Samarqandda qog‘oz tayyorlash san’ati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Samarqandda qog‘oz tayyorlash san’ati

Купить

MAVZU. SAMARQANDDA QOG’OZ TAYYORLASH SAN’ATI
REJA :
1.Samarqand qog’ozining tarixi
2. Samarqand qog’ozining tayyorlash san’ati .

Insoniyatning eng buyuk kashfiyotlaridan biri - Buyuk ipak yo‘li asrlar
davomida tasavvurga sig‘mas darajada insoniyat tamadduniga keskin burilish
yasadi, mislsiz kashfiyotlarga sababchi bo‘ldi. U nafaqat uzoq manzillar va
elatlarni bir-biriga yaqinlashtirdi, balki turli g‘oya va madaniyatlar o‘chog‘i va
chorrahasiga aylandi. Tarix zarvaraqlarida o‘chmas iz qoldirdi.
Ushbu savdo yo‘llarida Xitoy chinni va shoyisi hamda hind ziravorlari
qanchalik shuhrat qozongan bo‘lsa, moziyning yaqin ming yilligiga qadar
Samarqand qog‘ozi ham Buyuk ipak yo‘lida eng ko‘p xarid qilinadigan noyob
tovarga aylandi.
751 yilning iyul oyida Jambul shahri yaqinida joylashgan Talas daryosi
bo‘yida (hozirgi Qirg‘iziston) Xitoy jangchilari O‘rta Osiyoga bostirib kirdi.
O‘sha davrdagi Samarqand hokimi Abu Muslim bosqinchilarga qarshi o‘z
qo‘shnini yo‘llab, dushmanni yer bilan yakson qildi va Samarqandga 20 mingdan
ortiq xitoylik askarlarni asir sifatida olib keldi. O‘z hayotlarini saqlash niyatida
hunarmandlikdan xabardor xitoylik asir jangchilar mahalliy hunarmandlarga
qog‘oz ishlab chiqarish sir-sinoatlarini o‘rgatdilar.
Shu vaqtdan boshlab Samarqandda qog‘oz ishlab chiqarish yo‘lga qo‘yildi. IX
asrga kelib, ushbu tarmoq shahar hunarmandchiligining eng muhim jabhalaridan
biriga aylandi. Asta-sekinlik bilan Samarqand qog‘ozi butun sharq va g‘arb
bozorlarini ham egalladi. Ushbu mahsulotning turli xil navlari VIII asrdan XIX
asrga qadar nafaqat O‘rta Osiyo va Yaqin Sharqda, balki Yevropaning ko‘pgina
davlatlariga dong‘i ketdi. Sharq olamida Samarqand qog‘ozlari Misr qog‘ozi kabi
keng omma tomonidan foydalanila boshlandi. Bunga ayniqsa IX-X asrlarga kelib,
ko‘pgina fors va arab tilidagi asarlar va qadimiy qo‘lyozmalar aynan Samarqand
qog‘oziga yozilishi yaqqol misol bo‘la oladi.
Ming yildan ortiq vaqt mobaynida o‘z faoliyatini san’at darajasiga yetkazgan
samarqandlik hunarmand-qog‘ozgarlar dunyoda eng yupqa, silliq hamda siyohni
ko‘p shimmaydigan, o‘ta chidamli noyob qog‘oz turlarini ishlab chiqarish
texnologiyasini yaratishdi. Jumladan oq rangli «Samarqand sulton qog‘ozi»
o‘zining yupqaligi, silliqligi va yumshoqligi bilan boshqa qog‘oz navlaridan

alohida ajralib tursa, «Samarqand shoyi qog‘ozi» sifat jihatdan undan qolishmasa-
da, rangi och sariq - novvot rangda bo‘ladi. «Mir Ibragimi» qog‘oz turi yuzida oq
rangdagi dumaloq shaklli suv tomchi izlari bilan qoplangan bo‘ladi. «Nimkanop»
turi esa ipak qoldiqlari hamda po‘stloq tolalari bilan qorishtirib tayyorlangani
uchun, u dolchin rangda bo‘ladi. Ushbu qog‘oz turlarini yaratishda xomashyo
sifatida paxta, ipak va tut daraxti po‘stlog‘idan keng foydalaniladi.
Asrlar davomida shaharning Siyob anhori bo‘yida ikki mingga yaqin suv
tegirmonlari ishlab turgan va ularning 400 dan ortig‘ida qog‘oz ishlab chiqarilishi
yo‘lga qo‘yilgan.
Shaharga tashrif buyurgan barcha olimu fuzalolar, tarixchilar va sayohatchi
mehmonlar bu qog‘ozning sifati va chidamliligidan hayratga tushishgan. Bunga
isbot sifatida turli asrlarda yashab ijod etgan ba’zi tarixchi va yozuvchilarning
Samarqand qog‘oziga bergan ta’riflarini, yozma manbalardagi ma’lumotlarni qayd
etib o‘tishni lozim deb topdik.
Arab tarixchisi Al-Maqdisiyning (X asr) ma’lumotlariga ko‘ra, Xorazmda
ishlab chiqarilgan kamonlar, Shoshning sopol idishlari hamda Samarqand
qog‘ozlari Buyuk Ipak yo‘lida ayirboshlanadigan mollar ichida eng mashhuri va
bebahosi bo‘lgan.
Samarqand qog‘ozi haqida temuriyzoda hoqon, Hindistonda boburiylar
sulolasiga asos solgan Zahiriddin Muhammad Bobur o‘zining «Boburnoma»
asarida shunday deydi: «Olamda yaxshi qog‘oz Samarqanddin chiqadi, Juvozi
qog‘ozlar suyi tomon Konigildin keladur, Konigil Siyob yoqosidadurkim, bu suvni
Obi rahmat ham der edilar».
Fors tarixchisi Abu Mansur Saalibining (X asr) ta’kidlashicha, Samarqand
qog‘ozi sifat jihatidan Misrning pergamentidan yer bilan osmoncha farq qilgan.
Sharqning mashhur fors kalligrafi Sultonali Mashhadiy (XV - XVI asrlar)
faqatgina Samarqand qog‘ozida ijod qilishni tavsiya etgan: «Samarqand qog‘ozi
juda ham yaxshi! Agarda sen oqil inson bo‘lsang, uni rad etma: unga yozilgan xat
juda ravon va go‘zal chiqadi…».

O‘rta Osiyoga tashrif buyurgan vengriyalik buyuk sharqshunos va tilshunos
olim sayohatchi A. Vemberi 1863 yilda Samarqandga tashrif buyurganida,
Samarqand qog‘ozi haqida o‘z asarlaridan birida shunday deb yozadi: «Buxoro va
Samarqandda ishlab chiqariladigan ushbu qog‘oz butun Turkiston va unga qo‘shni
mamlakatlarda ulkan shuhrat qozongan».
XX asr boshida O‘zbekistonda yashagan va tarixiy obidalarni topish yo‘lida
qazilma ishlarini olib borgan arxeolog V.Vyatkinning ta’kidlashicha: «Samarqand
dunyoning turli davlatlariga ko‘p miqdorda yetkazib beradigan noyob qog‘ozi
bilan mashhurdir».
Amir Temur hukmronligi davrida (XIV-XV asrlar) qog‘oz ishlab chiqarish
hunarmandchilikning eng muhim tarmoqlaridan biri bo‘lgan. XVIII asrning
boshiga qadar Samarqand va uning atrofida 42 ga yaqin qog‘ozgar kosiblar faoliyat
ko‘rsatishgan va keyinchalik mamlakatning boshqa hududlari - Qo‘qon, Buxoro va
Toshkent viloyatlarida ham ushbu hunarmandchilik turi keng tarqalgan.
Temuriylar hukmronligi qulagach, mahalliy hukmdorlararo jangu jadallar va turli
bosqinchilarining tinimsiz hujumlari natijasida yurt iqtisodiy inqirozga yuz tutdi,
ko‘pgina hunarmandlik turlari Samarqandda yo‘qolib, aksariyat hunarmandlar
tinch vohalarga, jumladan Qo‘qon shahriga (Qog‘ozgar va Chorku qishloqlari)
ko‘chib ketishdi. Shundan so‘ng Qo‘qon shahri asosiy qog‘oz ishlab chiqarish
markazlaridan biriga aylandi va bu an’ana 1930 yilgacha davom etdi.
1995 yilda Buxoro viloyatining Kogon shahrida o‘tkazilgan «Tarixiy
yodgorliklarni saqlash» mavzusi bo‘yicha YuNESKOning xalqaro
konferentsiyasida asosiy e’tibor yo‘qolib borayotgan qadimiy xalq
hunarmandchiligi amaliy san’atini rivojlanishiga qaratildi. Tadbirda turli viloyat va
shaharlardan ishtirok etgan usta hunarmandlar qatorida samarqandlik Zarif
Muxtorov ham olamga dong taratgan va asrlar davomida yo‘qolib ketgan
Samarqand qog‘ozini ishlab chiqarishni qayta yo‘lga qo‘yish loyihasi bilan
qatnashdi.
Tarixiy qo‘lyozma va kutubxonalardagi qadimiy manbalardan uzoq
izlanishlar olib borganidan so‘ng, turli rivojlangan mamlakatlarda qog‘oz ishlab

chiqarish korxonalarining faoliyati bilan yaqindan tanishib chiqqan hunarmandlar
sulolasining davomchisi Zarif Muxtorov bu amaliy san’at turini o‘z xonadonida
qayta tiklash harakatiga tushdi.
1995 yildan 2002 yilga qadar o‘tkazilgan sinov-tajribalardan so‘ng Zarif
Muxtorov Samarqand qog‘ozi yaratilishi sir-sinoatlarini to‘la o‘zlashtirib,
«Konigil» qishlog‘ining Siyob anhori oqib o‘tadigan eng so‘lim go‘shasida
hukumatimiz, YuNESKO va Yaponiyaning «JEIKA» xalqaro agentligi ko‘magida
«Konigil-Meros» qog‘oz ishlab chiqarish hunarmandchilik markaziga asos soldi.
Hozirgi kunga qadar mazkur markazda O‘rta Osiyo hududlarida keng tarqalgan,
mevasi iste’molga yaroqli bo‘lgan, aholi orasida «balx tuti» deb ataladigan tut navi
po‘stlog‘idan turli xildagi Samarqand qog‘ozlari ishlab chiqarilmoqda.
Albatta, har bir hunarning o‘ziga yarasha mashaqqatlari va quvonchli damlari
bor. Samarqand qog‘ozini ishlab chiqarish jarayonida balxtut novdalari bir necha
kun suvda ivitib qo‘yiladi. Undan keyin po‘sti shilinib, po‘stloq ustidagi qo‘pol
jigarrang qismi pichoq bilan ajratiladi. Tozalangan sarg‘ish rangli po‘stloqlar
qozonda 5-6 soat qaynatiladi va shundan so‘ng ular yog‘ochdan yasalgan
o‘g‘irlarda 7-8 soat davomida mayin tolalarga aylangunicha maxsus to‘sinlar orqali
tuyib maydalanadi.
Keyingi bosqichda mayin tolasimon po‘stloqlar katta idishga solinib, Siyob
suvida aralashtiriladi va to‘rtburchak shakldagi suzg‘ichlardan o‘tkaziladi. Ho‘l
qog‘ozlar 8-10 soat davomida taxtakachga bostirib qo‘yiladi, so‘ngra ular birma-
bir silliq joyga yopishtiriladi. Yakunlov jarayonida har bir qog‘oz silliq marmar
tosh ustiga qo‘yiladi va chig‘anoq yoki aqiq toshi bilan silliqlanadi. Shu tarzda
Samarqand qog‘ozi tayyor bo‘ladi.
Mashaqqatli qo‘l mehnatini talab qiladigan bunday qog‘oz ishlab chiqarish
fan-texnika rivojlangan hozirgi davrida kerakmi, degan savol o‘z-o‘zidan tug‘ilishi
tabiiy. Lekin bundan ming yillar avval, Buyuk ipak yo‘li bo‘ylab dong‘i ketgan va
dunyoning turli mamlakatlariga karvonlar orqali yetkazib turilgan Samarqand
qog‘ozi bugungi kundagi fan-texnika taraqqiyotiga o‘z hissasini qo‘shgan, uning
rivojlanishi uchun keng imkoniyatlar yaratgan, desak xato qilmagan bo‘lamiz.

Samarqand qog‘ozidan noyob mahsulot sifatida bugungi kunda nafaqat
o‘zbekistonlik miniatyurachi rassom va kalligraflar uchun qo‘l kelmoqda, balki
undan mamlakatimizdagi va hatto Yaponiyadagi qadimiy yozma bitiklar va nodir
asarlarni qayta ta’mirlashda keng foydalanilmoqda.
Hozirgi kunda «Konigil-Meros» hunarmandchilik dargohida Zarif Muxtorov
boshchiligida mahallada istiqomat qiluvchi yoshlar faoliyat ko‘rsatib kelmoqda.
Shaharning bir chetida joylashgan bu hunarmandlik markazi milliy qadriyatlarimiz
e’zozi sifatida qadimiy Samarqand qog‘ozlarini ishlab chiqarishni yo‘lga qo‘yib,
ajdodlarimizning bundan ming yillar ilgari ham o‘z hunar va san’atlarini dunyoga
ko‘z-ko‘z qilganliklarini isbotladilar. Bu esa maqtovga arzigulik sa’yi-harakatlardir
va Samarqandga keladigan har bir chet ellik mehmonlarda katta qiziqish
uyg‘otmoqda.
19-MAVZU. ROSSIYA IMPERIYASI DAVRIDA SAMARQANDDA
MADANIY HAYOT
Reja:
1. Samarqandning Rossiya imperiyasi tomonidan istilo qilinishi
2. Samarqand viloyati ma’muriy boshqaruvdagi o’zgarishlar
3. XIX asrning ikkinchi yarmi XX asr boshlarida Samarqandda ijtimoiy-
iqtisodiy hayot
1868 yilda Samarqandning Rossiya imperiyasi tomonidan zabt etilishi
nafaqat O‘rta Osiyo hududida, balki islom olami va Yevropada katta shov-shuvga
sabab bo‘ldi. Buxoro xonligi aholisining Samarqand shahrini ozod qilish uchun
olib borgan keskin kurashlari mag‘lubiyatga uchragach, xonlikning Rossiya
imperiyasi bosib olgan yerlarida Zarafshon okrugi tuziladi.
1886 yilda «Turkiston o‘lkasini boshqarish haqidagi Nizom»ning qabul
qilinishi munosabati bilan Zarafshon okrugi Samarqand viloyatiga aylan tirib,
uning tarkibiga Kattaqo‘rg‘on, Jizzax, Samarqand va Xo‘jand uezdlari kiritiladi,
Samarqand shahri esa viloyat markazi etib belgilanadi.
Samarqand viloyat va uezddining ma’muriy markazi sifatida belgilan gach,
shaharga ko‘plab rus amaldorlari, harbiylar ko‘chib keladilar va 1871 yilda ular
uchun shaharning yangi qismi barpo etiladi. Shu maqsadda ajratilgan hududda
mahalliy aholi yerlari majburan sotib olinadi va ma’muriy binolar qurishga
kirishiladi. Yangi qismni qurishda mahalliy aholi vakillariga arzimas ish haqi
to‘lanib, majburan ishlatiladi va qisqa fursatda Yangi shaharcha barpo etiladi.
Harbiy kazarmalar bilan o‘rab olingan bu shaharcha tez orada Samarqand
viloyatining harbiy-ma’muriy markaziga aylanadi. Samarqandning Yangi shahar

qismida aholi yil sayin ko‘payib boradi.
Rus aholisi uchun uy-joylar, ma’muriy binolar, kasalxona, xiyobon,
kutubxona, ta’lim maskanlari, hammom, kitob do‘koni, ibodatxonalar, 69 ta turli
do‘konlar, bank, harbiylar uyi, transport kontoralari, muzey va boshqa madaniy
muassasa hamda maishiy xizmat idoralari tashkil etiladi, ko‘chalarni
ko‘kalamzorlashtirish, yoritish, tosh yo‘llar yotqizish va obodonlashtirish uchun
katta mablag‘lar sarflanadi. Ammo Eski shaharda esa faqatgina mahalliy aholini
nazorat qilish va itoatda saqlab turishga, ya’ni politsiya va mirshablik uchun
mablag‘ sarflanadi, shahar obodonchiligi, tibbiyot, sanitariya holati, qurilish va
madaniy hayotga mutlaqo e’tibor qilinmaydi. Ma’muriyat Samarqandning Eski
shahar qismidan to‘planadigan soliqlardan tushgan daromadni shaharning yangi
qismining qurilishiga va obodonchiligiga sarflaydi. Natijada asrlar davomida
dunyoga mashhur bo‘lib kelgan shaharda sanitar holat, uy-joy qurilishlari, madaniy
obidalar, jamoat joylari, ko‘chalar davr talablaridan orqada qolib, ruslar
yashaydigan Yangi shahar qismi obodlashib, hududi esa kengayib boradi. Shunga
qaramay, asrlar davomida rivojlanib kelgan an’anaviy savdo markazlari – bozorlar,
xunarmandchilik ustaxonalari, masjidlar hamda aholining asosiy qismi
shaharning eski qismida joylashganligi bois, Eski shahar bu davrda ham
ijtimoiyiqtisodiy va madaniy hayotda o‘z ahamiyatini yo‘qotmadi. V.Masals -
kiyning 1913 yilda keltirgan ma’lumotlarning ko‘rsatishicha, Samarqand ning Eski
shahar qismida 28 ta karvonsaroy, 1169 ta do‘kon, 6185 ta xususiy uylar, 4 ta
bozor, 14 ta madrasa, 91 ta maktab, 105 ta masjid bor edi. Shahar bozorlariga
yaqin atrofdagi qishloq va shaharlardan ko‘plab xaridorlar kelgan, chunki
Samarqand shahri Toshkent va Farg‘ona hududlariga mahsulot tarqatadigan o‘ziga
xos savdo ombori bo‘lib, nafaqat viloyatdagi, balki Turkistondagi yirik savdo-
sanoat markazlaridan biri edi.
1888 yilda Krasnovodskdan Samarqandgacha bo‘lgan Kaspiy orti temir yo‘li,
1898 yilda esa Samarqand-Andijon temir yo‘llarining qurilishi shaharni Rossiya
imperiyasining janubiy qismlari hamda o‘lkadagi yirik shaharlar bilan yaqindan
bog‘ladi, ayni paytda Samarqandga rus sanoatchilari va sarmoyadorlarining faol
kirib kelishiga hamda viloyatda ye tishtirilgan qishloq xo‘jalik mahsulotlari va
boshqa xom ashyoni Rossiyaga olib ketishga katta imkoniyat yuzaga keldi.
Samarqand shahri va uezdida viloyatdan metropoliyaga mahsulot olib ketish bilan
shug‘ullanuvchi o‘nlab savdo-sanoat firmalarining bo‘limlari va do‘konlari
faoliyat ko‘rsata boshladi.
Samarqand shahrida ularning 117 ta do‘koni bo‘lib, ular shahardan asosan
paxta, ipak, guruch, chorva mahsulotlari, ho‘l meva, vino, charmteri, qishloq
xo‘jaligi mahsulotlarini Rossiya shaharlariga, rus manufakturasi mahsulot larini esa
viloyat aholisiga yetkazish bilan shug‘ullanganlar. Samarqand Turkistondagi eng
yirik vinochilik markazi bo‘lib, uning atrofi va ichkari sida bogdorchilik va
uzumchilik keng rivojlangan edi. Kas piy orti temir yo‘li qurilgach, Samarqand
viloyatida rus sarmoyadorlarining kirib kelishi faollashadi va shaharda sanoat
korxonalari ko‘payadi. Bu korxonalar asosan xomashyoni qayta ishlashga
ixtisoslashgan bo‘lib, ular choy qadoqlash, paxta tozalash, yog‘-moy, ko‘nchilik,
vinochilik korxonalaridan iborat edi.

Shahar aholisining ichki ehtiyojlarini qondirishda mahalliy hunar mandchilik
mahsulotlari muhim o‘rin tutsa-da, o‘lkada zavodfabrika mahsulotlarini ko‘payib
borishi bilan mahalliy kosibchilik ustaxonalari kamaya boshlaydi. Agar 1888 yilda
shaharda 1300 dan ortiq turli usta xonalardan tashqari 1969 ta mayda
hunarmandchilik ishlab chiqarish korxo nasi faoliyat ko‘rsatdi. 1907 yilga kelib
ularning soni 963 taga tushib qoldi.
Ustaxonalarning ma’lum qismi birlashib yiriklashgan bo‘lsa, ma’lum qismi
zavod-fabrika mahsulotlari bilan raqobat qila olmay, yopiladi.
Hunarmandchilikning ayrim turlari, masalan igna tayyorlash umuman tugatilib,
o‘rniga yangi hunarlar, masalan choy qadoqlash hunari yuzaga
keladi. Bu davrda Samarqand o‘lkada choy savdosi bo‘yicha asosiy o‘rinda turar
edi. Imperiya hukumatining Turkistonda ma’naviy sohada olib borgan
mustamlakachilik siyosatiga qaramay, XX asr boshida qo‘shni mamlakatlar va
musulmon olamida keng tarqalgan ijtimoiy va madaniy o‘zgarishlar Samarqand
shahrini ham chetlab o‘tmadi. Bu davrda Samarqandda Hoji Muin, Mahmu dxo‘ja
Behbudiy, Siddiqiy Ajziy, Abduqodir Shakuriy, Rahma tullo Ismatullaev kabi
ma’rifatparvar ziyolilar yashab, faoliyat ko‘rsatdilar.
Turkistonda jadidchilik harakatining yetuk namoyandalardan biri bo‘lgan
Mahmudxo‘ja Behbudiy musulmon davlatlari va Rossiya shaharlarini kezib, o‘z
mamlakatida ta’lim tizimi va moddiy-madaniy turmushning zamon talablaridan
ortda qolayotganlini anglab yetadi. U Rahmatullo Ismatullaev, Abduqodir
Shakuriy tomonidan tashkil etila boshlangan yangi usul mak tab lari uchun «Risolai
asbobi savod», «Risolai jugrofiyai Rusiya», «Risolai jug‘rofiyai umroniy»,
«Kitobat-ul-atfol», «Amaliyoti islom», «Tarixi islom» kabi darslik va qo‘llanmalar
yaratadi, 1913 yilda mahalliy teatrga asos solib, ilk o‘zbek dramasi «Padarkush»
asarini yozadi va sahnalashtiradi.
1913-1914 yillarda Behbudiy «Samarqand» nomli mahalliy gazeta nashrini
yo‘lga qo‘yadi. Rus, o‘zbek va tojik tillarida chop etilgan mazkur gazeta
sahifalarida xalq taraqqiyotga va ma’rifatga da’vat etiladi, mavjud holat keskin
tanqid ostiga olinadi. Hukumat gazetaning 45 ta soni chiqqach, yopib qo‘yadi.
Mahmudxo‘ja Behbudiy tez orada mahalliy tildagi ilk jarida
- «Oyna» jurnalini nashr qila boshlaydi . «Oyna» jurnali qisqa fursatda nafaqat
Turkistonda, balki Kavkaz, Tatariston, Turkiya, Afg‘oniston, Eron va
Hindistongacha tarqaladi. Bundan tashqari , Mahmudxo‘ja Behbudiy o‘z hisobidan
xususiy bosmaxona va kutubxona - «Nashriyoti Behbudiya» va «Kutub xonai
Behbudiya»ni tashkil etadi. U o‘z bosmaxonasida jadid adabiyoti namunalaridan
tashqari Turkiston xaritasini ishlab chiqib, chop etadi, kutubxonaga esa musulmon
davlatlari va qo‘shni mamlakatlardan kitob olib kelishga harakat qiladi.
Bu davrda xukumatning Turkistondagi ta’lim tizimini imkon qadar
siqishtirish siyosatini olib borishiga qaramay, fan va adabiyot sohasidagi
izlanishlar butkul to‘xtab qolmadi. Chunonchi bu davrda Samarqandda geog rafiya,
astronomiya, kartografiya va tabiiy fanlar bo‘yicha chuqur bilimlarga ega bo‘lgan
Hoji Yusuf tomonidan ilk globus ihtiro qilinadi. Moskva, Istanbul, Suriya va
Yevropa shaharlarida 10 yil davomida otasi bilan sayohatda bo‘lib qaytgan,
nazariy va amaliy bilimlarga ega bo‘lgan Hoji Yusuf yaratgan globus o‘z

zamondoshlari tomonidan yuqori baholanadi.
Shahardagi ilg‘or fikrli ziyolilar mustabid tuzum sharoitidagi mavjud ahvolni
tanqid qilish, xalqni ma’rifat va taraqqiyotga da’vat etish bilan cheqlanib qolmay,
Samarqand shahrining kelajagi, uning obod bo‘lishi haqida orzu qilganlar hamda
buning uchun nimalar qilish kerakligi haqida o‘z mulohazalarini bayon etganlar.
Chunonchi, o‘sha davrda yashab, ijod qil gan, arab, fors, rus tillari va adabiyotini,
musiqa va texnikani hamda tikuvchilik va to‘quvchilikni yaxshi bilgan, o‘z
hisobidan yangi usul maktabi tashkil qilgan ma’rifatparvar Siddiqiy Ajziy o‘z
she’rlarida ana shunday g‘oyalarni ilgari surgan. O‘zining «Mir’oti ibrat» nomli
she’riy asarida Siddiqiy Ajziy Samarqandni obod va ozod kelajagini tasavvur qilib,
shaharda katta va ko‘plab imoratlar, ko‘plab tramvay va avtomobillar, «oynai-
bark», ya’ni televidenie hamda telefonlar, hattoki so‘zlashganda oynada aksi
ko‘rinadigan telefonlar, har yerda elektr qandillar bo‘lishini bashorat qiladi.
O‘zining «Xotima» nomli she’riy asarida esa u til, qonun, ilm-fan va davlatsiz
millatning istiqboli yo‘qligini alohida ta’kidlaydi. Samarqand shahri Turkistonda
kechgan siyosiy jarayonlarning qizg‘in o‘choqlaridan biri edi. Shahardagi mahalliy
aholi orasida mustamlakachilik tuzumiga, hukumatning adolatsizlik siyosatiga
qarshi tez-tez norozilik chiqishlari bo‘lib turgan. Mahalliy ulamolar Rossiyadan
o‘lkani taftish kilish uchun yuborilgan senator Palenga bir necha marotaba yozma
murojaat qilib, shahardagi boshqaruv tizimi va ijtimoiy hayotda o‘z diniy vamilliy
manfaatlarini, an’analarni tiklashni, adolatsizliklarga chek qo‘yishni so‘raganlar.
Shahar aholisi nomidan tuzilgan 53 banddan iborat petitsiyada nafaqat
ijtimoiy, diniy va milliy manfaatlar, balki siyosiy huquqlar ham talab qilingan
bo‘lib, musulmonlarning Rossiya Davlat Dumasida va boshqaruv tizimida rus
aholisi bilan teng huquqqa ega bo‘lishi lozimligi talab qilingan edi.
Samarqand shahri, uezdi va viloyati aholisi 1916 yilda butun Turkistonni
qamrab olgan, Rossiya imperatorining mahalliy aholini front orti ishlariga safarbar
qilish haqidagi farmoniga qarshi ko‘tarilgan
umumxalq qo‘zgolonida faol ishtirok etib, hukumatga qarshi o‘z noroziligini
keskin namoyon etgan. Samarqandning ruslar yashaydigan yangi qismi ham
imperiya hukumatiga qarshi muxolifatda bo‘lgan siyosiy kuchlar markaziga
aylangan edi. Bu yerda rus-sotsial demokratlari hukumatning adolatsiz siyosatini
keskin tanqid ostiga olgan rus matbuoti «Samarkand» gaze ta si nashr etila
boshlaydi. Gazeta sahifalarida hukumatning adolatsiz siyosatini keskin tanqid
ostiga olinishi ma’muriyat tomonidan tazyiqqa uchrab, to‘xtatib qo‘yiladi. Ammo
ma’muriyatning tazyiqlariga qaramay, gazeta turli nomlarda - «Russkiy
Samarkand», «Zarafshan», «Nov ы y Samarkand» kabi nom lar bilan yana qaytadan
tiklanadi.
O‘rta Osiyo tarixida muhim o‘rin tutgan Samarqandning tarixi va madaniy
merosiga katta qiziqish bilan qaragan rus sharqshunoslari – V.V.Bartold,
N.I.Veselovskiy, V.L.Vyatkin kabi olimlar bu davrda qarovsiz qolgan shahar
tarixi, uning moddiy yodgorliklarini o‘rganishga katta e’tibor qaratib, qator
tadqiqotlar olib bordilar. Zero, bir necha ming yillik tarixga ega bo‘lgan ko‘hna
Samarqanddagi boy madaniy merosning ta’rifi hatto Yevropa mamlakatlariga ham
yetib borgan bo‘lib, jahon madaniyati tarixida katta o‘rin tutar edi. Ammo

ma’muriyatning madaniy merosga e’tborsizligi tufayli ko‘pgina yodgorliklar bu
davrda qarovsiz ahvolga
tushib qoldi. Bu davrda shahar hayotiga kirib kelgan yangiliklar – ilk
bosmaxonalar, teatr, matbuot, kommunikatsiya, temir yo‘llar hamda sanoat
korxonalari, bank-kredit tizimi, savdo-sanoat firmalari va boshqalar Samarqand
hayotiga zamonaviy shaharsozlik madaniyati va iqtisodiymoliyaviy
munosabatlarning yangicha shakllarini olib keldi, ammo ulardan asosan rus
aholisi, amaldorlari, sarmoyadorlari, harbiylari va ularning oilalari bahramand
bo‘ldilar. Bu yangiliklar mahalliy aholining o‘z salohiyatini to‘liq namoyon etish,
rivojlantirishga emas, balki eng avvalo metropoliya manfaatlarini ta’minlash
hamda mustahkamlashga, o‘lkaning iqtisodiy salohiyatini imkon qadar
o‘zlashtirishga xizmat qildi. Lekin matbuot, teatr, nashriyotlar, ta’lim tizimi
taraqqiyoti masalalari, hamda qo‘shni mamlakatlarda sodir bo‘layotgan
o‘zgarishlar jamiyatning eng ilg‘or vakillarining islohotlar zarurligini anglashida,
taraqqiyot g‘oyalarini targ‘ib etishda muhim ahamiyat kasb etdi va bunda
jamiyatning fidoiy, ilg‘or fikrli vakillari bo‘lgan ziyolilarning roli katta bo‘ldi .

Samarqandda qog‘oz tayyorlash san’ati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish