Samarqand viloyati tuproqlarini makrofaunalar yordamida bioindikatsiyalash
![tuproqning xarakteristikasi uchun faol metabolitlarni yashash joyi sifatida
ishlatishdir.
Biz xalqimizning hech kimdan kam bo lmasligi, farzandlarimizning bizdanʻ
ko ra kuchli, bilimli, dono va albatta baxtli bo lib yashashi uchun bor kuch va
ʻ ʻ
imkoniyatlarimizni safarbar etayotgan ekanmiz, bu borada ma`naviy tarbiya
masalasi, hech shub h asiz, beqiyos ahamiyat kasb etadi. Agar biz bu masalada
hushyorlik,2 va sezgirligimizni, qat`iyat va mas`uliyatimizni yo qotsak, bu o ta
ʻ ʻ
muhim ishni o z holiga, o zibo larchilikka tashlab qo yadigan bo lsak,
ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ
muqaddas qadriyatlarimizga yo g`rilgan va ulardan oziqlangan
ʻ
ma`naviyatimizdan, tarixiy xotiramizdan ayrilib, oxir-oqibatda o zimiz intilgan
ʻ
umumbashariy taraqqiyot yo lidan chetga chiqib qolishimiz mumkin [1,2].
ʻ
Ta`limning yangi modeli jamiyatga mustaqil fikrlovchi erkin shaxsning
shakllanishiga olib keladi. O zining qadr qimmatini anglagan irodasi baquvvat,
ʻ
iymoni butun, hayotga aniq maqsadga ega bo lgan insonlarni tarbiyalashga ega
ʻ
bo lamiz [2].
ʻ
Mavzuning dolzarbligi. Respublikamizda hozirgi kunda bioindikatsiya
tushunchasi nisabatan yangi tushuncha hisoblanadi. Tuproq makrofaunasi, ya`ni
tirik organizmlar yordamida tuproqni bioindikatsiyalash dolzarb muammolardan
biridir. Tuproq makrofaunasi vakillariga eng ko`p uchraydigan yomg`ir
chuvalchanglari, hasharot va ularninglichinkalari, ko`p oyoqlar, quruqlik
mollyuskalari va boshqa organizmlar guruhlari kiradi. Asosan yomg`ir
chuvalchanglari 1 m 2
da 250 dan ortiq bo`ladi. Shuning uchun biz
tadqiqotlarimizda asosan yomg`ir chuvalchanglarining mahalliy turlaridan
foydalandik. Tuproqlarni makrofauna yordamida bioindikatsiyalash eng dolzarb
va samarali usullardan biridir. Iqtisodiy jihatdan ham ancha samarali usul
hisoblanadi [7, 14,15].
O zbekistonda territorial, iqlim, tuproq va boshqa jabhalardagi
ʻ
sharoitlarning xilma-xilligi, bioindikatsiyalash bilan birga yomg`ir
chuvalchanglaridan chorvachilik komplekslari qurilishining o ziga xosligi
ʻ
chorvachilik chiqindilarini qayta ishlash muammosini oxirigacha hal
3](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_3.png?v=1)
![bo lmaganligi sababli biogumus olishda ham foydalanish mumkin. Chorvachilikʻ
chiqindilarini yo qotish, tashish va qayta ishlashda texnik vazifalarni amalga
ʻ
oshirishning murakkabligi chorvachilik chiqindilarini foydali utilizatsiyalashni
samarali usullarini yaratish muammolarini va atrof-muhitni muhofazasini
ta`minlashga qodir apparatura bilan ta`minlash vazifasini ilgari surdi [16,17,18].
Hayvonlar go ngi va parrandalarning ahlatini qayta ishlash va tozaligi
ʻ
uchun ishlatiladigan usullar mexanik, fizik-kimyoviy, biologik va
kombinirlangan turlarga bo linadi.
ʻ Eng samarali uslublar go ng va ahlatni ʻ
biologik qayta ishlash bilan bog`liq usul hisoblanadi. Shu sababli biotexnologik
jarayonlarni amalga oshirish uchun yangi tuproq makrofaunasi yordamida
bioindikatsion texnologik ishlanmalarni ishlab chiqish dolzarb va shu bilan birga
ilmiy- texnik vazifalaridan biri hisoblanadi. Ko rsatilgan mavzuning dolzarbligi
ʻ
uni nazariy va amaliy jihatdan to liq o rganilmaganligi bilan dissertatsion
ʻ ʻ
tadqiqotlar uchun mavzu sifatida tanlanishiga sabab bo ldi [12,13,25,26,27].
ʻ
Tadqiqot ob’ekti. Samarqand viloyati agrosenozlari tuproqlari, turli
ifloslanish darajasiga qarab ajratilagan hududlar tadqiqot ob`ekti bo`lib xizmat
qiladi.
Tadqiqot predmeti. Samarqand viloyati tumanlarida mevali bog`lar
tuproqlarida yashovchi yomg`ir chuvalchanglarining mahalliy turlarini aniqlash,
turli zonalardan namunalar yig`ish hamda chorvachilik sohasida organik
chiqindilarni biodegradatsiyalash va bioindikatsiyalash parametrlarini ta`sirini
xarakterlovchi ekspremental va analitik tahlillar.
Tadqiqot usullari. Samarqand viloyati tumanlarida mevali bog`lar
tuproqlarida yashovchi yomg`ir chuvalchanglarining tajriba va taqqoslash
uslublaridan foydalandik. M.S. Gilyarov [1 4,15,16 ] , T.S. Perel [ 28 ] uslublari bilan o`rganildi.
Tadqiqotning maqsadi. O`zbekiston Respublikasida tuproq makrofaunasi
tarkibiga kiruvchi organizmlar yordamida yomg`ir chuvalchanglari turlarini
aniqlash, ulardan bioindikatsiyalshda foydalanish hamda chorvachilikda chiqqan
organik chiqindilarni yomg`ir chuvalchanglarining mahalliy turlari asosida qayta
4](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_4.png?v=1)
![bu tupoqlarni bio indikatsiyalash, ya`ni minitorig qilish muammolarni hal
qilishda muhim nazariy va amaliy ahamiyat kasb etadi.
Ma`lumotlarga ko ra, har qanday sanoat chiqindilarini qayta ishlash uchunʻ
har turdagi yovvoyi chuvalchanglardan foydalansa bo ladi. Barcha tuproq
ʻ
chuvalchanglari namsevar jonzotlar hisoblanadi. Bu jihatlarini hisobga olib
ularni tomarqalarimizda ko paytirishimiz va ulardan foydalanishimiz mumkin.
ʻ
Shuni ta`kidlash kerakki, fermer xo jaliklari, bog`lar va shaxsiy tomorqalarning
ʻ
rivojlanishi organik o g`itlarga bo lgan talabni oshirib yubordi.
ʻ ʻ Shu sababli,
agrosanoat kompleksi chiqindilarini va maishiy oqova suvlar cho kmalarini
ʻ
qayta ishlash qishloq xo jalik mahsulotlari ishlab chiqarishni rivojlantirmoqda
ʻ
va bu katta iqtisodiy ahamiyatga ega. Agrosanoat kompleksini rivojlantirish
uchun tezlikda hal etilishi lozim bo lgan muhim muammolardan biri tuproq va
ʻ
qishloq xo jalik ekinlarini hosildorligini oshirishidir. Hozirgi paytda MDH
ʻ
mamlakatlarida territorial, iqlimiy, tuproq va boshqa spetsifik sharoitlarning
xilma - xilligi, chorvachilik kompleksi qurilishining xususiyatlari bilan bog`liq
holda chiqindilarini utilizatsiyasi muammosi hal etilmagan. Chorvachilik
chiqindilarini yo qotish, tashish va qayta ishlashning injener - texnik vazifalarini
ʻ
amalga oshishining murakkabliklari go ng va ahlatni foydali utilizatsiyasining
ʻ
samarali usullarini yaratish, atrof - muhitni muhofazasini ta`minlovchi kerakli
appartura bilan rasmiylashtirish muammolarini ilgari surdi. Go ng va ahlatni
ʻ
qayta ishlash va ularni tozalash uchun qo llaniladigan ma`lum uslublar mexanik,
ʻ
fizik - kimyoviy, biologik va kombinirlangan turlarga bo linadi.
ʻ Go ng va ʻ
ahlatni biologik qayta ishlash bilan bog`liq uslublar eng samarali hisoblanadi
[25,26,27].
Ilk marotaba yomg`ir chuvalchanglarining mahalliy turlari asosida olingan
organik o g`it ekologik toza, arzon va iqtisodiy samaradorligi bilan qishloq
ʻ
xo jaligi sohasida keng foydalanish katta ahamiyat kasb etadi.
ʻ
Ishning e`lon qilinganligi. Disertatsiya materiallari
Qoraqalpog`iston an`anaviy ilmiy konfrensiyasi da (2022-2023) da ma`ruza
qilindi.
6](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_6.png?v=1)
![50-70 km li tekislik yer yuzasini ko`plab ariq va zovurlar, Zarafshon daryosining
eski o`zanlari o`yib yuborilgan.
Zarafshon vodiysining shimolida Oqtog` joylashgan. Bu tog`ning
shimolida esa Nurota-Qo`ytosh botig`i o`rnashgan. Bu botiqning o`rtacha
balandligi 500-600 m 2
bo`lib, uning shimolida Nurota tizmasining o`rtacha
balandligi 1500 m. Eng baland Hayot boshi (Zargar) cho`qqisi 2165 m. Nurota
tizmasi Sangzar daryo vodiysi orqali Morguzar tog`idan ajralib turadi. Nurota,
Qo`ytosh botig`ining janubida G`o`bdik, Qaroqchi, Oqtog`, Baxil tog`lar
joylashgan [5,8].
Zarafshon vodiysining janubidagi Qoratepa, Zirabuloq, Ziyovuddin tog`lari
bir-biridan Taxtaqoracha dovoni, Jom, Qarnob botiqlari orqali ajralib turadi.
Zarafshon tabiiy geografiya o`lkasining Buxoro va Qorako`l v o halari
atrofida Jarqoq, Gazli, Qorovulbozor va boshqa gaz konlari topilgan.
Iqlimi
Zarafshon vodiysi subtropik kengliklarda joylashgan bo`lib, quyosh uzoq
vaqt isitib turadi. Shu sababli quyoshning yalpi radiatsiyasi bir kv.sm. yuzaga bir
yilda 150 k al oriyani tashkil qiladi. Buning ustiga bulu t siz kunlar ko`p bo`lib,
quyosh yiliga 3000 soatgacha yoritib turadi. Shu sababli yoz Zarafshon
vodiysida juda issiq va quruq keladi, qish esa nisbatan iliq.
Zarafshon vodiysining sharqiy qismi tog`lar bilan o`ralganligi sababli
shimoldan, shimoli-sharqdan kirib keladigan salqin havo massalari nisbatan k am
ta`s i r etadi. Aksincha, vodiyning g`arbiy qismi ochiq bo`lganidan shimoli-
sharqdan esuvchi sovuq shamollar bemalol etib keladi. Shu sababli vodiyning
g`arbiy qismida sharqiga qaraganda qish sovuqroq bo`ladi. Agar vodiyning
sharqida (Samarqandda) yanvarning o`rtacha harorati 0-2 0
C bo`lsa, g`arbda
(Shofirkonda) bu ko`rsatkich -1 0
- 5 0
C ni tashkil etadi. Aksincha, yozda
vodiyning g` arbiy qismi issiq bo`lib, iyulning o`rtacha harorati Shofirkonda
29,1 0
C bo`lsa, щ arqida – Samarqandda 25,9 0
C. Vodiyni o`rab turgan tog`larda
qish nisbatan sovuq, yoz salqin bo`ladi. O`lkada yog`inlar hudud bo`yicha
notekis taqsimlangan. G`arbida yiliga 114-177 mm, sharqida 300-350 mm,
9](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_9.png?v=1)
![burgut, kalxat, kemiruvchilardan yumronqoziq, o`rmon kalamushi, qizil dumli
sug`ur, kulrang sassiqko`zan, tosh suvsari tarqalgan.
O`lkada Buxoroga yaqin joyda jayronxona joylashgan bo`lib, hududda
YUNESKO «Qizil kitob» iga kiritilgan cho`l ohusi – jayronlar yashaydi, ular
muhofaza ostiga olingan [5,8].
1.2. O`rta Osiyo tuproq faunasini o`rganilish tarixi
Ushbu o`lka tuproq faunasini o`rganish tarixini bayon etishdan oldin, umuman O`rta Osiyo
hayvonot olamini o`rganilish tarixiga to`xtalib o`tamiz. O`rta Osiyoning faunasi bilan tanishish bu
o`lkaning boshqa davlatlar bilan savdo va turli aloqalarining rivojlanish davridan boshlanadi.
Dastavval bu diyorning faunasi haqida ushbu zaminga kelib turgan sayyohlar, savdogarlar
ma`lumotlar berishgan. II asrdan milodning XVI asrigacha «Buyuk Ipak yo`li» asosiy savdo yo`li
hisoblangan. Bu davrda O`rta Osiyo, Zarafshon vodiysi tabiati, hayvonot olami Xitoy, Arab va O`rta
Osiyo olimlari tomonidan o`rganildi.
O`rta Osiyo faunasini o`rganish uzoq tarixga ega va O`rta Osiyo o`ziga xos va alohida boyligi
bilan farq qiladi.
O`zbekistonda zoologiyaning rivojlanishi sharqning buyuk allomalari Abu Rayhon Beruniy va
Abu Ali ibn Sinoning nomi bilan bog`liq.
Hayvonot dunyosi to`g`risida ilmiy ma`lumotlar shoir va davlat arbobi Zahriddin Muhammad
Boburning (1483 - 1530) shoh asari «Boburnoma» da bu erning o`simlik va hayvonot dunyosi
haqida qimmatli ma`lumotlar berib o`tilgan.
Akademik M.N. Narziqulovning (1974) ma`lumotlariga ko`ra, O`rta Osiyo, Zarafshon
vodiysining tabiati, faunasini Rossiya olimlaridan P.P.Semyonov – Tyanshanskiy (1856 - 1871),
N.A.Seversov (1864 - 1878), A.P.Fedchenko (1868 - 1871), L.S.Berg (1940 - 1949) va boshqalar
o`rgandi. Ular umurtqali hayvonlarni yig`ish va o`rganishdan tashqari, umurtqasizlar, jumladan
yomg`ir chuvalchanglari, hasharotlar va ularning lichinkalari, ko`poyoqlilar va boshqa tuproq
faunalari xususida ma`lumotlar berishgan [13].
O`rta Osiyo tuproq faunasini o`rganishga asos bo`lib, bu erga 1868-1871 yillarda sayohat
uyushtirgan A.P. Fedchenkoning ishlari hisoblanadi.
12](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_12.png?v=1)
![O`zbekistonda tuproq zoologiyasini ilk bor tuproqshunos olim N. A. Dimo (1916, 1938, 1945)
chumolilar, termitlar, yomg`ir chuvalchanglari va zahkashlar hayotini o`rganish natijasida asos
soldi. U (1938) yomg`ir chuvalchanglarni o`rganish natijasida ular 1m 2
da 150 tagacha bo`lishini
aniqlagan. Bunday sondagi yomg`ir chuvalchanglari 1 gektar maydondagi tuproqqa 20 t koprolitlar
chiqaradi.
P.P. Arxangelskiy [1933] quruqlik mollyuskalarining 28 turini o`rgangan. Quruqlik
mollyuskalarining dastlabki sistematikasi I.M. Lixarev va E.S. Rammelmeyer [1952] tomonidan
ishlab chiqildi.
M.S. Gilyarov [1965] ekologik tekshirishlar asosida tuproq hayvonlarining tuproq hosil
bo`lish jarayonidagi va tuproq diagnostikasidagi ahamiyatini ko`rsatib berdi. Uning tadqiqotlari
tuproq zoologiyasining shakllanishiga sabab bo`ldi.
Yuqorida keltirilgan ma`lumotlar hozirgi O`rta Osiyo, shu jumladan O`zbekiston hayvonot
olamini o`rganishga uzoq davr mobaynida juda kam e`tibor berilganligini ko`rsatadi.
S. Medvedov, [1952 v] yilda Scarabaeidae oilasining biologik g uruh lariga O`rta Osiyo
gruppalarini kiritgan.
O.L. Krijanovskiy [1965] O`rta Osiyoda qo`ng`izlar xususida olib borgan izlanishlar natijasida
o`zining “Sostav i proisxojdenie nazemnoy faunы Sredney Azii” kitobini bosmadan chiqardi [13].
O.L. Krijanovskiy O`rta Osiyoga o`nlab ekspeditsiyalar uyushtirgan: Tojikistonga: 1936, 1939,
1962, Turkmanistonga: 1951, 1952, 1953, SHarqiy Qozig`istonga: 1946, Afg`onistonga: 1962, Janubi-
sharqiy Qozog`iston va Hisor vodiysiga: 1942 va 1963 yil kuzida Toshkentga.
Qo`ng`izlarni G`arbiy Turkmanistonda - Krыjanovskiy va Medvedov, [1952], Tojikistonda -
Medvedov va Lopatin [1961], Qirg`izistonda - Protsenko [1961], Afg`onistonda - Balthasar [1955];
Petrowitz [1955, 1959 a, 1961]; Schein [1955] va Iranda - Petrovitr, [1954, 1958 a] va b.
o`rganishgan.
O`tgan asrning 30 - yillarida A.L. Brodskiy Toshkentdagi O`rta Davlat universiteti (Hozirgi
O`zbekiston Milliy universiteti) umurtqasiz hayvonlar zoologiyasi kafedrasini boshqarishi bilan
birga bir hujayrali organizmlarni, yomg`ir chuvalchanglarini tadqiq qilish ishlarini yo`lga qo`ydi.
1971 yili K.K. Fasulati o`zining «Polevoe izuchenie nazemnыx
bespozvonochnыx» kitobida tuproq mezofaunasi yomg`ir chuvalchanglari,
quruqlik mollyuskalari, eshakqurtlar, ko`poyoqlilar, tuproq kanalari, qanotsiz
13](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_13.png?v=1)
![hasharotlarni hamda barcha tuproq faunasini o`rganish usullari va zoologik
qazish ishlari haqida to`liq ma`lumotlar bergan.
1-rasm. Tuproq makrofaunasi ( V . Danger , 1974)
1 – yom g`ir chuvalchangi , 2 - eshakqurt , 3 – ko`poyoq , 4 – ikki juftli
ko`poyoq , 5 – sassiq qo`ng`iz lichinkasi , 6 – qirsildoq qo`ng`iz lichinkasi , 7 –
buzoqboshi , 8 – tillaqo`ng`iz lichinkasi.
1974 yil V . Danger tuproq faunasi 4 ta guruhga ajratgan. 1. Mikrofauna. 2.
Mezofauna. 3. Makrofauna. 4. Megofauna. Makrofaunaga katta qo`ng`izlarni,
ko`poyoqlilar, yomg`ir chuvalchanglarni kiritgan.
1985 yilda M.S. Gilyarov va D.A. Krivolutskiy “Jizn v pochve” nomli
kitobida tuproq mezofaunasiga qisman kattaroq umurtqasiz hayvonlarni
(yomg`ir chuvalchanglari, ko`poyoqlilar, hasharotlar) ni o`rganish uslublarini
keltirib, tuproq faunasining ahamiyati juda katta va kechiktirib bo`lmaydigan
dolzarb masala ekanligi, ular ustida tadqiqotlar olib borish va muhofaza qilish
kerakligini takidlashgan [13] .
O`zbekistonda nematodalar tuproq zoologiyasining nishonasi bo`lib, 1936
yil A.T. To`laganov o`zbek olimlari orasida birinchilar qatori “Nematodofauna
tomata i okrujayushey pochvi” mavzusida biologiya fanlari nomzodi, 1947 yil
“Rastenieyadnie pochvennыe nematodi Uzbekistana” biologiya fanlari doktori
ilmiy darajasi uchun dissertatsiya himoya qildi.
14](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_14.png?v=1)
![A.T. To`laganov tashabbusi bilan dastavval 1959 yilda Samarqand Davlat
universitetida so`ngra, 1963 yilda Toshkent Davlat universiteti qoshida
fitogelmintologiya muammolari laboratoriyasi ish boshladi.
Tuproq zoologiyasi fanining O`zbekistonda shakllanishida taniqli
olimlarimizdan R.A. Alimjanovning xizmatlari ham beqiyosdir. R.A. Alimjanov
sug`oriladigan beda maydonlarida yomg`ir chuvalchanglarining zichligini
[1946] o`rgandi. Ko`p yillik izlanishlarining mahsulida “Pochvoobitayuщie i
pripochvennыe formы nasekomыx Uzbekistana” [1972] mavzusidagi
monografiyasini chop etdi [13].
A.A. Borodskiy [1937] va T.S.Perel [1979] monografiyalarida O`zbekiston
yomg`ir chuvalchanglari xususida muxtasar ma`lumotlar keltirilgan.
Respublikamiz tuproqlarida yomg`ir chuvalchanglarning taksonomik tarkibi,
tarqalishi va ahamiyati mahsus o`rganilmagan.
1946 yilda akademik V.N. Sukachev boshchiligida M.S. Gilyarov [1947,
1949, 1953] ning Farg`ona vodiysidagi mevali yong`oq o`rmonzorlaridagi
ekspeditsiyasida 1000 gektarlab erlarning tuproq faunasini o`rganilgan. V.V.
Yaxontov (1969) bronza qo`ng`izining 3 turini va buzoqboshi qo`ng`izining 3
turini O`rta Osiyodagi mevali bog`larda o`rganib chiqqan. Ular quyidagilar:
1. Turon bug`usimon qo`ng`izi (Epicometis turanica Rtt.)
2. Yashil bronza qo`ng`iz (Potosia marginicollis Pall.)
3. Cho`tir bronza qo`ng`iz (Oxythyrea cinctella Schaum.)
1. Zararli buzoqboshi qo`ng`iz (Polyphylla adspepsa Motsch.)
2. Uch tishli buzoqboshi qo`ng`iz (Polyphylla tridentata Reitt.)
3. Mart buzoqboshi qo`ng`izi (Melolontha afficta Ball.)
O.M. Mavlonov, G`. X. Ahmedovlar “ Tuproq zoologiyasi ” nomli kitobida
[1992] tuproq faunasini 5 ta guruhga ajratishgan. Ular to`rtinchi guruhga 1,02
sm dan 8,16 sm gacha bo`lgan hayvonlarni, tuproq makrofaunasiga (ko`pchilik
mollyuskalar, ko`poyoqlilar, hasharotlar, zahkashlar va yomg`ir chuvalchanglari
va enxeteridlar) ni kiritgan.
15](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_15.png?v=1)
![A.Y. Rahmatullaev “Zakonomernosti rasprostraneniya i vertikalnoe
raspredelenie dojdev i x chervey v agrotsenozax Toshkentskogo oazisa”
mavzusidagi nomzodlik dissertatsiya ishida [2004] O`zbekistonda yomg`ir
chuvalchanglarining taksonomik tarkibi, tarqalishi xususida ma`lumotlar
keltirgan va unda ularning 9 turiga tasnif bergan.
R. Olimjonov [1977] O`zbekiston mevali bog`larida tuproqda yashovchi
hasharotlarni o`rganib chiqqan va Scarobaeidae oilasidan quyidagilarni
keltirgan:
1. Iyun xrushi (Amphimalon solstitialis L.)
2. Zararli xrush ( Polyphylla adspepsa Motsch. )
3. Uch tishli xru sh (Polyphylla tridentata Reitt.)
4. Mart xru sh i (Melolontha afficta Ball.)
5. May xru sh i (M. hippocastani F.)
6. Aprel xrushi (Chincosoma potosum F – W.)
Bronzovkalar (Cetoniinae) kenja oilasidan:
1. Turon olenkasi (Epicometus turanica Reitt.)
2. Dog`dor bronzovka (Stalagmopygus albellum Pall.)
3. Yashil bronzovka (Potosia marginicollis Ball.)
4. Tillaqo`ng`iz – bronzovka (Cetonia aurata L.)
O`zbekistondan M.S. Gilyarov [1949] Scarabaeidae – Plastinka
mo`ylovlilar oilasiga bir qancha kenja sinflarni kiritgan va quyidagi turlarni
o`rgangan [13] .
1. Sharq may qo`ng`izi (M. hippocastani F.)
2. Iyun tillaqo`ng`izi (Amphimalon solstitialis)
3. Bog` tilla qo`ng`izchasi (Phyllopertha horticola)
4. Ipaksimon tillaqo`ng`iz (Rhombonyx holosericea)
5. G`arb may tillaqo`ng`izi (Melolontha melolontha L.)
Sh.T. Xo`jaev, E.A. Xolmurodov “Entomologiya, qishloq xo`jalik
ekinlarini himoya qilish va agrotoksikologiya asoslari” [2009] kitobida
Buzoqboshlar (xru sh lar) dan
16](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_16.png?v=1)
![1. Mart buzoq boshisi -(Melolontha afflicta)
2. Zararli buzoq boshi- (Polyphilla adspersa Motsch)
3. May xru sh i – (Melolontha melolontha)
4. S h arq may qo`ng`izi - (Melolontha hippocastani) ni kiritgan.
R.A. Alimjonov, S.E. Bronshteyn «Nasekomыe xlopkovix i lyusernovix
poley Uzbekistana» [….] kitobida
Scarabaeidae oilasidan:
Melolonthinae ( tillaqo`ng`iz) kenja oilasiga
Oryctes Ill urug`iga:
1.S h oxli qo`ng`iz (Orycres nasicornis L.)
Amphimalon Lep.Serv. – Nexru sh urug`iga:
2. Iyun tillaqo`ng`izi ( Amphimalon solistitialis L. )
May qo`ng`izi – Melolontha F. urug`iga:
3. Melolontha afficta Ball
Iyul tillaqo`ng`izi (Polyphylla Harr) urug`iga:
4. Polyphylla tridentata Rt.
5. Polyphylla alba Pall.
6. Polyphylla adspersa Mtsch.
Cetonia F. urug`iga
7. Oddiy tillaqo`ng`iz (Cetonia aurata L.)
Potosia Mls urug`iga
8. Potosia marginicollius Ball
9. Havorang tillaqo`ng`iz (Potosia turkestanica Kraatz)
10. Qora tillaqo`ng`iz (Potosia agglomerata Sols) kabi turlarni kiritgan.
U.A. Tashpulotova, Z.I. Izzatullaev [2002] lar 2000-2001 yillarda
Samarqand shahri parnik va issiqxonalarida tuproq makrofaunasi - mollyuskalari
ustida tadqiqot olib borishgan.
Tadqiqotlar bioogiya fakulteti va SamDU botanika Samarqand qishloq
ho`jalik instituti va meditsina instituti bog`ining issiq xonalarida, Moskva
kolxozi parniklarida, xususiy bodring va tomat ekilgan kimyogarlar
shaharchasida, Tayloqda o`tkazilgan.
17](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_17.png?v=1)
![Tuproq namunalari 0 dan 40 sm gacha chuqurlikda olinib, 60 ta namuna
olingan bo`lib, tekshirishlar martdan iyungacha va sentyabrdan noyabrgacha
o`tkazilgan.
Natijada qo`yidagi tuproqda yashovchi umurtqasiz hayvonlar aniqlangan.
(Annelida) larning
I. Lumbricidae oilasidan: 1.Lumbricus rubellus, 2. Eisenia foltida , 3.
Lumbricus tetrestris lar 20-25 sm da uchragan .
(Mollusca) larning
II. Cochlicopidae - 4. Cochlicopa lubrica (Mull.) ; III. Pupillidae - 5. Pupilla
muscurum (L.); IV. Valloneidae – 6. Vallonia pulchella (Mull.); V. Lumacidae –
7. Deroceras caucasicum (Simr.), 8. Lythopelte maculata (Koch et Heyn.) ; VI.
Gastrodontidae - 9. Zonitoides nitidus (Mull.) ; VII. Ariophantidae - 10.
Macrochlamys sogdiana ( Mart. );
(Arthropoda) Bo`g`imoyoqlilarning : 11. Hemilepistus elegans , 12.
Lithobium forficatus , 13. Scolapendre morsitans , (Coleoptera) Qo`ng`izlarning :
14. Polyphaga aecgyptica , 15. Blatella germanica , 16. Blaps depllanata , 17.
Carabus sp.; VIII. Tygrogliphidae oilasi dan - 18. Rhizogliphus echinopus; IX.
Gypogastruridae oilasi dan - 19. Hypogastrura armata kabi turlarni parnik va
issiqxonalarda o`rganib, tur tarkibini aniqlagan.
Qulmamatov A. [2004] yilda «Umurtqasizlar zoologiyasidan o`quv-dala
amaliyoti» kitobiga quyidagi turlarni kiritgan.
Halqali chuvalchanglar tipi - Annelida
Kamqilli chuvalchanglar sinfi - Oligochaeta
1. Lumbricus terrestris
Mollyuskalar tipi - Mollusca
Qorinoyoqlilar sinfi - Gastropoda
S h illiqqurtlar oilasi - Lymacidae
2. Parmacella kaznakowi (Simr.) Bu tur keyinchalik I.M. Lixarev va F.Y.
Viktor [1980] tomonidan Candaharia urug`iga kiritilgan.
Bo`g`imoyoqlilar tipii - Arthropoda
18](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_18.png?v=1)
![Hasharotlar sinfi - Insecta
Qattiq qanotlilar turkumi - Coleoptera
Yaproqsimon mo`ylovlilar oilasi - Scarabaeidae
3. Muqaddas (avliyo) skarabey - Scarabaeus saker L.
4. Qora rangli kravchik - Lethus rosmarus Ball
5. Katta go`ng qo`ng`izi - Synapsis tmolus Sols.
6. Yaltiroq go`ng qo`ng`izi - Copris lunaris L.
7. Ispan go`ng qo`ng`izi - Copris hispahis
8. Turkiston makkajo`xori go`ng qo`ng`izi - Pentodom dubius Pall
9. Turkiston shoxdor qo`ng`izi - Oryctes punktipennis Motsch
10. Qorapeshona qo`ng`iz - Adoretus nigrifrons Stev.
11. Komptus qo`ng`izi - Adoretus comptus Men
12. Mart qo`ng`izi - Melolontha afficta Ball
13. May qo`ng`izi, ya`ni sharq qo`ng`izi - Melolontha hippocastani F.
14. Turkiston zararkunanda qo`ng`izi - Polyphylla adspersa Mots.
15. Hoshiyali bronza qo`ng`izi - Oxythyrea cinctella
16. Tukli bronza qo`ng`izi - Rpicometis hirta Poda
17. Oltinrang - bronza qo`ng`izi - Cetonia aurata L.
Shunday qilib, adabiyotlarni o`rganish natijasida bizning
izlanishlarimizgacha tuproq makrofaunasining turlari har bir guruhi alohida -
alohida o`rganilgan, Samarqand viloyatida esa ushbu fauna to`liq o`rganilmagan
[8] .
1.3. Organik chiqindilarni qayta ishlash biotexnologiyasi va
makrofauna yordamida bioindikatsiyalash
Chorvachilik suyuq chiqindilarini qayta ishlashni o rganish bo yichaʻ ʻ
Yerina tadqiqotlarida chorvachilik kompleksi chiqindilari tarkibida organik va
anorganik moddalar, hazm ishlarining qoldiqlari, nobud bo lgan hujayralar,
ʻ
bakteriyalar va oziq bilan yutilgan erimaydigan moddalaming yirik qismlari
19](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_19.png?v=1)
![Patent va ilmiy adabiyotlar tahlili tarkibida quruq moddalar 2% dan 15% gacha
bo lgan suyuq go ngli oqovalami qayta ishlash uchun samarali apparatlar deyarliʻ ʻ
yuqligini ko rsatadi. [9,10] Go ngli oqovalaming aerob suyuq fazali
ʻ ʻ
fermentatsiyasini o rganish bo yicha Yerinaning tadqiqotlariga ko ra,
ʻ ʻ ʻ
fermentatsion muhitni aralashtirish sharoitida go ngli oqovada qattiq fazalaming
ʻ
miqdori 2.0 gacha bo lganda havoning kislorod uzatish tezligi o rtacha 2.0 kg
ʻ ʻ
02\m 3
soat bo ladi. [22] Chorvachilik chiqindilarini qayta ishlashni o rganish
ʻ ʻ
bo yicha Sidarenko va boshqalaming tadqiqotlariga ko ra go ng yoki axlatni,
ʻ ʻ ʻ
shuningdek har qanday organik chiqindilarni mikrobiologik qayta ishlash
texnologiyalari boshqa biotexnologlardan jarayinini avtomatlashgan holda
boshqarish va chiqindilarni biokimyoviy transformatsiyasini tezlashtirish
imkoniyatlariga egaligi bilan ajraladi.
Mualliflarni qayd etilishicha, bu uslubning yuqori raqobatbardoshligi
kerakli tavsifga ega maqsadga yo naltirilgan va ekologik talablrni; tuproq
ʻ
bioremediasiyasi biogaz olish, yangi o g`itlar, oziqaviy qo shimchalar olishni
ʻ ʻ
qondiruvchi mahsulot olish imkonini beradi. Mikrobli qayta ishlash usullarini
takomillashtirish chorvachilik va parrandachilik chiqindilarini oziqa
maqsadlarida to la ishlatish imkoniyati bo ladi. Bu mualliflar tomdan
ʻ ʻ
chiqindilarni qayta ishlashda mikrobiologik jarayonlami boshqarish imkonini
beruvchi eksperimental modul yaratdi. Shubhasiz, u bir qator afzalliklarga ega.
Jumladan, modulni qo llashganida tabiiy va introdusirlangan mikroorganizmlar
ʻ
va senozlaming suksessiya tezligini nazorat qiladi, tajriba davomiyligi qisqaradi,
o lchash, kuzatish va tahlillar olish, maqsadli mahsulot tavsifini berish juda
ʻ
qulay bo ladi. Chiqindilar transformatsiyasining samarali borishiga va modulda
ʻ
mikroblar birlashmalari turg`unligini ta`minlash uchun nafaqat boshlang`ich
mikroflora va substrat kerak u bo ladiki, balki mikroorganizmlar yetishtirishni
ʻ
ma`lum taktikasi, turlami yashashi qonun qoidalariga ham rioya qilish kerak
[23]. Tajribaviy yaratilgan assotsiatsiyalarning turg`un yashashi hamkor
mikroorganizmlar va substratning mineralizatsiya rejimiga bog`liq bo ladi.
ʻ
Metabolitli o zaro ta`sir tabiiy xom ashyo va chorvachilik chiqindilarini
ʻ
21](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_21.png?v=1)
![boshlang`ich komponentlarini utilizatsiyasi maqsadli mahsulotni belgilaydi.
Agrosanoat kompleksi rivojlanishi uchun hal qilishni talab etadigan muhim
muammolardan biri yer hosildorligi va qishloq xo jalik ekinlari hosildorliginiʻ
oshirishdir [ 24]. Rossiya Federatsiyasi qishloq xo jalik korxonalarida yiliga 640
ʻ
mln tonna go ng va axlat hosil bo ladi, uning o gitlilik qiymati mamlakatda
ʻ ʻ ʻ
ishlab chiqariladigan umumiy mineral o g`itlaming 62% ga tengdir. Ammo bu
ʻ
potensialning faqat 25 - 30%i ishlaydi. Bu esa asosan hayvon va parrandalar
suyuq va yarimsuyuq chiqindilaridan organik o g`itlar olishning tejamli va
ʻ
samarali texnologiyalarining yo qligidir.
ʻ
Shuni ta`kidlash kerakki, fermer xo jaliklari, bog`lar va shaxsiy
ʻ
tomorqalarning rivojlanishi organik o g`itlarga bo lgan talabni oshirib yubordi.
ʻ ʻ
Shu sababli, agrosanoat kompleksi chiqindilarini va maishiy oqova suvlar
cho kmalarini qayta ishlash qishloq xo jalik mahsulotlari ishlab chiqarishni
ʻ ʻ
rivojlanmoqda va katta iqtisodiy ahamiyatga ega.
Yangi go ngni yuqori faollikka egaligi, begona o tlar urug`ining borligi,
ʻ ʻ
salbiy mikrofloraga egaligi, suyuq axlatni tashishni qiyinligi sababli to g`ridan
ʻ
to g`ri ishlatib bo lmaydi. Chiqindilarni quritish ulaming hajmi va og`irligini 3-5
ʻ ʻ
martaga kamayadi. Hozirgi vaqtda qishloq xo jalik korxonalarida
ʻ
chiqindilaming to planib qolishi kuchaymoqda. Bu esa parrandachilik fabrikalari
ʻ
hududida chiqindilarni qayta ishlashni yo lga qo yish kerakligini anglatmoqda.
ʻ ʻ
[9,10]
22](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_22.png?v=1)
![Ushbu tuproq makrofaunasi namunalari fanga ma`lum bo`lgan M.S. Gilyarov [14,15];
T.S.Perel [28] uslublari bilan o`rganildi.
Tuproq makrofaunasini mart-aprel oylarida, tuproq nami 70% gacha bo`lgan vaqtda terdik.
1m 2
dagi tuproq hayvonlarini zichligi sanalib, keraklilari aniqlandi.
Zararli hasharotlar 0,25 m 2
(50 x 50 sm) o`lchamda olindi. Vertikal yo`nalishda namlik
bahorda etarli miqdorda yuqori bo`lganda 30 - 4 0 sm chuqurlikda chuqurlikda olindi.
Asosan tuproqda yashovchi umurtqasizlarni sanashda yagona usul yo`q. O`rganilayotgan
maydon xarakteriga qarab (o`lchamiga, soniga va b.), tuproq sharoitiga, kun va yilning vaqtiga,
umumiy bo`limda ko`rsatilishiga va tadqiqot vazifasiga qarab uslublar aniqlanadi.
Tuproqda tarqalgan hayvonlarni sxematik tarzda 2 xil uslub: bevosita va bilvosita uslubda
o`rgandik.
Bevosita uslubda ko`rsatkichlarni olish, tuproq sirtqi maydoni qismida o`rganilayotgan
ob`ektning sonini ko`rsatishdan iborat.
Bilvosita uslubda taqqoslash orqali, haydalgan erlarda chiqib qolgan katta ko`rinadigan
hasharotlar, yomg`ir chuvalchanglari uchun har xil dalalarda qo`ng`iz lichinkalari joylashish zichligi
taqqoslanadi.
Oldimizga qo`yilgan vazifaga qarab tekshiriladigan joy va kuni aniqlandi va qaziladigan
chuqurlar har xil hajmda edi. Chuqur qancha ko`p qazilsa, tuproqning zararlanish darajasi
shunchalik to`g`ri aniqlanadi. Oddiy tuproq namunasini olish usuli – bu chuqur qazishdir.
Ish quyidagi uslubda bajarildi: dastlab chiziqli o`lchagich yoki ruletka bilan chuqurchalar joyi
belgilab olindi. Chuqurchalar to`rt qatlam (qismdan) ga bo`lib qazildi. Hayvonlarni terish uchun yon
tomonlarga kleyonka to`shaldi. Birinchi qatlamdan belkurak bilan qazib olingan har bir tuproq
bo`lagi yon tomonga tashlandi va qo`l bilan maydalanib, unda yashaydigan hayvonlar terib olindi.
Keyingi uch qatlamda yashaydigan hayvonlar ham ana shu usulda yig`ildi.
Ish tugagach, chiqarilgan tuproqni chuqurchaga tashlab ko`mib qo`yildi. Qatlamlarda
yashaydigan hayvonlar dala kundaligida hisobga olindi. Namunalarni 0,4 - 0,5 % li formalinda va
ba`zilarini 70 % li spirtda fiksatsiya qilindi. Tuproqning turiga, erni haydash, sug`orishga, o`sadigan
o`simliklarning xiliga va yil fasllariga qarab tuproq faunasi (turi va soni) o`zgarib turadi.
O`n gektar maydonda 4 ta yarim metrlik chuqur, o`n gektardan ellik gacha maydonda 8 ta
chuqur, o`n besh gektardan yuz gacha 12 ta va har ellik gektar maydon uchun qo`shimcha 3 ta
chuqurlarni qazish davom etdirildi.
24](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_24.png?v=1)
![Hasharotlar yopishtirilgan qog`ozlar ninaga qadaldi va mahsus entomologik qutichalarga
joylandi [5].
Ushbu ishlarni bajarishda biz quyidagi adabiyotlarda: (Gilyarov,1956,1987; Perel, 1979)
keltirilgan uslublardan foydalandik.
27Yomg`ir chuvalchanglarini mahalliy turlarini yig`ish
Substrat tayyorlash
Biodegradatsiya
Organik o`g`it](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_27.png?v=1)
![devori bo ylab har 10 sm qatlamdan tuproq namunalari olinishi lozim.ʻ
Chuvalchanglar soni har bir tuproq qatlami bo yicha alohida hisoblanadi.
ʻ
Belkurak bilan kesilgan chuvalchanglarning faqat bosh qismi hisobga olinib,
bitta chuvalchangni ikki marta sanamaslik uchun uning dum qismi hisobga
kiritilmaydi [14].
Chuvalchanglar sonini aniqroq hisobga olish maqsadida qazilishi kerak
bo lgan joy 1 m
ʻ 2
maydonda to g`ri burchakli chiziqlar bo ylab qoziq qoqiladi. ʻ ʻ
Maydonchaning yoniga pishiq selofan yoki biror bir mato yoyib qo yilishi
ʻ
kerak. Belkurak bilan qazib olingan tuproq klenka ustiga tashlanadi. Qo l
ʻ
yordamida tuproq ezilib, undagi chuvalchanglar yig`ib olinadi.( 2.1 surat )
Yig`ib olingan chuvalchanglar dastlab suvli bankaga solib yuvib olinishi,
so ngra 5 foizli formalin eritmasiga solib qo yish lozim. Tirik chuvalchanglar
ʻ ʻ
ustida kuzatish olib borish zarur bo lganida ular biroz nam tuproq bilan selofan
ʻ
yoki nam o tqazmaydigan qog`ozdan tikilgan xaltalarga joylanadi. Har bir xalta
ʻ
yoki idishga chuvalchanglar yig`ilgan joy va ekinning nomi, chuvalchang
olingan tuproq qatlami va namuna olingan sana ko rsatilgan yorliq yozib
ʻ
qo yilishi kerak. Tekshirishda kuzatilgan holatlar, namuna olingan joy nomi,
ʻ
ekin turi, tuproq qatlamlari va ulardan topilgan chuvalchanglar soni to g`risida
ʻ
alohida daftarga qayd etib borish kerak.
Chuvalchanglar turini aniqlash, biomassasi va tanasini o lchash ishlari
ʻ
laboratoriya sharoitida, asosan fiksa t siya qilingan chuvalchanglar ustida olib
boriladi.
Yomg`ir chuvalchanglarini fiksatsiya qilish uchun avval ularni yopishgan
tuproq zarralari va har xil ifloslikdan tozalanib, so ng maxsus idish (vanna) da
ʻ
toza suv bilan yuviladi. Tozalangan yomg`ir chuvalchanglari Petri likopchasiga
solib formalinning 2 foizli eritmasida jonsizlantiriladi. Chuvalchanglar formalin
ta`sirida yumaloqlanib qoladi. Shuning uchun chuvalchanglarni har birini
vannaga terib chiqish va formalin bilan namlangan doka yopib qo yilishi,
ʻ
formalinli doka issiq havoda chuvalchanglarning isishiga yoki buzilishiga yo l
ʻ
qo ymaydi. Chuvalchanglar biroz qotgandan (2-3 soatdan) so ng, ularni saqlab
ʻ ʻ
29](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_29.png?v=1)
![jarohatlanishi mumkin. Kesilgan teri orqa tarafdan ikkitadan igna bilan sekin
ikki yonga tortilib, po kakga sanchiladi. So ng, chuvalchang tanasi ma`lumʻ ʻ
oraliqda bosh qismigacha ochiladi. Tayyor bo lgan obyekt stolchaga qo yilib,
ʻ ʻ
mikroskop ostida uning ichki organlari tekshiril a di. Mikroskop ostida ichki
organlardan nerv tuguni, halqum, jig`ildon, ohak bezlari, nefridiylar, urug`
voronkasi va urug` yo llari o rganil
ʻ ʻ a di.
Yomg`ir chuvalchanglari biomassasini aniqlash uchun, yig`ilgan
chuvalchanglar tuproq va har xil iflosliklardan tozalanadi. Chuvalchanglar
ichagidagi tuproqni chiqarib yuborish uchun ular 3 kun davomida nam filtr
qog`ozga o rab qo yiladi yoki kam kraxmal to ldirilgan idishga solinadi.
ʻ ʻ ʻ
Tuproqdan tozalangan chuvalchanglar formalinning suvdagi 2 foizli eritmasida
fiksasiya qilinadi. Shundan so ng chuvalchang terisidagi shilimshiq doka yoki
ʻ
filtr qog`ozi yordamida shimdirib olinadi. Shilimshiqdan tozalangan
chuvalchanglarning og`irligi analitik tarozida o lchanadi
ʻ [7] .
3-rasm. Material terish jarayoni
Aniqlangan tur asosida biogumus olish
Substrat tayyorlanib, mahalliy yomg`ir chuvalchanglari ajratib olingandan
so ng organik chiqindilarni biodegradatsiyasini boshlaymiz.
ʻ
31](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_31.png?v=1)
![o simliklarni tomirlanishi uchun va tuproq mikraflorasini yaxshi shakillanishiʻ
uchun sharoitni taminlab beradi.
Bu jihatlarni hisobga olgan holda substrat saqlash uchun tayyorlaniladigan
joy daraxt tagida tayyorlandi. Buning uchun bo yi 3 m, eni 45-55 sm, chuqurligi
ʻ
1-1,15 sm bo lgan handaklar qazib olindi va butun sathi paxta mato bilan
ʻ
izolatsiyalandi.
Har bir handak teng uch qismga bo lib chiqildi. Har bir handakchaga 25 kg
ʻ
dan yarim chirigan go ng solindi. Handakchalarga avvaldan yig`ib olingan
ʻ
yomg`ir chuvalchanglaridan har biri uchun 70-75 tadan solindi. Substrat namligi
60-80 %, harorat 10-25 0
C atrofida olindi. Bunda handaklar usti qismi ham paxta
mato bilan izolatsiya qilindi. Namligini saqlash maqsadida har kuni 1-2 marta
suv purkaladi.
Tadqiqot davomida shu narsa aniqlandiki, Esenia fetida fa`ol oziqlanib
aprel oylarida ko payishga kirishdi. Chirindidan chuvalchanglarning pillalari
ʻ
topildi.
Aporictodea caliginosa caliginosa ozuqani tuproqqa qo shib istemol
ʻ
qilganligi sababli uni ozuqasiga 0,5-1 kg tuproq aralashtirilib berildi.
Chuvalchanglarni yangi ozuqaga moslashishi bir necha kun davom etdi. Lekin
ularning pillalaridan chiqqan lechinkalarining moslanishi ancha oson o tdi.
ʻ
Yomg`ir chuvalchangi 1,5-2 oy mudat ichida ozuqani istemol qilib bo ldi. Buni
ʻ
ularning substrat yuza qismiga tuplanganligidan bilib olish mumkin bo ladi.
ʻ
Shundan so ng ularni ustiga avvaldan tayyorlab quyilgan ozuqadan 35-40 sm
ʻ
qalinlikda tushaladi [9,10].
33](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_33.png?v=1)
![11 - rasm. Eisena fetida (orig.)
A – umumiy ko‘rinishi ; B - tuxum ; C – tuxumdan chiqqan lichinka
Tadqiqotlar natijasida 4 tur va 1 ta kenja tur yomg`ir chuvalchanglari
aniqlandi [5,32,33,34,35,36].
3.2. Tuproq makrofaunasining organik o`g`itlarni parchalanishidagi
ahamiyati
Tuproq faunasining shakllanishida tuproq omillarining, jumladan namlik,
harorat, sho‘rlik va organik o‘g‘itlarning roli juda katta. C h unki, qachonki tirik
organizm yashashi va rivojlanishi uchun qulay muhit bo‘lsagina, ularning
faolligi yaxshilanadi. Yomg‘ir chuvalchanglarning ovqat hazm qilish organlari
ichida mahsus ohak ishlab chiqaruvchi bezlar bo‘lib, organik birikmalar
parchalanish natijasida hosil bo‘ladigan kislotalarni neytrallaydi. Organik
birikmalar parchalanib, mineral holga keltiriladi. Uning reaksiyasini neytrallaydi
va kichik tuproq agregatlari-kaprolitlari hosil qiladi. Bezlari ajratgan suyuqlik
bilan qorishgan kaprolitlarni suv yuvib ketmaydi. Suv ularni namlaydi va
tuproqqa sochilib ketadi. Kaprolitlar yuqori miqdorda fosfor, kaliyga ega.
Chuvalchanglar moddalarni o‘simliklar o‘zlashtira olmaydigan shakldan
o‘zlashtiradigan shaklga aylantiradi.
Y o mg‘ir chuvalchanglari populya s iyasi faolligiga ozuqa tarkibining ta’siri .
44](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_44.png?v=1)
![Hozirgi kunda qishloq x o‘ jaligida turli ekinlardan yuqori sifatli hosil olish uchun
organik o‘ g‘itlar muhim ahamiyat kasb etadi . Organik o‘g‘itlarning sifati, ularni
qo‘llash va tayyorlash usullariga bog‘liq ravishda o‘zgarib boradi. S h u bois
organik o‘g‘itlarni tayyorlashda biologik usullar qo‘llanilganda ko‘plab samarali
natijalar olin a di. Organik o‘g‘itlarni biologik usulda qayta ishlashda turli tuproq
makrofaunalaridan foydalanil di . Bunda yomg‘ir chuvalchanglari uchun qishloq
xo‘jaligida olingan qoramol go‘nggi substrat sifatida tanlab olindi [5,8] .
Y a ngi yig‘ilgan qoramol go‘nggi balchiqlanib, havo o‘tkazmaydigan
qatlamlarni hosil qiladi. S h u bois bunday chiqindilarda yomg‘ir chuvalchanglari
yashay olmaydi. Bunday chiqindilarni avval yomg‘ir chuvalchanglari uchun
tayyor substrat holatiga keltirib, yarim chirigan holatga o‘tkazildi.
Namunadagi qoramol go‘ngining turli holatlaridagi agrokimyoviy tarkibi
ko‘rsatilgan. Bunga ko‘ra yomg‘ir chuvalchanglari uchun substrat tanlashda
qoramol go‘ngini turli chiriganlik holatidagi agrokimyoviy tarkibi aniqlandi.
Bunga ko‘ra qoramol go‘ngining yangi, chala chirigan, chirigan, chirindi
holatida minerallashish ko‘rsatkichi oshganligini ko‘rish mumkin.
S h u tartibda tarkibidagi azot yangisida organik chiqindining quruq
og‘irligining organik tarkibining 51%ni, chala chiriganida 60%ni, chiriganida
66%ni, chirindida 72%ni tashkil etadi.
Tarkibida fosfor yangisida 30%ni, chala chiriganida 38%ni, chiriganida
42%ni, chirindida 48%ni tashkil etadi.
Tarkibida kaliy yangisida 60%ni, chala chiriganida 63%ni, chiriganida
72%ni, chirindida 83%ni tashkil etadi. Huddi shu tartibda organik chiqindi
massa yo qotishi ko‘rsatkichi ham ortib boradi. Cʻ h ala chiriganida 22 % ni,
chiriganida 50% ni, chirindida 70 % ni tashkil etadi.
45](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_45.png?v=1)
![Substrat tanlab olingandan so`ng unga oldindan yig‘ilgan yomg‘ir
chuvalchanglarining mahalliy turlari solindi. Tadqiqotda Eisenia fetida turidan
foydalanildi.
Tajribadan so‘ng Eisenia fetida yomg‘ir chuvalchangi asosida olingan
organik o‘g‘itning agrokimyoviy tarkibi aniqlandi. Bunga ko‘ra mahalliy
yomg‘ir chuvalchanglari asosida olingan organik o‘g‘itda 0.5% umumiy azot,
0,4% fosfor, 1,6% umumiy kaliyni tashkil etdi.
2-jadval
Mahalliy yomg‘ir chuvalchanglari populyasiyasi asosiga olingan
biogumusning kimyoviy tarkibi
Makro va mikrom o lekulyar tarkibi Miqdori (%)
Umumiy N
2 O
3 0 , 5
Umumiy P
2 O
5 0 , 4
Umumiy K
2 O 1 , 6
Si >1
Ca >1
Na >1
Olingan natijalar ya’ni tajribadan oldingi substrat sifatida tanlangan
qoramolning yarim chirigan go‘ngi agrokimyoviy tarkibi hamda tajribadan
keyin olingan organik o‘g‘itning agrokimyoviy tarkibi solishtirilganda uning
tarkibidagi umumiy azot miqdori 0,4 dan 0,5% ga, umumiy fosfor 0,2 dan 0,4%
ga, umumiy kaliy 0,45 dan 1,6% ga, kalsiy 0,15 dan 1%ga, natriy 0,12 dan 1%
ga oshdanligini ko‘rdik. 2 - rasmda buning solishtirma destogrammasi
ifodalanilgan [5] .
470
0,2
0,4
0,6
0,8
1
1,2
1,4
1,6
1,8
Go'ng Biog umus
Umumiy NUmumiy PUmumiy KCaNa](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_47.png?v=1)
![aniqlaydi. Bundan tashqari, ko`plab hayvonlar tuproq hosil bo`lish
jarayonlarining ishtirokchilari hisoblanadi. Shunday qilib, organik qoldiqlarning
o`zgarishi umurtqasizlar guruhlarida ketma-ket o`zgarishi bilan bog`liqdir.
Tuproqdagi hayvon-namlagichlar va mineralizatorlarning nisbati, kaltsiyni
chiqarishda ishtirok etadigan umurtqasiz hayvonlarning yuqori zichligi biogen
karbonatlanish jarayonini ko`rsatadi.
Yirik umurtqasizlar ayniqsa qimmatli va indikator ishi uchun qulaydir.
Makrofauna turlarining diapazoni yanada ishonchli o`rganilgan va tuproq va
iqlim sharoitlarining ma`lum bir kompleksi bilan tavsiflanadi. Bundan tashqari,
ularning muhiti yashash joylari - tuproqning o`zi - bu katta pedobiontlar va
individual tuproq xususiyatlari va tuproqda sodir bo`ladigan o`zgarishlar
o`rtasidagi yaqin va aniq munosabatga olib keladi. Makrofauna vakillari orasida
muhim ahamiyatga ega ko`p polifag turlari, ya`ni ma`lum turdagi oziq-ovqat
bilan oziqlanuvchi turlarga bog`liq. Ko`rsatkichlar sifatida eng qulaylari yomg`ir
chuvalchanglari, qo`ng`izlar va ularning lichinkalari, yirik tuproq qo`ng`izlari,
yog`och bitlarining ayrim turlari va diplopodlar va boshqalar kiradi.
Umuman olganda, tuproq sharoitining ko`rsatkichi sifatida umurtqasiz
hayvonlarning ma`lum bir guruhini yoki turlarini tanlash uning tabiiy (yoki
muhofaza etiladigan hududlar) yashash joylarida ustunligiga asoslanishi kerak.
Biomonitoring atrof-muhit monitoringining ajralmas qismidir - atrof-muhit
holatini fizik, kimyoviy va biologik ko`rsatkichlar bo`yicha kuzatishda
muhimdir. Biomonitoringga maxsus tanlangan tirik organizmlar yordamida
amalga oshiriladigan atrof-muhit sifatini baholash kiradi.
Bioindikatsiya - bu tirik organizmlar yordamida atrof-muhit holatini
baholash. Tirik organizmlar - hujayralar, organizmlar, populyatsiyalar, jamoalar
abiotik (harorat, namlik, kislotalilik, sho`rlanish, ifloslantiruvchi moddalarning
tarkibi) va biotik (organizmlar, ularning populyatsiyalari va jamoalari
farovonligi) omillarni baholash uchun ishlatilishi mumkin [11].
50](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_50.png?v=1)
!["Bioindikatsiya" atamasi ko`proq Evropa ilmiy adabiyotlarida qo`llaniladi
va Amerikada odatda "ekotoksikologiya" shunga o`xshash nom bilan
almashtiriladi.
Biologik tizimlardagi o`zgarishlar ko`pincha antropogen omillarga bog`liq
bo`lishi mumkinligi sababli, “ bioindikatsiya ” tushunchasi quyidagicha bo`lishi
mumkin.
“ Bioindikatsiya - bu tirik organizmlar va ularning jamoalariga antropogen
ta`sir bosimi yuqorigini biologik va ekologik ahamiyatini aniqlashdir ” [12,13].
Tadqiqotlarimizni zoologik-kovlash usullari bilan hamda tuproq
faunasining 1 smdan 8 smgacha bo`lgan tuproq makrofauna vakillarini o`rganish
asosida olib bordik.
Asosan yomg`ir chuvalchanglarining indikatorlik xususiyati, turlar tarkibi,
zichligi tiproqning bir qancha xususiyatlarini bioindukatsiyalashda
ahamiyatlidir.
3-jadval
Yomg`ir chuvalchanglarining turli xil namlik sharoitida biomassasi
Tuproq namligi, % Tirik massa, mg Quritgandan keyin
quruq massa 105°C da,
mg
14,7 440 95
50,5 879 106
Yomg`ir chuvalchanglarining turli xil namlik sharoitida biomassasi tuproq
namligi 50,5 % bo`lganda yomg`ir chuvalchangining tirik massasi 879 mg,
quruq massasi 106 mgni, tuproq namligi 14,7 % bo`lganda esa 440 mg tirik
massa va quruq massasi 95 mgni tashkil etdi. Namlik ekologik omilining tirik
organizmlarga ta`sirini yomg`ir chuvalchanglari misolida o`rgandik.
51](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_51.png?v=1)
![I . Normativ - huquqiy hujjatlar va metodologik ahamiyatga molik
nashrlar :
1. Karimov I.A. “Yuksak ma`naviyat – yengilmas kuch” Toshkent
“Ma`naviyat” 2008. 4-5 b.
2. Karimov I.A. “Buyuk va muqaddassan, Mustaqil Vatan” “O`qituvchi”
nashriyot-matbaa ijodiy uyi Toshkent. 2011. 3 b.
II. Ilmiy-nazariy adabiyotlar
1) Milliy nashrlar
3. Alimjonov R.A. Plotnost pochvennoy faunы polivnыx lyusernikov na
severe Uzbekistana. Trudы. sektor. Zoologiya AN Uz SSR. -Toshkent, 1946.- S.
41-51.
4. Zokirov Sh.S. Kichik hududlar tabiiy geografiyasi. Toshkent,
Universitet, 1999.- 120 b.
5. Zarafshon davlat qo`riqxonasi. 25 yil. 12 b.
6. Zokirov Sh.S. Kichik hududlar tabiiy geografiyasi. Toshkent,
Universitet, 1999.- 120 b.
7. Mavlonov O.M., Axmedov G.X., Tuproq zoologiyasi, T.,1992.- 80 b.
8. Ниязова О.Б. Ўрта Зарафшон водийси мевали боғлари тупроқ
макрофаунаси. Monografiya. Самарқанд: СамДУ, 156 б.
9. Мусаев Б.С. Агрокимё «дарслик». -Т.: «Шарк» матбаа-
аксиядорлик компанияси, 2001.
10. Ниёзалиев И.Н., Раджабов Б.Б. ва бошкалар.
«Агрохимиядан амалий машгулотлар». -Т.: «Мехнат», 1989.
2) Xorijiy nashrlar
11. Atlavinite O.P. Vliyanie dojdevыx chervey na agrotsenozы. – Vilnyus:
Moklas. 1990 – 176 s.
12. Бояринова С.П. Мониторинг среды обитания [Электронный
ресурс]: учебное пособие – Железногорск: Сибирская пожарно-
69](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_69.png?v=1)
![спасательная академия ГПС МЧС России, 2017. – 130 c. – Режим доступа:
http://www.iprbookshop.ru/ 66912.html
13. Биоиндикация: метод. указания к лабораторным занятиям / сост.
О. В. Зеленская. – Краснодар: КубГАУ, 2020. – 46 с.
14. Gilyarov M.S., Krivolutskiy D.A. Jizn v pochve. – M.: Mol.gvardiya,
1985.-191 s.
15. Gilyarov M.S. Osobennosti pochvi kak sredi obitaniya i ee znachenie v
evolyusii nasekomix. - Leningrad: Nauka, 1949.- 280 s.
16. Gilyarov M.S. Zoologicheskiy metod diognostiki pochv. - Moskva:
Nauka, 1969.-277s.
17. Gilyarov M.S. Zakonomernosti prisposobleniy chlenistonogix k jizni na
sushe. - Moskva: Nauka, 1970. – 276 s.
18. Gilyarov M.S., Striganova B.R. Kolichestvennыe metodы v
pochvennoy zoologii - Moskva: Nauka, 1987.- 288 s.
19. Kurcheva G.F. Rol pochvennыx jivotnыx v razlojenii i gumifikatsii
rastitelnыx ostatkov.-Moskva: Nauka, 1971. – 156 s.
20. Lakin G.F. Biometriya. – Moskva: V ы sshaya shkola, 1990. – 352 s.
21. Lingolm V.A. Mollyuski // Tr. Pamir. ekspeditsii. 1928.-T. VIII. – L.,
1962. - T. 3, - v ы p. 4. Nov.ser., -№ 83.- 317 s.
22. Игонин А.А. Вас накормят дождевые черви. У Изобретатель и
рационализатор. 1991. - № 9, с. 6-7.
23. Игонин А.А. Дождевые черви и экология. У Приусадебное
хозяйство. 1990.-№3, с. 71-72.
24. Исакова С.П. Влияние мико - и микрофлоры на дождевых червей
Тез.докл. 3 междунар. конгресса "Биоконверсия органических отходов",
Москва, 7-11 июня 1994 г.- М., 1994. С, 65-66.
25. Мелехова О.П., Саральцева Е.И., Евсеева Т.И. Биологический
контроль окружающей среды: биоиндикация и биотестирование [Текст]:
70](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_70.png?v=1)
![учеб. пособие для студентов высш. учеб. заведений– 2-е изд., испр. – М.:
Издат. центр «Акаде-мия», 2008. – 288 с.
26. Мукминов М.Н., Шуралев Э.А. Методы биоиндикации: учебно-
методическое пособие – Казань: Казанский университет, 2011. – 48 с.
27. Назаренко Н.Н. Биоиндикация окружающей среды [Текст]:
учебно-практическое пособие / Н.Н. Назаренко, М.Ю. Мосиенко. –
Челябинск: Изд-во Южно-Урал. гос. гуман.-пед. ун-та, 2019. – 115 с.
28. Перель Т.С. Распространение и закономерности распределения
дождевых червей фауны СССР. - Москва: Наука, 1979. - 272 с.
29. Рассадина Е.В., Климентова Е.Г. Биодиагностика и индикация
почв: учебно-методическое пособие /– Ульяновск: УлГУ, 2016. – 186 с.
30. Скрябин Ф. А. Навоз в системе удобрения хлорчатники Изд Фан-
Ташкент 1970. 65-70 c
31. Чеснокова С.М. Биологические методы оценки качества объектов
окружающей среды [Текст]: учеб. пособие: в 2 ч. Ч. 1. Методы
биоиндикации – Владимир: Изд-во Владим. гос. ун-та, 2007. – 84 с.
IX. Ilmiy to‘plam, jurnal va gazetalardagi maqolalar
32. Mavlonov O.M., Raxmatullaev A.YU. O chislennosti i biomasse
dojdevыx chervey lyusernovыx poley v sevooborote // Uzb.biol.jurnal. – 1999.
№ 3. S.68-70.
33. Mavlonov O.M., Raxmatullaev A.YU. Tuproq tarkibining
indikatorlari // Ekologiya xabarnomasi jurnali - 1999. № 3. B. 44-45.
34. Niyazova O.B. Samarqand viloyati mevali bog`larning keng tarqalgan
tuproq makrofaunasining tarkibi// SamDU Axborotnomasi. – Samarqand, 2006.
№1. – B. 80-82.
35. Niyazova O.B. Zarafshon qo`riqxonasi yong‘oqzor tuproqlarida
Melolontha hippocastani F.Ball lichinkasining 2006 - 2008 yillarida
tarqalishi // O‘zbekiston biologiya jurnali.- Toshkent, 2008. №5. B - 45-47.
71](https://docx.uz/documents/a351f07c-8ff2-4240-8f3f-bf03ca2fe7ca/page_71.png?v=1)
Samarqand viloyati tuproqlarini makrofaunalar yordamida bioindikatsiyalash