Samarqand viloyati yer osti suvlari va ulardan foydalanish - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	3.5MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Samarqand viloyati yer osti suvlari va ulardan foydalanish

Купить

SAMARQAND VILOYATI YER OSTI SUVLARI VA ULARDAN
FOYDALANISH
MUNDARIJA
Kirish (magistrlik dissertatsiyasining dolzarbligi va zarurati)……….3
I BOB. SAMARQAND VILOYATI HUDUDINING TABIIY
SHAROITI…………………………………………………….8
1.1. Geologik tuzilishi va rel’yefi ………………………………….. 8
1.2. Iqlim xususiyatlari …………………………………………… 12
1.3. Tuproq qoplami, o’simliklari va hayvonot olami…………….15
II BOB. SAMARQAND VILOYATI YER OSTI SUVLARINING
SHAKLLANISHI VA TARQALISHI.................................. 24
2.1. Viloyat yer usti suvlarining shakllanishi va tarqalishi……….24
2.2.
2.3 Viloyat yer osti suvlarining shakllanishi va tarqalishi………..27
Yer osti suvlaridan foydalanish xususiyatlari………………...35
III
BOB. SAMARQAND VILOYATI YER OSTI SUVLARI
SATHINING O’ZGARISHI..................................................44
3.1. Yer osti suvi sathining dinamikasi…………………………44
3.2. Yer osti suvi sifatining o’zgarishi…………………………50
3.3. Samarqand viloyatida yer osti suv resurslaridan
foydalanish…………………………………………………68
Xulosa…………………………………………………………73
1

Foydalanilgan adabiyotlar …………………………………74
2

Kirish. (Dissertatsiya mavzusining asoslanishi va uning dolzarbligi)
Inson xo‘jalik faoliyatining tabiatga ta’siri yildan yilga kuchayib bormoqdaki ,
bu , ayniqsa, vohalarda yer usti va yer osti suvlaridagi sifat va miqdor
o‘zgarishlarida yorqin namoyon bo‘lmoqda. Birinchi navbatda yirik va qadimiy
vohalarda aholi uzoq yillardan buyon yer usti va
Yer osti suv manbalarining ishlatilishi keyingi yillarda o‘zgarishlarni namoyon
qilmoqda. Ma’lumki, ko‘pgina aholi punktlarida artezian suvlari birlamchi
ta’minot vazifasini o‘taydi. Artezian suvlari 100 m va undan ortiq chuqurlikdan
olinadigan suvlar bo‘lib, ular toza ichimlik suv bo‘yicha DS (davlatstandarti)ga
to‘liq javob beradi. Suv resurslaridan jadal foydalanish yer usti suvlari yetarli
bo‘lmagan sharoitlarda yer osti suvlaridan foydalanish oshib borishiga sabab
bo‘lmoqda. Yer osti suvlarini grunt suvlari hamda artezian suvlariga ajratgan holda
ko‘rib chiqamiz.
Yer osti suvlari birinchi qatlami hisoblangan grunt suvlarning sathi daryo,
kanallar sohillarida hamda boshqa suv manbalari atrofida chuqurligi bir necha
metrdan 15,0-17,0 metrni tashkil qilishi mumkin. Bunday chuqurlik yer usti
suvlarining yer ostiga oson kirib borishini va o‘zi bilan yer yuzasidagi suvni,
ifloslovchi moddalarni, tuproqlar va boshqa manbalarni tashish yo‘li bilan borib
grunt suvlar sifatiga katta salbiy ta’sir ko‘rsatishini ta’minlaydi. Mazkur jarayon
Zarafshon vodiysining markazida joylashgan Samarqand viloyatida ham jadal
kuzatilmoqda.
Zarafshon vohasi O‘zbekiston hududida bir nechta yirik vohalarga ajratiladi.
Samarqand viloyatiga ushbu vohalardan ikkitasi kiritilgan:
1) Samarqand vohasi;
2) Kattaqo‘rg‘on vohasi.
Ular o‘rtasidagi tabiiy chegara Kattaqo‘rg‘on shahar meridiani yaqinidan
o‘tkaziladi. Uning shimoliy chegarasi Oqtog‘ va Qoratog‘ tizmalari o‘rtasidagi
Oqtepasoy orqali Ishtixon tumanining g‘arbiy chegaralari orqali Zirabuloq
tog‘lariga borib qadaladi. Mazkur chiziq tektonik chiziq asosida olingan bo‘lib, u
tashqaridan qaraganda yaqqol sezilmaydi. Lekin diqqat bilan qarasa, mazkur
3

liniyada sezilar-sezilmas ko‘tarilma bo‘lib, yer yuzasi qiyaligida ma’lum
o‘zgarishlarni keltirib chiqaradi.
Olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatadiki, Samarqand vohasidasuv tezligi
kattaroq bo‘lib, Kattaqo‘rg‘on vohasida yer yuzasi qiyaligi birdan kamayadi va
Xatirchi shahridan keyin Oq va Qora daryolar qo‘shilgach suvning yer yuzasidagi
harakati sekinlashgani kabi, yer osti suvlarining, birinchi navbatda grunt
suvlarining tezligi keskin kamayadi. Mos holda daryodagi shag‘al ham katta-
kichikligi sezilarli kamayganligini ko‘rish mumkin.
Samarqand viloyati, shu jumladan, Kattaqo‘rg‘on vohasi Markaziy Osiyodagi
sivilizatsiyaning markazlaridan hisoblanadi. Vohalarda yerlarni o‘zlashtirib
sug‘orma dehqonchilik boshlanganiga 4000 yildan ortiq vaqt o‘tganligi bo‘yicha
ma’lumotlar bor. Uzoq yillar mobaynida sug‘orma dehqonchilikning olib borilishi
faqatgina yer usti suvlariga emas, balki yer osti suvlariga ham kuchli ta’sir
ko‘rsatgan. Buni qadimgi quduqlarning borligi aholi manzilgohlari suv manbalari
nomlari bilan atalganligida ham ko‘rish mumkin.
Sug‘orma dehqonchilikni rivojlantirish uchun mahalliy aholi vohalarda
kanallar, ariqlar, suv taqsimlovchi inshootlar qurishdi. Samarqand viloyatida
qurilgan Darg‘om kanalining yoshi 2000 yildan oshganligi haqida tarixchilar fikr
bildirishgan. Bu yerga kelgan A.Makedonskiy miloddan avvalgi 318-yilda
Samarqandni bosib olganligini va unga qarshi kurashgan Spitamenni ushlash
uchun orqasidan quvlab borganligini, o‘sha davr tarixchilari yozib qoldirgan.
(manba: Kvint Kursiy Ruf)
Ma’lumki, Samarqand, Kattaqo‘rg‘on, Buxoro vohalarida obod joylar, ariqlar,
qo‘rg‘onlar, suv taqsimlovchi inshootlar ko‘p bo‘lgan.
Biroq, inson xo‘jalik faoliyatining vohalar grunt suvlariga kuchli ta’sirini
o‘tgan asrning 50-yillaridan boshlanganligini ta’kidlash lozim. Bunda asosiy
e’tibor paxta hosildorligini oshirish, ko‘p paxta yetishtirish siyosati bilan bevosita
bog‘liq bo‘ldi. Paxta yetishtirish uchun esa yana ko‘plab irrigatsiya tizimlarining
qurilishi, paxta uchun kimyoviy preparatlarning ko‘plab ishlatilishi zarur edi.
4

XX asrning 50-yillariga qadar vodoprovod tizimi yo‘q bo‘lsada aholi asosan,
daryo, quduq suvlarini (grunt suv) iste’molda ishlatishgan. Sug‘orma dehqonchilik
ishlarining jadallashuvi turli elementlari migratsiyasini kuchaytirdi, bularning
barchasi ichimlik suv sifatiga jiddiy ta’sir ko‘rsata boshladi. O‘tgan asrning 70-
yillaridan keyin aholi orasida grunt suvlaridan foydalanish keskin kamaydi.
Bugungi kunda yer yuzasida shakllangan suvlar ya’ni yer usti suvlari jadal
holda grunt suvlariga ta’sir ko‘rsatmoqda, natijada, turli tuzlarning qoldiqlari
chuqur qatlamlarda yotgan suv manbalarida ham kuzatilmoqda.
Hududlarda aholi sonining oshib borishi natijasida yer usti va yer osti
suvlaridagi o‘zgarishlarni tadqiq qilish hozirgi gidrologiya va gidrogeologiya
fanlarining eng dolzarb masalalaridan hisoblanadi. Oxir oqibat suv manbalarining
tozaligina faqat inson salomatligiga, balki dehqonchilik mahsulotlari sifatiga ham
ta’sir ko‘rsatadi, dehqonchilikda ishlatilayotgan kimyoviy preparatlar o‘simlik,
tuproqlar orqali suvga, oziq-ovqat mahsulotlari orqali inson salomatligiga zarar
yetkazmoqda. Shu jihatdan yer osti suvlari sifatida bo‘layotgan o‘zgarishlar o‘ta
dolzarb masalalardan hisoblanadi.
Dissertatsiya ishining tadqiqot obyekti va predmeti. Tadqiqot obyekti
sifatida Samarqand viloyatidagi yer osti suvlari olingan. Tadqiqot predmeti-
Samarqand viloyatida yer osti suvlari resurslari va u lar ning sifatini tadqiq qilish,
yer osti suv idan foydalanish holatini baholash .
Tadqiqot maqsadi va vazifalari. Tadqiqot maqsadi Samarqand viloyatida yer
osti suvlari sathining yillar bo’yicha o’zgarishini aniqlash, kartalashtirish, yer osti
suvi sifatining trendini aniqlash va ulardan oqilona foydalanish bo‘yicha tavsiyalar
berish hisoblanadi. Ushbu maqsadni amalga oshirish uchun quyidagi vazifalar
belgilanadi:
1) Samarqand viloyati yer osti suvlarining yillar bo’yicha sathi dinamikasini
baholash;
2) Samarqand viloyati yer osti suvlari sifati o’zgarishini laboratoriya analizlari
orqali analiz qilish ;
3) Yer osti suvlaridan foydalanish va uni muhofaza qilish.
5

Tadqiqot usullari. Tadqiqot ishida statistik tahlil, kimyoviytahlil, geografik
taqqoslash hamda kartografik tahlil usullaridan foydalanildi.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi. Samarqand viloyati yer osti suvlari havzalari
sathining hozirgi davrdagi o’zgarishi, suvdagi anion va kationlarning holati va yer
osti suvidan foydalanishning suv sathiga ta’siri tendensiyalari bo’yicha yangi
ma’lumotlar olindi.
Tadqiqotning asosiy masalalari va fazalari. Tadqiqotning asosiy masalalari
Samarqand viloyati hududida yer osti suvlarining qatlamlar bo‘yicha tarqalishi,
hamda yer osti suvlarida turli kimyoviy elementlar ko‘payib borishini va uning
sabablarini ko‘rsatib berishdan iborat. 1. Samarqand viloyati yer osti suvining
shakllanishi va tarqalishini adabiyotlardan o’rganish;
2. O’zbek gidrogeologiya davlat unitar korxonasi Toshkentoldi dala
gidrogeologik ekspeditsiyasiga qarashli Zarafshon gidrogeologiya stansiyasi
ma’lumotlari asosida yer osti suvlari sathining o’zgarishini tahlil qilish;
3. Samarqand viloyati yer osti suvlarining kimyoviy tahlil qilish;
4. Samarqand viloyati yer osti suvlaridan foydalanish va uni muhofaza qilish
bo’ yicha tavsiya va xulosalar berish.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi. Yer osti va yer usti suvlari
doimo bir-biri bil a n bog’liq. Samarqand viloyati yer osti suvining zahirasi, suvning
sifati, yer osti suv sathlarining yillar bo’yicha o’zgarish dinamikasi va ulardan
foydalanish bo’yicha turli davrlarda turli olimlar ilmiy tadqiqotlar olib borgan.
Bular qatorigaSultonxodjayev A.N., Xasanov A.S., Mirzayev S.M., Shults V.L.,
Saidov I.S, Baxriddinov B., Alibekov L.A., Abbasov S.B, Raxmatullayev A.,
Hikmatov F., Rustamov S., Yarashev Q.S.,Xaydarov S., Ismoilova I., Nurullayev
O., Shirinboyev D.N., Baratov H.,G‘aniyev Sh.R., ishlarida mazkur hudud
haqidagi tadqiqotlari bayon qilingan. Shular bilan birga N.M.Reshetkinning
“Перспективный использования грунтовых вод”, N . Ivonovning «Качество
воды рек бассейна Аралского моря и эго изменение под влиянием
хозяйственной деятельности» (2005). X . Siddiqovning «Водный ба ланс
ба сс ейна р.Зарафш а н». Bu keltirilgan adabiyotlarda , Zarafshon daryosi havzasi
6

yer usti suvlariga e’tibor ko‘proq qaratilgan. Boshqalarida esa juda katta
hududning suv manbalari tahlil qilingan. Dissertatsiya ishi aynan Samarqand
viloyati hududiga to‘g‘ri keladigan yer osti suvlarining tahlil qilinganligi va shu
joyning muammolari o‘rganilganligi bilan ajralib turadi.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati. Tadqiqotning nazariy
ahamiyati shundaki, ushbu magistrlik dissertatsiyasida qo‘llanilgan usullardan,
tahliliy statistik yondashuvdan, berilgan xulosa va takliflardan boshqa hudud
bo‘yicha o‘tkaziladigan tadqiqot ishlaridan andoza sifatida foydalanish mumkin.
Amaliy ahamiyati shundaki, berilgan xulosalar, tavsiya va takliflar Samarqand
viloyati yer osti suvlaridan foydalanishni rejalashtirishda, ularning sathi o‘zgarib
borishini hisobga olish hamda suvning sifati yomonlashishiga qarshi ishlarni olib
borishda ilmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Dissertatsiya ishi uchun ma’lumotlarni Samarqand gidrometeorologiya
boshqarmasi, Samarqand viloyati ekologiya va tabiatni muhofaza qilish qo‘mitasi,
O’zbek gidrogeologiya davlat unitar korxonasi Toshkentoldi dala gidrogeologik
ekspeditsiyasiga qarashli Zarafshon gidrogeologiya stansiyasi fondlaridan hamda
ilmiy adabiyotlardan oldim. Natijalarni xaritalashtirishda Samarqand viloyatining
turli masshtabdagi xaritalaridan foydalanildi.
Dissertatsiyaning tuzilishi. Magistrlik dissertatsiyasi uch bob, foydalanilgan
adabiyotlar ro‘yxati hamda ilovalardan iborat. Dissertatsiyai shida tadqiqot
natijalarini ochib beradigan 1 ta jadval, 5 ta diagramma hamda grafiklardan
foydalanildi. Bundan tashqari, tadqiqot hududiga oid xaritalar ham berildi.
Dissertatsiya ishining hajmi 78 betdan iborat. Dissertatsiya ishi jami 63 ta bosma
hamda internet manbalaridan foydalanildi.
7

I BOB. SAMARQAND VILOYATI HUDUDINING TABIIY SHAROITI
1.1. Geologik tuzilishi va relyefi
Samarqand viloyati hududi tabiiy geografik jihatdan ajratilgan O‘rta
Zarafshonning asosiy qismini egallaydi. Bu yerda yirik ikkita voha ajratilgan bular
Samarqand va Kattaqo‘rg‘on vohalaridir.
Dissertatsiyada Samarqand hamda Kattaqo‘rg‘on vohalariga kiradigan
hududlar qamrab olingan.
Zarafshon vodiysini o‘rab turgan Zarafshon va Turkiston tizmalari geologik
nuqtai nazardan kaledon, gersin va alp tog‘ burmalanishlarida hosil bo‘lganligi
olimlar tomonidan ta’kidlangan. Mazkur burmalanishlar ichida Gersin
burmalanishi mavjud tog‘larning shakllanishida muhim rol o‘ynagan. Yuqorida
ta’kidlangan ikkala tizmada yer yuziga chiqib yotgan tub jinslardan eng qadimgisi
o‘rganilganda Ordovik va quyi Silur davriga xos ekanligi, ular janubiy Nurota
tizmasiga kiruvchi Oqtog‘ antiklinalida Chaqilqalon va Zirabuloq tog‘larining
janubiy yonbag‘irlarida yer yuzasiga chiqib yotganligi ma’lum bo‘ladi. Buni Tim,
Oltiovul va Devonsoy aholi punktlari yaqinlarida ko‘rish mumkin (Sultonov,
1984). Ma’lumki, ushbu jinslar juda katta maydonni egallamaydi va asosan
alevrolitlardan, ohaktosh, aralash qumtosh va kvarsli porfiklardan tashkil topgan.
Tadqiqot obyekti sifatida tanlab olingan hududning geologik tuzilmasini va
yer yuzasi relyef xususiyatlarini aloxida davrlar bo‘yicha ko‘rib chiqamiz:
Sof quyi silur jinslari katta maydonga tarqalgan bo‘lib, bular shimoliy va
janubiy Nurota tizmalarining katta qismini qoplagan. Ular ohaktoshlar, slaneslar va
qumtoshlardan iborat.
Yuqori Silur yotqiziqlarining venlok yarusi Chumqortov, Cho‘ponota
balandligi va Nurota tizmasida uchraydi va ular alevrolit-slanes qatlamlaridan
iborat bo‘lib, umumiy qalinligi 130-140 metrga, Cho‘ponota tepaligida 400 metrga
yetadi.
Devon sistemasi jinslari Nurota va Zirabuloq tog‘larida keng tarqalgan bo‘lib,
asosan, ohoktosh va dolamitlardan tuzilgan, qatlamlar qalinligi 400-500 metrni
tashkil qiladi.
8

Mezazoy sistemasi yotqiziqlari Zirabuloq-Ziyovuddin tog‘larida keng
tarqalgan bo‘lib, yura va bo‘r davrlariga xos. Yura davrining jinslari Sukayti
qishlog‘I yaqinida va Azkamar tepaligining etagida yer yuziga chiqib yotadi. Ular
sozlardan, sozli slanestlar, qumtosh va koglomeratlardan iborat bo‘lib, qalinligi 50-
100 metr.
Bo‘r davriga xos jinslar ham koglomerat, soz va ohoktoshlardan iborat.
Ularning qalinligi 245-300 m (Sultonov, 1984).
Paleogen yotqiziqlari (Buxoro yarusi) Zirabuloq-Ziyovuddin tog‘larining
shimoliy tog‘ oldi zonasida tarqalgan. Ular koglomeratlar, devon ohoktoshlardan,
qumtosh va qattiqlashgan sozlardan iborat bo‘lib, qalinligi 15-16 metr.
Neogen davri jinslari Oqtog‘ning janubiy yonbag‘ri va Ziyoviddin
tog‘larining shimoliy yonbag‘irlaridagi adirlar, soy yoqalarida yer yuziga chiqib
yotadi. Ularning qalinligi 100-150 metr.
Geologlar va gidrogeologlar tomonidan o‘rganishlar shuni ko‘rsatadiki,
Samarqand viloyatida asosan to‘rtlamchi davr yotqiziqlari keng tarqalgan . Ularni
yoshi bo‘yicha to‘rt aloxida xususiyatlarga ega bo‘lgan qismlarga ajratishadi:
1) Nanay sikli (So‘x);
2) Toshkent sikli;
3) Mirzacho‘l sikli:
4) Sirdaryo sikli
Nanay sikli, ya’ni qadimgi to‘rtlamchi davr yotqiziqlari Zirabuloq-
Ziyovuddin va Nurota tog‘larining etaklarida uchraydi. Ular Missilon jinslardan,
koglomerat va lyossimon jinslardan, koglomerant va brikchilardan tashkil topgan
bo‘lib, qalinligi 10-12 metrdan oshmaydi.
Toshkent sikli, ya’ni o‘rta to‘rtlamchi davr yotqiziqlarini Ziyovuddin-
Zirabuloq tog‘larida G.F.Tetyuxin (1975) o‘rgangan va Qarnob svetasi nomi bilan
ajratgan. Ular Zarafshon vodiysida keng tarqalgan. Zarafshon daryosining
to‘rtlamchi va beshinchi terrasalari Qarnob svetasi yoshidagi yotqiziqlar bilan
qoplangan bo‘lib umumiy qalinligi 230-250 metr.
Mirzacho‘l sikli , ya’ni yuqori to‘rtlamchi davr yotqiziqlari Zarafshon
9

daryosining uchinchi va to‘rtinchi terrasalarini qoplaydi. Ular lyossimon jinslar
vakonglomeratlardan tarkib topgan, qalinligi 40-50 metr.
Sirdaryo sikli, ya’ni hozirgi davr yotqiziqlari daryo qayirini birinchi va
ikkinchi terrasalarini qoplaydi, hamda tog‘lardagi soylar yotqizgan prolyuvial
yotqiziqlar ham shu siklga kiradi. Ular qum, qum aralash toshlar, lyossimon
jinslardan iborat bo‘lib, qalinligi 50-55 metrdan oshmaydi.
Inson xo‘jalik faoliyatining uzoq yillar ta’siri natijasida yangi antropogen
yotqiziqlar hosil bo‘lgan, bular madaniy-irrigatsion yotqiziqlar deb ataladi.
Ularning qalinligi bir necha o‘nlab santimetrdan bir necha metrga boradi.
Gersin burmalanish davrida magmatik jarayonlar ham sodir bo‘lgan, lekin
magma yer yuzasiga otilib chiqmasdan darzlar orasida qotib qolgan. Bu intruziv
jinslar keyinchalik denutatsiya tufayli ochilib qolgan. Ular granit, granodivrit,
diorit, gabbrodioritlardan tarkib topgan bo‘lib, tog‘larning 15-20% maydonini
egallaydi.
Zarafshon vodiysi yirik tektonik botiq bo‘lib, uning asosi Gersin
burmalanishida hosil qilingan. Tektonik botiq atrofidagi tog‘lar ulkan
megaantiklinar strukturaning davomi hisoblanadi va u yirik yoriqlar, siniqlar bilan
alohida bo‘laklarga ajralgan. Bu bo‘laklar relefda alohida tog‘lar sifatida ajralib
turadi (masalan Chaqilkalon, Qoratepa, Zirabuloq, Ziyovuddin) va boshqalar.
Zarafshon vodiysi sharqdan g‘arbga tomon kengayib sekin-asta pasayib
boradi. Samarqand viloyatining g‘arbiy qismida qayir balandligi 600-650 metrni
tashkil qiladi. Samarqand viloyati botig‘ining ko‘rinishi tagi yassi, keng qayiqni
eslatadi.
Botiqning janubiy tomoni sharqdan g‘arbga Zarafshon tizmasining davomi
hisoblanadi.
Chaqilkalon, Qoratepa, Zirabuloq, Ziyovutdin tog‘lari o‘rab turadi. Bu tog‘lar
ham sharqdan g‘arbga Qizilqum cho‘li tomon pasayib boradi. Chaqilkalon va
Qoratepa tog‘larining o‘rtacha balandligi 1500-1800 metr, Zirabuloq va Ziyovitdin
tog‘lariniki 1100-1200 metrni tashkil qiladi.
Bu tog‘lar sistemasida eng baland cho‘qqi 2084 metr.
10

