mollyuskalarni Fasciola hepatica partenitlari bilan zararlanish darajasi o‘rganildi 2.2-rasm. Lymnaea aurucularia Samarqand viloyatining Oqdaryo ,Payariq hamda Pastdarg ‘ om biotoplaridan yig‘ilgan Lymnaea truncatula va L.thiesseae turiga mansub mollyuska kolleksiyasi xizmat qildi. Mollyuskalarni tekshirish umumiy qabul qilingan uslublar bo‘yicha olib borildi [76; 511-b.] Buning uchun ustozlarimiz professor Daminov Asadullo Suvonovich, Uroqov Kamoliddin Xudoyberdiyevichlar ko‘rsatmalariga muvofiq asosan Samarqand viloyatining Payariq tumani biotoplardagi dala ekinzorlarni sug‘orish uchun foydalanilgan ariqlar tajriba maydoni sifatida ajratib olinib, maxsus ajratilgan tajriba maydonida paydo bo‘lgan mollyuskalar fassiola partenitlari bilan zararlanish darajasini o‘rganish maqsadida terib kelinib universitetning “Veterinariya diagnostikasi va oziq-ovqat xavfsizligi” fakultetining “Parazitologiya va veterinariya ishini tashkil etish” kafedrasi qoshidagi “Zooparazitologiya” ilmiy laboratoriyasida saqlandi hamda yorib ko‘rib tekshirildi olingan natijalar qayd etish jurnallariga yozib borildi(3.4-3.5-rasm). 55 3.4-rasm Mollyuska biotoplaridan L.thiesseae mollyuskasini terish jarayoni 3.5-rasm Laboratoriya sharoitida L.thiesseae mollyuskasini tekshirish jarayoni 56 Dastlab terib kelingan mollyuskalar laboratoriya sharoitida stakanlarga 8 tadan qilib solindi va ustiga toza suvdan solinib o‘simlik bargalaridan solib qo‘ yildi . Tashlangan o‘simlik barglari lupa yordamida adoleskariyalarning mavjudligi tekshirilib borildi. O‘lgan mollyuskalar organizimidagi jigarlarini buyum oynasi ustida ezib, ikki-uch tomchi toza suvdan tomizib ishchi holatga keltirilgan mikroskopning 8-obyektivi va 7-okulyari yordamida tekshirildi. Agarda mollyuska jigaridan partenitlar topilmasa ushbu stakandagi mollyuskalar har biri alohida stakanlarga olinib 2, 3, 4 va 5 kunlari ham solingan o‘simlik bargalari tekshirilib borildi. Ulardan yig‘ib olingan adoleskariyalar vivariyadagi va tajribadagi hayvonlarga yedirilib patogenlilik xususiyatlari o‘rganilib borildi. L.truncatula ni ekologik va biologik xususiyatlarini, F.hepatica partenitlari va serkariyalari bilan zararlanishini keng doirada o‘rganish va solishtirish maqsadida Payariq tumanining A.Navoiy fermer xo‘jaligi hamda Oqdaryo tumanining suv havzalaridan terib kelib labaratoriya sharoitida 2020-2023-yillar davomida o‘rgandik. Mollyuska umrining butun aktivlik davomida ko‘payadi. Erta bahorda qishki «uyqu»dan chiqqan mollyuskalar ancha yirik bo‘lishini kuzatdik Aprel-may oylarida biotoplarda L.truncatulaning miqdori kamaya boshlaydi, yoz oylaridan boshlab biotoplarni asosan o‘tgan yilgi mollyuskalar o‘rnini, ushbu yildagi yosh mollyuskalar egallaydi. Yoz bo‘yi va kuzda ular ko‘payishni davom etdiradi. Kuzning oxirida, qishqi «uyqu»ga ketish oldidan biotoplarda turli yoshdagi mollyuskalar uchraydi. Vaqtinchalik biotoplarda, masalan, dalalardagi ariqlarda suv qurishi, tuproq namlik darajasi pasayishi bilan bir guruh mollyuskalar tuproqning nam qatlamiga yorib kiradi, ammo bir qismi tuprok yusasida nobud bo‘ladi. Kuzda biotoplarda suv paydo bo‘lishi bilan o‘z hayotini saqlab qolganlari yana aktiv holga o‘tadi. 57 3.1.-jadval 2020-2022 yillarda tekshirilgan Lymnaea truncatula mollyuskalarining laboratoriya tekshiruv natijalari № Tekshirilgan oy Jami te kshirilgan mollyuskalar soni Jami zararlangan mollyuskalar soni Shu jumladan topilgan partenitlar son Foiz sporasista rediya serkariya son % son % son % 1 Mart 355 51 14.3 43 84.3 4 15.6 0 0 2 Aprel 550 131 23.8 96 73.3 21 16 14 10.7 3 May 570 185 32.5 119 65.4 40 21.6 26 14 Jami : 1475 367 24.8 258 70.3 65 17.7 40 10.9 Yuqoridagi jadvaldan ko‘rinib turibdiki terib kelingan L. truncatula mollyuskalari partenitlar bilan zararlanish ko‘rsatgichi mos ravishda mart,aprel va may oylarida oshib borganligini, mart oyida serkariyalarni umuman uchramaganligi bo‘lsa mollyuska organizmiga tushgan partenitlar endigina o‘z tarqqiyotini boshlab hali sistogoniya bosqichiga yetib kelmaganligini anglash mumkin. Bu jarayonni havo haroratining bahor oylarida asta sekinlik bilan ilib borishi bilan izohlash mumkin. Havo harorati ilib borgan sari mollyuskalar qishgi uyqudan asta sekinlik bilan uyg‘ona boshlaydi ikkinchi tomondan esa hayvon tezagi bilan birgalikda tashqi muxitga chiqqan partenitlar iliq suvda faol harakatlanib mollyuska organizmiga asta sekinlik bilan kirib borib o‘ziring taraqqiyotini davom ettiradi. L.truncatula mollyuskasi ustida kuzatishlarimizni davom ettirib mart oyida olib borgan tekshirishlarimizdan shu narsa ayon bo‘ldiki L.truncatula mollyuskasi to‘liq qishgi uyqudan uyg‘onib faol yashash sharoitiga o‘tar ekan. Bizlar tomonimizdan ushbu oyda tekshirilgan 355 nusxa L.truncatula mollyuskasidan 43 nusxasida sporasistalar, 4 nusxasida rediyalar topildi, jami tekshirilga 58 mollyuskalarning 14,3 foizi zararlangan bo‘lsa, shundan 84,3 foizida sporasistalar, qolgan 15,6 foizida rediyalar topildi. Aprel, may oylarida olib borgan tadqiqotlarimizda fassiolyozni invazion lichinkalarini (adoleskariya) paydo bo‘lishi kuzatilib fassiola partenitlari bilan zararlangan jami mollyuskalarning aprel oyida 10,7 foizida, may oyida 14 foizida serkariyalar topildi. Rediyalar esa o‘z navbatida aprel oyidan may oyiga qadar mos ravishda 16; 21,6 foizga o‘sib borishi qayd etildi. Uzoq yillar davomida L.thiesseae mollyuskalarida olib borgan tadqiqotlarimiz natijasini tahlil qiladigan bo‘lsak ushbu mollyuskalar asosan (2010;2015;2018;2019 yillar) mart oyidan biotoplarda paydo bo‘lib aprel, may oylarda ham laboratoriya sharoitida teshirilganda ulardan fassiolalarning yosh partenitlari sporasistalar topilmasdan faqat iyun oyiga kelib kattaligi 4-4,5 mm li mollyuskalarning 7,7 foizida sporasistalar topildi. [77. 110-112 b]. Shunga ko‘ra bizlar ham tadqiqotlarimizni L.thiesseae mollyuskalari ustidagi tajribalarimizni mart, aprel, may, iyul,avgust,sentyabr hamda oktyabr oylarida olib bordik va quyidagicha hulosalarni oldik. (3.2-jadval). Tadqiqot olib borigan yillarimizning iyul oyida rediya hamda serkariyalar hosil bo‘lganligini kuzatmadik. Faqatgina sporosistalarni uchratish bilan chegaralandik. Avgust oylarida esa kam sondagi rediyalar paydo bo‘lganligiga guvoh bo‘ldik. Kuz faslining dastlabki oylari sentyabr hamda oktyabr oylarida esa sporosistalar, rediyalar shuningdek serkariyalarni ham paydo bo‘lishligini kuzatdik. 59 3.2-jadval Lymnayea tiesseae mollyuskalarining laborator a tekshiruv natijalari (2020 – 2022-yillar) Teksh irilgan oy va yillar Jami tekshirilgan mollyuskalar soni Jami zararlangan mollyuskalar soni Shu jumladan topilgan partenitlar sonda Foizda sporasista rediya Serkariya sonda % sonda % sonda % 2020 iyul 80 6 7,5 6 100,0 2020 avgust 90 6 6,7 5 83,3 1 16,7 2020 sentyabr 110 13 11,8 10 76,9 2 15,4 1 7,7 2020 okyabr 120 15 12,5 11 73,3 2 13,3 2 13,3 2021 iyul 70 6 8,6 6 100,0 2021 avgust 80 7 8,8 6 85,7 1 14,3 2021 sentyabr 120 13 10,8 9 69,2 3 23 1 7,7 202 1 okyabr 105 13 12,4 8 61,5 3 23 2 15,4 2022 iyul 90 8 8,9 8 100,0 2022 avgust 110 10 9,1 8 80 2 20 2022 sentyabr 120 14 11,7 8 57,1 4 28,6 2 14,3 2022 okyabr 105 12 11,4 8 66,7 2 16,7 2 16,7 Jami 1200 123 10,25 93 75,6 20 16,3 10 8,1 Avgust oyida jami tekshirilgan mollyuskalarning 8,2foizi zararlangan bo‘lib, shulardan 14,6 foiz mollyuskalarda rediyalar topilgan va ushbu oyda mollyuskalarda serkariyalar umuman uchramagan bo‘lsa, sentyabr oyida 14,6 foizida va oktyabr oyidagi jami mollyuskalarning 17,6 foizida zararlanish kuzatilgan bo‘lib, umumiy zararlangan L.thiesseae mollyuskalariing 16,3 va 8,1 foizida serkariylar uchrashi aniqlandi (3.3-jadval va 3.7-rasm). L.thiesseae mollyuskasida rediya partenitlari sentyabr va oktyabr oylarida 17,5 va 22,5 foizgacha o‘sishi kuzatildi. 60 3.3-jadval Lymnayea thiesseae mollyuskalarining yil davomida laboratoriya tekshiruv natijalari № Tekshirilgan oy Jami tekshirilgan mollyuskalar soni Jami zararlangan mollyuskalar soni Shu jumladan topilgan partenitlar son foiz sporasista rediya serkariya son % son % son % 1 Mart 45 2 Aprel 70 3 May 72 4 Iyun 80 5 Iyul 240 20 8,3 20 100 6 Avgust 280 23 8,2 19 82,6 4 14,6 7 Sentyabr 350 40 11,4 27 67,5 9 22,5 4 10 8 Oktyabr 330 40 12.1 27 67,5 7 17,5 6 15 Jami : 1476 123 8,3 93 75,6 20 16,3 10 8,1 Iyul Avgust Sentyabr Oktyabr020406080100120 Sporosista Rediya Serkariya 3.7- rasm 61 Lymnayea thiesseae mollyuskalarining yil davomida F. hepatica bilan zararlanishi Xulosa qilib aytganda bizning sharoitimizda F.hepatica tomonidan keltirib chiqariladigan fassiolyozda oraliq xo‘jayin sifatida L.truncatula mollyuskasidan tashqari yana L.thiesseae mollyuskasi ham ishtirok etar ekan. Qishgi anabioz holatdan uyg‘ongan L.truncatula mollyuskasi oldingi yil hisobidan zararlangan holda qishgi uyqudan uyg‘onishi yana bir bor kuzatildi. L.thiesseae mollyuskasi qishgi anabioz holatdan toza holda uyg‘onib, faqat shu yil hisobidan F.hepatica ning yosh partenitlari bilan zararlanib fassiolyoz kasalligini epizootik holatini kuchayishida kuz mavsumining sovuq kunlari tushgunga qadar ishtirok etishi tajribalarda aniqlandi. 3.2 Ishning iqtisodiy samaradorligi . Samaradolik har bir korxona faoliyatining eng asosiy vazifasi hisoblanadi. U xo‘jalik yuritishning sifat va miqdor ko‘rsatkichlarini, shuningdek, buyumlashgan va jonli mehnat xarajatlari hamda olingan natijalar o‘rtasidagi munosabatni ifodalaydi. Chorvachilikda olib boriladigan ishlar samarasi quyidagi tadbirlarning qay tarzda olib borilishiga bog‘liq Hayvonlarning klinik ko‘rikdan o‘tkazish, dispanser tekshirish: - chorvachilik binolarining qishlov davrida va undan keyingi sanitariya holatini tekshirish: - hayvonlarning turli yoshdagi guruhlarini hisobga olgan holda chorvachilik binolarining mikroiqlimini nazorat qilish: - oziqalarning sifatini tekshirish: - ratsionlarning to‘yimlilk qiymatini o‘zgalarining sifatini labaratoriya tekshirishlari ma’lumoti asosida baholash: - biologik to‘la qiymatli oziqlantirishni tashkillashtirish va hayvonlarni saqlash qoidalariga rioya qilish; 62 - ratsionda etishmaydigan vitaminlar, makro – mikroelementlarni to‘ldirish uchun mineral vitaminli qo‘shilmalarni qo‘llash. Sigirlarni o‘z vatida sog‘ishdan chiqarish (tug‘ishiga eng kamida 45-60 kun qolganda). G‘unajinlarni tug‘ishga tayyorlash (alohida guruhlarga ajratish, sut sog‘uvchilarga berkitish). Bo‘g‘oz sigirlar va g‘unajinlarning ratsionidan sifatsiz oziqalarni olib tashlash va silos berishni chegaralash. Sigir va g‘unajinlarni 2 – 3 soat davomida 2 – 3 km ga doimiy yurgizib turish. Moda almashinuvi darajasini aniqlash uchun hayvonlarning qonini tanlab tekshirish. Sigir va g‘unajinlarning elini, tuyog‘ini va bo‘g‘ozligini tekshirish. Tug‘ishdan oldin sanitariya ishlarini o‘tkazish. Yangi tug‘ilgan buzoqlarni tug‘ish bo‘limlarinidan olish va ularni veterinariya sanitariya hamda zoogigiena talablariga javob beradigan profilaktoriyalarga joylashtrish. Tug‘ilgandan 1 – 2 soat o‘tgach bo‘zoqlarning tirik og‘irligini hisobga olgan holda so‘rg‘ichli ichirgichlar orqali +36 - +38S haroratdagi uviz (ug‘uz) sutini ichishini nazorat qilish (birinchi 5 – 6 kunlar). Ultrabinafsha nurlar bilan nurlash, buzoqlarga vitaminli konsentratlar, tabiiy va sun’iy me’da shirali hamda to‘qima preparatlarini qo‘llash. Parxezli oziqalarga me’da shirasi, vitaminlar va atsedofelli preparatlarni qo‘shib nimjon buzoqlarga berish. Nimjon tug‘ilgan bug‘oqlarni issiq xonalarga joylashtirish. Isitish uchun elektr lampalaridan va issiq urishdan foydalanish va boshqalar. Respublikamiz veterinariya xizmatlarining muxim xususiyatlaridan biri veterinariya tadbirlarini rejalashtirish hisoblanib, mazkur rejalar chorvachilik ishlab chiqarish jarayonlariniga mos va monand bo‘lishi hamda uning bajarilishiga ijobiy ta’sir qilishi lozim. Shuning uchun veterinariya xodimlarining asosiy vazifalari mavjud xayvonlarni yuqumli va invazion kasalliklar bilan kasallanishini oldini olish, 63 mollarning sog‘lomligini ta’minlash hamda ularning mahsuldorligini oshirishga ko‘maklashishdan iboratdir. Ushbu tadbirlarni o‘z vaqtida tashkil qilish va sifatli o‘tkazish to‘g‘ri tuzilgan rejaga bog‘liq bo‘lib, rejalashtirish davlat idoraviy va xususiy veterinariya tarmoqlari uchun ham mavjuddir. VETERINARIYA TADBIRLARI REJALARIGA TALABLAR 1. Veterinariya tadbirlarining rejalari xo‘jalik va ishlab chiqarish davlat rejalariga mos bo‘lishi, ijobiy ta’sir qilishi lozim. 2. Rejalashtirish ko‘p yillik ma’lumotlarga asoslanadi. 3. Rejalashtirish paytida bajarilgan ishlar tanqidiy tahlil qilinib, yutuqlar hisobga olinadi. 4. Rejalashtirilayotgan tadbirlar aniq bo‘lib, muddati, miqdori va xarajati ko‘rsatiladi. 5.Rejalar imkoniyat darajasida bo‘lishi lozim. 6. Kasalliklarning rivojlanish qonuniyati e’tiborga olinadi. 7. Profilaktik davolash va sog‘lomlashtirish ishlari iqtisodiy hisob kitob qilinishi lozim. 64 X U L O S A L A R Olib borilgan tad q i q otlar natijasida q uyidagi xulosaga keldik: Fassiolyozning epizootik jarayoni ma’lum xududda fassiolyozga chalingan hayvonlarning soniga va ulardagi invaziya intensivligiga (fassiolalarning miqdoriga), qo‘zg‘atuvchining daslabki lichinkalik taraqqiyot bosqichlarini kechishini ta’minlovchi suv muhitiga, undagi oraliq xo‘jayinlar – mollyuskalar turiga, soniga ulardan ajralib chiqqan fassiola serkariyalaridan hosil bo‘luvchi yuqumli lichinka-adoleskariyalar miqdoriga, kasallikga moyil bo‘lgan qishloq xo‘jalik hayvonlari soniga bog‘liq. Bularning barchasi fassiolyozning epizootik zanjirini tashkil qiladi. Ushbu zanjirning biror bug‘imi uzilib qolgan taqdirda epizootik jarayon asta-sekin so‘na boshlaydi. Tadqiqotlar davomida olingan ma’lumotlar bugungi kunda chorvachilik sohasida yuqori samaradorlikka erishish uchun to‘siq sifatida ko‘plab kasalliklar hamda noto‘g‘ri olib borilgan veterinariya chora tadbirlari sabab bo‘lib qolmoqda ayniqsa parazitar kasalliklarning o‘rni yuqori. 65 AMALIY TAKLIFLAR 1. Trematadozlarga samarali kurashish chora tadbirlari sifatida kasallikning tarqatuvchi parazitlar rivojlanishi uchun o‘ta muhim hisoblangan oraliq xo‘jayinlarga qarshi uchun kimyoviy moddalardan foydalanish mumkin. 2. Kasallikka nosog‘lom hududlarda qishloq xo‘jalik hayvonlarini yilda uch martta profilaktik degelmintizatsiya tadbirlarini o‘tkazish. Ushbu tadbirlarni birinchi hamda ikkinchi marttasi qish faslining dastlabki va oxirgi vaqtlarida amalga oshirish pirovardda esa erta bahorda o‘tloqzorlarda fassiolyozdan holi hayvonlarni bo‘lishini ta’minlab qishgi uyqudan chiqqan hamda ularning yangi avlodlarini parazit lichinkalari bilan zararlanishi oldi olinadi. Uchinchi martta o‘tkaziladigan degelmintizatsiya ishlariyoz faslining o‘rtalarida mollyuskalar tanasida qishlab qolgan parazit lichinkalari sababidan yuzaga keladigan kasallikka qarshi o‘tkaziladi. 3. Uy parrandalaridan o‘rdak va g‘ozlarni mollyuskalar keng tarqalgan hududlarda ko‘paytirish ham trematadozlarni taraqqiyot siklidan mollyuskalarni chiqib ketishiga va natijada kasallikning uchrashini keskin kamaytiradigan samarali biologik usul hisoblanadi. 66 FOYDALANILGAN MANBALAR RO‘YXATI 1 Азимов З.А. Эпизотология фассиолеза, вызванного F . gigantica и биологические основы его профилактики.//Автореф. ... дис.канд. вет. наук. - Самарканд, 1984. - 18 с. 2 Азимов Ш.А., Назаров А.Н. Возрастная динамика фассиол у каракулских овес и крупного рогатого скота в предгорно-горной зоне Узбекистана // Труды Уз НИВИ. Т. 20, Ташкент, 1972. - С. 17-19 3 Азимов Ш.А., Назаров А.Н. Распространение фассиолезов каракулских овес и крупного рогатого скота в Узбекистане. // Труды Уз НИВИ. т. 20, Ташкент, 1972. -С. 15-16 4 Баданин Н.В. Вопросы эпизотологии главнейших гелминтозов каракулских овес. //Труды УзСХИ, 1949, -С. 5-20 5 Горmов В.В. Сысоев Т.Г., Сорокина Н.Н. // Матер. Докладов Всероссийского общество гелминтологов «Теория и практика борбы с паразитарными болезнями». Вып. 4. М., 2004. С. 119-122. 6 Davlatov R.B., Yo‘ldoshov N.E., Veterinariya gelmintologiyasi//O‘quv qo‘llanma. - Toshkent , -2016. – 72-74. B. 7 Daminov A., Salimov B. Fassiolyozning oldini olish chora-tadbirlari. //Zooveterinariya . - Toshkent , 2009.-№8, - B .20 . 8 Daminov A.S. va b. Nurota tog‘ yaylovlari qorinoyoqli mollyuskalar i ning tarqalishi va chorvachilikdagi ahamiyati. Zooveterinariya .Toshkent, - 2015. №4. - B. 17-18 . 9 Daminov A.S. “Respublikaning turli biogeotsenozlarida qoramollar trematodozlarining epizootologik va immunologik xususiyatlari”. Vet .f an .d ok .,diss. Samarqand: SamVMI, 2016.- 200 b. 10 Salimov B., Daminov A., Sh.Qurbonov, Otabo е v X. // Tr е matodalar (filog е niya, sist е matika, morfologiya, biologiya, е kologiya). Monografiya. Samarqand, 2018. 34- 87b. 67 11 Иргашев И.Х. Гелминты и гелминтозы каракулских овес. - Ташкент, Фан, 1973 , -183 с . 12 Irgashev I.X. va boshqalar. Exinokokkoz o‘ta xavfli kasallik-unga qarshi kurashing. //Veterinariya. Samarqand, 2000. - №3 . - B 3-6. 13 Nazarov B.M., Salimov B.S., Fayziev J.X. Fassiolyoz va dikrotselioz o‘choqlarining kuchayishi. // Hayvonlarining o‘ta xavfli kasalliklarini tarqalishi va oldini olish monitoringi. Xalqaro ilmiy konf. Samarqand, 2004. 103 b. 14 Norqobilov B.T. O‘zbekistonda qishloq xo‘jalik hayvonlarining shistosomozi // Vet. fan. fals . dok (PhD) diss.avtoref. Samarqand , 2020 .- 22 b. 15 Нуруллаев А.А. Биоекологическая и епизотологическая характеристика патогенных трематg и их промежуточных хозяев в Зарафшаннской долине. // Дисс. канд. биол. наук. Самарканд, 1991. – 161 с. 16 Oripov A.O., Yo‘ldoshov A.O., Jabborov Sh.A., Isaеv J.M.,// Gеlmintozlarga qarshi davolash-profilaktika chora-tadbirlari bo‘yicha tavsiyalar. Toshkеnt- 2015 y. 5-b . 17 Oripov A.O., Davlatov R.B., Yo‘ldoshov N.Е., Vеtеrinariya gеlmintologiyasi// O‘quv qo‘llanma. Toshkеnt , 2016. 72-74. b. 18 Otaboеv X.Е., Salimov B.S., “Samarqand viloyatining sug‘oriladigan agrobiotsеnozlarida qo‘ylar orasida trеmatodoz, sеstodoz va nеmatodozlarning tarqalishi”// O‘zbеkiston qishloq xo‘jaligini rivojlantirishda yosh olimlarning roli. konf. to‘p. Samarqand , 2007. 116 b. 19 Otaboеv X.Е. //Qo‘ylar trеmatodalarining kеchishi, еpizootologik holati va ularga ta’sir qiluvchi еkologik omillar. Vеt.fan.fals.dok (PhD) diss. avtorеf. Samarqand-2020. 22 b. 20 Salimov B.S., Avеzimbеtov Sh.D., Qoraqolpog‘iston rеspublikasida trеmatodalar tarqalishining bioеkologik xususiyatlari.// Fеrmеr xo‘jaligini rivojlantirish istiqbollari. Rеs. konf. matеriallari. Samarqand , 2007. 123 b. 21 Salimov B., Daminov A., Sh.Qurbonov, Otaboеv X. // Trеmatodalar (filogеniya, sistеmatika, morfologiya, biologiya, еkologiya). 68 Monografiya. Samarqand, 2018. 34- 87b. 22 Salimov B.S., Daminov A.S., Qurbonov Sh.X., Otaboеv X.Е. Trеmatodalar (filogеniya, sistеmatika, morfologiya, biologiya, еkologiya) Samarqand, 2018. 8 -90 b. 23 Salimov B.S, Qurbonov Sh.X, Otaboеv X.Е. «Qo‘y va еchkilar dikrotsеliozining еpizootologik holati, uni davolash va oldini olish» // Zoovеtеrinariya. –Toshkеnt, 2009. - №10. b.27-29. 24 Salimov B.S. «Tr е matodlarning е pizootologik holati». //Zoov е t е rinariya . Toshkеnt, 2008. - №1, -b.20. 25 Salimov B.S. Tr е matodozlarning е pizootologik holati. //Zoov е t е rinariya. Toshkеnt, 2008. - №1. –B.20. 26 Salimov B.S. “Hayvonlarning jigar gеlmintozlari qo‘zg‘atuvchilari o‘rtasidagi parazitotsеnotik holat bo‘yicha munozara” //Chorvachilik hamda vеtеrinariya sohalarida innovatsion tеxnologiyalarni joriy qilish va muammolar// Rеspublika ilmiy-amaliy konfrеnsiya matеriallari TO‘PLAM 1- qism .Samarqand, 2019.137-139 b. 27 Salimov B.S., Daminov A.S., Urokov K.X. . Qishloq xo‘jalik hayvonlari va parrandalar tr е matodalari. // Monografiya. Samarqand, 2016. 28- 112 b. 28 Salimov B.S., Daminov A.S., Qurbonov Sh.X., Izatullaеv Z.X., Otaboеv X.Е., Urokov K.X. Qishloq xo‘jalik hayvonlarining jigar trеmatodozlari, ularni davolash va oldini olish chora-tadbirlari (tavsiyanoma). Toshkеnt, 2009-31 b. 29 Salimov B.S., Daminov A.S., Qurbonov Sh.X. Qishloq xo‘jalik hayvonlarining jigar trеmatodozlari, ularni davolash va oldini olishchora- tadbirlari. Tavsiyanoma. Toshkеnt-2009. 16, 18, 28, 29 b. 30 Салимов Б.С., Даминов А.С., Проблемы борбы с трематgозами селскmозяйственных животных // Материалы республиканской науч. прак.конф. Актуалны проблемы гелминтологии. Термез, 2004. -С.45-48. 31 Salimov B ., Эрназаров Ж., Метgы выявления очагов дикротселиоза. Ветеринария. Москва, 1969. №5.-с. 50-52. 32 Самарgов Н.М. Материалы к епизотологии фассиолеза каракулских 69 овес в Нарпайском раёне. // Науч. Тр. Узб. СХИ – Самарканд, 1958. Т 11. – С. 169- 177 33 Safarov A.A. Toshkent megapolistlari (Canis lupus familiaris) parazitlari faunasi va еkologiyasi.// vet.fan.nom.diss.avtoref. Toshkent , 2020.- 17 b. 34 Сафарова Ф. Трематgы карпобразных (Сурриниформес) в вgоемах Сырдари. // Зоветеринария. - Тошкент, 2013 . № 5. - б. 16-17 . 35 Sobirova S., Urokov K., Yulchiev J. Jigar trematodozlari va ularning yangi o‘choqlari.// Agrar sohani rivojlantirish istiqbollari. iqtidorli talabalarning ilmiy konf. Materiallari to‘plami. – Samarqand, 2006.- 96-100 b. 36 Сорокина Н.П., Молчанов И.А. Распространение фассиолеза животных в странах мира. // Труды ВИГИС, т. 42. М., 2006. -С. 348 – 352 37 Urokov K.X., Haqberdiev P.S. “Qoramollar exinokokkozi va jigar trematodozlarining epizootologiyasi”// Fan va ishlab chiqarish integratsiyasi qishloq xo‘jaligi samaradorligining muhim omili // Konf.mat. to‘p. 2-qism Samarqand , 2013. -b. 62-64 38 Urokov K.X., Salimov B.S., «Exinokokkoz va fassiolyoz qo‘zg‘atuvchilarining parazitotsenotik holatini o‘rganish» // Zooveterinariya. – Toshkent, 2011.-№11-12, - b.27-29. 39 Xoshimov B., Salimov B., «Jigar trematodozlari va ularning oraliq xo‘jayinlari ekologiyasi». //Zooveterinariya. – Toshkent, 2008.-№9. - b.16. 40 Xoshimov B., Salimov B., «Yirik shoxli hayvonlar paramfistomatozining epizootologiyasi». //Zooveterinariya. - Toshkent, 2009.-№4. - b.20. 41 Xoshimov B., Salimov B., Zarafshon vohasida qoramollar trematodozlari o‘choqlarining kuchayishi.// O‘zbekiston qishloq xo‘jaligini rivojlantirish istiqbollari. konf. mat. Samarqand , 2006. 130 b. 42 Шакарбоев Е.Б., Акрамова Ф.А., Азимов А.А. Тематgы - паразиты позвоночных Узбекистана.// Ташкент, 2012. -215 с. 43 Shakarboev Ye.B., Shakarboev U.A., Dadaev S.D., Maxamadiev Z.S. Jizzax viloyatining turli mintaqalarida qo‘ylar gelmintozlarining faunasi va ekologiyasi. //Zooveterinariya. - Toshkent, 2015. № 6. - B. 17-19 . 70 44 Якубовский М.В. Паразитарные зонозы. Минск, 2012, -195 с. 45 Ярёминко Н.А., Кленова И.Ф., Горmов В.В., Сорокина Н.П., Мол c ҳанов И.А. Епизотологический анализ фассиолеза крупного рогатого скота.// Ветеринария. - Москва, 2005. - № 4.-С. 30-31 . 46 Qurbonov Sh.X., Salimov B.S., Surxondaryo viloyati hududida qo‘y va echkilar orasida fassiolyozning tarqalishi.// Yosh olimlar tadqiqotlari va agrar sohadagi muammolar. Ma’ruzalar to‘plami. konf. mat. Samarqand-2008. 59 b. 47 Hakimov N.X. “Umumiy parazitologiya” fanidan leksiyalar kursi SamDU Nashr-matbaa. Samarqand, 2003. 102 b. 48 Bеvеridgе, R.B. B е si е r V е t е rinary parasitology in Australia - A short history. / R.B. B е v е ridg е //V е t е rinary Parasitology. - Volum е 195. - Issu е s 3- 4. - 2013. -P. 218-222 49 Boray, J.C. Thе potеntial impact of exotic lymnacaSpp; en fascioliasis in Australasis. / Boray J.C. //Vеt. Parasitolgy. - 1978. - V. 4. - №2. - P. 127-141 50 Fishеr M.S. Hеpatic Fascioliasis. Manual of tropical vеtеrinary parasitology, 1st ed., C.A.B. / Fishеr M.S., Say R.R. //Intеrnational Cambrian printеrs. - UK. - 1989. - R. 243-249. 51 Krull W.H. and Map е s C.R. Studi е s on th е biology of Dicroc е lium d е ntriticum (Rudolphi. 1819) Loos, 1899 (Trimatoda: Dicroco е liida е ) including ist r е lation to th е int е rm е diat е host е Cion е lla lubrica (Mill е r).VII.42, № 4: -P.603-604. 52 Luong T.T. Assеsmеnt of fasciolicidеs and expеrimеntal rеsults in cattlе in Viеtnam / Luong T.T., Doah V.P., Andеrson N. //Khoa Hoc KyThuat Thu Y. -1997. - V. 4. - N 3.-P. 6-15. 53 Martini M. Fascioliasi e dicrocеliasidеi; bovini: isdaginеsulla diffusionе e sui fattori di rischio in provinciadr Balogna. / M. Martini. G. Poglay е n, N. V е rsa, G. Bart е lli //Arch. V е t. Ital. - 1986. - V 37. - №3. - P. 123-130. 54 SalimovB.S., DaminovA.S. ZOLOGIYA. Darslik.Toshkеnt, 2018. 85-87.b. 55 Salimov B.S., Daminov A.S. ZOLOGIYA. O‘quv qo‘llanma. O‘zbеkiston 71 faylasuflari milliy jamiyati nashrioti. Toshkеnt, 2012. 48, 53, 54, 86.b. 56 Salimov B., Daminov A., Botirov A. // ZOOLOGIYA fanidan amaliy mashg‘ulotlar. Toshkеnt, 2017. 30 bеt. 57 Yildirm A. Prеvalеncе and risk factors associatеd with Fasciola hеpatica in cattlе from Kaysеri provincе, Turkеy. / A.Yildirm, A. Ica, O. Duzlu, A. Inci. //Rеvuе Méd. Vét. - 2007. - pg. 158. - N.12. - pg. 613-617. 58 Yilma J.M. A gеographic information systеm forеcast modеl for stratеgic control of fasciolosis in Ethiopia. / Yilma J.M., Malonе J.B. //Vеt. Parasitolgy. - 1998. - pg. 78. - 103-127. 59 Avezimbetov Sh . D ., Salimov B . S ., Qoraqolpog ‘ iston hududida qoramollar fassiolyozining yillik va mavsumiy o ‘ zgarishi .// Veterinariya hamda chorvachilikning yutuqlari va istiqbollari. Res. konf. materiallari. - Samarqand, 2006. - B. 18-19 60 Avezimbetov Sh ., Salimov B . S ., Qoraqalpog ‘ iston Respublikasida qoramollar va qo ‘ ylar trematodozlarining bioekologik va epizitologik xususiyatlari // Vet . fan . nom . ... diss . aftoref . - Samarqand , 2007, -19 b . 61 QurbonovSh . X ., SalimovB . S . Janubiy mintaqada mayda shoxli hayvonlarning trematodozlarining epizootologiyasi va profilaktikasi // Zooveterinariya .– Toshkent , 2009. - № 8. - b .15-17. 62 QurbonovSh . X . Surxondaryo viloyatining sug ‘ oriladigan biosenozlarida qo ‘ y va echkilarning jigar trematodozlari . // “ Qishloq taraqqiyoti va farovonligini oshirishda agrar fanlar yutuqlarining o ‘ rni ” mavzusidagi respublika ilm - amal konf . Ilmiy maqollar to ‘ plami . 2 qism , Samarqand , 2009. 36 - 50 b . 63 QurbonovSh . X ., Surxondaryo viloyatining tog ‘ oldi - tog ‘ biosenozlarida qo ‘ y va echkilarning jigartrematodozlarining epizootologik xususiyatlari . // “ Qishloq taraqqiyoti va farovonligini oshirishda agrar fanlar yutuqlarining o ‘ rni ” mavzusidagi respublika ilm - amal konf . Ilmiy maqollar to ‘ plami . 2 qism ,- Samarqand , 2009. B . 45-50. 64 Salimov B.S., Daminov A.S., Urokov K.X.. Qishloq xo‘jalik hayvonlari va parrandalar trematodalari. //Monografiya. Samarqand, 2016. 28-112 b. 72 65 Kotbal R.L., Modern text book of zoology invertebrates (Animal diversity-I). A text book for university students. 11 th Edition (Ist Reprint): 2015-2016. India. P. 980. 66 Salimov B.S., Daminov A.S. ZOLOGIYA.O‘quvqo‘llanma. O‘zbekiston faylasuflari milliy jamiyati nashrioti. Toshkent, 2012. 48, 53, 54, 86.b. 67 Daminov A . S . va b . Nurota tog ‘ yaylovlari qorinoyoqli mollyuskalarining tarqalishi va chorvachilikdagi ahamiyati . Zooveterinariya.Toshkent, - 2015.№4. - B. 17-18. 68 Izzatullayev Z . I . Yem - xashak muammosi va umurtqasiz hayvonlar . Konf. materiallari. Samarqand: Qorako‘lchilik va cho‘l ekologiyasi ITI, 2002,-20 - 23 b. 69 Salimov B . S ., Daminov A . S ., Qurbonov Sh . X . Qishloq xo ‘ jalik hayvonlarining jigar trematodozlari , ularni davolash va oldini olishchora - tadbirlari . Tavsiyanoma. Toshkent-2009. 16, 18, 28, 29 b. 70 Эршов В.С. Работа 83- Союзной гелминтологической экспедисии в Кассанском каракулевgческом совхозе Узбекгосторга. // Труды Ср. Азиацкого НИИ, вып 2.т.1.1933,- 79-85с. 71 Баданин Н.В. Вопросы эпизотологии главнейших гелминтозов каракулских овес. //Труды УзСХИ, 1949, -С. 5-20 72 Самарgов Н.М. Фассиолез и Нарпайскомраёне Самаркандской области.: // Автореф. дисс. канд. вет. наук.– Самарканд: 1954. –С .14. 73 Салимов Б., Демидов Н.В. Острое течение фасселиоза у овес. // Журнал Ветеринария. Москва, 1965.- № 5. –С. 52-53. 74 Сорокина Н.П., Молчанов И.А. Распространение фассиолеза животных в странах мира. // Труды ВИГИС, т. 42. М., 2006. -С. 348 – 352 75 Ярёминко Н.А., Кленова И.Ф., Горmов В.В., Сорокина Н.П., Молчанов И.А. Эпизотологический анализ фассиолеза крупного рогатого скота.// Ветеринария. -Москва, 2005. - № 4.-С. 30-31. 73 76 Лихарев И.М., Раммелъмеер Е.С. Наземные моллюски. Определител по фауне СССР. - М., Л.Изд-во АН СССР, 1952. Вып. 43. - 511 с. 77 O ‘ roqov K . X . Samarqand viloyati sharoitida fassiolyoz va dikroseliozni exinokokkoz bilan aralash kechishi . dissertatsiya ( PhD ) Samarqand 2022. 74

Samarqand viloyati sharoitida trematadoz kasalliklari qo‘zg‘atuvchilarining bioekologiyasi

Купить