Samarqand viloyati botig‘ini shimol tomondan Chumqortog‘, G‘ubdintog‘,
Qorachatog‘, Oqtog‘ va Qoratog‘lar o‘rab turadi. Bu tog‘larning ham o‘rtacha
balandligi 1500-1800 metrni tashkil qiladi va g‘arb tamonga pasayib boradi. Eng
baland cho‘qqilar Chumqortog‘da 2109 metr, Nurota tizmasida Hayotboshi 2135
metr, Oqtovda Takantau 2004 metrga yetadi.
Tog‘larda relyef shakllari tektonik va erozion-akkumulyativ jarayonlar
tufayli shakllangan.
Tektonika bilan tog‘larning umumiy yo‘nalishi, alohida massivlar, cho‘qqilar
hosil bo‘lgan bo‘lsa, erozion kuchlar bilan soylar, jilg‘alar hosil bo‘lgan. Umumiy
tog‘larning yonbag‘irlari erozion shakllar bilan kuchli parchalangan va ularning
chuqurligi 70-100 metrdan 300-350 metrgacha yetadi. Soy tagidan va tog‘ oldi adir
zonasida yirik erozion shakllar tagida akkumulyativ materiallardan qayir va
terassalar hosil bo‘lgan.
Tog‘ oldi adir zonasi, asosan, prolyuvial yotqiziqlar bilan qoplangan. Ular
konus shakliga ega bo‘lib, ularning kattaligi soylarning havza maydoniga bog‘liq.
Ko‘ndalang kesimida tog‘lar assimetriya tuzilishga ega. Zarafshon tizmasida
ham, Turkiston tizmasida ham tog‘larning shimoliy yonbag‘irlari tik va qisqa,
soylar ham katta va kamsuv. Janubga qaragan yonbag‘irlari esa uzun va sekin-asta
pasayib adir zonalariga tutashib ketgan. Shimoliy yonbag‘irlar tikligining sababini
geologlar tektonik ko‘tarilishlar shimol tomondan siqiqliq bilan ro‘y bergan va tog‘
etaklarida kuchli yoriqlar hosil bo‘lgan deb tushuntiradi. Samarqand botig‘i
atrofidagi tog‘lardagi surilmalar o‘pirilish, qulash va boshqa gravitatsion jarayonlar
I.X.Xalimov (1979, 1980), karst hodisalari M. A. Abdujabarov, Z.S.Sultanov
(1984, 1999), Suffuzion jarayonlar R. X. Xalimov (1982) ishlarida bayon qilingan.
Samarqand botig‘ida uchtadan oltitagacha terassalar ajratiladi (Tetyuxin,
1974). Botiqning g‘arbiy qismida Navoiy shahri atroflarida ikkita terrasa yaxshi
bilinadi. Samarqand shahri atroflarida, ya’ni daryoning chap qirg‘og‘ida uchta
terrasa Panjikent shahri atrofida oltita terrasa yaxshi ajratiladi.
Terrasalar vodiyda keskin chegara hosil qilib ajralmagan. Chegaralar ayrim
joylardagina yaxshi bilinib turadi. Masalan, Samarqand shahri yaqinida bu qayir
11

daryodan 1,5-2,5 metr balandlik (aeroport), birinchi terrasa qayiridan 2,5-3,5 metr
balandlikda ajralib turadi. Ikkinchi terrasa tik jar hosil qilib, birinchi terrasadan 3-5
metr balandlikda yaqqol ajralgan. Samarqand shahri Zarafshonning ikkinchi
vauchinchi terrasalarida joylashgan. Uchinchi terrasa tog‘ oldi tekisligi bilan sekin
-asta qo‘shilib ketadi. Panjikent yaqinida terrasalar zinapoya hosil qilib relyefda
yaxshi ajralib turadi.
1- rasm
Samarqand viloyati rel’efi karta- sxemasi
www.google.com/maps/place sayti ma’lumotlari asosida
Terrasalarning tabiiy chegaralari ko‘p joylarda tekislanib yuborilgan. Vodiyda
inson ta’sirida qator relyef shakllari hosil bo‘lgan. Hududning geologik tuzilishi
yer osti suvlarining shakllanishi va harakatida va kimyoviy xossalarida ak s etadi.
Jumladan daryo va uning o‘ziniga yaqinlashgan sari ochiq suv manbalari bilan yer
osti suvlarining bog‘lanishi ortib borishi kuzatiladi.
1.2. Iqlim xususiyati
O‘zbekiston hududiga xos iqlim shakllangan iqlim hosil qiluvchi omillarga
Samarqand viloyatining geografik o‘rni, havo massalari joyning geografik tuzilishi
12

dengiz sathidan balandligi va boshqalar kiradi. Samarqand viloyati subtropik
kengliklarda joylashganligi tufayli quyosh nurlari nisbatan tik tushadi. Shu sababli
ham hududning tekislik qismi quyosh nurlaridan katta issiqlik oladi. O‘rtacha bir
yillik radiatsiya 150 kkal/ sm 2
ni tashkil qiladi. [Balasheva va boshqalar, 1963]
Samarqand viloyati Yevroosiyo materigining markazida joylashganligi, ya’ni
okeanlarda uzoqligi tufayli kontinental iqlimga ega. Bu hududda yillik va sutkalik
harorat amplitudasi katta. Qish oylari (yanvar, fevral, dekabr) havo harorati – 20-
25 o
gacha pasayish holatlari ro‘y beradi. Yanvar oyining o‘rtacha harorati Navoiy
shahrida – 1,0 0
. Samarqand shahrida – 0,2 0
ni tashkil qiladi. Iyul oyining o‘rtacha
harorati+27, +28 0
bo‘lib, eng issiq kunlari harorat +44, +45 0
ga qadar ko‘tariladi.
Demak yillik harorat amplitudasi Samarqand viloyatida 28-30 0
ni tashkil qiladi.
Samarqand viloyati iqlimi, asosan, o‘rtacha kengliklar hamda tropik havo
massalari ta’sirda shakllanadi. Qish oylari hudud to‘liq o‘rtacha kengliklar
mo‘tadil havo massasi ta’sirida bo‘ladi. Shu oylari shimoldan va sharqdan arktika
sovuq havosi ham bostirib kirib keladi. Shunday hollarda havo harorati keskin
pasayib bir necha kunlar havo sovib ketadi. Qish oylari ba’zan janubdan tropik iliq
havo ham bostirib kiradi. Shunday vaqtlarda havo isib harorat +10 + 12 0
gacha
ko‘tariladi. Yoz oylari Samarqand viloyati hududi to‘liq tropik havo massasi
ta’sirida bo‘ladi. Issiq quruq tropik havosi shakllangach, shimoldan kirib keladigan
o‘rtacha kenglik havolari ham tez isib tropik havosi ta’sirida o‘zgaradi. Havo
namligi pasayib ketadi. Bahor va kuz oylari Samarqand viloyati hududi ikkita havo
massalari o‘rtasidagi front chizig‘I ta’sirida bo‘ladi. Shimolda o‘rtacha kengliklar
havo massasi, janubda tropik havo massasi bir-biri tomon siljib turadi. Ana shu
ikki xil havo massalarining to‘qnashib turganligi tufayli havo tez o‘zgaruvchan
bo‘ladi, bulutli kunlar ko‘payadi, yog‘inlar yog‘adi.
Samarqand viloyati iqlimining shakllanishida relyefining ta’siri katta.
Samarqand viloyati hududining shimol va janub tomonlari tog‘lari bilan
o‘ralganligi va g‘arb tomondan Qizilqum cho‘liga ochiqligi va balandligining
sharqqa tomon ko‘tarilib borishi iqlimga katta ta’sir ko‘rsatadi. G‘arb tomonda
joylashgan Qizilqum cho‘li yoz oylari juda qizib ketadi va issiq qizigan havo O‘rta
13

Zarafshonning g‘arbiy qismlariga katta ta’sir ko‘rsatadi. Shu tufayli Navoiy
shahrida iyul oyining o‘rtacha harorati +28,3 0
ni, shu oyda hududning sharqida
joylashgan Urgut shahrida o‘rtacha harorat +24,4 0
ni tashkil qiladi. Ko‘rinib
turibdiki, eng issiq oyda ikkita nuqtada haroratlar farqi 4 0
ga yetadi.
Xuddi shuningdek, Samarqand viloyatining g‘arb tomondan ochiqligi qish
oylarida ham sovuq havo oqimining kirib kelishiga sharoit yaratadi. Shu sababli
ham Navoiy shahrida yanvar oyining o‘rtacha harorati -1,0 0
, Samarqand shahrida -
0,2 0
, ya’ni farq 0,8 0
ni tashkil qiladi.
Samarqand viloyatida yog‘in miqdori ham g‘arbdan sharqqa tomon ko‘payib
boradi. Hududning g‘arbiy qismida joylashgan Navoiy shahriga bir yilda 177 mm
yog‘in yog‘adi, hududning sharqiy qismida joylashgan 485 mm yog‘in tushadi.
Demak, hududning sharqiy qismiga g‘arbiy qismiga nisbatan 2,5 barobar ko‘p
yog‘in yog‘adi. Buning sababi, g‘arbdan sharqqa tomon borgan sari balandlik
o‘zgaradi, tog‘lar balanligi oshadi, natijada yuqoriga ko‘tarilib borayotgan havo
oqimi ko‘proq yog‘in beradi.
Inson xo‘jalik faoliyati ham mahalliy iqlim elementlariga ta’sir ko‘rsatadi.
Zarafshon, Kattaqo‘rg‘on, Karmana vohalari atrofidagi o‘zlashtirilmagan cho‘l va
chalacho‘l ladshaftlariga nisbatan havo harorati, havo namligi bilan farq qiladi.
Kuzatish va o‘lchash ishlar natijalari bo‘yicha vohalar ustidagi havo harorati
atrofdagi cho‘llarga nisbatan 3-4 0
pastligi havo namligi esa biroz ko‘pligi qayd
qilingan.
Samarqand viloyatini o‘rab turgan tog‘ tizmalari ham hudud iqlimining
shakllanishida katta rol o‘ynaydi. Tog‘larda yuqoriga ko‘tarilgan sari havo harorati
pasayadi, namlik va yog‘in miqdori oshadi. Shu tufayli ham tog‘larning 1400-1500
metrdan yuqori qismlarida quruq dasht landshaftlari shakllangan, undan yuqori
qismlarda esa tog‘ buta va daraxtzorlari hosil bo‘lgan.
Tog‘lar shimol tomondan va janub tomondan keladigan havo oqimlariga
to‘siq vazifasini bajaradi. Keladigan havo oqimlari tog‘lardan oshib o‘tishida
tog‘yonbag‘irlarida tumanlar, bulutlar hosil qiladi, yog‘in miqdorini ko‘paytiradi.
Tog‘lar o‘rtasida botiqlar va soyliklar havo oqimlari shiddat bilan o‘tadigan
14

yo‘laklar hisoblanadi. Shu tufayli ham Sanzor vodiysidan Samarqand vohasi
tomonidan esib turadigan kuchli shamollar tez-tez takrorlanadi. Bu shamolni
esishining sababi yilning salqin oylarida shimoldan kelgan havo oqimlari dastlab
Mirzacho‘l hududini egallaydi. Shu paytlari nisbatan janubda joylashgan
Zarafshon vodiysi issiqroq bo‘ladi. Mirzacho‘lni egallagan sovuq havoning bosimi
kattaroq bo‘lib, bu havo shiddat bilan janubga harakat qiladi va Nurota tog‘lariga
uriladi. Havo tez o‘tadigan pastliklar orqali harakatlanadi. Ana shu havo oqimiga
asosiy yo‘lak Sangzor vodiysi hisoblanadi. Vodiy orqali shiddat bilan
harakatlanadigan havo kuchli shamolni hosil qiladi va bu shamol Bulung‘ur
tumanida mahalliy xalq tomonidan “Ilono‘ti” deb nom olgan. Ilono‘ti deb
atalishining sababi, bahorda va qishda kuchli quruq shamol ekinlarga salbiy ta’sir
ko‘rsatadi, yerlarni tez quritib qotiradi, kuzda yerlarni tez muzlatadi, qishda
qorlarni uchirib ketadi va havoning yanada sovub ketishiga sababchi bo‘ladi. Ana
shu jihatlar uchun mahalliy xalq bu shamolni “Ilono‘ti” deb atashadi. Shunga
o‘xshash, lekin kuchsiz namoyon bo‘ladigan shamollar Jom cho‘lida, Qarnab
cho‘lida, Zarafshon vodiysining g‘arbiy qismlarida ba’zi dovonlarida ham
kuzatiladi. Havo bosimi yil davomida havo haroratiga bog‘liq holda o‘zgarib
turadi. Nisbatan past havo bosimi eng issiq oylarga to‘g‘ri keladi (iyun, iyul,
avgust). Bu oylari Navoiy shahrida 967.9 mb, 965.3 mb, 967.8 mbni tashkil qiladi.
Qish oylari esa (dekabr, yanvar, fevral) shularga shamolda 981.9, 981.5, 980.5
mbni tashkil qiladi.
1.3. Tuproq qoplami, o‘simliklari va hayvonot olami
Samarqand viloyati o‘simlik qoplami va hayvonot dunyosi O‘rta Zarafshonda
tuproqlarning tarqalishiga hamda vodiy balandlik mintaqalari ya’ni tog‘lar tomonga
va g‘arbdan sharqqa tomon o‘zgarib boradi. Umuman olgan da,
Zarafshon vodiysida to‘rt tipdagi tuproqlar uchrashi aytiladi. Ma’lumki ,
bunda tuproqlarning genezisi uning geologik tuzilishi bilan bog‘langan:
1) och bo‘z tuproqlar;
2) tipik bo‘z tuproqlar;
3) to‘q bo‘z tuproqlar;
15

4) to‘q jigarrang tuproqlar.
Och bo‘z tuproqlar Ziyovutdin va Qoratog‘ning Qizilqum cho‘liga tutash
tog‘oldi tekisliklarida 350-450 metr balandliklarda tarqalgan. Ularning kumush
qatlami sarg‘ich bo‘zrangda bo‘lib, kumush miqdori 0,5-1,5% atrofida bo‘ladi.
Tuproqning hamma qatlamlari karbonatga boy. Mexanik tarkibi ona jinsiga
bog‘liq. Tog‘oldi zonasida lyossimon jinslar ustida sozlovoch bo‘z tuproqlar, soy
etaklarida prelyuvial yotqiziqlar ustida esa toshloq och bo‘z tuproqlar rivojlangan.
Hududning g‘arbidan sharqiga tomon borgan sari och bo‘ztuproqlar tipik bo‘z
tuproqlar bilan almashadi. Bu tuproqlar egallagan joylar balandligi 500-700 metr
bo‘lib, adir zonasi va tog‘larning quyi qismini o‘z ichiga oladi. Tuproqning
chirindisi qatlamida kumush miqdori 0.5% dan 2,5% gacha o‘zgarib turadi.
Kumush qatlamining qalinligi 50-60 smga yetadi. Bu tuproqning adir zonasini
deyarli yoppasiga qoplab turadi va bahorikor dehqonchilik asosan shu tuproq
tarqalgan joylarda rivojlangan. Tog‘larning va baland adirlarning 700-800
metridan yuqorida tipik bo‘z tuproqlar to‘q bo‘ztuproqlar bilan almashinadi. U
Chaqilqalon, Qoratepatog‘larining adir zonasida, Zirabuloq, Ziyovutdin, Qoratov,
Oqtovtizmalarining 1200-1400 metr balandliklarigacha bo‘lgan yonbag‘irlarini
egallaydi.
Qo‘ytosh botig‘idagi to‘q bo‘z tuproqlarning qatlamlarida kumush quyidagi
miqdorlarda uchraydi: 0-10sm-3.29%, 11-20sm-1,55%, 21-30sm-1,06%. Umuman,
to‘q bo‘z tuproqlarda kumush miqdori 1,5% dan 3,5% gacha uchraydi. Bu O‘rta
Osiyodagi eng serhosil tuproqlardan hisoblanadi va bahorikor dehqonchilikda
yuqori hosil beradi. Tog‘larda 1200-1300 metr balandlikdan boshlab to‘q bo‘z
tuproqlar to‘q jigarrang tuproqlar bilan almashinadi, jigarrang tuproqlar ham o‘z
navbatida 3 ta turga bo‘linadi: 1) och jigarrang; 2) tipik jigarrang; va 3) to‘q
jigarrang. Chaqilqalon, Qoratepa, Zirabuloq, Nurota, Oqtog‘, Chumqartov
tizmalarining eng baland suvayirg‘ich cho‘qqilari atroflarida och jigarrang
tuproqlar uchraydi. Ular ko‘proq shimoliy yonbag‘irlarda rivojlangan. Bir xil
balandlikda shimoliy yonbag‘irda jigarrang tuproqlar, shu balandlikda lekin
janubiy yonbag‘irlarda to‘q bo‘z tuproqlar tarqalgan. Bu tuproqlarning kumush
16

qatlami to‘q kulrang yoki jigarrang rangga ega bo‘lib, quyi qatlamdan rangi bilan
keskin ajralib turadi. Samarqand viloyati atroflaridagi tog‘larda bu tuproqlarning
yuqori chirindili qatlamida kumush miqdori 6-7% (Xaydarov 1958) 8% (Gorbunov
1960) ni tashkil qiladi. Bo‘z tuproqlarning tarqalgan zonada uzoq vaqtdan buyon
sug‘oriladigan dehqonchilik olib borilayotgan joylarda sug‘oriladigan bo‘z
tuproqlar tarqalgan. Bu tuproqlarning yuqori 70-80 sm qatlami haydash va ishlov
berish natijasida o‘zgargan, tabiiy genetik gorizontlari buzilgan. Bu tuproqlar
odatda sozlov mexanik tarkibli bo‘lib, yuqori qatlamlarida kumush kam.. Sizot
suvi yaqin bo‘lgan past qavatda botqoq tuproqlar rivojlangan. O‘tloq tuproqlar
ham, o‘z navbatida, bir nechta turlarga bo‘linadi: 1) o‘tloq-allyuviol, 2) soz
tuproqlar, 3) botqoq o‘tloq tuproqlar. O‘tloq-allyuviol tuproqlar daryo qayirida
uning balandroq joylarida rivojlangan bo‘lib, har yili katta suv payti keltiriladigan
loyqa yotqiziqlarning roli katta kumush qatlami yaxshi ajralib turadi va kumush
qatlamida pastda saqichsimon (kley) qatlam mavjud. Kumush miqdori 1,5-2,5%
(Haydarov 1958). Bu tuproqlar egallagan uchastkalarning ko‘p qismi
o‘zlashtirilgan.
Allyuvial tuproqlar o‘zining morfologik belgilari bilan o‘tloq-allyuviol
tuproqlarga yaqin turadi. Faqat bu tuproqlar 1-terrasida rivojlangan bo‘lib, sizot
suvlari o‘tloq allyuvial tuproqlarga nisbatan ham chuqurroqda joylashgan. Bir
v a qtlar bu joylarning ko‘pchiligi to‘qaylar bilan band bo‘lgan. Hozir esa deyarli
to‘liq haydalib dehqonchilikda foydalaniladi. Soz tuproqlar yirik soylarning
konussimon yotqiziqlar qoplangan uchastkalarida, sizot suvlari yer yuzasiga yaqin
joylarda rivojlangan bo‘lib, katta maydonni egallamaydi. Tuproqlar deyarli
sho‘rlanmagan, yoki kam sho‘rlangan bo‘lib , chimli gorizont qalinligi bilan ajralib
turadi. Tuproqlar skelet materiallarga boy, to‘liq miqdori yuqori qatlamda (0-
10sm) , 2-5% gacha o‘zgarib turadi.
Botqoq-o‘tloq tuproqlar kam maydonni egallaydi. Ular sizot suvlari yer
yuziga juda yaqin joylardagina rivojlangan. Kumush qatlami qoramtir rangga ega
qora sarg‘ich qatlam yaxshi bilinib turadi. O‘simliklar xilma-xil va qalinligidan
yuqori qatlami kumushga boy. Botqoq tuproqlar Zarafshon daryosi sohili bo‘ylab
17

alohida uchastkalarda rivojlangan. Irrigatsiya-melioratsiya ishlari vodiyda
rivojlanmagan vaqtlari botqoq tuproqlar katta maydonni egallab yotgan,
zovurlarning qazilishi qurilish melioratsiyasining rivojlanishi bilan botqoqlangan
va zax yerlar kamayib ketdi va ularning o‘rni hozir turli-xil dehqonchilik ekinlari
bilan band.
O‘simliklari. Samarqand viloyati yirik O‘rta Zarafshon mintaqasi botanik
xususiyati bilan bog‘langan. O‘simliklar dunyosi o‘z ariallarini shakllantirishda yer
osti suvlari bilan bog‘langanligi barchaga ma’lumdir. Jumladan grunt suvlarining
sathi tabiiy holda o‘sadigan o‘simliklar arealiga bevosita ta’sir ko‘rsatadi. Yog‘in
miqdori va tabiiy sharoitning xilma- xilligi, o‘simliklarning ham turlicha bo‘lishiga
sharoit yaratadi. Zarafshon havzasi o‘simliklarini mukammal o‘rganib chiqqan
geobotanik Q.Z.Zakirov (1955) O‘rta Osiyo tog‘larida o‘simlik tiplari gumid
iqlimida joylashgan tog‘lardagidek uzluksiz balandlik zonalarini hosil qilmasligini
ko‘rsatib berdi. Arid iqlimli O‘rta Osiyo tog‘ tizmalarida bir xil balandlikda lekin
yonbag‘irlarning turli ekspozitsiyalarida ikki, uch xil o‘simlik to‘plari uchrashi
mumkinligini Zarafshon havzasidagi tog‘lar misolida isbotlab berdi. Shunga
asoslanib akademik Q.Z.Zakirov o‘simliklar tarqalishida balandlik poyasi sifatida
quyidagi bo‘linishlarni tavsiya qilganligi ma’lum: cho‘l, adir, tog‘, yaylov.
Yuqorida ta’kidlangan barcha zonalar Zarafshon havzasida uchraydi. Cho‘l
zonasiga O‘rta Zarafshonning g‘arbiy qismidagi cho‘l va chalacho‘l o‘simliklari
guruhi kiradi. Bu zona Ziyovutdin-Zirabuloq tog‘lari, Qoratov va Oqtog‘tizimlar
atroflaridagi tog‘oldi tekisliklarini o‘z ichiga oladi. Bu zonada o‘simliklarning
tarqalishi tuproq va gruntlarning mexanik va fizik-ximik xususiyatlariga bog‘liq.
Lessimon jinslar bilan qoplangan joylarda, asosan, qorabosh-qo‘ng‘irbosh guruhi
keng tarqalgan. Toshloq va qumloq yerlarda shuvoq, mingbosh, sof qum joylarda
yantoq (Alliumtatarium), tog‘oldi rayonlaridagi tosh aralash sozlar ustida
qo‘ziquloq (Phlomisthapsoides), karrak (kousiniamikrokaxpa), uris (Irissongorika)
va boshqalar ko‘p uchraydi. Adir zonasi katta maydonni egallaydi va hamma tog‘
etaklarini kamar kabi o‘rab oladi. Adir asosan chala cho‘l o‘simliklari guruhlaridan
tarkib topgan. Bularning asosini cho‘l qoraboshi va qo‘ng‘irtosh tashkil qiladi.
18

Bahorda gullar bilan quyidagilar birga o‘sib qalin, yam-yashil o‘t qoplamini hosil
qiladi: yaltirbosh, kasmaldin, malkolmiya, no‘xataklar, qizg‘aldoq kelpiniya va
boshqalar. Bularning vegetatsiya davri aprel oxiri va may oyining boshlarida
tugaydi, natijada ular qovjirab adirda ko‘pyilliklar qoladi. Ularning turi ko‘p emas.
Shulardan eng ko‘p shuvoq, oqquvrat, qo‘ziquloq, iris va boshqalar uchraydi. Tog‘
zonasida o‘simliklar ancha xilma- xil P.K.Zakirov (1969) Nurota tog‘larida 4
guruhdagi o‘simliklarni ajratadi: 1) tog‘ chimli dashti, 2) bug‘doyiq- turli o‘tli
quruq dashtlar, 3) tog‘-kserofiyalari, 4) butazorlar. Tog‘chimli dasht o‘simligi
Chumqortog‘ va Chaqilqalar tog‘lari hamda Nurota tizmalarining 1500-1700
metrdan baland bo‘lgan shimolga qaragan yonbag‘irlarda tarqalgan bo‘lib, asosan,
arpag‘on va boshqalar uchraydi. Bug‘doyiq aralash turli o‘tli quruq dasht guruhi
hamma tog‘larning 1200-1300 metr balalndlikdan boshlab asosan, shimolga
qaragan yonbag‘irlarida uchraydi. Bu guruhning asosiy o‘simligi bug‘doyiq
(yelytrigia thichophora) hisoblanadi. Bahorda yog‘in ko‘p payti juda ko‘p
efemerlar unib chiqadi. Yozda ular qavjiraydi va bug‘doyiq bilan vegetatsiya davri
uzoq davom etadigan ko‘pyilliklar qoladi. Bularga skalioza (seabiosa) skuligeriya,
zizifora (ziziphora teniok) vasilek, polen (Artemisia tenuisekta), zopnin va
boshqalar kiradi. Tog‘ kserofitlari asosan yonbag‘irlarning janubiy
eksportizatsiyasida va ohaktosh bilan qoplangan cho‘qqi va qir tepalarida uchraydi.
Bu joylarda toshloq yupqa tuproqlar bo‘lib, ular ustida o‘simliklar qalin o‘smaydi
va ko‘plari namni saqlash uchun yostiq ko‘rinishiga ega. Bularga tragakant,
akantolimon, ignabarglilar va boshqalar kiradi. Bu guruhdagi ko‘p o‘simlilarning
barglari kichik, chekkalari bukilgan va tanalari ignasimon tuklar bilan qoplangan.
Butazorlar tog‘larning hammasida keng tarqalgan. Ular tur jihatdan boy emas va
asosan bodomcha (amygdalus spinossima) va buxoro bodomidan (amygladus
bucharika) iborat. O‘tin uchun va tomorqalar atroflarini mustahkamlash maqsadida
ular hozirgacha ayovsiz qirqilmoqda. Shuning uchun ham bu o‘ta qurg‘oqchilikka
chidamli daraxtchalar tog‘larning xilvat joylaridagina zich saqlangan. Qishloqlar
yaqinlarida va borish asosan joylarda bodomlar qirqib yoqib yuborilgan.
Bodomzorlarda do‘lana (krataegus songorika), namatak (rosa kokanika), uchqut,
19

yovvoyi murut (pyrus kommunis), qizil daraxtchasi va boshqa lar birga o‘sadi,
soylar ichida esa tol, terak uchraydi. Zarafshon qayirida ilgarilari katta maydonni
egallagan o‘tib bo‘lmaydigan zich to‘qayzorlar bo‘lgan. Hozir haqiqiy tabiiy
to‘qayzor Zarafshon qo‘riqxonasidagina qolgan. Qo‘riqxonadan boshqa joylarda
daryo sohilida kichik orolcha shahrida bo‘lak-bo‘lak to‘qaychalar hozir ham bor.
(V.V. Sedov 1959) ma’lumoti bo‘yicha Zarafshon to‘qayzorlarida 393 turdagi
o‘simliklar uchraydi, shundan 186 tasi (47,4%) Samarqand viloyati to‘qayzorlarida
o‘sishligi aniqlangan. To‘qaydagi daraxtzorlarni V.V. Sedov uchta formatsiyaga
bo‘ladi: 1) tolli, 2) chakandali, 3) jiydali. To‘qayzordagi o‘t qoplami 4
formatsiyaga ajratiladi: 1) eriman tusli, 2) veynikli, 3) qamishli, 4) rogozli.
Sug‘oriladigan yerlar madaniy o‘simliklar bilan band. Ularning asosini paxtazorlar
tashkil qiladi va umumiy ekin maydonining 40-50% ini egallaydi. Uzumzor va
bog‘zorlar shahar atroflarida, tog‘ oldi zonasida katta maydonlarni egallaydi.
Sabzavot va poliz ekinlari hamma xo‘jaliklarda mavjud.
Hayvonot dunyosi. Samarqand viloyatining hayvonot dunyosi uning
geografik o‘rni va relefi bilan bog‘liq. Sharq tomondan baland tog‘larning, g‘arb
tomondan Qizilqum cho‘li bilan o‘rab turgan to‘qay landshaftlarining mavjudligi
hamda aholi zich vohaning katta maydonini egallaganlik holatlari bu joy hayvonot
dunyosining, xilma-xilligi bo‘lishiga sababchi bo‘ladi. Bu yerda ham tog‘, ham
cho‘l, ham voha hayvonlari yonma yon uchraydi. To‘g‘ zonasida hayvonlarning
tarqalishi balandlik poyasi va joyning landshaft xususiyatlari bilan bog‘liq.
Tog‘larda kemiruvchilardan turkiston kalamushi, qo‘shoyoq, o‘rmon sichqoni,
afg‘on sichqoni va baliq uchraydi. Yirtqichlardan bo‘ri (kanis lupus), tulki
(vulpek), tamg‘ali mushuk, tuyoqlilardan qizilqum qo‘yi, soylarda, changalzorlarda
O‘rta Osiyo cho‘chqasi (bis skrofa) qishloqlar yaqinida jayra va boshqalari
uchraydi. 40-yillarga qadar bo‘ri, cho‘chqa, kiyik va olxor tog‘larda ko‘p edi.
Cho‘chqalar tez-tez poliz ekinlarini payxon qilar, bo‘rilar esa qo‘ylarga tinchlik
bermas edi. Hozir tog‘lardagi kishilar borishi qiyin bo‘lgan xilvat joylardagina
qolgan. Tog‘lar qushlar dunyosiga boy. Bu yerda chumchuqlarning 34 turi
uchraydi (Sagitov1959). Bulardan tosh chumchug‘i (petronika) qora drozd (turdus
20

merila), katta tog‘ drozdi (montikola saxatilis), tovuqsimonlardan kaklik, yirtqich
qushlardan kalxat, lochin, burgut va boshqalar. Sudralib yuruvchilardan turkiston
agona, turkiston geknoni, sariq ilon, chipor ilon va boshqalar uchraydi. Tog‘ oldi
adir zonasida hayvonlar tur jihatdan ham va son jihatdan ham tog‘ zonasi
hayvonlaridan ancha kam. Lekin bahorikor bug‘doy ekiladigan dalalar atroflarida
kemiruvchilar ko‘p. Yumronqoziq, kichik qo‘shoyoq (allaktaga elater), qizil dumli
peschanis, ko‘rsichqon , quyon va boshqalar gala-gala bo‘lib yashaydi . Shular
bilan oziqlanadigan yirtqichlardan korsak (vulpes korsak) olako‘zan (vermela
peregusna) ko‘p. Qo‘y qo‘ralari orqasidan tog‘dan bo‘ri tushib keladi. Tog‘ oldi
zonasi ham qushlar dunyosiga boy. Bu zonada chumchuqsimonlarning 35 turi
bo‘lib, shularning 14 tasi tog‘dan tushib keladi (Sagitov19590). Bu zonaning tipik
qushlariga oddiy mayna, to‘rg‘ay, cho‘l chumchug‘i, bedana va boshqalar kiradi.
Sudralib yuruvchilardan cho‘l agamasi, yumaloqboshli kasratki, tasma rang
kasratki, o‘q ilon, cho‘l toshbaqasi va boshqalar. Tog‘ va tog‘ oldi adir zonasidagi
soylarda mevali daraxtlar, sabzavot va poliz ekinlari ko‘pgina hayvonlar uchun
qulay sharoit hisoblanadi. Bu yerda tipratikan (hemiechinus auritus), jayra, olaqush
(streptopelit senegalensis) qaldirg‘och (belichon urbika), mayna (akriotot
herestritis) va boshqalar ko‘p uchraydi. Tog‘ tabiatiga kishilar ta’sirining ko‘payib
ketishi ko‘pgina o‘simlik va hayvonlarning kamayib yoki yo‘qolib ketishiga sabab
bo‘ldi. Ayniqsa olxor, kaklik, to‘ng‘iz, kiyiklar tog‘larda juda kamayib ketdi.
Shularni saqlab qolish maqsadida Nurota tizmasida maxsus tog‘ qo‘riqxonasi
tashkil qilindi.
To‘qay hayvonlari o‘ziga xosligi bilan ajralib turadi. Eramizdan oldin
to‘qaylar Zarafshon vohasining qariyb 1/3 qismini egallab turgan, shu paytlarda
to‘qayzorlar hayvonot dunyosi juda boy bo‘lgan. Katta Zarafshon to‘qayzorlarida
yo‘lbars ham bo‘lgan. A. Makedonskiy viloyatimizga eramizdan oldin 329-yili
kelgan va Zarafshon to‘qayzorida yo‘lbarsni o‘ldirganligini o‘sha davr tarixchilari
yozib qoldirgan. To‘qayzorlarda chiya bo‘ri, tulki, to‘ng‘iz, qamish mushugi
yashagan. Ayniqsa, qushlar dunyosi juda xilma-xil bo‘lgan. Zarafshon tustovug‘i
faqat shu daryo to‘qaylarida uchraydigan endemik turlardan hisoblanadi.
21

To‘qayzorlarning yo‘qotilishi o‘simlik va hayvonot dunyosining butunlay yo‘qolib
ketish xavfini tug‘dirdi. Shuning oldini olish uchun Samarqand shahridan 4-5 km
shimoliy-sharqda daryo yaqinida maxsus Zarafshon qo‘riqxonasi tashkil qilindi.
Zarafshon daryosida 17 ta tur baliq uchrashligi aniqlangan (Burnashev 1949).
Bulardan eng ko‘p uchraydigani: Zarafshon yelesi, Samarqand xramulyasi,
Turkiston usachi, marinka, aral shemayasi, tanga baliq va boshqalar.
Tadqiqot davomida o‘simliklar dunyosi va unga bog‘liq holda hayvonot
olamidagi o‘zgarishlarga suv resurslari bilan ta’minlanganlik ham katta rol
o‘ynaydi. Ayniqsa inson xo‘jalik faoliyati ta’sirining oshib borishi dastlab suv
resurslariga so‘ng esa o‘simlik va hayvonlar arealining o‘zgarishida ko‘rinadi. Biz
ana shu jihatlarga e’tibor qaratishga harakat qildik.
22

I BOB BO`YICHA XULOSALAR
1. Samarqand viloyati tabiati va iqlim, geologik tuzilishi juda ko‘p
olimlar tomonidan o‘rganilgan. Yer yuzasi terrasalardan tuzilgan. Terrasalarning
tabiiy chegaralari ko‘p joylarda tekislanib yuborilgan. Vodiyda inson ta’sirida
qator relyef shakllari hosil bo‘lgan. Hududning geologik tuzilishi yer osti
suvlarining shakllanishi va harakatida va kimyoviy xossalarida aks etadi. Jumladan
daryo va uning o‘ziniga yaqinlashgan sari ochiq suv manbalari bilan yer osti
suvlarining bog‘lanishi ortib borishi kuzatiladi;
2. Samarqand viloyatida yog‘in miqdori ham g‘arbdan sharqqa tomon
ko‘payib boradi. Hududning g‘arbiy qismida joylashgan Navoiy shahriga bir yilda
177 mm yog‘in yog‘adi, hududning sharqiy qismida joylashgan 485 mm yog‘in
tushadi. Hududning sharqiy qismiga g‘arbiy qismiga nisbatan 2,5 barobar ko‘p
yog‘in yog‘adi. Buning sababi, g‘arbdan sharqqa tomon borgan sari balandlik
o‘zgarib borishidir.
23

II BOB. SAMARQAND VILOYATI YER OSTI SUVLARINING
SHAKLLANISHI VA TARQALISHI
2.1. Viloya t yer usti suvlarining shakllanishi va tarqalishi
Zarafshon daryosi suv oqimi Y u qori Zarafshondagi Dupuli po‘stida miqdor
jihatdan o‘zgarishsiz oqadi. Keyin esa Tojikiston Respublikasining Panjikent
tumanidan sug‘orishga ma‘lum miqdordagi suv olinadi. Lekin bu suv miqdoriy
katta emas, chunki sug‘oriladigan yer maydoni ham katta emas .
Dupuli po‘stida Zarafshon d aryosining ko‘p yillik o‘rtacha suv sarfi 165
m 3
/sek ni tashkil qiladi. Ushbu miqdor suv ko‘p yillari 185-190 m 3
ga ko‘tariladi,
qurg‘oqchil yillar 140-145 m 3
/sekgacha kamayadi (Shuls V . L, 1965). Panjikent
tumaniga shu suvning 2-3%i sug‘orishda ishlatiladi.
Panjikent tumanidan keyin Zarafshon daryosi suvi O‘zbekiston hududiga oqib
o‘tadi va O‘rta Zarafshon bashlanadi. Daryo vodiysi keskin kengayadi va
sug ’ oriladigan yer maydoni ko‘payadi.
O‘zbekiston hududiga kirishi bilan Zarafshon daryosi suvi uch tarmoqqa
bo‘linadi. O‘ng qirg‘oqdan Tuyatortar kanaliga, chap qirg‘oqdan Darg‘om
kanaliga suv bo‘linadi va qolgan suv Zarafshon daryosining o‘zanidan oqadi.
Ushbu suv taqsimlovchi suv tugunini Robot xo‘ja deb ataladi. Shu nom i dan
tashqari 1-May to‘g‘oni deb yuritilishiga sabab hozirgi ko‘rinishdagi suv
taqsimlovchi to‘g‘on 1930-yil 1-may kuni qurib bitkazilgan edi. Shu sababdan ham
1-may to‘g‘oni deb ataladi.
O‘ng qirg‘oqdagi Tuyatortar kanali Zarafshon daryosining 15% suvi
oqiziladi. Bu kanaldan Bulung‘ur kanali, Payariq kanali va boshqa qator kanallar
suv oladi. Bir qism suv esa Bulung‘ur tumaniga qarashli Qorovulbozor suv
omboriga tashlanadi va ushbu suv omborida to‘plangan suv bilan Bulung‘ur,
Jizzax viloyatining G‘allaorol yerlari sug‘oriladi. Yana bir qism suv maxsus kanal
orqali Jizzax shahri yaqinidagi Jizzax suv omboriga tashlanadi.
Chap qirg‘oqdan boshlanadigan Darg‘om kanaliga Zarafshon daryo suvining
20-25% tashlanadi (Siddiqov X .S. ,1989). Bu kanal yangi Ariq kanaliga suv
tashlanadi va Urgut tumaninig tog‘ oldi tekisliklarida katta yerlar suv bilan
24

ta‘minlanadi. Darg‘om kanali Tayloq, Samarqand atroflaridagi yerlar, Pastdarg‘om
tumani, Nurobod tumani yerlarini suv bilan ta‘minlaydi. Samarqand shahrining
janubi-sharqiy tamonida Darg‘om kanalidan Eski Anhor kanali boshlanadi va u
Qashqadaryo viloyatining bir necha tumanlarini suv bilan ta‘minlaydi.
1-May to‘g‘onidan quy i roqda Zarafshon daryosida o‘ng qirg‘oq arig‘i
qazilgan. Undan suv Jomboy tumani yerlari sug‘oriladi. O‘ng qirg‘oq arig‘idan
katta Mirza ariq boshlanadi, uning suvidan Jomboy, Bulung‘ur, Payariq tumanlari
yerlarini sug‘orishda foydalaniladi.
Samarqand shahrining shimol tamonida Cho‘ponota tepaligi yonida
Zarafshon daryosida Oq-Qoradaf suv taqsimlovchi yirik gidrotexnik inshoot
mavjud. Ushbu insho o tdan suv asosan ikki daryoga : chap tomonda Qoradaryoga
va o‘ng tamonda Oqdaryoga bo‘linadi. Bulardan tashqari o‘rtalikda Miyonqol
orolining sharqiy qismlarini sug‘orishga mo‘ljallangan Shoxob katta arig‘i, hamda
Oqdaryoning o‘ng tamonidan oquvchi boshqa ariqlar boshlanadi.
Zarafashon daryosining asosiy suvi Qoradaryodan o‘ng qirg‘oq kanali orqali
Miyonqol orolining katta qismi sug‘oriladi. Qish, bahor va kuz oylari o‘rtacha suv
Kattaqo‘rg‘on suv omboriga tashlanadi.
Kattaqo‘rg‘on suv omboriga suv Damxo‘ja suv tugunidan taqsimlanadi. Shu
tugundan o‘ng tamonga Miyonqol arig‘i boshlanadi va uning suvi bilan Miyonqol
orolining g‘arbiy, janubi-g‘arbiy qismlari sug‘oriladi.
Kattaqo‘rg‘on shahrining shimol t o monida katta gidrotexnik insho o t mavjud.
Bu inshootga Qoradaryodan qolgan suvlar hamda Kattaqo‘rg‘on suv ombori
chiqish kanalidan suv yig‘iladi va uchga taqsimlanadi. Chap tamonga Narpay
kanali va o‘ng tamonga Qoradaryo suvi oqadi.
Narpay kanalidan suv ko‘targich moslamalar bilan suv Islom Shoir kanaliga
tashlanadi. Oq-Qoradaryo tugunidan boshlangan Oqdaryodan asosan sizot suvlar,
Qorasuv va qisman Zarfshon daryosi suvi oqadi. Suvdan oqilona foydalanish
maqsadida Oqdaryoda Oqdoryo suv ombori qurilgan. Ushbu suv omborlari
qurilgan. Ushbu suv ombori Oqdaryo, Payariq, Ishtixon va Kattaqo‘rg‘on
tumanlari yerlarining suv ta‘minotini yaxshilash maqsadida qurilgan. Oqdaryo va
25

Qoradaryo suvlari Xatirchi shahriga janubda qo‘shiladi va Zarafshon nomi bilan
g‘arbga tomon oqadi. Karmana shaharchasi yaqinida Zarafshon daryosidan
Konimox kanali boshlanadi. Novoiy shahri yaqinida daryoda suv juda kamayib
qoladi. O‘rta Zarafshon Xazora qishlog‘ida tugaydi va Toshrobot gidrouzeleda
Zarafshon daryosining suvi juda kamayib qoladi. Toshrobot suv tuginidan
Zarafshon daryosi o‘zaniga Amudaryoning suvi tashlanadi. Bu suv Amu-Buxoro
kanali orqali keladi. Amu-Buxoro kanali orqali keladigan suvning bir qismi Xorxir
suv yugunida ham Zarafshon daryosi o‘zaniga tashlanadi. Demak Quyi
Zarafshonda hozir Zarafshon daryosining suvi deyarli oqmaydi. Zarafshon daryosi
suvi sug‘orish uchun O‘rta Zarafshonda to‘liq sarflanadi. Quyi Zarafshonda esa
Zarafshon daryosi o‘zanidan Amudaryoning loyqa suvi oqadi. Buni biz Xor-Xur
suv tugini yaqinida kuzatdik. Ushbu suv tuguni yonidan Vobkent kanali boshlanadi
va Vobkent tumani yerlarini sug‘orishga sarflanadi. Ushbu kanaldan hozir
Zarafshon daryosining suvi emas, Amudaryoning suvi oqizilmoqda. Tarixiy
ma‘lumotlarga ko‘ra bundan 5 ming yil avval Zarafshon daryosining suvi
Amudaryoga quyilgan (Umarov M, 1 96 7 ) . Hozir Zarafshon suvi yetmagan yerlarda
o‘zandan toshib Zarafshon daryosining suvi oqqan. Asta-sekin sug‘orma
dehqonchilikning rivojlanishi bilan kanallar qazilib daryo suvi turli t o mon olib
ketila boshlandi. Yirik ariqlar va kanalarning qazilganligi (Darg‘om, Shofirkon,
Vobkent va boshqalar) eramizdan oldin boshlanganligi haqida ma‘lumotlar ko‘p.
Zarafshon vodiysida sug‘orma dehqonchilik rivojlanganligiga 4000 yildan oshgan
(Muhammadjonov,1986). Dehqonchilikning rivojlanishi bilan suvga talab
kuchaygan, ariqlar qazilgan, vaqtinchalik to‘g‘onlar qurilgan. To‘qaylar qirqilib
sug‘oriladigan yer maydonlari kengaytirilib borilgan. Grek tarixchisi Kursiy
Rufning yozishicha Aleksandr Makedonskiy, Spitamen boshchiligidagi
qo‘zg‘olonchilarni qirib tashlash va Spitamenni asir olish uchun ularni Buxoro
vohasi atroflaridagi qumli cho’llargacha ta‘qib qilib borgan, lekin ushlay olmagan.
Ana shu yurishda A. Makedonskiy askarlari O‘rta va Quyi Zarafshon hududlarini
ko‘rgan. Kursiy Rufning yozishicha (eramizdan avvalgi 328-yil) Zarafshon
vodiysining hamma hududlarida ekinlar bilan band obod yerlar, mustahkam
26

qo‘rg‘onlar, suv oqiziladigan ariqlar, suv taqsimlovchi inshootlarni ko‘rganini
yozib qoldirgan.
2.2. Viloyat yer osti suvlarining shakllanishi va tarqalishi
Yer osti suvlarning paydo bo’lishi atmosfera yog’inlariga, atmosferadagi
namlikning tosh yoriqlariga tuproq qum oralig’idagi bo’shliqlarga kirib
kondensatsiyalanishiga, hamda tabiatda keng tarqalgan sarbsiya jarayonlariga
bog’liq. Shular bilan birga yer usitagi oqar suvlarning yerga sizib o’tishi hamda
shu yerda tarqalgan tog’ jinslarining g‘ovaklik darajasi yer osti suvlarining hosil
bo’lishida katta rol o’ynaydi. Gidrogeologlar Zarafshon vodiysida Zarafshon
artezian havzasini ajratib unda alohida Samarqand havzasini bo’lib ko’rsatishadi
(Sultonxo’jayev va boshqalar, 1965).
Samarqand havzasi geologik jihatdan Samarqand megasinklinal strukturasiga
kiradi va sharqdan g’arbga tomon Panjakent, Jumabozor va Kattaqo’rg’on
bukilmasi katta maydoni egallaydi va unda mezakaynazoy yotqiziqlarning qalinligi
2000 metrga yetadi. Mezazoy yotqiziqlari yura va bo’r jinslardan tarkib topgan.
Yura davr yotqiziqlari gilina, alevrolit, qumtosh, gravelit va konglomeratlardan
tuzilgan. Ularning qalinligi ba’zi joylarda 500 metrni tashkil qiladi. Bo’r va
poliogen davrlar yotqiziqlari konglomeratlar, gravelitlar, qumlar, qumtoshlar,
alevrometlar, gilinalar va ohaktoshlardan iborat. Neogen davr yotqiziqlari
kontinental kelib chiqishga ega bo’lib konglomeratlar gravelit, qumtosh va
gilinalardan tarkib topgan neogen yotqiziqlarning qalinligi 1000 metrga yetadi
(Dovoyatov, 1961).
To’rtlamchi davr yotqiziqlar keng tarqalgan bo’lib kelib chiqishiga ko’ra
allyuviyal, proviyuvial va delyuvial jinslarga bo’linadi. Ular shag’al qayirtosh,
qum gilinalardan tarkib topgan. Ushbu turli xil yotqiziqlari suv o’tkazish, suv
saqlash, suv to’plash xususiyatlari va kimyoviy tarkibi bo’yicha bir-birida farq
qiladi. Ushbu yotqiziqlardan gilina, toshga aylangan qumtosh, alovrometrlar
o’zidan suv o’tkazmaydi, shu sababli ham ularning ustida turli miqyosdagi yer osti
suvlari to’planadi.
27

Kattaqo’rg’on bukilmasida bo’r davr yotqiziqlariga qadar qazilgan burg’
qudug’i 569 metr chuqurlikka yetganda mayda shag’allardan tuzilgan
konglameratlardan yer yuziga otilib suv chiqdi va uning sho’rligi 1,2 g/l haroratni
+45 0
ni tashkil qiladi. Suv tarkibi sulfat-xlorid natriyli bo’lib suv sarfi (davit) 1,1
l/sek ga teng.
Ulus qishlog’i yaqinida 109 metr qalinlikda kaynazay yotqiziqlar tagida bo’r
davri yoshidagi glina, qumtosh, gavelit va konglomerat yotqiziqlardan tarkib
topgan qatlamda 142-165 metr chuqurlikdan yer yuziga otilib suv chiqdi. Suv
sulfatli-xloridli, natriy-magniy-kalsiy tarkibli chuchuk suv bo’lib minerallashuv
darajasi 1g/litrga yaqin suv sarfi1, 3 l/sek ( Xoliqulov Sh.T., Fozilov A.S.,
Xudoyarova Sh.Sh. , 2021 ).
Samarqand artezian havzasidagi uchlamchi davr yotqiziqlarida bosimli
suvlarning paydo bo’lish qonuniyati to’g’risida aniq fikrni aytish qiyin, uchlamchi
davr yotqiziqlari tog’ va tog’ osti zonalarida yer yuziga chiqib yotadi. Ana shu
uchlamchi davr yotqiziqlari yer yuziga chiqib yotgan joylardan atmosfera
yog’inlari singib uchlamchi davrga xos bo’lgan suvlarni hosil qiladi degan fikrga
qo’shilsa bo’ladi. Agar uchlamchi davr yotqiziqlari g’ovak suv o’tkazadigan
to’rtlamchi davr yotqiziqlari bilan qoplangan bo’lsa, bunday holatda suv ushbu
g’ovak, jinslar orqali o’tib uchlamchi jinslar ustida to’planishi mumkin
(Sultonxo’jayev va boshqalar, 1965).
To’rtlamchi davrning bosimli bazan o’zi otilib chiqadigan suvlar 50-60 m,
bazan 200, metrda joylashgan. Bu suvlar asosan toza chuchuk suvlar, bazan ozgina
sho’r bo’lib asosan ichimlik suvi sifatida va qisman sug’orishda ishlatiladi.
To’rtlamchi davrning bosimli yer osti suvlarning minerallashuv darajasi ham.
Zarafshon vodiysida sharqdan g’arbga tomon o’zgarib boradi, ya’ni oshib boradi.
Bulung’ur shahri yaqinida qazilgan burg’ quduqning chuqurligi 335 metrda
shag’allar orasida bosimli suv borligi aniqlandi, suv 45.5 metrga qadar ko’tarilib
ketdi. Suvda minerallar miqdori 0.2 g/l bo’lib gidrokarbonat- kalsiy tarkibli toza
suvdan iborat. Samarqand yaqinida gravelit, qumtosh yotqiziqlarida 11 metr, 47
metr, 66 metr chuqurliklarda bosimli suvlar borligi aniqlandi. Ularda minerallar
28

miqdori 0.9 g/l bo’lib gidrokarbonat- sulfat kalsiy tuzlardan tarkib topgan. G’arbga
tomon suvning minerallashuv darajasi oshib boradi. Masalan Karmana shahari
yaqinida chuqurlikda shag’alar orasidagi suvning minerallashuvi 1.1 g/l bo’lib
sulfat-gidrokarbonat magniy tarkibiga ega. Suvning sathi 4.6 m ga qadar
ko’tariladi.
Samarqand viloyatining 50% dan ortiq hududi tog’ oldi tekisliklaridan iborat
bo’lib proyuvial yotqiziqlar qirrali turlicha kattalikdagi toshlarda tarkib topgan
bo’lib tog’lardan uzoqlashgan sari yotqiziqlar tarkibi o’zgarib Zarafshon daryosi
tomon mayda qum gilinalar bilan almashinadi. Bu holat yer osti suvlarining
zonasiga va sifatiga ta’sir ko’rsatadi. Proyuvial yotqiziqlardagi yer osti suvlarining
manbalari tog’lar hisoblanadi. A.N.Sultonxo’jayev va boshqalar (1965) yozishicha
proyuvial yotqiziqlardagi suvlar ushbu yotqiziqlar tagida yotgan to’rtlamchi davrga
qadar yotqizilgan jinslardagi yoriqlardan ko’tarilib turadigan suvlar ham manba
bo’lib xizmat qiladi. Tog’ yonbag’irlarida yaqin zonada prolyuvial yotqiziqlardagi
suvlar 30-40 metr bazan 60-70 metr chuqurlikda yetadi. Tog’lardan daryo tomon
uzoqlashish bilan suv yer yuzasiga ancha yaqinlashadi, masalan Juma shahri
yaqinida ularning chuqurligi 20 metrni tashkil qiladi va daryoga yaqin joylashgan
2.3 metrga qadar qisqaradi va glina yer yuziga yaqin joylarda ular yer yuziga juda
yaqin kelib zax va botqoqlar hosil qiladi. Proyuvial yotqizilardagi grunt suvlarning
minerallashuv darajasi katta emas. Masalan Juma shahri yaqinida 1-2 g/l ni tashkil
qiladi. Suv gidrokarbonat- sulfat- magniyli va sulfat- girokarbonat magniy
elementlaridan tarkib topgan. G’arbga tomon tog’ oldi tekisliklarda suvning
minerallashuv darajasi oshadi va Nagorniy qishlog’i, Zirabuloq shahri va Malik
qishloqlarida 5.0 g/l ga yetadi. Suv tarkibi sulfat- xlorit-natriy tuzlaridan tarkib
topgan.
Zarafshon vodiysidagi alluvial yotqiziqlardagi grunt suvlari boy va
mineralashuv darajasi meyorda. Ular daryo, kanal, ariq, sug’oriladigan suvlardan
oziqlanadi. Shag’al-qum aralash yotqiziqlar o’zidan suvni yaxshi o’tkazganligi
uchun ularda doimo suv almashinib turadi. Suvning chuqurligi 1.0-4.0 metrda
bo’lib daryo tomon suv chuqurligi yanada kamayadi va daryo sohillarida yer
29

yuziga yaqinlashib botqoqliklarni hosil qiladi. Daryo to’lib oqanda atrofdagi
yerlarga grunt suvlari tarqalib suv sathi ko’tariladi va qish oylari daryoda suv
kamayganda grunt suv sathi pasayadi.
Daryo vodiysining sharqiy qismida grunt suvlarning minerallashuv darajasi
daryo suvidan farq qilmaydi va 0.3-0.5 g/l ni tashkil qiladi. Suv tarkibi
gidrokarbonat-magniy tuzlardan tarkib topgan. Shu tarkibidagi va miqdoriy
ko’rsatgichdagi suv Xatirchi shahri yaqingacha saqlanadi. Keyin esa shu tarkibdagi
suv daryo sohilyonida tor manba ko’rinishda g’arbga qarab davom etadi. Bunga
daryo qayiri va birinchi terrasaning daryo o’zanida yaqin qismlari kiradi. Ikkinchi
terrasaning ancha balandligi tufayli daryo suv bilan almashinish ancha
qiyinlashadi. Vodiyning g’arbiy qismlarida suv sho’rligi 5-10 g/l gacha ko’tariladi,
tuproq sho’rlanishi kuchayadi.
O’rta Zarafshonning sharqiy qismida grunt suvlarning sifati yaxshi va ulardan
ichimlik sifatida foydalanish mumkin. O’rta Zarafshonning g’arbiy qismida sifatli
suv daryo o’zanida yaqin tor, uzunchoq zonadagina saqlanib qoladi. Tog’ oldi
tekisliklarida ikkinchi terrasada grunt suvlar sho’rligi oshib boradi. Quyida
Zarafshon vodiysining birinchi joylaridagi grunt suvlarning kimyoviy tarkibi
bo’yicha tahlil natijalarini beramiz (Sultonxo’jayev va boshqalar, 1965).
Zarafshon vodiysida yer osti suvning minerallashuvi darajasi sharq tomondan
g’arb tomon suvning sho’rligi 0.6 ms/l ga qadar anionlardan gidrokarbonatlar
miqdori katta bo’lib, kationlardan kalsiy ko’pligi bilan ajralib turadi. Suv sho’rligi
1.0 mg/l dan oshishi bilan gidrokarbonatlar o’rnini anionlardan sulfatlar egallaydi.
Shu bilan birga ko’p hollarda anionlar magniyning ko’pligi ko’rinib turibdi. Kalsiy
va magniyning ko’payishi suv qattiqligi oshishiga olib keladi. Suvda kationlardan
birinchi navbatda natriy ko’p bo’lishi kerak edi. Bu respublikamizning ko’p
hududlarida xos hodisa hisoblanadi. Zarafshon vodiysida kationlardan natriy
o’rniga magniyning chiqishini A.N. Sultonxo’jayev va boshqalar (1965) bu
hududda boy ohaktoshlarning ko’p uchrashi va ularning yemirilishi bilan bog’liq
deb tushuntiradi.
Zarafshon artezian havzasida yer usti suvlari kabi yer osti suvlarning sharqdan
30

g’arbga tomon harakati mavjud. Lekin joyning geologik tuzilishi, Meterologik
erosial holatga bog’liq holda ayrim hollarda artezian suvlarning qatlamlar orasidagi
suvlarning to’xtab qolishi, lokal suv zahiralarni hosil qiladi. Zarafshon artezian
havzalarida kimyoviy tarkibi va tuzlar miqdori bo’yicha turli xil suvlar. Bunda
to’rtlamchi davrning chuchuk suvlari bilan yura davri yotqiziqlaridagi sho’r suvlari
uchratish mumkin.
To’rtlamchi davr yotqiziqlarida suvlar chuchuk suvlar bo’lib ba’zi holatlarda
ozgina sho’rlangan suvlar ham uchraydi. Bu suvlar aholiga istemol uchun va
sug’orishda ishlatib kelinmoqda. Neogen davr yotqiziqlarning suv zaxiralari yaxshi
o’rganilgan. Lekin mavjud materialar tahlil shuni ko’rsatadi. Neogen yotqiziqlar
orasida kam sho’rlangan o’zi otilib chiqadigan suvlar ko’p. Poleogen bo’r
yotqiziqlardagi suvlar kam minerallashgan suvlardan tarkib topgan. Lekin suvning
shakllanish manbaidan uzoqlashgan sari va suvli qatlamga to’yinib borish bilan
suv sho’rligi oshadi va sho’r juda sho’r darajagacha yetadi.
31

Yer osti suvlari
monitoringi Kuzatuv
punkti
(skvajina) Geologik
indeksi Litologik
tarkibi Quduq (skvajina)
joylashgan hudud Foydalani sh
maqsadi
Qo’ytosh 416 N
2 -Q
I Qum va
shag’al Payariq tumani,
Naukurt Barcha turdagi suv
yig’ish inshootlari
Qo’shrabod 286 N
2 -Q Granitlar Qo’shrabod tumani Shahar hududi
Nurata Uchko’l
bulog’i N
2 Granitlar Qo’shrabod tumani,
Qoratosh Sug’orilmaydigan
yerlar
Shimoliy
qirg’oq 152 Q
II Galenchik Payariq tumani,
Bahrin Sug’oriladigan yerlar
Janubiy qirg’oq 424 Q
III Shag’al,
Galenchik Paxtachi tumani,
Major Barcha turdagi suv
yig’ish inshootlari
O’ng qirg’oq 100 Q
III Galenchik Bulung’ur tumani,
Mingchinor Shahar hududi
Chap qirg’oq 63(1) Q
II-III Loy, qum Pastdarg’om
tumani,
Super Barcha turdagi suv
yig’ish inshootlari
Hozirgi
Zarafshon daryosi
havzasi 5 Q
II Galenchik Oqdaryo tumani,
Kolxozxo’ja Tranzit daryo
Ulus 178 K
2 -N Loy, qum Nurobod tumani,
Nurdum Sug’orilmaydigan
yerlar
G’arbiy
Qashqadaryo 179 N
2 -N Qum Nurobod tumani,
Qilichli Sug’oriladigan yerlar
1- jadval
Samarqand viloyati hududidagi quduq (skvajina)larning monitoring natijalari *
*Viloyatda 200 dan ortiq quduq (skvajina)lar mavjud bo’lib, javdalda faqat o’rganilayotgan obyektlar kiritilgan .
32

O‘rta Zarafshonning sharqiy qismida grunt suvlarning sifati yaxshi va ulardan
ichimlik sifatida foydalanish mumkin. Viloyatning g‘arbiy qismida sifatli suv
daryo o‘zaniga yaqin tor, uzunchoq zonadagina saqlanib qoladi. Tog‘oldi
tekisliklarida, ikkinchi terassada grunt suvlar sho‘rligi oshib boradi.
Quyida Zarafshon vodiysining bir necha joylaridan olingan grunt suvlarining
kimyoviy tarkibi bo‘yicha tahlil qilingan (Sultonxo‘jayev va boshq, 1965) .
Zarafshon suvining minerallashuv darajasi Zarafshon vodiysining sharq
tamonidan g‘arb tomoniga nisbatan oshib borishi aniq ko‘rinib turibdi. Shu bilan
birga suv sho‘rligi 0,6 ml/l ga qadar, anionlardan girokarbonatlar miqdori katta
bo‘lib, kationlardan kalsiy ko‘pligi bilan ajralib turadi. Suv sho‘rligi 1,0 mg/l dan
oshishi bilan gidrokarbonatlar o‘rnini anionlardan sulfatlar egallaydi. Shu bilan
birga ko‘p hollarda anionlarda magniyning ko‘pligi ko‘rinib turibdi. Kalsiy va
magniyning ko‘payishi suv qattiqligining oshishiga olib keladi. Suvda kationlardan
birinchi navbatda natriy ko‘p bo‘lishi kerak edi. Bu Respublikamizning ko‘p
hududlariga xos hodisa hisoblanadi. Zarafshon vodiysida kationlardan natriy
o‘rniga magniyning chiqishi (A. N. Sultonxo‘jayev va boshq.,1965) bu hududda
dolomitga boy ohoktoshlarning ko‘p uchrashi va ularning yemirilishi bilan bog‘liq
deb tushuntiradi. Zarafshon artezian havzasida yer usti suvlari kabi yer osti
suvlarining Sharqdan g‘arbga tamon harakati mavjud. Lekin, joyning geologik
tuzilishi, meteorologik-fasliy holatiga bog‘liq holda ayrim hollarda artezian
suvlarining qatlamlar orasidagi suvlarning to‘xtab qolishi, lokal suv zaxiralarini
hosil qiladi. Zarafshon artezian havzasida kimyoviy tarkibi va tuzlar miqdori
bo‘yicha turli xil suvlar uchraydi. Bunda to‘rtlamchi davrning chuchuk suvlari
bilan yura davri yotqiziqlaridagi sho‘r suvlarni uchratish mumkin. To‘rtlamchi
davr yotqiziqlaridagi suvlar chuchuk suvlar bo‘lib, ba‘zi hollarda ozgina
sho‘rlangan suvlar ham uchraydi. Bu suvlar aholiga iste‘mol uchun va sug‘orishda
ishlatib kelinmoqda.
Neogen davr yotqiziqlarining suv zaxiralari yaxshi o’rganilmagan. Lekin
mavjud materiallar tahlili shuni ko‘rsatadiki, Neogen yotqiziqlari orasida kam
sho‘rlangan o‘zi otilib chiqadigan suvlar ko‘p.
33

Paleogen va bo‘r yotqiziqlaridagi suvlar kam minerallashgan suvlardan tarkib
topgan. Lekin suvning shakllanish manbasidan uzoqlashgan sari va suvli qatlamga
tushib borish bilan suv sho‘rligi oshadi va sho‘r, juda sho‘r darajagacha yetadi.
Yura davr yotqiziqlarining suv zaxiralari yaxshi o‘rganilmagan. Qashqadaryo
havzasidan olingan bosimli burg‘u quduqlar ma‘lumotlari bo‘yicha artezian suvlar
juda sho‘r, hatto namakab darajasida bo‘lib tarkibida yod, litiy elementlariga boy.
Gidrogeologlar Zarafshon botig‘ida uch tipdagi yer osti suvlari borligini
yozishadi (Borisov, Mirzayev, 1971): 1) yoriqlar va siniqlardagi; 2) qatlamlar
orasidagi; 3) grunt suvlari.
Tosh yoriqlari va siniqlaridagi suvlar poleozoy tog‘ jinslarida uchraydi.
Paleozoy jinslardan tuzilgan tog‘lar Zarafshon vodiysi atrofidagi tog‘lar
hisoblanadi. Bu tog‘larda poleozoy erasining ohoktoshlari, slanetslari, qumtoshlari
hamda otqindi jinslardan granit va granodioritlar keng tarqalgan. Bu jinslardan
ohoktoshlar ko‘p yoriqli va suvda yaxshi eruvchanlik xususiyati bilan ajralib
turadi. Shu sababli ham ohoktoshdan tuzilgan hududlardan karst buloqlari ko‘p
bo‘lib ularda suv sarfi bir necha metr sekunddan 70-80 l/sek ga qadar yetadi. Shuni
alohida ta‘kidlash kerakki, ohoktosh, dolomitlar suvda yaxshi eriganligi tufayli
ularning yoriqlarida suvlar pastga tamon harakatlanadi va suv o‘tkazmaydigan
jinslar ustiga yetgandan keyin buloq shaklida yer yuziga chiqadi.
Qatlamlar orasidagi suvlar bo‘r, poleogen va neogen yotqiziqlarida uchraydi
va ular tog‘ yonbag‘irlarida, tog‘ oldi tekisliklarida yer yuziga chiqib yotadi. Bu
yotqiziqlar qumlardan, qumtoshlardan, konglomeratlardan, glinalar va
mergellardan hamda ohoktoshlardan tarkib topgan.
Grunt suvlari Zarafshon vodiysida keng tarqalgan. Allyuvial, prolyuvial
yotqiziqlarning g‘ovakliligi atmosfera yog‘inlarini, daryo, soy, kanal suvlarini
o‘zidan tez o’tkazadi va gruntdagi suv zaxirasini to‘ldirib turadi. Ular ba‘zi
joylarda buloq shaklda chiqadi va yer usti oqimini hosil qiladi. Masalan, Qorasuv
(Siyob) shunday suvlardan hisoblanadi.
Ayniqsa, daryo o‘zanidan va qayiridan katta miqdordagi suv yerga singishga
sarf bo‘ladi. Masalan, X. Sidiqov (1989) ma‘lumoti bo‘yicha Dupuli po‘st va Oq-
34

Qoradaryo suv tuguni o‘rtasida suvning o‘zandagi shag‘allarga singib sarflanishiga
17,4 m³/sek suv sarflanadi.
I. M. Reshitkina ma‘lumoti bo‘yicha Zarafshon havzasida, Rabotxo‘ja
tugunidan quyi Zarafshongacha yer osti suvlarining umumiy zaxirasi 3,7 mlrd/m³
hisoblanadi. Buning yarmidan ko‘pi sug‘oriladigan yerlarda yerga singadigan
suvlardan hosil bo‘ladi. Zarafshon artezian havzasida tabiiy yo‘l bilan hosil
bo‘ladigan yer osti suvlarining miqdori 135,4 m³/sek ni tashkil qiladi. Shuning
uchun 51,9 m³/sek i Rabotxo‘ja va Oq-Qoradaryo suv tugunlari o‘rtasida hosil
bo‘ladi. Ana shu suv olinadigan ichimlik suvlari to‘ldirib turadigan suv zaxirasidir.
2.3. Yer osti suvlaridan foydalanish xususiyatlari
O‘rta Zarafshonda suv sifatiga ta‘sir ko‘rsatuvchi tabiiy omillarga joyning
geografik o‘rni, geologik tuzilishi, geomorfologik xususiyatlari, tuproqlari, atrofni
o‘rab turgan landshaftlarning joylashishi xususiyatlari va boshqalar kiradi.Joyning
geografik o‘rni muhim omillardan hisoblanadi. Chunki joyning geografik o‘rni
yuqoridan yer usti va yer osti suvlari bilan oqilmarning va suvdagi turli ifloslovchi
moddalarning miqdorini belgilab beradi. Masalan, Yuqori Zarafshon va Quyi
Zarafshon vodiylaridagi suv sifatini taqqoslab, shu savollarga aniq javob topamiz.
Masalan, Yuqori Zarafshon tog‘li hududlaridan tuzilgani uchun ham Zarafshon
daryosi suvlari, ham irmoqlar suvlari, ham yer osti suvlari tabiiy jihatdan toza
suvlar hisoblanadi. Quyi Zarafshon hududini olib qarasak, bu hududning geografik
joylashuviga bog‘liq holda suvdagi ifloslangan moddalar yer usti va yer osti oqimi
bilan Quyi Zarafshon tomon yo‘naladi. Shu sababli ham hamma yirik daryolarning
quyi, ya‘ni delta qismida suvning ifloslanish darajasi katta. Joyning geografik
tuzilishi ham suv sifatiga ta‘sir ko‘rsatuvchi muhim omillardan hisoblanadi.
Lyossimon jinslarning eritib oqadigan daryolar suvlari sarg‘ish rangli bo‘ladi.
Masalan, Amu-Buxoro, Amu-Qorako‘l kanallari orqali Zarafshon vodiysining quyi
qismiga keladigan Amudaryo suvlari yoz oylari sarg‘ish ranga ega, qish oylari esa
loyqalik kamayadi va suv tiniq oqadi. Xuddi shuningdek, daryo havzasida suvda
oson eriydigan tuzlar va yotqiziqlar ko‘p bo‘lsa ular suv sho‘rligiga katta ta‘sir
35

ko‘rsatadi.Masalan, daryo oqadigan o‘zan yoqalarida gips, oholtosh, dolamit, tuzli
gillar ko‘p bo‘lsa suv sho‘rligi va suv qattiqligi ortadi, ayrim anionlar va kationlar
miqdori ham me‘yordan ortiq bo‘ladi.Xuddi shuningdek, daryo oqadigan o‘zan
atrofida lyossimon jinslarning ko‘pligi ham suv gidrokimyosiga ta‘sir ko‘rsatadi.
Masalan, Samarqand viloyatining tog‘ oldi tekisliklarida lyossimon jinslar ko‘p
tarqalgan. Ular esa och bo‘z va tipik bo‘z tuproqlar uchun ona jins hisoblanadi. Bu
lyossimon jinslar va tuproqlar tarkibida (Ca, CO
3 ) 40% gacha uchraydi( Al еu kin
O . A , 1 9 5 2 ). Suvda oson eriydigan bu tuz suv tarkibidagi girokarbonat va kalsiy
miqdorining ko‘p bo‘lishiga sababchi hisoblanadi.Joyning geomorfologik tuzilishi
ham suv sifatiga ta‘sir ko‘rsatuvchi muhim tabiiy omillardan hisoblanadi.
Daryolarning o‘zani, terrasalar daryo havzasining geologik tuzilishi, o‘zan
oqimining tezligiga bog‘liq. Qancha daryoning qiyaligi katta bo‘lsa suvning tezligi
katta bo‘ladi va yer usti suvlari yer tagiga kam singiydi. Daryo qiyaligi kichik
bo‘lsa daryo suvi sekin oqadi, o‘zan kengayadi va suv daryo sohiliga ko‘proq
singib o‘tadi. O‘rta Zarafshonning yuqori qismida, Kattaqo‘rg‘on shahriga qadar
daryo tez oqadi, Narpay, Xatirchi, Paxtachi tumanlarida daryo qiyaligi kamayadi
va suv sekin oqadi, natijada Xatirchi, Narpay, Paxtachi tumanlarida va Navoiy
shahri atroflarida daryo sohilida sho‘rlangan, botqoqlangan yerlar katta maydonni
egallaydi.Daryo sohilidagi tuproqlarning ham suv sifatiga ta‘siri katta. Chunki
tuproqlardagi tuzlar erib daryo suvi tarkibidagi tuzlarga ta‘sir ko‘rsatadi. Zarafshon
vodiysida ming yillar davomida dehqonchilik ishlari olib boriladi va tuproqlardagi
tuzlarning katta qismi erib suvga tushgan. Faqat tog‘ oldi tekisliklarining
o‘zlashtirilishi tog‘ oldi tekislik landshaftlaridagi tuproqlardan tuzlarni yuvib
daryoga olib tushish jarayoni kuchaydi. Bunday holat Zarafshon vodiysida
Zirabuloq, Ziyovutdin tog‘larining tog‘ oldi tekisliklarida sug‘orma dehqonchilik
rivojlangach yanada kuchaydi. Suv zovurlar va kollektorlar orqali Qoradaryoga va
Zarafshon daryolariga tushmoqda.Tuproqlarning sho‘rlanishi O‘rta Zarafshonning
quyi qismida katta. Narpay, Paxtachi tumanlarida va Novoiy shahri atroflarida tog‘
oldi tekisliklarida yer yuziga gips qatlami ( Ca, SO
4 , 2H
2 O) yaqin yotadi. Yerlar
sug‘orilishi bilan gips suvda erib tuproqlar sho‘rligini oshirdi, natijada
36

tuproqlardagi tuzlar erib Zarafshon daryosi tamon harakatlanmoqda va daryo suvi
sho‘rligini oshirmoqda. Bu, ayniqsa Ziyovutdin tog‘larining shimoliy yonbag‘rida
joylashgan Malik cho‘lida juda sezilarli holatda ro‘y bermoqda. Qadimdan daryo
sohilida joylashgan Malik cho‘li sug‘orma dehqonchilikda opzlashtrilmagan,
buning sababi gips qatlamining yer yuziga yaqin joylashganligi bilan bog‘liq.
Keyingi yillarda, ya‘ni 1975-1985 yillarda paxta maydonlarini kengaytirish
masalalari ko‘tarilishi munosabati bilan Malik cho‘l O‘rta cho‘llarda katta
maydonda yerlar o‘zlashtirilib paxta ekila boshlandi. Sug‘orishda ishlatilgan suv
gips qatlamiga yetishi bilan gips suvda erib yer yuzasining cho‘kishi boshlanadi.
Soxta karst yoki suffoziya nomi bilan ataladigan bu jarayon Malik cho‘li va O‘rta
cho‘lda keng tarqaldi. Pastqam yerlarda esa tuproqlar sho‘rligi kuchayib ketti va
yernindehqonchilikda ishlatishning iloji bo‘lmay qoldi. Daryo sohilida sho‘rlangan
tuproqlar suvlari yer osti va yer usti suvlari orqali daryoga qo‘shilib daryo suvi
sho‘rligini oshirmoqda. Daryo suvi sifatiga ta‘sir ko‘rsatayptgan tabiiy omillarga
Zarafshon vodiysining Sharqadan g‘arbga tamon berk havza ko‘ronishda cho‘zikib
yotganligi va atrofini o‘rab turgan tog‘lar hisoblanadi.Zarafshon daryo havzasining
Sharqdan g‘arbga qarab cho‘zilganligi va pasayib borishi atroflardagi tog‘, tog‘
oldi tekislik landshaftlaridan yuvilgan, erigan va erimagan moddalarning daryo
deltasi tamon harakatlanishiga va kuchayishiga sharoit tug‘diradi. Havza
hududining sharqdan g‘arbga tamon qiyaligi va shimol va janub tamonlardan
tog‘lar bilan o‘ralganligi yer yuzasi va yer osti suvlarining Zarafshon daryosi
tamon va sharqdan g‘arbga tamon doimo harakatlantiradi. Natijada eng ifloslangan
suvlar daryo deltasiga to‘g‘ri keladi.O‘rta va Quyi Zarafshond anisbatan toza
ichimlik suvlar hududning eng sharqiy tamonlarida keng tarqalgan. Eng
ifloslangan suvlar esa daryo havzasining eng g‘arbiy qisimlariga to‘g‘ri keladi.
Bunday holat ham tabiiy, ham antropogen omillar ta‘siri bilan bog‘liq. Antropogen
omillar tabiiy omillar ta‘sirini kuchaytiradi, ba‘zi jarayonlar tezlashadi, suvdagi
ifloslangan elementlarning miqdori ko‘payadi, ularning migratsiya, ya‘ni ko‘chib
yurishi yanada jadallashadi. Quyida, navbatdagi bandda O‘rta Zarafshon suv
sifatiga ta‘sir ko‘rsatuvchi anteopogen omillarni ko‘rib chiqamiz.
37

Suv sifatiga ta’sir ko‘rsatuvchi antropogen omillar . O‘rta Zarafshonda
ichimlik suvi sifatiga ta‘sir ko‘rsatuvchi antropogen omil turlari ko‘p bo‘lib, ularni
quyidagi gruhlarga bo‘lish mumkin. 1) qishloq xo‘jaligida ishlatiladigan mineral
o’g‘itlar va zaharli kimyoviy preparadlar(pestitsidlar); 2) ekin dalalaridan
chiqadigan oqova suvlar; 3) shaharlardan chiqadigan oqova suvlar; 4) sanoat
korxonalari va maishiy xo‘jalik chiqindilari suvlari; 5) chorvachilik firmalari; 6)
boshqa manbalardan tashlanadigan suvlar. Qishloq xo‘jaligida ishlatiladigan
mineral o‘g‘itlar va pestitsidlar ekinlarni parvarish qilishda, yetishtirishda keng
qo‘llaniladi. Paxta yetishtirishda azot, fosfor, kaliy o‘g‘itlarining bir gektar yerga
solinadigan miqdori 400-500 kg dan oshmasligi kerak. Lekin, yuqori hosil olish
uchun fermerlar yerga o‘zlari xoxlaganlaricha o‘g‘itlar solishadi. Paxtaga solingan
o‘g‘itlardan azotning 30-40%, fosforning 15-20% o‘zlashtiriladi. Qolgan o‘g‘itlar
yer usti va yer osti suvlarini, tuproqlarni va havoni ifloslaydi, oziq-ovqat
mahsulotlariga o‘tib inson organizmini zaharlaydi. O‘zbekiston qishloq xo‘jaligida
hozir ikki yuzdan ortiq turdagi pestitsidlar ishlatilmoqda. Bularning ichida
organizmlar uchun o‘ta zaharli hisoblangan xlororganik, fosfororganik,
margumush va simob tarkibli pestitsidlar ham ishlatildi. O‘tgan asrning 80-
yillariga qadar xlororganik pestitsidlardan DDT (dixlordifeniltrixlormetil metan)
va (GXTSG) (geksaxlorsiklogeksanlar) ayniqsa ko‘p ishlatiladi. Bular suvda juda
sekin eriydi va qiyin parchalanadi, shu sababli ham bu pestitsidlar tuproqlarda,
suvda 15-25 yil saqlanishi mumkin. Bu pestitsidlarni O‘zbekistonda "bit dori" yoki
dust deb atashgan. Bit dori deb atalishiga sabab o‘tgan asrning 50-60 yillarida
aholi orasida bit ko‘payib ketgan edi. Bitlarni yo‘qotishda DDT juda yaxshi vosita
bo‘lib xizmat qildi. Shuningdek, DDT paxtadagi zaharli hashoratlarga qarshi ham
sepildi. V. A. Breev (1982) ma‘lumotlari bo‘yicha o‘tgan asrning 60-70- yillarida
bir gektar paxta maydoniga 54,4 kg pestitsidlar sepildi. Yevropadagi rivojlangan
davlatlarda har gektar yerga 2-4 kg, AQSH da 2-3 kg/ga ishlatildi. Pestitsidlar
tabiyatda aylanib yuruvchi, tuproqlardan o‘simliklarga, ulardan inson organizmiga,
ona suti bilan bolaga otishini aniqlagach bu zaharli preparatlarni DDT va GCTSG
AQSH da va yevropa davlatlarida ularning ishlatilishi o‘tgan asrning 60- yillarida
38

to‘xtatildi. Bunday qaror Respublikamizda 1983- yilda chiqarildi. Lekin ishbu
qarorning chiqarilganiga 30 yildan vaqt o‘tgan bo‘lsada, ishbu zararli preparadlar
hozir ham kam miqdorda tuproqlarda va suvda uchrashligi qayd etilmoqda. DDT
va GXTSG faqat tuproqlarning yuza qatlamida, hatto tuproq tarkibidagi ona
jinslarda uchrashligi haqida ma‘lumotlar bor. R. R. Risqiyev (2002)
Qoraqolpog‘istonda sug‘orma tuproqli yerlarda 17 metr chuqurlikdagi suvda ham
GXTSG borligini aniqlagan. Bu ma‘lumotlar vohalarimizda tuproqlarning hamda
qatlamlardagi DDT, GXTSG lar bilan ifloslanganligini bildiradi. O‘zbekiston
"Gidrometerologiya markazi" tasarrufidagi laborotoriyalarda tuproqlardagi DDT
va GXTSG dan tashqari insektitsidlardan fosfomid, fozolon, metofos, tiodan,
gerbitsidlarda treflan va dalapon, defoliantlardan xlorit magniylarining qoldiq
miqdori tekshirilib boriladi. Yuqorida nomlari keltirilganlardan tashqari frontar,
previkur, buldok, karate, temir sulfati, oltingugurt kukuni, kotoron, propamid,
dropp, karbofos, flumayt, fyuri, topaz va boshqalar ishlatiladi. 2) Ekin dalalaridan
chiqadigan oqova suvlar mineral o‘g‘itlar, organik o‘g‘itlar, pestitsidlarning
hosilasi hisoblanadi, ya‘ni ushbu ekinlarga ishlatingan preparatlar va o‘g‘itlarning
suvga tushgan qoldiq miqdorining bir qismini tashkil qiladi. Oqova suvlar zovurlar
orqali chiqariladi va ular Samarqand viloyati miqyosida yana qaytib Zarafshon
daryosiga, yirik kanallar orqali tashlanadi. Samarqand viloyatining yer tuzilishi
shundayki undagi ortiqcha oqova suvlar oqib chiqib vohadan tashqarida
to‘planadigan suv havzasi yo‘q. Zovurlarda suvdagi erigan moddalar miqdori u
darajada katta emas, ya‘ni 0,5<1,2 g/l ni tashkil qiladi. Ba‘zi bir katta kollektorda
suv sho‘rligi 2,0 g/l ga yetadi. Ba‘zi zovur suvlaridan sug‘orish maqsadlarida
foydalanishadi. Mutaxassislar fikricha, suv sho‘rligi 3.0 g/l gacha bo‘lsa, unda
sug‘orishda foydalanish mumkin. Hozir Samarqand viloyatining ko‘pgina fermer
xo‘jaliklari yozda suv tanqisligi paytida zovur suvlaridan sug‘orishda
foydalaniladi. Bu sho‘rtob yoki sho‘r suvlar grunt suvlarining sho‘rligini yanada
oshiradi. Paxta va boshqa qishloq xo‘jalik ekinlari ekmaydigan tumanlarda pishma
quduq yoki arqon orqali olinadigan suvlarning sho‘r va taxir ekanligini bilamiz va
viloyatning yirik vohalarining juda ko‘p joylarida kimyoviy tahlil uchun olingan
39

suvlarda minerallashuv darajasi 1,5-2,0 g/l bo‘lib, suv qattiqligi me‘yordan 2-3
barobar hisoblanadi. 3) Shaharlardan chiqadigan oqova suvlar yer usti va yer osti
suvlarini ifloslashda muhim ro‘l o‘ynaydi. Samarqand shahri misol tariqasida
olsak, shaharning 50% hududida kanalizatsiya yo‘q. Ko‘pgina ko‘chalarda usti
ochiq temir novchalar o‘rnatilgan. Yuvilgan kir suvlari ana shu novlar orqali
ariqlarga tushadi va ariqchalardan katta ariqqa qo‘shiladi va katta miqdordagi suv
yig‘ilib siyob arig‘iga tushadi. Siyob arig‘i hamma yig‘ilgan suvlarni Qoradaryoga
quyadi. Kanalizatsiyaga ulanmagan joylarda bir qism ifloslangan suv va xojatxona
suvlari chuqur quduqqa tashlanadi. Chuqur quduqning yonlari va tagi biton devor
qilinmagan va ifloslangan suvlar yer tagiga singib, grunt suvlarni ifloslamoqda.
Kanalizatsiyaga ulangan suvlar to‘planib Samarqand shahrining jamoa xo‘jaligida
joylashgan suv tozalash inshoatiga jo‘natiladi va tozalangan suvlar yana daryoga
qo‘shiladi. Bu tozalangan suvni istemolga ishlatib bo‘lmaydi, chunki suv tarkibida
erigan zararli maddalar ko‘p bo‘lib, ularni ajratib olish imkoniyati yo‘q.
Samarqand shahridan boshqa shaharlarda suv tozalagich inshoatlar ishlamaydi,
yoki ba‘zi yirik korxonalarning inshoatlari bor. Shu sababli ham hamma
shaharchalar, tumanlar, yirik qishloqlar suvlarni ifloslovchi katta manbalar
hisoblandi. Samarqand, Kattaqo‘rg‘on, Navoiy, Buxoro shaharlarida yirik sanoat
korxonalari, yuzlab aftomashinalarni yuvuvchi nuqtalar, kasalxonalar, restaranlar
va boshqa ifloslangan suvni chiqaruvchi manbalar bor. Bularning ba‘zilarinigina
suvi kanalizatsiyaga ulangan, ko‘pchiliginiki ariqlar orqali kanal va daryolarga
tushib yer usti va yer osti suvlarini ifloslanmoqda. Samarqamd shahrini janubdan
shimolga, ya‘ni Zarafshon daryosi tamon kesib o‘tadigan o‘nga yaqin ariqlar
mavjud. Ariqlardan oqayorgan suvlar ifloslanib rangi qora loyqaga aylangan, ariq
ichida turli xil chiqindilar plasmas baklashlalar, qog‘oz, paketlar, qozon-tovoq
yuvishda ishlatiladigan kir yuvish vostiatari va boshqa chiqindilar oqib siyob
arig‘iga quyiladi. Ana shu suvlarga ba‘zi sanoat korxonalar suvlari restarn,
oshxona, suvlari ham qo‘shiladi. Samarqand viloyati tabiatini muhofaza qilish
qo‘mitasi ham daryo va kanalar suvlaridan namunalar olib, ularni kimyoviy tahli
qiladi. Bu tashkilot ma‘lumotlari bo‘yicha (2016) yil ammoniy azoti 1-May
40

to‘gonida 0,68 mg/l, Siyob kanalida 3,2 mg/l ni tashkil qilgan, farq qariyb 5
barobardan ortiq. Nitrit azoti 1-May to‘g‘onida 0,02 m/l, Siyob arig‘ida 0,065
mg/l-farq 3 barobarligi ko‘rinib turibdi.Umumiy xulosa qilib aytish mumkinki,
shahar chiqindi suvlar nafaqat shahar hududiga, balki daryo va kanal suvlariga ham
salbiy ta‘sir ko‘rsatadi. Shunday holatni barcha shaharchalarda ham turli miqdorda
ko‘rish mumkin. 4) Sanoat korxonalari, asosan lokal (mahalliy) salbiy ta‘sir
ko‘rsatadi. Lekin ulardan chiqariladigan iflos suvlar kanal va daryolarga qo‘shilsa
uning ta‘siri ancha kamayadi. Samarqand shahri yaqinida daryo sohilida shag‘al,
qum ishlab chiqaradigan korxona joylashgan. Bu korxona yil davomida ishlaydi va
somosvat mashinalar xomashyo keltiradi va tayyor mahsulotlarni olib ketadi.
Ushbu korxona bevosita daryoning yoqasida joylashganligi sababli jihozlar,
kranlar, ko‘targichlar, yuk mashinalardan tushadigan yog‘lar, chiqindilar,
ifloslangan suvlar to‘g‘ridan to‘g‘ri shag‘al-qum orasiga singib yer osti suvlarini
ifloslaydi. Yaqinda qurilgan yuk mashinalarini ishlab chiqaruvchi MAN zavodi
ham daryo yoqasida qurilgan. Ushbu mashinalarni yig‘ishda so‘zsiz turli
yog‘lovchi moylar, yuvish uchun suvlar ishlatiladi. Bularning ham katta qismi
shag‘al-qum orasiga singib daryo va yer osti suvlarini ifloslaydi. Biz misol
tariqasida ikkita misol keltirdik xolos. Bunday korxonalar daryo sohilida o‘ntadan
ortiq. Maishiy xizmat chiqindilar chiqaruvchi manbalarga restoran, oshxona,
choyxona, to‘yxona va boshqalar kiradi. Ko‘p hollarda ushbu ovqatlanish
maskanlari bevosita suv yoqasiga qurilganva ulardagi chiqindilar suvga tashlanadi.
Bunday oshxona va restoranlar bitta Qorasuv sa Siob arig‘i yoqalarida 20 tadan
ortiq.5) Chorvachilik fermalari-parranda, qoromol, qo‘y, hatto cho‘chqachilik
kichik fermalar kanal, ariq, daryo yoqalarida ko‘p. Ularning suvlari ko‘p hollarda
to‘g‘ri suv havzalariga tushadi. Hozir katta firmalar kam, lekin mayda oilaviy
fermalar juda ko‘p. Bunday fermalar nafaqat bizda, balki qo‘shni Tojikiston
hududida ham ko‘p. Fermalardan tushadigan chiqindilar hisobiga suvda biologik
ifloslanish kuchaydi. Zarafshon daryosi yoqasida, Darg‘om, Eski Anhor, Shoxrux
Mirza, Bulung‘ur, Payariq, Narpay, O‘ng qirg‘oq kanalari yoqasida yuzlab oilaviy
chorvachilik firmalari bor. Ular ham viloyat tabiatni muhofaza qilish qo‘mitasi
41

nazoratida bo‘lishi kerak va suvni ifloslaydigan darajada bo‘lsa, ularni ko‘chirib
yoki yer osti va yer usti suvlarini iloslamaydigan moslamalar, qurilmalarga ega
bo‘lishi kerak. 6) Boshqa manbalarga suvni ifloslaydiga kichik korxonalar (tosh
kesadigan, qurilish materilallarini ishlab chiqaradigan, konserva zovodlari va
boshq) gaz va benzin quyish shoxobchalari, bozorlar, aftomashinalarni
taminlovchi va yuvuvchi maskanlar, shaxsiy mashinalar, yuk mashinalari yuvish,
daryo sohili va o‘zanidan shag‘al va qum oliah va boshqalar kiradi.Har qanday
daryo yoqasida 200 metrli muhofaza zonasi mavjud va bu zonada ruxsatsiz
xo‘jalik faoliyat yuritish, daraxt, butalarni kesish, uy qurish, qurilish materiallarini
olish, aftomshinlar bilan daryoni kechib o‘tish, aftomashinalarni yuvish mumkin
emas. Lekin bu qoidalarga rioya qilinmaydi. Hatto, yuk mashinalari daryo
yoqasiga turli chiqindilarni, suyuq chiqindilarni to‘kib ketishadi. (Raxmatullayev
A .R . , Mamajonov R. I . 1 9 98 ). Zarafshon daryosining (Qoradaryoning o‘ng
qirg‘og‘ida va chap qirg‘og‘ida-aeroportning shimol tamonida) o‘ng va chap
qirg‘oqlarida dachalar (dala hovlilar) bor. Ushbu joylarda yozda daryoda suv
ko‘payganda suv 5-6 metrdan chiqadi, kuzda, qishda suv sathi pasayib 7-9 metrdan
chiqadi. Demak shu dala hovlilari va daryo suvi o‘rtasida bog‘liqlik bor. Daryoda
suv ko‘paysa, shu suvlarning bir qismi sohillarga o‘tadi, daryoda suv kamaysa
sohillardagi suv daryoga tushadi. Dala hovlilarda har bir uyda xojatxona va
chiqindi suvlarni tashlanadigan chuqur quduqlar bor. Bularning chuqurligi ham
grunt suv sathiga yetadi, ya‘ni 7-10 metrni tashkil qiladi. Demak, dala hovlilardagi
iflos suvlar ham yer osti orqali daryo suvini ifloslab turadi .
42

II BOB. BO‘YICHA XULOSALAR
1. Samarqand viloyati suv resurslari yer usti va yer osti suvlari birgalikda
shakllanadigan regionlar qatoriga kiradi. Yer usti suvlaridagi o‘zgarishlar yer osti
grunt suv qatlamlarida aniq aks etadi. Shuning uchun Zarafshon daryosining sathi
bevosita shu havzada joylashgan yer osti grunt qatlamdagi suvlar sathiga ta’siri
o‘rganildi. Bu xolatni 2021 yildagi Zarafshon havzasidagi yer osti suvlarining sathi
pasayishida ko‘rish mumkin.
2. O‘rta Zarafshonning sharqiy qismida grunt suvlarning sifati yaxshi va
ulardan ichimlik sifatida foydalanish mumkin. Viloyatning g‘arbiy qismida sifatli
suv daryo o‘zaniga yaqin tor, uzunchoq zonadagina saqlanib qoladi. Tog‘oldi
tekisliklarida, ikkinchi terassada grunt suvlar sho‘rligi oshib boradi.
43

III BOB. SAMARQAND VILOYATI YER OSTI SUVLARI SATHINING
O’ZGARISH I
3.1. Yer osti suvi sathining dinamikasi
Tadqiqotlar 2007-2020-yillarda Ko‘ytosh, Qo‘shrabod, Uchko‘l,
Shimoliyqirg‘oq, Janubiy qirg‘oq, O‘ng qirg‘oq, Chap qirg‘oq, Zarafshonning
hozirgi havzasi, Ulus va G‘arbiy Qashqadaryo quduqlarida olib borildi.
Yuqorida nomlari keltirilgan quduqlarining suv sathi yillar bo‘yicha bir-
biridan farq qiladi, jadval malumotlaridan ham ko‘rinib turibdiki, kuzatish ishlari
olib boriladigan hudulardagi quduqlar (skvajina) chuqurligi hududning geologik
tuzilishi bilan bog‘langan.
Jadvaldagi ma’lumotlarni tahlil qilganimizda quyidagi holatni ko‘rishimiz
mumkin. Dastlab, Qo‘ytosh kuzatuv punktidagi ma’lumotlarni tahlil qilsak.
Ko‘rsatkichlar 2007-yilda 9,18 m ni, 2008-yilda 11,12 m ni, 2009-yilda 9,71 m ni,
2010-yilda 9,91 m ni, 2011-yilda 11,48 m ni, 2012-yilda 10,99 m ni, 2013-ilda
10,58 m ni, 2014-yilda 10,81 ni, 2015-yilda 11,45 m ni, 2016-yilda 10,81 m ni,
2017-yilda 10,34 m ni, 2018-yilda 9,9 m ni, 2019-yilda 9,76 m ni, 2020-yilda 9,48
m ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki quduqlardagi suv sathi eng
yuqori bo‘lgan yil 2007-yil 9,18 m, eng past bo‘lgan yil 2011-yil 11,48 m ni
tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 10,39 m ni tashkil
qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini ham
ko‘rishimiz mumkin, masalan 2010-2011-yillarda 9,91 m dan 11,48 m ga
ko‘tarilgan. 2008-2009-yillarda esa 11,12 m dan 9,71 m gacha keskin pasayishni
ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom
etgan.
44

1 -diagramma
Samarqand viloyati yer osti suvlari o‘rtacha ko‘pyillik suv satxlari chukurligi (metr hisobida)
45

Undan keyingi kuzatish ob’ekti Qo‘shrabod kuzatuv punkti bo‘lib unda
ko‘rsatkichlar 2007-yilda 9,9m ni, 2008-yilda 9,28 m ni, 2009-yilda 9,23 m ni,
2010-yilda 9,42 m ni, 2011-yilda 10,16 m ni, 2012-yilda 10,17 m ni, 2013-ilda
10,64 m ni, 2014-yilda 10,52 ni, 2015-yilda 10,93 m ni, 2016-yilda 11,08 m ni,
2017-yilda 11,46 m ni, 2018-yilda 10,68 m ni, 2019-yilda 10,32 m ni, 2020-yilda
9,35 m ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki quduqlardagi suv sathi
eng yuqori bo‘lgan yil 2007-yil 9,09 m, eng past bo‘lgan yil 2017-yil 11,46 m ni
tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 10,16 m ni tashkil
qildi. Ushbu quduqda boshqalardan farqli ravishda keskin o‘zgarishlar
kuzatilmagan o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom etgan.
Uchko‘l bulog‘ida 2007-yilda 4,95m ni, 2008-yilda 3,54 m ni, 2009-yilda
0,29 m ni, 2010-yilda 0,52 m ni, 2011-yilda 0,54 m ni, 2012-yilda 0,61 m ni, 2013-
ilda 0,42 m ni, 2014-yilda 0,75 ni, 2015-yilda 0,52 m ni, 2016-yilda 0,49 m ni,
2017-yilda 0,5 m ni, 2018-yilda 0,41 m ni, 2019-yilda 0,4 m ni, 2020-yilda 0,68 m
ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki quduqlardagi suv sathi eng
yuqori bo‘lgan yil 2009-yil 0,29 m, eng past bo‘lgan yil 2007-yil 4,95 m ni tashkil
qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 1,04 m ni tashkil qildi.
Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin tushishini ko‘rishimiz mumkin, masalan
2007-2008-yillarda 4,95 m dan 3,54 m ga, 2008-2009-yillarda 3,54 m dan 0,29 m
ga cha keskin pasaygan. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom
etgan.
Shimoliy qirg‘oq 152-kuzatuv punktida 2007-yilda 17,34m ni, 2008-yilda
17,35 m ni, 2009-yilda 17,01 m ni, 2010-yilda 16,58 m ni, 2011-yilda 16,18 m ni,
2012-yilda 16,02 m ni, 2013-ilda 15,55 m ni, 2014-yilda 15,67 ni, 2015-yilda
15,12 m ni, 2016-yilda 15,12 m ni, 2017-yilda 14,14 m ni, 2018-yilda 15,1 m ni,
2019-yilda 13,59 m ni, 2020-yilda 14,89 m ni tashkil qilgan. Malumotlardan
ko‘rinib turibdiki quduqlardagi suv sathi eng yuqori bo‘lgan yil 2019-yil 13,59 m,
eng past bo‘lgan yil 2008-yil 17,35 m ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi
umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 14,61 m ni tashkil qildi. Ushbu quduqda
ko‘rsatgichlarda keskin o‘zgarishlar kuzatilmadi. 2007-yildan 2020-yilgacha suv
46

sathi bir maromda ko‘tarilib kelgan. Masalan 2007-yidda 17,34 m chuqurlikda
bo‘lgan bo‘lsa 2020-yida 14,89 metrgacha ko‘tarilgan.
Janubiy qirg‘oq 424-kuzatuv punktida 2007-yilda 5,71m ni, 2008-yilda
4,95 m ni, 2009-yilda 5,26 m ni, 2010-yilda 4,93 m ni, 2011-yilda 5,61 m ni,
2012-yilda 6,02 m ni, 2013-ilda 5,42 m ni, 2014-yilda 5,16 ni, 2015-yilda 5,16 m
ni, 2016-yilda 4,64 m ni, 2017-yilda 4,65 m ni, 2018-yilda 4,67 m ni, 2019-yilda
4,98 m ni, 2020-yilda 4,93 m ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki
quduqlardagi suv sathi eng yuqori bo‘lgan yil 2016-yil 4,64 m, eng past bo‘lgan yil
2012-yil 6,02 m ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich
5,14 m ni tashkil qildi. Ushbu quduqda ko‘rsatgichlarda keskin o‘zgarishlar
kuzatilmadi. 2007-yildan 2020-yilgacha suv sathi bir maromda ko‘tarilib, tushib
kelgan. Masalan 2007-yidda 5,71 m chuqurlikda bo‘lgan bo‘lsa 2020-yida 4,93
metr oralig‘ida o‘zgargan.
O‘ng qirg‘oq 100-kuzatuv punktida 2007-yilda 23,52m ni, 2008-yilda
23,84 m ni, 2009-yilda 23,85 m ni, 2010-yilda 22,96 m ni, 2011-yilda 22,55 m ni,
2012-yilda 23,3 m ni, 2013-ilda 23,3 m ni, 2014-yilda 23,79 ni, 2015-yilda 23,97
m ni, 2016-yilda 24,44 m ni, 2017-yilda 23,12 m ni, 2018-yilda 24,52 m ni, 2019-
yilda 25,1 m ni, 2020-yilda 25,08 m ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib
turibdiki quduqlardagi suv sathi eng yuqori bo‘lgan yil 2011-yil 22,55 m, eng past
bo‘lgan yil 2012-yil 25,1 m ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha
ko‘rsatgich 23,81 m ni tashkil qildi. Ushbu quduqda ko‘rsatgichlarda keskin
o‘zgarishlar kuzatilmadi. 2007-yildan 2020-yilgacha suv sathi bir maromda
ko‘tarilib, tushib kelgan. Masalan 2007-yidda 23,52 m chuqurlikda bo‘lgan bo‘lsa
2020-yida 25,08 metr oralig‘ida o‘zgargan.
Chap qirg‘oq 63(1)-kuzatuv punktida 2007-yilda 14,07m ni, 2008-yilda
14,04 m ni, 2009-yilda 13,77 m ni, 2010-yilda 13,14 m ni, 2011-yilda 13,19 m ni,
2012-yilda 13,85 m ni, 2013-ilda 13,97 m ni, 2014-yilda 14,01 ni, 2015-yilda
13,75 m ni, 2016-yilda 13,47 m ni, 2017-yilda 13,47 m ni, 2018-yilda 13,27 m ni,
2019-yilda 12,92 m ni, 2020-yilda 13,79 m ni tashkil qilgan. Malumotlardan
ko‘rinib turibdiki quduqlardagi suv sathi eng yuqori bo‘lgan yil 2019-yil 12,92 m,
47

eng past bo‘lgan yil 2007-yil 14,07 m ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi
umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 13,62 m ni tashkil qildi. Ushbu quduqda
ko‘rsatgichlarda keskin o‘zgarishlar kuzatilmadi. 2007-yildan 2020-yilgacha suv
sathi bir maromda ko‘tarilib, tushib kelgan. Masalan 2007-yidda 14,07 m
chuqurlikda bo‘lgan bo‘lsa 2020-yida 13,79 metr oralig‘ida o‘zgargan.
Zarafshonning hozirgi havzasi 5-kuzatuv punktida 2007-yilda 1,32m ni,
2008-yilda 1,26 m ni, 2009-yilda 1,22 m ni, 2010-yilda 1,21 m ni, 2011-yilda 1,31
m ni, 2012-yilda 1,2 m ni, 2013-ilda 1,11 m ni, 2014-yilda 1,16 ni, 2015-yilda 1,14
m ni, 2016-yilda 1,18 m ni, 2017-yilda 0,89 m ni, 2018-yilda 0,96 m ni, 2019-yilda
0,41 m ni, 2020-yilda 0,88 m ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki
quduqlardagi suv sathi eng yuqori bo‘lgan yil 2019-yil 0,41 m, eng past bo‘lgan yil
2007-yil 1,32 m ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich
1,08 m ni tashkil qildi. Ushbu quduqda ko‘rsatgichlarda keskin o‘zgarishlar
kuzatilmadi. 2007-yildan 2020-yilgacha suv sathi bir maromda ko‘tarilib, tushib
kelgan. Masalan 2007-yidda 1,32 m chuqurlikda bo‘lgan bo‘lsa 2020-yida 0,88
metr oralig‘ida o‘zgargan.
Ulus 178-kuzatuv punktida 2007-yilda 4,13m ni, 2008-yilda 1,52 m ni,
2009-yilda 1,58 m ni, 2010-yilda 2,3 m ni, 2011-yilda 3,06 m ni, 2012-yilda 3,34
m ni, 2013-ilda 1,51 m ni, 2014-yilda 1,64 ni, 2015-yilda 2,4 m ni, 2016-yilda 2,32
m ni, 2017-yilda 2,36 m ni, 2018-yilda 1,67 m ni, 2019-yilda 1,68 m ni, 2020-yilda
1,67 m ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki quduqlardagi suv sathi
eng yuqori bo‘lgan yil 2013-yil 1,51 m, eng past bo‘lgan yil 2007-yil 4,13 m ni
tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 2,23 m ni tashkil
qildi. Ushbu quduqda ko‘rsatgichlarda keskin o‘zgarishlar kuzatilmadi. 2007-
yildan 2020-yilgacha suv sathi bir maromda ko‘tarilib, tushib kelgan. Masalan
2007-yidda 4,13 m chuqurlikda bo‘lgan bo‘lsa 2020-yida 1,67 metr oralig‘ida
o‘zgargan.
G‘arbiy Qashqadaryo 179-kuzatuv punktida 2007-yilda 5,5m ni, 2008-
yilda 5,5 m ni, 2009-yilda 5,42 m ni, 2010-yilda 5,74 m ni, 2011-yilda 5,91 m ni,
2012-yilda 5,73 m ni, 2013-yilda 5,92 m ni, 2014-yilda 5,83 ni, 2015-yilda 5,51 m
48

ni, 2016-yilda 6,16 m ni, 2017-yilda 5,58 m ni, 2018-yilda 5,39 m ni, 2019-yilda
5,35 m ni, 2020-yilda 5,05 m ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki
quduqlardagi suv sathi eng yuqori bo‘lgan yil 2020-yil 5,05 m, eng past bo‘lgan yil
2007-yil 6,16 m ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich
5,61 m ni tashkil qildi. Ushbu quduqda ko‘rsatgichlarda keskin o‘zgarishlar
kuzatilmadi. 2007-yildan 2020-yilgacha suv sathi bir maromda ko‘tarilib, tushib
kelgan. Masalan 2007-yidda 5,5 m chuqurlikda bo‘lgan bo‘lsa 2020-yida 5,05 metr
oralig‘ida o‘zgargan.
Tahlillardan ko‘rinib turibdiki, quduqlarning suv sathlari yillar davomida
juda kam o‘zgargan. Qo‘ytosh, Qo‘shrabot, Uchko‘l va Shimoliy qirg‘oq
quduqlarida qisman o‘zgarishlar kuzatilgan, lekin bu unchalik katta emas.
Quduqlar suv sathining o‘zgarishiga ko‘pgina omillar tasir etadi, masalan
yog‘inlarning yillar davomida o‘zgarishi, qishloq xo‘jaligida suvning sarflanishi,
aholi iste’moliga sarflanishi va boshqa omillar.
49

3.2 Samarqand viloyati yer osti suvlari sifatidagi o‘zgarishlar
Tadqiqotlar 2007-2020-yillarda Qo‘ytosh 416-kuzatuv punkti, Qo‘shrabod
286-kuzatuv punkti, Uchko‘l bulog‘i, Shimoliy qirg‘oq 152-kuzatuv punkti,
Janubiy qirg‘oq 424-kuzatuv punkti, O‘ng qirg‘oq 100-kuzatuv punkti, Chap
qirg‘oq 63(1)-kuzatuv punkti, Zarafshonning hozirgi havzasi 5-kuzatuv punkti,
Ulus 178-kuzatuv punkti va G‘arbiy Qashqadaryo 179-kuzatuv punktlarida
kuzatishlar olib borildi.
Yuqorida nomlari keltirilgan kuzatuv punktlarining suvning kimyoviy
tarkibi yillar bo‘yicha bir-biridan farq qiladi.
Grafikdagi ma’lumotlarni aniqlashtiramiz. Bunda har bir yil bo‘yicha
quduqlarning ko‘rsatkichlarini ko‘rib chiqish lozim bo‘ladi.
Yuqorida berilgan ketma-ketdik bo‘yicha Qo‘ytosh 416-kuzatuv punktidan
boshlasak, unda 2007-yilda 760 mg/l ni, 2008-yilda 800 mg/l ni, 2009-yilda 846
mg/l ni, 2010-yilda 848 mg/l ni, 2011-yilda 820 mg/l ni, 2012-yilda 952 mg/l ni,
2013-ilda 750 mg/l ni, 2014-yilda 884 mg/l ni, 2015-yilda 801 mg/l ni, 2016-yilda
830 mg/l ni, 2017-yilda 430 mg/l ni, 2018-yilda 328 mg/l ni, 2019-yilda 500 mg/l
ni, 2020-yilda 470 mg/l ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv
takibidagi quruqqoldiq miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2012-yil 952 mg/l, eng past
bo‘lgan yil 2018-yil 328 mg/l ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy
o‘rtacha ko‘rsatgich 715 mg/l ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin
ko‘tarilishi va keskin tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2011-2012-
yillarda 820 mg/l dan 952 mg/lga ko‘tarilgan. 2016-2017-yillarda esa 830 mg/l dan
430 mg/l gacha keskin pasayishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda
o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom etgan.
50

2 -diagramma
Samarqand viloyati yer osti suvlari o‘rtacha ko‘pyillik quruq qoldiq miqdori ( mg/l hisobida)
51

Qo‘shrabod 286-kuzatuv punktida 2007-yilda 710 mg/l ni, 2008-yilda 630
mg/l ni, 2009-yilda 618 mg/l ni, 2010-yilda 434 mg/l ni, 2011-yilda 390 mg/l ni,
2012-yilda 224 mg/l ni, 2013-ilda 310 mg/l ni, 2014-yilda 292 mg/l ni, 2015-yilda
280 mg/l ni, 2016-yilda 221 mg/l ni, 2017-yilda 276 mg/l ni, 2018-yilda 324 mg/l
ni, 2019-yilda 360 mg/l ni, 2020-yilda 250 mg/l ni tashkil qilgan. Malumotlardan
ko‘rinib turibdiki suv takibidagi quruqqoldiq miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2007-
yil 710 mg/l, eng past bo‘lgan yil 2016-yil 221 mg/l ni tashkil qilgan. Kuzatish
davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 379 mg/l ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda
ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini ham ko‘rishimiz mumkin,
masalan 2009-2010-yillarda 618 mg/l dan 434 mg/l ga tushgan. 2012-2013-yillarda
esa 224 mg/l dan 310 mg/l gacha ko‘tarilishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa
yillarda o‘zgarish bir tekisda barqaror davom etgan.
Uchko‘l bulog‘ida 2007-yilda 310 mg/l ni, 2008-yilda 320 mg/l ni, 2009-
yilda 360 mg/l ni, 2010-yilda 330 mg/l ni, 2011-yilda 310 mg/l ni, 2012-yilda 364
mg/l ni, 2013-ilda 410 mg/l ni, 2014-yilda 380 mg/l ni, 2015-yilda 326 mg/l ni,
2016-yilda 383 mg/l ni, 2017-yilda 470 mg/l ni, 2018-yilda 416 mg/l ni, 2019-
yilda 354 mg/l ni, 2020-yilda 520 mg/l ni tashkil qilgan. Ma’lumotlardan ko‘rinib
turibdiki suv takibidagi quruqqoldiq miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2020-yil 520
mg/l, eng past bo‘lgan yil 2011-yil 310 mg/l ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi
umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 375 mg/l ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda
ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va bir maromda pasayishini ham ko‘rishimiz
mumkin, masalan 2019-2020-yillarda 354 mg/l dan 520 mg/l ga ko‘tarilgan. 2018-
2019-yillarda esa 416 mg/l dan 354 mg/l gacha pasayishni ko‘rishimiz mumkin.
Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom etgan.
Shimoliy qirg‘oq 152-kuzatuv punktida 2007-yilda 1000 mg/l ni, 2008-
yilda 880 mg/l ni, 2009-yilda 880 mg/l ni, 2010-yilda 1300 mg/l ni, 2011-yilda
1180 mg/l ni, 2012-yilda 1186 mg/l ni, 2013-ilda 1170 mg/l ni, 2014-yilda 1130
mg/l ni, 2015-yilda 1089 mg/l ni, 2016-yilda 1066 mg/l ni, 2017-yilda 964 mg/l ni,
2018-yilda 1030 mg/l ni, 2019-yilda 990 mg/l ni, 2020-yilda 960 mg/l ni tashkil
qilgan. Ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, suv takibidagi quruq qoldiq miqdori eng
52

yuqori bo‘lgan yil 2010-yil 1300 mg/l, eng past bo‘lgan yil 2008-2019 yillarda 880
mg/l ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 1058 mg/l
ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin
tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2010-2011-yillarda 1300 mg/l dan
1180 mg/l ga tushgan. 2009-2010-yillarda 880 mg/l dan 1300 mg/l gacha
ko‘tarilishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarish bir tekisda barqaror
davom etgan.
Janubiy qirg‘oq 424-kuzatuv punktda 2007-yilda 520 mg/l ni, 2008-yilda
1380 mg/l ni, 2009-yilda 1688 mg/l ni, 2010-yilda 1790 mg/l ni, 2011-yilda 1504
mg/l ni, 2012-yilda 1792 mg/l ni, 2013-ilda 1800 mg/l ni, 2014-yilda 1910 mg/l ni,
2015-yilda 1682 mg/l ni, 2016-yilda 1452 mg/l ni, 2017-yilda 1720 mg/l ni, 2018-
yilda 1540 mg/l ni, 2019-yilda 2060 mg/l ni, 2020-yilda 2092 mg/l ni tashkil
qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv takibidagi quruqqoldiq miqdori eng
yuqori bo‘lgan yil 2020-yil 2092 mg/l, eng past bo‘lgan yil 2008-yil 1380 mg/l ni
tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 1709 mg/l ni
tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini
ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2018-2019-yillarda 1540 mg/l dan 2060 mg/l
gacha ko‘tarilishni ko‘rishimiz mumkin. 2010-2011-yillarda 1790 mg/l dan 1504
mg/l gacha keskin tushishini ko‘ramiz.Boshqa yillarda o‘zgarish bir tekisda
barqaror davom etgan.
O‘ng qirg‘oq 100-kuzatuv punktida 2007-yilda 330 mg/l ni, 2008-yilda
460 mg/l ni, 2009-yilda 304 mg/l ni, 2010-yilda 332 mg/l ni, 2011-yilda 430mg/l
ni, 2012-yilda 494 mg/l ni, 2013-ilda 438 mg/l ni, 2014-yilda 480 mg/l ni, 2015-
yilda 426 mg/l ni, 2016-yilda 399 mg/l ni, 2017-yilda 420 mg/l ni, 2018-yilda 410
mg/l ni, 2019-yilda 436 mg/l ni, 2020-yilda 544 mg/l ni tashkil qilgan.
Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv takibidagi quruqqoldiq miqdori eng yuqori
bo‘lgan yil 2020-yil 544 mg/l, eng past bo‘lgan yil 2009-yil 304 mg/l ni tashkil
qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 421 mg/l ni tashkil qildi.
Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini ham
ko‘rishimiz mumkin, masalan 2008-2009-yillarda 460 mg/l dan 304 mg/l ga
53

tushgan. 2007-2008-yillarda esa 330 mg/l dan 460 mg/l gacha, 2010-2011-yillarda
332 mg/l dan 430 mg/l ga va 2019-2020-yillarda 436 mg/l dan 544 mg/l gacha
ko‘tarilishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarish bir tekisda barqaror
davom etgan.
Chap qirg‘oq 63(1)-kuzatuv punktida 2007-yilda 280 mg/l ni, 2008-yilda
278 mg/l ni, 2009-yilda 364 mg/l ni, 2010-yilda 224 mg/l ni, 2011-yilda 286 mg/l
ni, 2012-yilda 230 mg/l ni, 2013-ilda 242 mg/l ni, 2014-yilda 287 mg/l ni, 2015-
yilda 254 mg/l ni, 2016-yilda 244 mg/l ni, 2017-yilda 263 mg/l ni, 2018-yilda 290
mg/l ni, 2019-yilda 322 mg/l ni, 2020-yilda 332 mg/l ni tashkil qilgan.
Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv takibidagi quruqqoldiq miqdori eng yuqori
bo‘lgan yil 2009-yil 364 mg/l, eng past bo‘lgan yil 2010-yil 224 mg/l ni tashkil
qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 278 mg/l ni tashkil qildi.
Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning qisman ko‘tarilishi va tushishini ham ko‘rishimiz
mumkin, masalan 2009-2010-yillarda 364 mg/l dan 224 mg/l ga tushgan. 2008-
2009-yillarda 278 mg/l dan 364 mg/l gacha ko‘tarilishni ko‘rishimiz mumkin.
Boshqa yillarda o‘zgarish bir tekisda barqaror davom etgan.
Zarafshonning hozirgi havzasi 5-kuzatuv punktida 2007-yilda 500 mg/l
ni, 2008-yilda 510 mg/l ni, 2009-yilda 480 mg/l ni, 2010-yilda 494 mg/l ni, 2011-
yilda 860 mg/l ni, 2012-yilda 860 mg/l ni, 2013-ilda 800 mg/l ni, 2014-yilda 770
mg/l ni, 2015-yilda 587 mg/l ni, 2016-yilda 551 mg/l ni, 2017-yilda 554 mg/l ni,
2018-yilda 550 mg/l ni, 2019-yilda 700 mg/l ni, 2020-yilda 696 mg/l ni tashkil
qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv takibidagi quruqqoldiq miqdori eng
yuqori bo‘lgan yillar 2011-2012-yillar 860 mg/l, eng past bo‘lgan yil 2009-yil 494
mg/l ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 636 mg/l ni
tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini
ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2014-2015-yillarda 770 mg/l dan 587 mg/l ga
tushgan. 2010-2011-yillarda esa 494 mg/l dan 860 mg/l gacha ko‘tarilishni
ko‘rishimiz mumkin. Ushbu quduqda 2011-2012-yillarda bir xil ko‘rsatgich ya’ni
860 mg/l o‘zgarmay saqlanib qolgan. Boshqa yillarda o‘zgarish bir tekisda
barqaror davom etgan.
54

Ulus 178-kuzatuv punktida 2007-yilda 530 mg/l ni, 2008-yilda 430 mg/l
ni, 2009-yilda 350 mg/l ni, 2010-yilda 358 mg/l ni, 2011-yilda 332 mg/l ni, 2012-
yilda 308 mg/l ni, 2013-ilda 330 mg/l ni, 2014-yilda 350 mg/l ni, 2015-yilda 299
mg/l ni, 2016-yilda 280 mg/l ni, 2017-yilda 340 mg/l ni, 2018-yilda 310 mg/l ni,
2019-yilda 300 mg/l ni, 2020-yilda 294 mg/l ni tashkil qilgan. Ma’lumotlardan
ko‘rinib turibdiki suv takibidagi quruqqoldiq miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2007-
yil 530 mg/l, eng past bo‘lgan yil 2016-yil 280 mg/l ni tashkil qilgan. Kuzatish
davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 344 mg/l ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda
ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va pasayishini ham ko‘rishimiz mumkin,
masalan 2007-2008-yillarda 530 mg/l dan 430 mg/l gacha pasaygan. 2016-2017-
yillarda esa 280 mg/l dan 340 mg/l gacha keskin ko‘tarilishini ko‘rishimiz
mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom etgan.
G‘arbiy Qashqadaryo 179-kuzatuv punktida 2007-yilda 1500 mg/l ni,
2008-yilda 1652 mg/l ni, 2009-yilda 1620 mg/l ni, 2010-yilda 3270 mg/l ni, 2011-
yilda 3150 mg/l ni, 2012-yilda 4200 mg/l ni, 2013-ilda 4160 mg/l ni, 2014-yilda
4220 mg/l ni, 2015-yilda 4178 mg/l ni, 2016-yilda 3900 mg/l ni, 2017-yilda 2450
mg/l ni, 2018-yilda 1050 mg/l ni, 2019-yilda 1156 mg/l ni, 2020-yilda 1560 mg/l
ni tashkil qilgan.
Ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki, suv takibidagi quruq qoldiq miqdori eng
yuqori bo‘lgan yil 2014-yil 4220 mg/l, eng past bo‘lgan yil 2018-yil 1050 mg/l ni
tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 2719 mg/l ni
tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va pasayishini ham
ko‘rishimiz mumkin, masalan 2016-2017-yillarda 3900 mg/l dan 2450 mg/l ga
va 2017-2018-yillarda 2450 mg/l dan 1050 mg/l gacha pasaygan. 2009-2010-
yillarda 1620 mg/l dan 3270 mg/l gacha, 2011-2012-yillarda 3150 mg/l dan 4200
mg/l gacha keskin ko‘tarilishini ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar
bir tekisda barqaror davom etgan. Tahlillardan ko‘rinib turibdiki, agar quruq
qoldiqning ruxsat etilgan miqdorini 1000 mg/l dan 1500 mg/l gacha deb olsak,
Janubiy qirg‘oq va G‘arbiy Qashqadaryo quduqlarida quruqqoldiq mimdorining
55

REM dan yuqori bo‘lganligini ko‘ramiz. Boshqa quduqlarda quruq qoldiq miqdori
REM dan kam va foydalanish uchun ruxsat etiladi.
Suvdagi vodorodlar miqdorni ko‘satadigan pH miqdorini tahlil qilish lozim.
Ma’lumki, pH miqdori bo‘yicha ham tegishli talablar belgilangan. Eng yuqori
ko‘rsatkich 9 pH ekanligini bilgan holda tegishli ketma-ketlikda tadqiqot
qududlarini tahlil qilamiz.
Qo‘ytosh artezian qudug‘ida pH miqdori 2007-yilda 8pH ni, 2008-yilda 7,7
pH ni, 2009-yilda 7,7 pH ni, 2010-yilda 7,7 pH ni, 2011-yilda 8,5 pH ni, 2012-
yilda 8,3 pH ni, 2013-ilda 8,15 pH ni, 2014-yilda 7,75 pH ni, 2015-yilda 7,2 pH ni,
2016-yilda 8 pH ni, 2017-yilda 7,2 pH ni, 2018-yilda 7,8 pH ni, 2019-yilda 7,45
pH ni, 2020-yilda 6,9 ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv
takibidagi pH miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2011-yil 8,5 pH, eng past bo‘lgan yil
2020-yil 6,9 pH ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich
7,73 pH ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin
tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2015-2016-yillarda 7,2 pH dan 8 pH
ga ko‘tarilgan. 2016-2017-yillarda esa 8 pH dan7,2 pH gacha keskin pasayishni
ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom
etgan.
56

3 -diagramma
Samarqand viloyati yer osti suvlari o‘rtacha ko‘pyillik pH miqdori
57

Qo‘shrabod qudug‘ida pH miqdori 2007-yilda 7,2pH ni, 2008-yilda 7,8 pH
ni, 2009-yilda 7,6 pH ni, 2010-yilda 7,4 pH ni, 2011-yilda 8,1 pH ni, 2012-yilda
7,7 pH ni, 2013-ilda 8,5 pH ni, 2014-yilda 5,55 pH ni, 2015-yilda 7,6 pH ni, 2016-
yilda 6,2 pH ni, 2017-yilda 7,1 pH ni, 2018-yilda 6,5 pH ni, 2019-yilda 7,2 pH ni,
2020-yilda 6,8 ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv takibidagi
pH miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2013-yil 8,5 pH, eng past bo‘lgan yil 2014-yil
5,55 pH ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 7,23 pH
ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin
tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2014-2015-yillarda 5,55 pH dan 7,6
pH ga ko‘tarilgan. 2013-2014-yillarda esa 8,5 pH dan5,55 pH gacha, 2015-2016-
yillarda 7,6 pH dan 6,2 pH gacha keskin pasayishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa
yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom etgan.
Uchko‘l qudug‘ida pH miqdori 2007-yilda 7,8pH ni, 2008-yilda 7,5 pH ni,
2009-yilda 8,1 pH ni, 2010-yilda 8 pH ni, 2011-yilda 8,1 pH ni, 2012-yilda 8,3 pH
ni, 2013-ilda 8,35 pH ni, 2014-yilda 7 pH ni, 2015-yilda 7,8 pH ni, 2016-yilda 7,8
pH ni, 2017-yilda 6,4 pH ni, 2018-yilda 7,5 pH ni, 2019-yilda 6,3 pH ni, 2020-
yilda 8,05 ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv takibidagi pH
miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2007-yil 8,6 pH, eng past bo‘lgan yil 2019-yil 6,3
pH ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 7,64 pH ni
tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini
ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2019-2020-yillarda 6,3 pH dan 8,05 pH ga
ko‘tarilgan. 2016-2017-yillarda esa 7,8 pH dan6,4 pH gacha keskin pasayishni
ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom
etgan.
Shimoliy qirg‘oq qudug‘ida pH miqdori 2007-yilda 8,6pH ni, 2008-yilda 7
pH ni, 2009-yilda 8,4 pH ni, 2010-yilda 7,1 pH ni, 2011-yilda 7,25 pH ni, 2012-
yilda 6,65 pH ni, 2013-ilda 5,8 pH ni, 2014-yilda 5,7 pH ni, 2015-yilda 6,8 pH ni,
2016-yilda 6,4 pH ni, 2017-yilda 7,3 pH ni, 2018-yilda 8,1 pH ni, 2019-yilda 6 pH
ni, 2020-yilda 7,2 ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv
takibidagi pH miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2007-yil 8,6 pH, eng past bo‘lgan yil
58

2014-yil 5,7 pH ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich
7,02 pH ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin
tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2008-2009-yillarda 7 pH dan 8,4 pH
ga va 2019-2020-yillarda 6 pH dan 7,2 pH ga ko‘tarilgan. 2007-2008-yillarda esa
8,6 pH dan 7 pH gacha va 2018-2019-yillarda 8,1 pH dan 6 pH gacha keskin
pasayishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror
davom etgan.
Janubiy qirg‘oq qudug‘ida pH miqdori 2007-yilda 7,5pH ni, 2008-yilda 7,4
pH ni, 2009-yilda 7,65 pH ni, 2010-yilda 7,5 pH ni, 2011-yilda 7,45 pH ni, 2012-
yilda 7,9 pH ni, 2013-ilda 8,1 pH ni, 2014-yilda 7,4 pH ni, 2015-yilda 7 pH ni,
2016-yilda 8,5 pH ni, 2017-yilda 6,55 pH ni, 2018-yilda 6,9 pH ni, 2019-yilda 6,9
pH ni, 2020-yilda 7,8 ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv
takibidagi pH miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2016-yil 8,5 pH, eng past bo‘lgan yil
2017-yil 6,55 pH ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha
ko‘rsatgich 7,46 pH ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin
ko‘tarilishi va keskin tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2015-2016-
yillarda 7 pH dan 8,5 pH ga ko‘tarilgan. 2016-2017-yillarda esa 8,5 pH dan6,55
pH gacha keskin pasayishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir
tekisda barqaror davom etgan.
O‘ng qirg‘oq qudug‘ida pH miqdori 2007-yilda 7,45pH ni, 2008-yilda 7,5
pH ni, 2009-yilda 7,5 pH ni, 2010-yilda 7,8 pH ni, 2011-yilda 7,25 pH ni, 2012-
yilda 7,4 pH ni, 2013-ilda 6,4 pH ni, 2014-yilda 7,1 pH ni, 2015-yilda 7,4 pH ni,
2016-yilda 7,4 pH ni, 2017-yilda 7,8 pH ni, 2018-yilda 7,9 pH ni, 2019-yilda 9,3
pH ni, 2020-yilda 8,1 ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv
takibidagi pH miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2019-yil 9,3 pH, eng past bo‘lgan yil
2013-yil 6,4 pH ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich
7,59 pH ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin
tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2018-2019-yillarda 7,9 pH dan 9,3
pH ga ko‘tarilgan. 2012-2013-yillarda 7,4 pH dan6,4 pH gacha, 2019-2020-
59

yillarda 9,3 pH dan 8,1 pH gacha keskin pasayishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa
yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom etgan.
Chap qirg‘oq qudug‘ida pH miqdori 2007-yilda 7,8pH ni, 2008-yilda 6,5
pH ni, 2009-yilda 6,7 pH ni, 2010-yilda 8,1 pH ni, 2011-yilda 7,5 pH ni, 2012-
yilda 7,4 pH ni, 2013-ilda 7,55 pH ni, 2014-yilda 6,7 pH ni, 2015-yilda 7,3 pH ni,
2016-yilda 7,3 pH ni, 2017-yilda 7,4 pH ni, 2018-yilda 7,5 pH ni, 2019-yilda 7 pH
ni, 2020-yilda 8 pH ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv
takibidagi pH miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2010-yil 8,1 pH, eng past bo‘lgan yil
2008-yil 6,5 pH ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich
7,33 pH ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin
tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2009-2010-yillarda 6,7 pH dan 8,1
pH ga ko‘tarilgan. 2007-2008-yillarda esa 7,8 pH dan 6,5 pH gachakeskin
pasayishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror
davom etgan.
Zarafshonning hozirgi havzasi qudug‘ida pH miqdori 2007-yilda 8,1 pH
ni, 2008-yilda 7,45 pH ni, 2009-yilda 7,15 pH ni, 2010-yilda 6,85 pH ni, 2011-
yilda 7,7 pH ni, 2012-yilda 7,9 pH ni, 2013-ilda 8 pH ni, 2014-yilda 8,45 pH ni,
2015-yilda 6,4 pH ni, 2016-yilda 7,1 pH ni, 2017-yilda 6,2 pH ni, 2018-yilda 7,2
pH ni, 2019-yilda 7,7 pH ni, 2020-yilda 8,1 ni tashkil qilgan. Malumotlardan
ko‘rinib turibdiki suv takibidagi pH miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2014-yil 8,45
pH, eng past bo‘lgan yil 2017-yil 6,2 pH ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi
umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 7,45 pH ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda
ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini ham ko‘rishimiz mumkin,
masalan 2017-2018-yillarda 6,2 pH dan 7,2 pH ga ko‘tarilgan. 2014-2015-yillarda
esa 8,45 pH dan6,4 pH gacha keskin pasayishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa
yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom etgan.
Ulus qudug‘ida pH miqdori 2007-yilda 8 pH ni, 2008-yilda 7,8 pH ni, 2009-
yilda 6,8 pH ni, 2010-yilda 8,4 pH ni, 2011-yilda 7,2 pH ni, 2012-yilda 7,8 pH ni,
2013-ilda 7,2 pH ni, 2014-yilda 7,7 pH ni, 2015-yilda 7,5 pH ni, 2016-yilda 7,65
pH ni, 2017-yilda 6,7 pH ni, 2018-yilda 6,9 pH ni, 2019-yilda 6,9 pH ni, 2020-
60

yilda 8,3 ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv takibidagi pH
miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2010-yil 8,4 pH, eng past bo‘lgan yil 2017-yil 6,7
pH ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 7,48 pH ni
tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini
ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2017-2018-yillarda 6,8 pH dan 8,4 pH ga va
2019-2020-yillarda 6,9 pH dan 8,3 pH ga ko‘tarilgan. 2008-2009-yillarda esa 7,8
pH dan6,8 pH gacha va 2010-2011-yillarda 8,4 pH dan 7,2 pH gacha keskin
pasayishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror
davom etgan.
G‘arbiy Qashqadaryo qudug‘ida pH miqdori 2007-yilda 7,35pH ni, 2008-
yilda 7 pH ni, 2009-yilda 7,55 pH ni, 2010-yilda 7,6 pH ni, 2011-yilda 7,4 pH ni,
2012-yilda 8,2 pH ni, 2013-ilda 7,1 pH ni, 2014-yilda 6,6 pH ni, 2015-yilda 8 pH
ni, 2016-yilda 7,3 pH ni, 2017-yilda 7,5 pH ni, 2018-yilda 6 pH ni, 2019-yilda 7,9
pH ni, 2020-yilda 8,2 ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suv
takibidagi pH miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2012-2020-yillar 8,2 pH, eng past
bo‘lgan yil 2018-yil 6 pH ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha
ko‘rsatgich 7,40 pH ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin
ko‘tarilishi va keskin tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2018-2019-
yillarda 6 pH dan 7,9 pH ga va 2014-2015-yillarda 6,6 pH dan 8 pH ga
ko‘tarilgan. 2012-2013-yillarda esa 8,2 pH dan7,1 pH gacha va 2017-2018-yillarda
7,5 pH dan 6pH gacha keskin pasayishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda
o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom etgan.
Tahlillardan ko‘rinib turibdiki, agar ssuv tarkibidagi pH ning ruxsat etilgan
miqdorini 6 pH dan 9 pH gacha deb olsak, Barcha artezian quduqlarida pH
miqdorining REM bilan teng bo‘lganligini ko‘ramiz. Barchasidan foydalanish
uchun ruxsat etiladi.
Suvning qattiqligi miqdorini aniqlash jarayoni natijalari bo‘yicha quyidagi
xulosalarni beramiz:
Qo‘ytosh artezian qudug‘ida qattiqlik miqdori 2007-yilda 5,6 mg-ekv./l ni,
2008-yilda 5,8 mg-ekv./lni , 2009-yilda 5,7 mg-ekv./l ni, 2010-yilda 5,3 mg-ekv./l
61

ni, 2011-yilda 5 mg-ekv./l ni, 2012-yilda 6 mg-ekv./l ni, 2013-ilda 5,15 mg-ekv./l
ni, 2014-yilda 6,9 mg-ekv./l ni, 2015-yilda 5,5 mg-ekv./l ni, 2016-yilda 5,9 mg-
ekv./l ni, 2017-yilda 4,1 mg-ekv./l ni, 2018-yilda 4,7 mg-ekv./l ni, 2019-yilda
4,1 mg-ekv./l ni, 2020-yilda 4 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib
turibdiki suvning qattiqlik miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2014-yil 6,9 mg-ekv./l ,
eng past bo‘lgan yil 2020-yil 4 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi
umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 5,26mg-ekv./l ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda
ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini ham ko‘rishimiz mumkin,
masalan 2013-2014-yillarda 5,15 mg-ekv./l dan 6,9 mg-ekv./lga ko‘tarilgan. 2016-
2017-yillarda esa 5,9 mg-ekv./ldan 4,1 mg-ekv./l gacha keskin pasayishni
ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom
etgan.
62

4 -diagramma
Samarqand viloyati yer osti suvlarning o‘rtacha qattiqligi ko‘rsatkichlari (mg-ekv/l)
63

Qo‘shrabod qudug‘ida qattiqlik miqdori 2007-yilda 8 mg-ekv./l ni, 2008-
yilda 6,45 mg-ekv./lni , 2009-yilda 7 mg-ekv./l ni, 2010-yilda 4,8 mg-ekv./l ni, 2011-
yilda 5,5 mg-ekv./l ni, 2012-yilda 5,2 mg-ekv./l ni, 2013-ilda 4,55 mg-ekv./l ni,
2014-yilda 4. 3 mg-ekv./l ni, 2015-yilda 4,1mg-ekv./l ni, 2016-yilda 4,4 mg-ekv./l
ni, 2017-yilda 4,3 mg-ekv./l ni, 2018-yilda 3,9mg-ekv./l ni, 2019-yilda 5 mg-ekv./l
ni, 2020-yilda 2,3 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki
suvning qattiqlik miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2007-yil 8 mg-ekv./l, eng past
bo‘lgan yillar 2020-yil 2,3 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy
o‘rtacha ko‘rsatgich 5 mg-ekv./l ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning
keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2018-
2019-yillarda 3,9 mg-ekv./l dan 5 mg-ekv./l ga ko‘tarilgan. 2009-2010-yillarda esa
7 mg-ekv./ldan 4,8 mg-ekv./l gacha keskin pasayishni ko‘rishimiz mumkin.
Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom etgan.
Uchko‘l qudug‘ida qattiqlik miqdori 2007-yilda 5,6 mg-ekv./l ni, 2008-yilda
5,8 mg-ekv./lni , 2009-yilda 5,7 mg-ekv./l ni, 2010-yilda 5,3 mg-ekv./l ni, 2011-yilda
5 mg-ekv./l ni, 2012-yilda 6 mg-ekv./l ni, 2013-ilda 5,15 mg-ekv./l ni, 2014-yilda
6,9 mg-ekv./l ni, 2015-yilda 5,5 mg-ekv./l ni, 2016-yilda 5,9 mg-ekv./l ni, 2017-yilda
4,1 mg-ekv./l ni, 2018-yilda 4,7 mg-ekv./l ni, 2019-yilda 4,1 mg-ekv./l ni, 2020-yilda
4 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suvning qattiqlik
miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2014-yil 6,9 mg-ekv./l , eng past bo‘lgan yil 2020-yil
4 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich
5,26mg-ekv./l ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va
keskin tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2013-2014-yillarda 5,15 mg-
ekv./l dan 6,9 mg-ekv./lga ko‘tarilgan. 2016-2017-yillarda esa 5,9 mg-ekv./ldan 4,1
mg-ekv./l gacha keskin pasayishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda
o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom etgan.
Shimoliy qirg‘oq qudug‘ida qattiqlik miqdori 2007-yilda 2,1 mg-ekv./l ni,
2008-yilda 4 mg-ekv./lni , 2009-yilda 2,8 mg-ekv./l ni, 2010-yilda 6,6 mg-ekv./l ni,
2011-yilda 6,4 mg-ekv./l ni, 2012-yilda 6,3 mg-ekv./l ni, 2013-ilda 6,4 mg-ekv./l ni,
2014-yilda 6 mg-ekv./l ni, 2015-yilda 4,9 mg-ekv./l ni, 2016-yilda 5,45 mg-ekv./l ni,

2017-yilda 8,85 mg-ekv./l ni, 2018-yilda 4,7 mg-ekv./l ni, 2019-yilda 4 mg-ekv./l ni,
2020-yilda 4 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suvning
qattiqlik miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2017-yil 8,85 mg-ekv./l , eng past bo‘lgan
yil 2014-yil 2,1 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha
ko‘rsatgich 5,17mg-ekv./l ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin
ko‘tarilishi va keskin tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2009-2010-
yillarda 2,8 mg-ekv./l dan 6,6 mg-ekv./lga va 2016-2017-yillarda 5,45 mg-ekv./l dan
8,85 mg-ekv./l ga ko‘tarilgan. 2008-2009-yillarda esa 4 mg-ekv./ldan 2,8 mg-ekv./l
gacha va 2017-2018-yillarda 8,85 mg-ekv./l dan 4,7 mg-ekv./l gacha keskin
pasayishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror
davom etgan.
Janubiy qirg‘oq qudug‘ida qattiqlik miqdori 2007-yilda 16,7 mg-ekv./l ni,
2008-yilda 14,4 mg-ekv./lni , 2009-yilda 20,5 mg-ekv./l ni, 2010-yilda 21,1 mg-
ekv./l ni, 2011-yilda 16,4 mg-ekv./l ni, 2012-yilda 21,1 mg-ekv./l ni, 2013-ilda
21,6 mg-ekv./l ni, 2014-yilda 20,5 mg-ekv./l ni, 2015-yilda 19,5 mg-ekv./l ni, 2016-
yilda 17,4 mg-ekv./l ni, 2017-yilda 20,6 mg-ekv./l ni, 2018-yilda 18,4 mg-ekv./l ni,
2019-yilda 21,5 mg-ekv./l ni, 2020-yilda 22 mg-ekv./l ni tashkil qilgan.
Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suvning qattiqlik miqdori eng yuqori bo‘lgan yil
2020-yil 22 mg-ekv./l , eng past bo‘lgan yil 2008-yil 14,4 mg-ekv./l ni tashkil
qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 19,4 mg-ekv./l ni tashkil
qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini ham
ko‘rishimiz mumkin, masalan 2008-2009-yillarda 14,4 mg-ekv./l dan 20,5 mg-
ekv./l ga ko‘tarilgan. 2010-2011-yillarda 21,1 mg-ekv./ldan 16,4 mg-ekv./l gacha
keskin pasayishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda
barqaror davom etgan.
O‘ng qirg‘oq qudug‘ida qattiqlik miqdori 2007-yilda 3,8 mg-ekv./l ni, 2008-
yilda 4,2 mg-ekv./lni , 2009-yilda 5,3 mg-ekv./l ni, 2010-yilda 5,5 mg-ekv./l ni,
2011-yilda 4,1 mg-ekv./l ni, 2012-yilda 5,8 mg-ekv./l ni, 2013-ilda 4,1 mg-ekv./l
ni, 2014-yilda 3,6 mg-ekv./l ni, 2015-yilda 3,2 mg-ekv./l ni, 2016-yilda 3,4 mg-
ekv./l ni, 2017-yilda 3,4 mg-ekv./l ni, 2018-yilda 3,35 mg-ekv./l ni, 2019-yilda 4,1
65

mg-ekv./l ni, 2020-yilda 4,9 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib
turibdiki suvning qattiqlik miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2012-yil 7,8 mg-ekv./l ,
eng past bo‘lgan yil 2015-yil 3,2 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi
umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 4,2 mg-ekv./l ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda
ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini ham ko‘rishimiz mumkin,
masalan 2011-2012-yillarda 4,1 mg-ekv./l dan 7,8 mg-ekv./lga ko‘tarilgan. 2012-
2013-yillarda esa 7,8 mg-ekv./ldan 4,1 mg-ekv./l gacha keskin pasayishni
ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom
etgan.
Chap qirg‘oq qudug‘ida qattiqlik miqdori 2007-yilda 4,5 mg-ekv./l ni, 2008-
yilda 4,35 mg-ekv./lni , 2009-yilda 3,2 mg-ekv./l ni, 2010-yilda 2,1 mg-ekv./l ni,
2011-yilda 3,8 mg-ekv./l ni, 2012-yilda 2,8 mg-ekv./l ni, 2013-ilda 3,2 mg-ekv./l ni,
2014-yilda 3,5 mg-ekv./l ni, 2015-yilda 3,45 mg-ekv./l ni, 2016-yilda 3,35 mg-ekv./l
ni, 2017-yilda 3,7 mg-ekv./l ni, 2018-yilda 4,1 mg-ekv./l ni, 2019-yilda 4,5 mg-ekv./l
ni, 2020-yilda 4,2 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki
suvning qattiqlik miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2019-yil 4,5 mg-ekv./l , eng past
bo‘lgan yil 2010-yil 2,1 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy
o‘rtacha ko‘rsatgich 3,59mg-ekv./l ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning
keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2010-
2011-yillarda 2,1 mg-ekv./l dan 3,8 mg-ekv./lga ko‘tarilgan. 2011-2012-yillarda esa
3,8 mg-ekv./ldan 2,8 mg-ekv./l gacha keskin pasayishni ko‘rishimiz mumkin.
Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom etgan.
Zarafshonning hozirgi havzasi qudug‘ida qattiqlik miqdori 2007-yilda
8,55 mg-ekv./l ni, 2008-yilda 8,4 mg-ekv./lni , 2009-yilda 8,1 mg-ekv./l ni, 2010-
yilda 8,05 mg-ekv./l ni, 2011-yilda 8 mg-ekv./l ni, 2012-yilda 9 mg-ekv./l ni, 2013-
ilda 7,9 mg-ekv./l ni, 2014-yilda 7,95 mg-ekv./l ni, 2015-yilda 9,5 mg-ekv./l ni,
2016-yilda 8,8 mg-ekv./l ni, 2017-yilda 8,8 mg-ekv./l ni, 2018-yilda 8,7 mg-ekv./l ni,
2019-yilda 6,8 mg-ekv./l ni, 2020-yilda 10,6 mg-ekv./l ni tashkil qilgan.
Malumotlardan ko‘rinib turibdiki suvning qattiqlik miqdori eng yuqori bo‘lgan yil
2020-yil 10,6 mg-ekv./l , eng past bo‘lgan yil 2019-yil 6,8 mg-ekv./l ni tashkil
66

qilgan. Kuzatish davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 8,51mg-ekv./l ni tashkil
qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini ham
ko‘rishimiz mumkin, masalan 2019-2020-yillarda 6,8 mg-ekv./l dan
10,6 mg-ekv./lga ko‘tarilgan. 2018-2019-yillarda esa 8,7 mg-ekv./ldan 6,8 mg-ekv./l
gacha keskin pasayishni ko‘rishimiz mumkin. Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir
tekisda barqaror davom etgan.
Ulus qudug‘ida qattiqlik miqdori 2007-yilda 1,4 mg-ekv./l ni, 2008-yilda
2,15 mg-ekv./lni , 2009-yilda 3,4 mg-ekv./l ni, 2010-yilda 1,4 mg-ekv./l ni, 2011-
yilda 3,3 mg-ekv./l ni, 2012-yilda 1,15 mg-ekv./l ni, 2013-ilda 2,4 mg-ekv./l ni,
2014-yilda 2,1 mg-ekv./l ni, 2015-yilda 3,15 mg-ekv./l ni, 2016-yilda 2,5 mg-ekv./l
ni, 2017-yilda 2,8 mg-ekv./l ni, 2018-yilda 2 mg-ekv./l ni, 2019-yilda 1,9 mg-ekv./l
ni, 2020-yilda 1,4 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Malumotlardan ko‘rinib turibdiki
suvning qattiqlik miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2011-yil 3,3 mg-ekv./l , eng past
bo‘lgan yil 2012-yil 1,15 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Kuzatish davridagi umumiy
o‘rtacha ko‘rsatgich 2,2 mg-ekv./l ni tashkil qildi. Ba’zi yillarda ko‘rsatgichning
keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini ham ko‘rishimiz mumkin, masalan 2010-
2011-yillarda 1,4 mg-ekv./l dan 3,3 mg-ekv./lga ko‘tarilgan. 2011-2012-yillarda esa
3,3 mg-ekv./ldan 1,15 mg-ekv./l gacha keskin pasayishni ko‘rishimiz mumkin.
Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir tekisda barqaror davom etgan.
G‘arbiy Qashqadaryo qudug‘ida qattiqlik miqdori 2007-yilda 24 mg-ekv./l
ni, 2008-yilda 24,7 mg-ekv./lni , 2009-yilda 24,7 mg-ekv./l ni, 2010-yilda 31,5 mg-
ekv./l ni, 2011-yilda 29,3 mg-ekv./l ni, 2012-yilda 29,5 mg-ekv./l ni, 2013-ilda 29
mg-ekv./l ni, 2014-yilda 35,2 mg-ekv./l ni, 2015-yilda 34 mg-ekv./l ni, 2016-yilda
33,8 mg-ekv./l ni, 2017-yilda 34,1 mg-ekv./l ni, 2018-yilda 28,05 mg-ekv./l ni, 2019-
yilda 29,5 mg-ekv./l ni, 2020-yilda 26,2 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Malumotlardan
ko‘rinib turibdiki suvning qattiqlik miqdori eng yuqori bo‘lgan yil 2014-yil 35,2
mg-ekv./l , eng past bo‘lgan yil 2007-yil 24 mg-ekv./l ni tashkil qilgan. Kuzatish
davridagi umumiy o‘rtacha ko‘rsatgich 29,5 mg-ekv./l ni tashkil qildi. Ba’zi
yillarda ko‘rsatgichning keskin ko‘tarilishi va keskin tushishini ham ko‘rishimiz
mumkin, masalan 2009-2010-yillarda 24,7 mg-ekv./l dan 31,5 mg-ekv./lga va
67

2013-2014-yillarda 29 mg-ekv./l dan 35,2 mg-ekv./l ga ko‘tarilgan. 2017-2018-
yillarda 34,1 mg-ekv./l dan 28,05 mg-ekv./l gacha va 2019-2020-yillarda 29,5 mg-
ekv./l dan 26,2 mg-ekv./l ga keskin pasayishni ko‘rishimiz mumkin . (Samarqand
viloyati Gidrogeologiya stansiyasi hisobotlari) Boshqa yillarda o‘zgarishlar bir
tekisda barqaror davom etgan.
Tahlillardan ko‘rinib turibdiki, agar suvning qattiqligini ruxsat etilgan
miqdorini 0 mg-ekv./l dan 7 mg-ekv./l gacha deb olsak, Janubiy qirg‘oq,
Zarafshonning hozirgi havzasi va G‘arbiy Qashqadaryo artezian quduqlarida
suvning qattiqligi REM dan ancha yuqori. Shu sababli mazkur artezian
quduqlaridan foydalanish ta’qiqlanadi. Boshqa quduqlarda suvning qattiqlik
mimdori REM dan oshmaydi va foydalanish uchun ruxsat etiladi.
3 . 3 . Samarqand viloyatida yer osti suv resurslaridan foydalanish
Samarqand viloyati suv resurslarining yer osti suvlaridan foydalanish ancha
yaxshi yo’lga qo’yilgan. Hudud qishloqlarining 80% dan ortig’i artezian suv bilan
taminlangan 10% aholi buloq suvlaridan va 10% aholi grunt suvlarini (quduq)
ishlatishadi. Shaharlarda ham artezian suvlaridan keng foydalaniladi. Masalan,
Samarqand shahridagi fantanlar, baseynlar, gulzor va ko’kalamzor maydonlari
sug’orishda artezian quduq suvlari ishlatiladi. Bulardan tashqari ba’zi korxona va
tashkilotar, idoralar, shaxsiy cho’milish basseyni bor uylar ham artezian suvlardan
foydalanishadi.
Samarqand viloyatida 1000 ortiq artezan burg’u quduqlari mavjud bo’lib,
shulardan ichimlik suv sifatida foydalaniladi. Viloyatda 500 ortiq quduqlardan suv
sathi va sifatini kuzatish uchun foydalaniladi. Damxo’ja suv taqsimlash tuguni
yonida 100 dan ortiq burg’ quduqlar bo’lib ular navbatma-navbat ishlaydi va tortib
olingan suv Navoiy, Buxoro viloyatlariga jo’natiladi ( Ра х мат у лл аев А . Р . ,
Мама ж о н о в Р . И . , 1 9 98) . Suvning bir qismi esa trubalar orqali Nurobod tumaniga
ham jo’natiladi.
Samarqand viloyatda ichimlik suvlarining tarqalishi hududning geologik
tuzilishi va relyefga bevosita bog’liqligini yuqorida ham yozgan edik. Tog’li
68

hududlarda paleozoy erasiga oid ohaktoshlar, qumtoshlar, slaneslar, dalomitlar,
granit guruhidagi, tog’ jinslari tarqalgan bo’lib ularning yoriqlari va siniqlari
orasidan chiqadigan buloqlar chuchuk, toza suvlar hisoblanadi. Chaqilkalon,
Qoratepa, Zirabuloq, G’o’tintogi, Qorachog’, Oqtoq, Shimoliy Nurota, tizmalarida
yuzdan ortiq katta-kichik buloqlardan nihoyatda toza suvlar qaynab chiqadi. Bu
suvlar mineral tuzlar miqdori 0,2-0,5 g/ litrdan oshmaydi. Shu buloqlar ichida
ohaktoshlardan chiqadigan karst buloqlarning suv sarfi katta bo’lib 4-5 l/ sek.dan
70-80 l/sek.gacha boradi. Bunday yirik karst buloqlariga Nurota, Chiya, Zinak,
Chor Chinor, Minbuloq, Oqsoy, Ohaliksoy, Sazag’on buloqlari kiradi.
Granitlar tuzilgan tog’li hududlarda buloqlar son jihatdan ko’p va ular
tog’larning tepa qismlarida ham uchraydi. Bu buloqlarning suv sarfi metrning
o’ndan biridan 2-3 l/sek. gacha bo’ladi. Ayrim holatlarda 5-6 l/ sek. suv sarfidagi
buloqlar ham uchraydi. Granitlardan chiqadigan buloq suvlari ham o’ta toza va
anion hamda kationlarning miqdori bir xil kattalikda bo’lib suvga ajoyib tam
beradi.
Slanes jinslardan chiqadigan buloqlar ham son jihatdan ko’p emas, lekin
ularning suv sarfi granit buloqlaridan ko’proq, ohaktoshlarga nisbatan kamroq
bo’lib suv minerallashuv darajasi o’rtacha 0,2-3 l/sek.ni proyuvial jinslardan
tuzilgan bo’lib ularning suv o’tkazuvchanlik xususiyatlari katta. Odatda hamma
tog’larning qatamalarida tog’lardan yer usti va osti orqali keladigan suvlarning bir
qismi proyuvial yotqiziqlar orasida singib kiradi va yer osti suvlarini hosil qiladi.
Bu hududda grunt suvlarning chuqurligi 20-40 m, bazan 60-70 metrga yetadi.
To’rtlamchi prolyuvial yotqiziqlar qalinligi tufayli to’rtlamchi davr tagidagi
neogen, uchlamchi davr yotqiziqlari yotadi, shu sababli ham artezian quduqlar
chuqurligi 200-400 metrdan oshadi. Tog’lardan uzoqlashib daryo vodiysi tomon
borgan sari gurunt chuqurligi kamayib boradi va 5-10 metrdan ham suv olish
mumkin.
Tog’ oldi tekisliklarning ham suvlari toza, sho’rligi 1.0 g/litrga yetmaydi.
Tog’ yonbag’irlariga yaqin joylarda suv minerallashuv darajasi 0.5 g/l dan ham
kam. Tekisliklarning daryoga yaqin qismlarida yotqiziq tarkibida soz lyossimon
69

jinslar ko’payadi. Bu jins tarkibida karbonat, sulfat tuzlar ko’p. Shu sababli ham
suvdagi tuzlar miqdori 1.0-1.5 g/l bazan 2.0 g/l gacha ko’tariladi. Vohalarda suv
relyefi, yotqiziqlar tarkibi va daryoga yaqin uzoqligiga bog’liq. Odatda vohalar
qalin allyuvial kelib chiqishga ega bo’lgan shag’al, qayroqtosh, qumlardan
tuzilganligi uchun daryo suvlari, yer ustidagi sug’orishda ishlatiladigan suvlar
kanallar, ariqlar suvlar, atmosfera yog’inlari shag’al- qum orasidan tezda pastga
singib o’tadi va ma’lum chuqurlikda grunt suvlarni hosil qiladi.
Samarqand viloyatining sharqiy qismida Ravotxo’jadan Oq- Qoradaryo suv
tuguniga qadar hududda qayroqtosh va yirik shag’al toshlar aralash qumlardan
tuzilgani uchun bu jinslar orasiga suvning singib o’tishi tez boradi va grunt suvlar
tarkibida tuzlar tez yuvilib tozalanib turadi, shu sababli ham suvdan tuzlar miqdori
0,4-0,6 g/l dan oshmaydi. Oq-Qoradaryo suv tugunidan quyi qismida mayda
shag’al va qum aralash loyqa ko’payadi. Bu jinslar orasidan suvning pastga sizib
o’tishi qiyinroq. Miyonqala orolining quyi qismida Xatirchi shahri yaqinlarida
shag’allar yanada maydalashadi, qum va loyqalar hissasi ortadi, shu sababli ham
suvning tuproq va guruntga singib kirishi yanada sekinlashadi.
Shu bilan birga Xatirchi shahridan quyi Navoiy shahri tomon daryo qiyaligi
ham kamayadi, natijada Samarqand viloyatining Paxtachi, Narpay tumanlari
hududlarida tuproq sho’rlanish kuchliroq, grunt suvlarda miqdori 1.0-1.5 g/litrdan
oshadi. Zirabuloq va Ziyovutdin tog’lari atroflarida bo’r va uchlamchi hamda
neogen davr yotqiziqlari yer yuziga chiqib yotadi. Bu yotqiziqlar tarkibida gips
qatlami ko’p uchrab, ko’p joylarda yer yuzidan 0.8-1,5 metrdan chuqurlikda
yotadi. Ushbu gips qatlamdagi kalsiy va sulfatlar suvda erib qiya tomonga yer usti
va yer osti suvlar bilan harakatlanadi. Shu holat ham Narpay, Paxtachi tumanida
tuproqlar sho’rligining oshishiga sabab bo’lmoqda.
Kattaqo’rg’on suv ombori atroflari Ulus, Jom cho’larida ham poliogen,
neogen davr yotqiziqlari yer yuziga yuziga ancha yaqin yotadi. Bu yotqiziqlar
tarkibida ham gips, osh tuzi (Na Cl) ko’p uchraydi. Shu sababli ham bu hududlarda
qazilgan quduqlarning ko’pidan sho’r suv chiqadi. Grunt suvlari sho’rligidan
ichimlik suvi sifatida foydalanilmaydi. Ulus va Jom cho’llari proyuvial va qisman
70

alyuvial jinlardan tuzilgan bo’lib ustki qismi lyossimon jinslar bilan qoplangan.
Lyossimon jinslar tarkibida karbonatlar 20-30 % ni tashkil qiladi. Sug’oriladigan
dehqonchilik uchun yerlarni o’zlashtirgach karbonatlarning erib pastqam joylarda
tomon harakati jadallashadi. Ulus, Jom cho’llarning yer usti to’lqinsimon relyefi
bo’lib qirsimon tepaliklar va soyasimon botiqlar almashinib turadi. Eski Anhor
kanalidan bu cho’llarda suv keltirilgach qirlar va botiqlar haydalib paxta va boshqa
qishloq xo’jalik ekinlari ekila boshlanadi. Yirik ariqlar qir tepaligidan,
balandliklardan o’tkaziladi va kichik, ariqlar qir yonbag’irlarida o’tkazilib
sug’orish ishlari amalga oshiriladi. Bir necha yillardan keyin qirlar o’rtalaridagi
pastliklar tagida zaxlagan yerlar ko’paydi, sho’rlangan yerlar paydo bo’ladi.
Pastliklardagi quduq suvlari sathi ko’tarilib ketdi va suv sho’rligi oshib, aholi
ichish uchun yaroqsiz holga keldi. Qirlar o’rtasida pastliklar joylashgan uylar
zaxlab ketdi va aholi yangi uylarni qir yonbag’irlarda va qir tepaliklarda barpo eta
boshladi. Zaxni qochirish maqsadida qirlar o’rtasida pastqamliklardan zovur ariqlar
qazilib sho’r suvlar ariqlar orqali chiqarila boshladi. Bu hududlarda ichimlik suv
sifatida ilgari, ya’ni sug’orma dehqonchilik boshlangunga qadar quduq suvlaridan
(grunt suvidan) foydalanishgan bo’lsa endi quduq suvlarning sifati buzulib
ichishga yaroqsiz holda keldi va qishloqlar aholisi artezian quduq suvlari bilan
taminlanadi. Samarqand viloyati ichimlik suvlarning tarqalishi va sifati hududning
geologik va geomorfologik sharoiti bilan uzviy bog’liq ekan. Joyning geologik va
geomorfologik sharoiti shu joyning landshaft tuzilishini belgilab beradigan asosiy
omil hisoblanadi.
71

III. BOB. BO‘YICHA XULOSALAR
1. Olib borilgan tadqiqot natijalaridan ko‘rish mumkinki, quduqlarning suv
sathlari yillar davomida juda kam o‘zgargan. Qo‘ytosh, Qo‘shrabot, Uchko‘l va
Shimoliy qirg‘oq artezian quduqlarida qisman o‘zgarishlar kuzatilgan, lekin bu
unchalik katta emas. Artezian quduqlari suv sathining o‘zgarishiga ko‘pgina
omillar tasir etadi, masalan yog‘inlarning yillar davomida o‘zgarishi, qishloq
xo‘jaligida suvning sarflanishi, aholi istemoliga sarflanishi va boshka omillar.
2. Suvning qattiqligini ruxsat etilgan miqdorini 0 mg-ekv./l dan 7 mg-ekv./l
gacha deb olsak, Janubiy qirg‘oq, Zarafshonning hozirgi havzasi va G‘arbiy
Qashqadaryo artezian quduqlarida suvning qattiqligi REM dan ancha yuqori. Shu
sababli mazkur artezian quduqlaridan foydalanish ta’qiqlanadi. Boshqa quduqlarda
suvning qattiqlik mimdori REM dan oshmaydi va foydalanish uchun ruxsat etiladi.
3. Samarqand viloyati yer osti suvlari paleozoy erasiga oid ohaktoshlar,
qumtoshlar, slaneslar, dalomitlar, granit guruhidagi, tog’ jinslari tarqalgan bo’lib
ularning yoriqlari va siniqlari orasidan chiqadigan buloqlar chuchuk, toza suvlar
hisoblanadi. Chaqilkalon, Qoratepa, Zirabuloq, G’o’tintogi, Qorachog’,Oqtoq,
Shimoliy Nurota, tizmalarida yuzdan ortiq katta-kichik buloqlardan nihoyatda toza
suvlar qaynab chiqadi. Bu suvlar mineral tuzlar miqdori 0,2-0,5 g/ litrdan
oshmaydi. Shu buloqlar ichida ohaktoshlardan chiqadigan karst buloqlarning suv
sarfi katta bo’lib 4-5 l/ sek.dan 70-80 l/sek.gacha boradi. Bunday yirik karst
buloqlariga Nurota, Chiya, Zinak, Chor Chinor, Minbuloq, Oqsoy, Ohaliksoy,
Sazag’on buloqlari kiradi.
72

Xulosa
1. Samarqand viloyati suv resurslari yer usti va yer osti suvlari birgalikda
shakllanadigan regionlar qatoriga kiradi. Yer usti suvlaridagi o‘zgarishlar yer osti
grunt suv qatlamlarida aniq aks etadi. Shuning uchun Zarafshon daryosining sathi
bevosita shu havzada joylashgan yer osti grunt qatlamdagi suvlar sathiga ta’siri
o‘rganildi.
2. Samarqandning g‘arbiy qismida sifatli suv daryo o‘zaniga yaqin tor,
uzunchoq zonadagina saqlanib qoladi. Tog‘oldi tekisliklarida, ikkinchi terassada
grunt suvlar sho‘rligi oshib boradi. Olib borilgan tadqiqot natijalaridan ko‘rish
mumkinki, quduqlarning suv sathlari yillar davomida juda kam o‘zgargan.
Qo‘ytosh, Qo‘shrabot, Uchko‘l va Shimoliy qirg‘oq artezian quduqlarida qisman
o‘zgarishlar kuzatilgan, lekin bu unchalik katta emas. Artezian quduqlari suv
sathining o‘zgarishiga ko‘pgina omillar tasir etadi, masalan yog‘inlarning yillar
davomida o‘zgarishi, qishloq xo‘jaligida suvning sarflanishi, aholi istemoliga
sarflanishi va boshka omillar.
3. Yer osti suvlari paleozoy erasiga oid ohaktoshlar, qumtoshlar, slaneslar,
dalomitlar, granit guruhidagi, tog’ jinslari tarqalgan bo’lib ularning yoriqlari va
siniqlari orasidan chiqadigan buloqlar chuchuk, toza suvlar hisoblanadi.
Chaqilkalon, Qoratepa, Zirabuloq, G’o’tintogi, Qorachog’,Oqtoq, Shimoliy
Nurota, tizmalarida yuzdan ortiq katta-kichik buloqlardan nihoyatda toza suvlar
qaynab chiqadi. Bu suvlar mineral tuzlar miqdori 0,2-0,5 g/ litrdan oshmaydi.
Nurota, Chiya, Zinak, Chor Chinor, Minbuloq, Oqsoy, Ohaliksoy, Sazag’onda
yirik buloqlar bor. Umuman olganda yer osti suvlarining limiti yer usti suvlari
bilan bog‘langanligi uchun doimiy ravishda o‘zgarib boradi. Tadqiqotlar keyingi
o‘n yillikda suv sathlarining pasayishini (grunt) va ular mineralizatsiyasi oshib
borishini ko‘rsatdi.
73

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Alibekov A. A, Abbosov S.B. Ekologicheskaya situatsiya v sredney chasti
basseyna r. Zarafshan // O’zbekiston Geografiya jamiyati axboroti. 21-jild.
Toshkent, 2000.-B 35-38.
2. Alibekov L.A. Osobennosti prirodnix usloviy goroda Samarkanda i ego
okrestnostey // Sovremennoi problemi fizicheskoy geografii. -Sbornik nauchnix
trudov, - Samarkand, 1979, 15-34 b.
3. Antonov V, Morozov A, Sevryugin V. Novыy podxod k reSheniyu vodnыx
meliorativnix i ekologicheskix problem// J. Ekonomicheskiy vestnik Uzbekistana.
2003 N 1.- C 8-12
4. Balasheva B. N, Jitomirskaya O. M. idr. Klimaticheskie o pisaniya
Zarafshanskogo rayona. Gidrometeoizdat, 1963.
5. Butov P.I. K voprosu o vodosnabjeniya goroda Samarkanda. Geologiya.
Izd. VGRD. M-L.1932 .
6. Ekologicheskiy atlas Uzbekistana, Tashkent,2007, - 47s.
7. Hikmatov F, Xaydarov S.A, Yarashev Q.S va boshq. Zarafshon havzasining
gidrometeorologik sharoiti va suv resurslari. Toshkent, 2016, 267-b
8. Ibragimov I.R, Xudoyberganov A.M. Ob antropogennix otlojeniyax g.
Samarkanda// Uzbekax geologich. jurnal, 1975, № 6.
9. Ibragimov I.R, Xudoyberganov A.M. Ob antropogennix otlojeniyax g.
Samarkanda // Uzbekskiy geologicheskiy jurnal,1975, N 6.
10. Ichimlik suvi. O‘z DS +950:2011(Gigienik talablar va sifatini nazorat qilish)
Toshkent 2011, 46-b.
11. Ilinskiy I.I. Suv - hayot. -Toshkent:" Meditsina", 1985, 27 b.
12. Istoriya Samarkande. S drevneyshix vremen do oktyabrskoy revolyusii. Tom
1.- Tashkent, 1969.
13. Jumabaev T.J, Sultonov Z.S. K voprosu otsenka prirodnix usloviy dlya
injenernogo stroitelstva i arxitekturi goroda Samarkande// Sovremennie problemi
fizicheskoy geografii. -Sbornik nauchnix trudov, -Samarkand ,1979, 70-80 s.
14. Kasimov S.M. Lessovn ы e porodi Samarkandskoy vpadaniya. "Fan", -
Tashkent, 1970.
15. Molodsev V.A. Xarakteristika Irrigatsionnix nanosov Samarkandskogo
oazisa// "Pochvovedenie", 1958, N 2.
16. Muxammadiev U.K. Ispolzovanie vodnix resursov, -Tashkent, "
Uzbekistan", 1982, 84 s.
17. Nigmatov A.N. Ekologiya. Toshkent 2008, 126-b.
18. Nizomov A, Alimqulov N, Tillyaxodjaeva Z. Tabiiy geografik jarayonlar.
Toshkent, 2015, 110/210-b
74

19. O‘zbekiston Respublikasi ekologik harakati (A.A. Rafiqov tahririda).
20. Rahmatullaev A, Baratov H, Ikromova M. Samarqand viloyati tog‘ va tog‘
oldi hududlarida ichimlik suvlarining tarqalishi va sifati// O‘zbekistonda atrof-
muhitni muhofaza qilishning dolzarb masalalari. Resp. ilmiy -amaliy konf.
materiallari. Samarqand, 2014, 147-148 b.
21. Rahmatullaev A, Baratov H. Tog ‘oldi tekisliklarida sug ‘orma dehqonchilik
rivojlanishining grunt suvlar rejimi va sifatiga ta’siri (Ulus cho‘ li Boshquduq
qishlog‘i misolida). Globallashuv jarayonida geografiya: muammo va yechimlar.
Iqtidorli talabalar va yosh olimlarning ilmiy-amaliy konf. materiallari. Toshkent,
2014, 124-126 b
22. Rahmatullaev A, Baratov X, Bekqulov I, Fayzullaev J. Arid iqlimli O’rta
Zarafshon vodiysining grunt suvlar sifatiga inson xo’jalik faoliyatining ta’siri//
Cho’llanish muammolari: dinamika, baholash, yechim. Xalqaro ilmiy-amaliy
konfrensiya materiallari to’plami, Samarqand-2019,133 b.
23. Rahmatullaev A, Baratov X, Bekqulov I,Fayzullaev J,Yangi sug’oriladigan
yerlarda ichimlik suv sifatini o’zgarish va kartalashtirishning inovatsion jihatlari
(Ulus cho’li va Narpay kanali havzasi misolida)// “Samarqand viloyatini inovatsion
rivojlantirish: muammo va yechimlar”. Respublika ilmiy-amaliy anjumani
materiallari, Samarqand 2020-yil, 384 b.
24. Rahmatullaev A, Ismoilova K, Toshmonova CH. O‘rta Zarafshonda
antropogen ta’sir tufayli er osti suvlari sifatidagi o‘zgarishlar// O‘zbekiston
geografiya jamiyati IX sezdi materiallari.-Toshkent, 2014, 275-278 b.
25. Rahmatullaev A, Ismoilova K, Valieva Sh, Nurullaev D. Toyloq tumani
ichimlik suvlarining sifat ko ‘rsatkichlari. // Farg ‘ona vodiysi: tabiati- aholisi -
xo‘jaligi yangi tadqiqotlarda. Respublika ilmiy-amaliy konf. materiallari-
Farg ‘ona, 2015, -166-168b.
26. Rahmatullaev A, Rustamova S. Samarqand shahri yer osti suvlari rejimining
o‘zgarishida antropogen ta’sirlar hissasi// Zamonaviy geografiya va uning
rivojlanish istiqbollari. Iqtidorli talabalar va yosh olimlarning respublika ilmiy-
amaliy konf. mater. - ToShkent, 2011 yil.
27. Raxmatullaev A, Davronova R. Chaqilqalon tog ‘lari va tog ‘oldi
tekisliklarida ba’zi yer osti suvlarining gidrokimyoviy tarkibi // Geografiya va
ekologiya. Ilmiy maqolalar to ‘plami: SamDU nashri, 2017, 60- 65 b.
28. Raxmatullaev A, Ravshanov A, Tirkashev N, Ravshanov Sh. O ‘rta va Quyi
Zarafshon vohalarida yer osti suvlari minerallashuvidagi o‘zgarishlar //
Geografiyaning mintaqaviy muammolari. Resp.ilmiy-amaliy konf. materiallari
Samarqand,2017, 16-18 b.
75

29. Reshetkina N.M. Perspektivi ispolzovaniya gruntovix vod dolini r.
Zarafshan. V.kn.: Voprosi selskogo xozyaystva Zarafshanskogo basseyna.
Tashkent, 1957, -s 44-49.
30. Rubinova F. E, Ivanov YU.N. Kachestvo vod ы rek basseyna Aralskogo
morya i ego izmenenie pod vliyaniem xozyaystvennoy deyatelnosti. Tashkent,
2005, -185b.
31. Sabitova N.I, Ro ‘ziqulova O. Sh. Zarafshon daryo havzasi geosistemalari va
ularning tuproq-meliorativ xususiyatlari. // Hozirgi zamon geografiyasi: nazariyava
amaliyot: Xalqaro konf. mater. Toshkent, 2006, b. 82-83.
32. Samarqand " Gidrogeologiya stansiyasining " hisobotlari. 2001-2015 yillar.
33. Sedov B.V. Poymennaya rastitelnost domen ы Zarafshana i puti eyo
rekonstruksii. Samarkand -Nukus, 1959.
34. Sultanxodjaev A.N, Ibragimov D.S, Djuraev U. Gidrogeologicheskie
osobennosti Zarafshanskoy dolin ы . Tashkent,1975.
35. www .gwpc a c e n a.o r g
36. www . un d p . u z ( Б и р л ашган М и лл ат л а р Т ашк и л о т и Т а рр ақ и еuт
Д а ст у р
37. www . z i y o .net
38. Xaydarov Q, Bobonorov T, Jahongirov Sh. Samarqand tabiati, -Samarqand,
1996, 105-b.
39. Xoliqov Sh. T, Ortiqov T. O ‘zbekiston tuproqlari gumus holati va unga turli
xil omillarning ta’siri// Geografiya, tuproqshunoslik va ekologiyaning dolzarb
muammolari// Respublika ilmiy -amaliy konf. materiallari -Samarqand, 2018, 10-
14 b.
40. Samarqand viloyati Gidrogeologiya stansiyasi hisobotlari. 2007-2020yy.
41. - А б у л қ о с и м о в А.А., А бд у р а х м о н о ва Ю. Х В оҳ а л а нд шафт л а ри н и
м у ҳо фаза қ и л и ш н ин г г е о э к о л о г и к м у амм о л а р и . / / С а мДУ и л м и й т ўп л а м и . -
Са м а р қа н д , 2 0 0 4 . – Б 1 6 - 2 3 .
42. Ал е
uк и н О . А . Г и д ро хи м и я. - Л . , 1 9 5 2 , - С.162.
43. А т л ас – Ўз б е к и с т о н Рес п у б л и ка с и н и н г ер р е с у р слар и . - Т о шке н т,
20 01 . – Б. 6 3 .
44. Бори с о в В. А ., М и р з о ев С.Ш. Ги с с а р а - З а р а ф ша н ская г р у п п а - б а с се йн о в
т р ещ е н ны х во д . Уз б ек и с т а н а. -М . : Н е др а, 1 97 1 . -С. 1 0 4 - 1 06 .
45. Жўраев Ж.С.. Фозилов А.С., Худоярова Ш.Ш., "Экономика и социум"
№5 (84) , май. 2021 www.iupr.ru . . "Институт управления и социально-
экономического развития", Россия, г. Саратов . ISSN 2225-1545 . DOI
10.46566/2225-1545_2021_1_84_883
46. О та бо ев Ш. Н а би ев М. И н с о н ва б и о сф е р а. - Т о ш к е н т: Ў қ и т у вчи,
19 9 5 . – Б .3 05 .
76

47. Раф и қ о в А . А . Г е о э к о л о г и к м у амм о л а р . - Т о шк е н т. 1 9 9 7 . – Б . 1 1 1 .
48. Ра х мат у лл аев А ., Н а и м о в О ., А са т о в А . Н у ро та т о ғ л а р и б у л о қ
с у в л а рин и н г г ид р о к и меu в и й х у с у с и ятлар и . / / Ўз б е к и с т о н ге о г р а ф и яс и
та б и ати, а ҳо л и с и , х ў жа л и г и . Р е с п у б л и к а к о н ф е р е н ц и я с и м а те р и ал л а р и . –
Т о ш ке н т, 2 01 3 . – Б. 5 - 8.
49. Ра х мат у лл аев А .Р . Мама ж о н о в Р. И .З а р аф ш о н д а р е
uси с у в ид а ги с и фа т
ў зг а ри ш л а р . / / Ў з б е к и ст он н и н г эка л о г и к м у амм о л а р и ва та би а т н и м у ҳо фаза
қ и л и ш . - С ама р қа н д , 1 9 98 . 1 0 3 - 1 0 7 б.
50. Р у бино ва Ф .Э В л и я ни е в о д н ы х ме лиор а ц и й н а с т о к и
г и др о х и м и че с к и й р е ж и м р ек б асс е й н а А р ал ь ск о г о м о р я -
М.: Г и др о ме т и о и з да т , 1 9 87 . - 1 6 0 с.
51. Са и до в А Г и др о г р а ф и я и р е ж и м б асс е йн а р . З а р а ф ша н . //П р и р о д н ы е
у словия и р ес у р сы Юг о - З а п а д н о го Уз б ек и с т а н а Т ашк е н т ,1 9 6 5 . – С. 8 1 - 1 0 5 .
52. С и д д и к о в Х .С. Н ек о т ор ы е о с о б е н н о с т и форм ир о ва н и я п о д земн ы х в о д
З а р афш а н с к о г о а р т е зиа н с к о го б асс е й н а. // Пр и ро д оп о лъ зов а ни е Юг о -
З а п а д н о го Уз б е к и с т а н а. С б ор ни к н а у ч н ы х стат е й . – С ам а р к а нд , 1 9 8 9 . – С.
5 6 - 6 1 .
53. С у в -Ўз б ек и ст о н келажа г и у ч у н м у ҳи м ҳ а е
uт и й р ес у р с. – Т о шк е н т,
2 00 7 , -Б .1 34 .
54. С у л тан х о д жаев А . Н ., И бр а г и м о в Д.С., Ж у р аев У. Г ид ро ге о л о г и ч е ск и е
о с об е н но с т и З а р аф ша н с к о й д о ли ны . - Т ашке н т, 1 97 5 .
55. С у л тан х о д жаев А . Н ., Х аса но в А .С . , М и р заев С.М. Г ид р о г е о л о г и ч е ск и е
у слови я . // Пр и ро д н ы й у словия и р е с у р сы Юг о - З а п а д но г о Уз б е к и ст а н а. –
Т ашк е н т, 1 9 65 . – С. 12 4 - 1 4 7 .
56. Умаров М. П р и р од ны е р е с у р сы ни з о в ь ев р .З а р а фшан и и х
и с п о ль зов а н и е . - Т а ш ке н т : Ф ан 1 96 7. - 17 4 с.
57. Х а йд а р о в Қ. Т а б и ат ва ин с о н э кало г и я с и . -Сама р қа н д , 1 9 93, - Б. 118.
58. Холиқулов Ш.Т., Фозилов А.С., Предпос ы лки к проблемам питьевой
воды в Узбекистане. М еждународный научный журнал «Молодой ученый»
№29 (319), июль 2020 г. , https://moluch.ru/archive/319/72646/ ISSN 2072-0297,
59. Холиқулов Ш.Т., Фозилов А.С., Ўзбекистонда ичимлик суви
муаммоларига доир айрим мулоҳазалар. Самарқанд давлат университети
илмий ахборотномаси. Самарқанд. 2019-йил. № 1 (113). ст.192-195. ISSN
2181-1296 .
60. Холиқулов Ш.Т., Фозилов А.С.,Худоярова Ш.Ш., Samarqand viloyati yer
osti suvining shakllanishi, tarqalishi va undan foydalanish. “ ИЛМИЙ
ТАДҚИҚОТЛАР САММИТИ ” ( Scientific research summit ). 12-июнь, 2021-
йил. ЎзМУ. Тошкент.
77

61. Чем б а р и с о в Э .И . Г и д ро хи м и я о р о ш а ем ы х т е р р и т ор и й ( н а пр и м е р е
б асс е й н а А р ал ь с к о г о м о р я). - Т а ш ке н т, 1 9 8 8 . -С. 1 0 8 .
62. Чем б а р и с о в Э .И ., Ба х р и д д и н о в Э .А . Ги д ро хи м и я р е ч н ы х и д р е н а ж ны х
вод С р е д н ы й А з ии . - Т о шк е н т, 1 9 8 9 . -Б. 2 3 1 .
63. Щ у ль ц В . Л К р атк а я г и др о г р аф и че с кая х а р а кте р и с т и ка. //П р и р о д н ы е
у словия и р ес у р с ы Юг о - З а п а д н о г о У з б е к и ст а н а. – Т а ш к е н т, 19 65 . – С.7 4 - 8 1 .
78

Samarqand viloyati yer osti suvlari va ulardan foydalanish

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish