Sanoat chiqindilaridan spirtlar olish uchun katalizator tanlash - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	5.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Sanoat chiqindilaridan spirtlar olish uchun katalizator tanlash

Купить

SANOAT CHIQINDILARIDAN SPIRTLAR OLISH
UCHUN KATALIZATOR TANLASH
MUNDARIJA
KIRISH ……………………………………………………………………3
I BOB. YUQORI SPIRTLAR S I NTEZINING ASOSIY USULLARI VA
SELEKTIV KATALIZATOR OLISH BO’YICHA TADQIQOTLARI
( adabiyotlar sharhi) …………………………………………………….
1.1.C
6 - C
14 spirtla r ning olinish usullari va ularning qo‘llanilishi …….6
1.2. n-Alkanlarni havo kislorodi bilan oksidlash ……………………….9
1.3. Geterogen katalizatorlarda alkanlarning oksidlanish jarayoni ……11
1.4. Kislorod saqlagan birikmalar (spirtlar) olish uchun xomashyo...... 14
1.5. Spirtlar olish uchun katalizator tanlash ……………………...…12
II BOB. SANOAT CHIQINDILARINI ASOSIDA YUQORI SPIRTLAR
OLISH UCHUN SELEKTIV KATALIZATOR TANLASH (TAJRIBAVIY
QISM) …………………………………………………………………..22
2.1. Sanoat chiqindilaridan okt anol sintezi uchun xomashyo olish .….22
2.2. Okta nol sintezi uchun selektiv va samarador katalizator lar
tayyorlash ……….……26
2.3. Gidrotermal usulda olingan sintetik seolitlarning xossalarini tadqiq
e tish ……………………………………………………….…35
2.4 . Alkanlarni spirtlarga qadar oksidlanishi uchun selektiv va samarador
katalizator tanlash ………………………………42
XULOSALAR ...............................................................................46
Foydalanilgan adabiyotlar …………………………………...…50
Chop etilgan ilmiy ishlar ……………………………………..…56

KIRISH
Mavzuning asoslanishi va uning dolzarbligi . Oxirgi yillarda dunyo
bo yicha tabiiy va sintetik oktanol va undan yuqori zanjirli yog spirtlari (YuYoS)ʼ ʼ
ishlab chiqarish hajmi yiliga 2,6 mln. tonnadan ortiqni tashkil etmoqda. Uning
yarmi tabiiy xom ashyolar asosida, qolgan yarmi esa neft-gazning kimyoviy sintezi
asosida ishlab chiqarilmoqda. Xususan, C
8 va undan yuqori zanjirli yog spirtlari
ʼ
(YuYoS) ishlab chiqarish sanoat uchun muhum ahamiyatga ega ammo, ushbu
maxsulotlar sintezi tayyor daslabki xomashiyo va maxsus katalizator hamda
katalitik muhitni talab etadi. Bu esa maxsulot tannarxining yuqori bo’lishiga olib
keladi.Shu sababdan yurtimizdagi bu maxsulotlarga bo’lgan ehtiyoj impot asosida
qoplanib kelinmoqda. Tarkibida 6-14 ta uglerod saqlagan yuqori spirtlar kimyo
sanoatining ko‘pgina sohalari uchun qimmatbaho xom ashyo hisoblanadi.
CAGR agentligi prognoziga ko‘ra dekanol-1 ning bozori 2019 yilda
207 516 000 AQSH dollaridan 2025 yilga borib 264 356 000 AQSH dollariga
o‘sishi kutiladi. 2020 yildan 2025 yilgacha bo‘lgan davrda 5,9% ga o‘sib borishi
prognoz qilinmoqda. Tabiiy oktanol-1 ning sirt-faol moddalar, shaxsiy gigena va
kosmetika, sovun & yuvish vositalari bozoriga kirib borishi o‘sib bormoqda.
COVID-19 sababli shaxsiy gigena vositalari, dezinfeksilovchi vositalar,
sovunlarga talab ortdi. O k t anol-1 kosurfaktant (suyuqliklarning sirt tarangligini
pasaytiruvchi, sirt-faol moddalar) sifatida ta’sir ko‘rsatadi. Uning diffuzion
xossalarining yuqoriligi qo‘llaniladigan vositalarga tez va oson tozalashga imkon
beradi.
Yuqoridagilardan kelib chiqib, respublikamiz va dunyoda C
6 -C
14 spirtlari,
xususan dekanol-1 ishlab chiqarish dolzarb vazifalardan hisoblanadi. Ushbu
mahsulotlarni O‘zbekiston Respublikasi hududida ishlab chiqarilmaydi va chetdan
katta miqdordagi valyuta hisobiga import qilinadi. Ushbu mahsulotlarni sanoat
miqyosida ishlab chiqarishning qator usullari bo‘lishiga qaramasdan, ularning
barchasida ham ma’lum darajadagi kamchiliklar, xususan: jarayonning ko‘p
bosqichli ekanligi, qimmatbaho qo‘shimcha materiallar qo‘llanilishi, yuqori
energiya sarfi, qo‘llaniladigan katalizatorlarning past selektivligi va faolligi,
2

jarayonning unumi pastligi (konversiya, maqsadli mahsulotlar unumi), apparatur
jihatdan murakkablik, gomogen katalizatorlarni aralashmadan ajratish va
regenerasiya qilishning murakkabligi va boshqalar mavjudligi sohada yechimini
kutayotgan vazifalar ko‘p ekanligini ko‘rsatadi. Yuqorida ko‘rsatilgan
kamchiliklarning barchasi umumiy holda mahsulot tannarxining yuqori bo‘lishiga
olib keladi.
Shu sababli yangi ishlab chiqilayotgan usullar va texnologiyalarga
qo‘yiladigan asosiy talablar: jarayonning bosqichlari sonini kamaytirish, yuqori
faollik va selektilikka ega katalizatorlar qo‘llash, energetik va xomashyo
sarflarini kamaytirish, apparatur jihatdan jarayonni soddalashtirish va boshqalarni
keltirish o‘rinli.
Mazkur ishda mahalliy xom ashyolar asosida dekanol sintez qilish va ishlab
chiqarish texnologiyasi borasidagi tadqiqotlar keltirilgan.
Tadqiqot ob’yekti va predmeti . Tadqiqot ob’yekti sifatida “UzKorGas
Chemicals” QK (Qoraqalpog‘iston) kimyoviy chiqindilari, tadqiqot predmeti
sifatida esa ushbu chiqindilar asosida oktanol-1 sintez qilish imkoniyatlarini
o‘rganish belgilangan.
Tadqiqot maqsadi va vazifalari . Tadqiqotning maqsadi “UzKorGas
Chemicals” QK chiqindilari asosida yuqori spirtlar – oktanol sintez qilish
sharoitlarini tanlash hisoblanadi. Belgilangan maqsadga erishi uchun quyidagi
vazifalar belgilab olindi:
 Oktanol sintezi va texnologiyasi bo‘yicha olib borilayotgan ilmiy tadqiqotlar
yo‘nalishlari yuzasidan adabiyotlar to‘plash, sharhlash;
 “UzKorGas Chemicals” AJ korxonasi kimyoviy chiqindilari tarkibini
fraksion ajratish orqali xomashyo olish;
 Chiqindilar asosida dekanol olish uchun katalizator tanlash ;
 Chiqindilar asosida dekanol olish uchun optimal sharoit tanlash .
Ilmiy yangiligi . Mahalliy xomashyolar - “UzKorGas Chemicals” AJ
korxonasi chiqindilari asosida dekanol olish imkoniyati mavjudligi ko‘rsatildi.
3

Oktanni gaz fazada katalitik oksidlash orqali dekanol sintez qilish uchun
TiO
2 /B
2 O
3 (40/60) tarkibli katalizator tarkibi ishlab chiqildi.
Tadqiqot mavzusi bo‘yicha adabiyotlar sharhi (tahlili) . 2008 yilda dunyo
bo‘yicha C10 va undan yuqori spirtlar ishlab chiqarishning umumiy quvvati 2,6
mln/tonna deb baholangan. Uning 50% i tabiiy xomashyolarga to‘g‘ri kelsa,
qolgan 50% - neft-kimyo sanoatiga to‘g‘ri keladi. Turli regionlarda tabiiy/sintetik
nisbati turlicha. Masalan, AQSH da sintetik YUYOS ulushi 70% ni tashkil etadi.
Sintetik spirtlar ishlab chiqaruvchilari orasida yiriklari - Shell Chemical – 250
ming tonna/yil (chiziqli α -olefinlardan oksosintez yo‘li bilan, SHOP jarayoni), BP
Amoco – 95 ming tonna/yil (alyuminiyorganik sintez yo‘li bilan, Epal-jarayoni),
Condea Vista – 68 ming tonna/yil (etilendan alyuminiy-organik sintez, Alfol-
jarayon).
G arbiy Yevropada qariyb 50% ishlab chiqarish quvvatlari tabiiy xomʻ
ashyolarni qayta ishlashga yo‘naltirilgan. Tabiiy va sintetik yuqori yog‘
spirtlarining yirik ishlab chiqaruvchilaridan biri Condea kompaniyasi (quvvati
yiliga 250 ming tonna) bo‘lib, ikki turdagi texnologiya: etilendan alyuminiy
organik sintezi va olifenlardan oksosintez usullari qo‘llaniladi. Boshqa ishlab
chiqaruvchilar, masalan, BASF, ICI, Exxon va Shell ko‘proq oksosintez usulidan
foydalanishadi. Osiyo mintaqasida tabiiy xom ashyolar asosida ishlovchi
korxonalar ulushi 60% ga yetadi. Asosiy ishlab chiqaruvchilar Mitsubishi va
Fushun (oksosintez metodi) hamda Jilin (alyuminiyorganik sintez).
BMI kirish, adabiyotlar sharhi, asosiy qism, xulosalar hamda 53 ta
foydalanilgan adabiyotlardan iborat 2 bobda 56 bet hajmda rasmiylashtirilgan.
Unda 26 ta rasm va 8 ta jadval keltirilgan.
4

I.BOB. YUQORI SPIRTLAR SINTEZINING ASOSIY USULLARI VA
SELEKTIV KATALIZATOR OLISH BO’YICHA TADQIQOTLARI
( adabiyotlar s harhi)
1 .1. Yuqori spirtlarning olinish usullari va ularning qo‘llanilishi
C
6 - C
14 spirtlar fraksiyasining qo‘llanilish sohasi turli tuman bo‘lib, C
6 - C
9 yog‘
qatori spirtlari:
 polimer va lak-bo‘yoq sanoati, monomerlarning emulsion polimerlanishi va
sintetik smolalar olishda erituvchilar;
 tog‘-kon sanoatida flotoreagent (metallar va ko‘mirni boyitish);
 erituvchilar va ko‘pik hosil qilishni kamaytiruvchilar;
 metallurgiya sanoatida tuzlarni suvli eritmalardan ekstraksiya qilishda;
 himoya qoplamalari olishda reagent;
 yoqilg‘i va surkov materiallari ishlab chiqarishda ko‘pikni pasaytiruvchilar;
 qishloq-xo‘jaligida gerbisid va fungisidlarga qo‘shish uchun;
 tekstil va teri sanoatida elastiklik beruvchilar sifatida;
 kosmetika sanoatida parfyumer komponentlari sifatida qo‘llaniladi [ 1 ] .
C6-C9 spirtlari ikki asosli kislotalar (ftal, sebasin, adipin) ning murakkab
efirlari ko‘rinishida vinil polimerlari – PVX, PVA, PVB va boshqalar uchun
plastifikatorlar siftida qo‘llaniladi. C
6 - C
9 spirtlari individual holda emas, balki
aralashma holida bo‘lganda ham ular asosidagi mahsulotlarning sifatiga sezilarli
salbiy ta’sir etmasligi aniqlangan. Biroq, plastifikatorlar sifatida qo‘llaniladigan
spirtlar tozaligiga talab yuqori. 2-etilgeksil spirti asosidagi plastifikatorlarning
xossalari eng yaxshi bo‘lib, C
6 -C
9 spirtlari aralashmasi ushbu xossalarga yaqin
turadi. Plastifikatorlar sifatida azelain, oliyen, stearin va boshqa kislotalar
qo‘llanilishi mumkin. Hozirgi vaqtda ftal kislota asosida plastifikatorlar keng
tarqalgan. C
6 -C
9 yog‘ qatori spirtlari ftalatlari polimerlarga muzlashga qarshi
xossalar beradi. Oxirgi vaqtlarda optimal xossalarga ega bo‘lish uchun bir necha
plastifikatorlardan iborat kompozisiya qo‘llanilishi bo‘yicha tendensiya
kuzatilmoqda. Spirt qismida C lar soni kam bo‘lgan quyi molekulyar murakkab
efirlar (12 tagacha C saqlagan) qo‘llashda ularning plastifikasiyalovchi xossalari
5

yaxshilanishi hamda olingan plenkalarning elastikligi va muzlashga chidamliligi
oshadi [2, 3]. Hozirgi vaqtda quyidagi markali plastifikatorlar keng
qo‘llanilmoqda: Palatinol 810P, Palatinol 610P, Palatinol 911P, Palatinol 810TM,
Palatinol 810TM-I, Palatinol 610TM (BASF Corp.), PX 306, PX 316 (Aristech
Chemical Corp.), Jayflex L9P (Exxon Mobil Chemical).
Bundan tashqari polimer sanoatida C
6 -C
9 spirtlari asosida barqarorlashtiruvchi
qo‘shimchalar olinishi va ular mahsulotlarga yong‘indan xavfsizlik, oksidlovchilar
va UB-nurlanishga qarshi barqarorlik, yuqori temperaturalarga chidamlilik berishi
mumkin [4, 5].
C
6 -C
9 spirtlari neftni qayta ishlash sanoatida muhim ahamiyatga ega, chunki ular
asosida turli prisadkalar va surkov moylari (polialkilmetakrilatlar) va yoqilg‘ilar
(alkilnitratlar va dialkil efirlar), xususan, dizel yoqilg‘ilarining syetan sonini
oshiruvchilar, past temperaturalarga nisbatan chidamlilik beruvchilar, surkov
hamda gidravlik suyuqliklar olish mumkin [6-8].
C
6 -C
9 spirtlarga etilen oksidi va fosfat kislota ta’siridan qimmatli erituvchilar
va yarim mahsulotlar (syellozolvlar, karbitollar) hamda sirt faol moddalari (SFM)
olinadi. Hozirgi vaqtda dunyoda quyidagi savdo markalari ostida C6-C9 spirtlari
asosidagi SFM ishlab chiqarilmoqda: Neoxalin NHX 63 (Chemische Fabrik
Scharer & Schlapfer AG), Glucopon 215 CS UP (Cognis), BrijO2, BrijO10,
BrijO20, BrijO3, BrijO5 (Croda), ODA 2-30 (Shree Vallbh Chemical, Rimpro);
shuningdek, etoksil va propoksil guruhlar saqlagan SFM lar Cognis IP
Management GmbH, Spray Nine Corporation ishlab chiqarilmoqda [7, 8].
C
10 -C
14 yuqori yog‘ spirtlari (YUYOS) fraksiyasi tayyor mahsulot hamda
dastlabki xomashyo sifatida turli kimyoviy moddalar olishda qo‘llaniladi. YUYOS
og‘ir metallar tuzlarini suvli eritmalardan ekstraksiya qilishda flotoreagentlar, lak-
bo‘yoq materiallari uchun erituvchilar, suv havzalari yuzasidan suv
bug‘lanishining depressorlari, vulkanizasiyani kuchaytiruvchilari hamda kosmetika
vositalari maqsadlarida qo‘llaniladi. Anionli hamda noionogen SFM olishda,
plastifikatorlar, prisadkalar, korroziya ingibitorlari (uchlamchi aminlar oksidlari
olishda) qo‘llaniladi.
6

YUYOS asosida sintez qilingan noionogen SFM lar syellyuloza-qog‘oz
sanoati, metallarni qayta ishlash sanoati, neft qazib olish, tekstil, lak-bo‘yoq,
charm sanoatlari, pestisidlar, o‘g‘itlar, plastifikatorlar va qurilish materiallari
ishlab chiqarish sohalarida keng qo‘llaniladi. YUYOS lari asosida alkilsulfonatlar
sintezi istiqbolli sohalardan hisoblanadi. Yuqorida sanab o‘tilgan sohalar
ro‘yxatidan ko‘rish mumkinki, C6-C14 yog‘ spirtlarining qo‘llinishi va ishlab
chiqarilishi doimiy ravishda ortib borishini tasavvur qilish mumkin. 2008 yilda
dunyo bo‘yicha C10 va undan yuqori spirtlar ishlab chiqarishning umumiy quvvati
2,6 mln/tonna deb baholangan. Uning 50% i tabiiy xomashyolarga to‘g‘ri kelsa,
qolgan 50% - neft-kimyo sanoatiga to‘g‘ri keladi. Turli regionlarda
tabiiy/sintetik nisbati turlicha. Masalan, AQSH da sintetik YUYOS ulushi 70%
ni tashkil etadi. Sintetik spirtlar ishlab chiqaruvchilari orasida yiriklari - Shell
Chemical – 250 ming tonna/yil (chiziqli α -olefinlardan oksosintez yo‘li bilan,
SHOP jarayoni), BP Amoco – 95 ming tonna/yil (alyuminiyorganik sintez yo‘li
bilan, Epal-jarayoni), Condea Vista – 68 ming tonna/yil (etilendan alyuminiy-
organik sintez, Alfol-jarayon) [9].
G arbiy Yevropada qariyb 50% ishlab chiqarish quvvatlari tabiiyʻ
xomashyolarni qayta ishlashga yo‘naltirilgan. Tabiiy va sintetik yuqori yog‘
spirtlarining yirik ishlab chiqaruvchilaridan biri Condea kompaniyasi (quvvati
yiliga 250 ming tonna) bo‘lib, ikki turdagi texnologiya: etilendan alyuminiy
organik sintezi va olifenlardan oksosintez usullari qo‘llaniladi. Boshqa ishlab
chiqaruvchilar, masalan, BASF, ICI, Exxon va Shell ko‘proq oksosintez usulidan
foydalanishadi. Osiyo mintaqasida tabiiy xom ashyolar asosida ishlovchi
korxonalar ulushi 60% ga yetadi. Asosiy ishlab chiqaruvchilar Mitsubishi va
Fushun (oksosintez metodi) hamda Jilin (alyuminiyorganik sintez) [9].
C
6 -C
14 yog‘ spirtlari olish texnologiyasini takomillashtirishda asosiy tendensiya
bu – yangi xomashyo manbalarini izlash, jarayonni nisbatan yumshoqroq sharoitda
o‘tkazishga imkon beruvchi yangi katalitik tizimlarning dizaynini yaratish,
qo‘shimcha komponentlar qo‘llashni kamaytirish, jarayonning bosqichlari sonini
kamaytirish hisoblanadi.
7

O‘zbekiston respublikasi hududida, hatto MDH davlatlari hududida ham
bunday ishlab chiqarish korxonalari mavjud emas va yuqori yog‘ spirtlariga
bo‘lgan ehtiyoj to‘liq import hisobiga qoplanmoqda.
1. 2 . n-Alkanlarni havo kislorodi bilan oksidlash
Usulning asosida C 10- C 20 alkanlarni suyuq fazada havo kislorodi bilan
oksidlash reaksiyasi yotadi. Jarayon atmosfera bosimida va 150-250 ° C
temperaturada massa jihatdan 5% gacha borat kislota qo‘shilgan holda olib
boriladi. Oksidlovchi aralashma tarkibidagi kislorodning miqdori 3.0-4.5 %
(hajmiy) tashkil etadi. Dastlabki uglevodorodlarning mahsulotga aylanish darajasi
20% dan ortmaydi [10]. Ushbu usul yordamida uglerod zanjirining turli
holatlarida gidroksil guruhi saqlagan, ikkilamchi spirtlar olinadi. Qo‘shimcha
mahsulotlar sifatida ketonlar, kislotalar, murakkab efirlar va boshqa kislorodli
birikmalar hosil bo‘ladi. Alkanlarni suyuq fazada borat kislota ishtirokida
oksidlash jarayoni mexanizmi akademik A.N. Bashkirov rahbarligida o‘rganilgan
[11].
Dastlabki xom ashyo sifatida neft fraksiyalaridan olingan, ko‘mirni qayta
ishlashda hosil bo‘lgan yoki Fisher-Tropsh usulida sintez-gazdan olingan sintetik
normal tuzilishli alkanlardan foydalaniladi. Asosiy talab ularning tarkibida
aromatik uglevodorodlar umuman bo‘lmasligi lozim, chunki hatto asarlari
bo‘lganda ham borat kislota ishtirokida oksidlanish jarayonini kuchli darajada
tormozlaydi [12]. Keltirilgan barcha talablarga deparafinlangan dearomatizasiya
qilingan dizel yoqilg‘isidan olingan suyuq parafinlar javob beradi. Borat
kislotaning ijobiy rolini uning hosil bo‘lgan spirtlar bilan murakkab efir hosil
qilish orqali reaksion qobiliyati past birikmalarga aylantirishi, deb qaraladi. Shu
bilan birga borat kislota jarayon uchun katalizator vazifasini o‘taydi.
Eterifikasiya qiluvchi agent sifatida bevosita borat kislota (borat, metaborat,
suvsiz borat kislota), borat angidrid, borat kislota efirlari va ularning aralashmalari
qo‘llaniladi. Yuqori alkanlarni oksidlash atmosfera bosimida va 120-250 ° C
temperaturada davriy yoki uzluksiz sxemada, 2-5 soat davom etadi. Reaktor
8

sifatida inensiv massa almashinishni ta’minlaydigan barbotaj yoki kaskadli
reaktordan foydalaniladi.
Reaksion aralashmada spirtlar borat kislotaning efirlari ko‘rinishida to‘planadi.
Reaksiyaga kirishmay qolgan uglevodorodlardan ajratilgandan so‘ng, gidroliz
qilinadi. Olingan spirtlar tozalandi va distillanadi. Oksidlanish jarayoni mobaynida
ko‘pchilik hollarda borat kislotaning pag‘a-pag‘a bo‘lib qolishi va reaksion
massadan cho‘kishi kuzatilib, spirtlar hosil bo‘lish unumini pasaytiradi. Bu
hodisani oldini olish va bor saqlagan katalizatorlarning suspenziyalangan holatda
tutib turish uchun turli inisiator birikmalar, masalan, ammiak, aminlar, azotli
geterosiklik birikmalar, ularning tuzlari va hosilalari qo‘llaniladi. Inisiator va
katalizatorlarning mol nisbatlari 0,0001:1 dan 1:1 gacha olinadi. Reaksion
aralashmaga turli qo‘shimchalar, masalan, yuqori glikollar yoki ularning bor
saqlagan hosilalari qo‘shilganda maqsadli mahsulotlar sifati oshadi va
katalizatorning sarfi kamayadi.
Umuman olganda bu usul bilan spirtlar olishda turli-tuman texnologik yechim
qo‘llaniladi va ularning barchasi dastlabki xom ashyoni imkon qadar mahsulotga
aylanish darajasini, selektivlik va unumni oshiriga, mahsulot tannarxini
kamaytirishga yo‘naltirilgan. Amalda, xom ashyoning mahsulotlarga aylanish
darajasi 20% dan, selektivlik esa 60-70% dan oshmasligi aniqlangan. Olingan
spirtlar odatda past sifatli bo‘lib, plastifikatorlar sintez qilish uchun ularni
qo‘shimcha tozalash zarurati mavjud.
Yuqori alkanlarni kislorod bilan oksidlash orqali spirtlar olish usulining asosiy
afzalliklariga texnologik sxemaning va qurilmalarning oddiyligi, ko‘p tonnali
ishlab chiqarish uchun arzon xom ashyoning mavjudligi singari jihatlarini keltirish
mumkin. Usulning kamchiligi sifatida esa konversiya darajasining pastligi, spirtlar
bo‘yicha unum va selektivlikning pastligi, olingan spirtlar sifatining pastligi, turli
qo‘shimchalarning mavjudligi, gidroliz va ko‘p marta yuvishlar natijasida katta
miqdorda oqava suv hosil bo‘lishi kabilarni keltirish o‘rinli.
Hozirgi vaqtda ushbu usul yordamida yuqori yog‘ spirtlari olish bilan Union
Carbide Chemical, Japan Catalytic Chemical i BP Chemicals singari
9

kompaniyalar shug‘ullanmoqda [13]. Ishlab chiqrilayotgan ikkilamchi yog‘
spirtlarining katta qismi oksietillash yoki oksipropillash orqali noionogen sirt-faol
moddalar (SFM) olishga yo‘naltiriladi. Ikkilamchi spirtlar asosida SFM olishga
bo‘lgan qiziqish yil sayin ortib bormoqda. Ular birlamchi spirtlarga nisbatan bir
qator afzalliklarga ega. Yevropa va AQSH da bundan SFM lar yaxshi ma’lum va
SOFTANOL hamda TERGITOL nomlari bilan ishlab chiqariladi.
1.3. Geterogen katalizatorlarda alkanlarning oksidlanish jarayoni
Keyingi yillarda sanoat miqyosida yog‘ spirtlari ishlab chiqarish jarayonida
asosiy e’tibor energiya sarfini kamaytirish, ekologiklik, xom ashyo bazasini
kengaytirishga qaratilgan. Shu sababli oxirgi yillarda yangi katalitik sintemalar
izlash borasida n-parafinlarni oksidlanishi jarayoni uchun turli geterogen
katalizatorlarni tadqiq etish bo‘yicha ko‘plab ilmiy-tadqiqot ishlari olib
borilmoqda. Ishda [14] tarkibi: pHMO
2 ∙qTiO
2 ∙SiO
2 , bu yerda M – alyuminiy, galliy
yoki temir, p = 0-0.05, q = 0.0001-0.04, bo‘lgan seolitdan parafinlarni vodorod
peroksidining suvli eritmasi bilan 0-100 °C da oksidlash mumkinligi ko‘rsatilgan.
Ushbu jarayonning asosiy kamchiligi maqsadli spirtlarga nisbatan selektivlikning
pastligi (taxminan 5%) hisoblanadi. Parafinlarni havo kislorodi bilan oksidlashda
metallorganik katalizatorlardan foydalanish mumkinligi aniqlangan.
Ishda [19] Fe(II)/Fe(III), Cu(I)/Cu(II), Sn(II)/Sn(IV) va V(III)/V(IV) redoks
sistemalar hamda qaytaruvchi organik agentlar – askorbin kislota, gidrazobenzol
yoki tiollardan foydalanish borasidagi tadqiqotlar natijalari keltirilgan.
Maqsadli spirtlarning unumi past bo‘lib, qaytaruvchi organik birikmalarni
stexiometrik nisbatlarda ishlatish lozim bo‘ladi. Qaytaruvchilar sifatida Zn/H+
va Fe/H+ sistemalaridan foydalanish mumkin, biroq spirtning unumi 5% dan
kam bo‘ladi [15] . Cu(I)/Cu(II) katalitik tizimidan foydalanish mumkin, jarayon
triftorsirka kislota muhitida boradi [16] . Bunda mos spirtlarning murakkab efirlari
olinadi va keyinchalik yana oksidlanishidan ketonlar yoki boshqa mahsulotlar hosil
bo‘lishi oldi olinadi. Katalitik sintema ion shaklda bo‘lganligi sababli jarayon
ikkita platina elektrodli elektrokimyoviy yacheykada sodir bo‘ladi. Spirtlarning
unumi 46% ga yetadi.
10

Vanadiyning hosilalari – nBu
4 NVO
3 (Bu=S
4 N
9 -), VOSO
4 , VCl
3 parafinlarning
asetonitril erituvchi muhitida vodorod peroksidining suvli eritmasi va havo
kislorodi bilan oksidlash jarayonida katalizator sifatida qo‘llanilgan [17] . Ushbu
katalitik sintemalar 20-70 ° C da ularga organik qo‘shimchalar – 2-pirazinkarbon
kislota, 2,3-pirazindikarbon kislota qo‘shilganda faolligi oshadi. Eksperimental
ravishda isbotlanganki, bu qo‘shimchalarsiz katalitik sintema faol bo‘lmaydi.
V:PKK ning optimal nisbati 1:4 dan 1:10 gacha bo‘ladi. Oksidlovchi sifatida
uchlamchi-butil gidroperoksid qo‘llash mumkinligi ham ko‘rsatilgan [18] .
Ishda n-parafinlarning havo kislorodi bilan fotokimyoviy oksidlash jarayoni
yoritilgan [19]. Oksdlanish jarayonida jarayonni faollashtirish uchun
fotosensibilizator sifatida qalay (IV) va surma (V) porfirinlari qo‘llanilgan.
Uglevodorodlarni oksidlash jarayonida bevosita katalizator sifatida temir (III) ,
ruteniy yoki marganes (III) porfirinlari qo‘llaniladi.
Oksidlovchi sifatida kislorod qo‘llanilgan holatda temirning porfirinini
qaytarish maqsadida sistemaga qo‘shimchalar kiritishga ehtiyoj bo‘ladi. Chunki,
temir porfirini molekulyar kislorodni bog‘lash va faollashtirish xususiyatiga ega,
shu bilan birga o‘zi oksidlanib qoladi. Qaytaruvchilar sifatida natriy borgidrid,
Pt/H +
, askorbin kislota yoki metallik rux ishlatiladi. Odatda, jarayon erituvchi –
asetonitril muhitida, kislorod atmosferasida yoki havo ishtirokida olib boriladi.
Usulning asosiy kamchiligi sifatida maqsadli spirtlar unumining pastligini
ko‘rsatish mumkin.
n-Alkanlarni tegishli ravishda ikkilamchi spirtlargacha oksidlashda
katalizator sifatida Mn (III) ((salen)MnIIICl) porfirinlar qo‘llanilishi mumkin [20-
21] . Oksidlovchi sifatida yodazobenzoldan foydalanish, sharoit – xona
temperaturasi, azot bosimida olib boriladi. Katalizator gomogen ko‘rinishida yoki
kremniy saqlagan tashuvchilar yuzasiga modifikasiyalangan ko‘rinishida geterogen
sharoitda qo‘llanilishi mumkin. Spirtlar va ketonlar chiqishining umumiy unumi
qo‘llaniladigan katalizator, tashuvchi va erituvchining tipiga ko‘ra 6% dan 35%
gacha bo‘lishi kuzatilgan.
11

Normal tuzilishli parafinlarni tetrabutilperoksid bilan gomogen katalitik
oksidlash jarayonida mis (II) ning etanolamin ligandli, suvda eruvchan,
tetrakoordinasion komplekslari qo‘llanilgan [29] . Katalizatorlarning
ko‘rsatkichlari (konversiya darajasi, selektivligi) qoniqarli bo‘lishiga qaramasdan,
jarayon barcha gomogen katalizda bo‘lgani singari bir qator kamchiliklar –
katalizatorni reaksion aralashmadan ajratib olishning qiyinligi, uni regenerasiya
qilishning imkonsizligi va boshqalarni ko‘rsatish mumkin.
Turli peroksidlar (uchlamchi-butil gidroperoksid, vodorod peroksid) bilan
[OsVI(N)Cl
4 ] -
/ Lyuis kislotasi (FeCl
3 yoki Sc(OTf)
3 ) ishtirokida, erituvchilar
sifatida – dixlormetan yoki sirka kislota sharoitida alkanlarni oksidlash bo‘yicha
tadqiqotlar olib borilgan [30] . Mualliflar qayd etishicha, temir, ruteniy, xrom,
marganes oksoanion zarrachalariga Lyuis kislotalaridan kam miqdorda
qo‘shilishi alkanlarni oksidlash jarayonida faolligi oshishiga olib keladi. Masalan,
[Os(N)(O)
3 ] -
odatdagi sharoitda inert bo‘lib, FeCl
3 ishtirokida esa alkanlarni
spirtlar va karbonil birikmalarga aylantirishi mumkin.
Alkanlarni vodorod peroksidining suvli eritmalarda osmiyning klasterlari
Os3(CO)10( μ -H)2+ katalizatorligida oksidlash orqali spirtlar olish imkoniyatlari
o‘rganilgan [31] . Mahsulot sifatida izomer spirtlari aralashmasi unchalik
katta bo‘lmagan unumlar bilan hosil bo‘ladi. Bundan tashqari, katalizator olish
bilan bog‘liq yuqori toksik moddalar qo‘llanilishi singari kamchiliklar mavjud.
Ishda [32] to‘yingan uglevodorodlarni spirtlargacha selektiv oksidlash uchun
katalizator sifatida sirkoniy saqlagan molekulyar elaklar taklif etilgan bo‘lib,
oksidlovchi sifatida vodorod peroksidining suvli 10-70% li eritmalari yoki turli
organik gidroperoksidlar (uchlamchi-butil gidroperoksid, uchlamchi-amil
gidroperoksid, siklogeksil gidroperoksid, tetralin gidroperoksid va boshqalar),
erituvchi sifatida aseton yoki metanol qo‘llanilgan. Jarayon 50-150 °C
(vodorod peroksidi oksidlovchi bo‘lganida 100 °C da) va 0.1-10 MPa
bosimda suyuq yoki gaz fazada olib borilgan. Alkanlarni oksidlash erituvchisiz
sharoitda, havo kislorodi bilan Au/ZSM-5 yoki Au/MCM-41 katalitik sintemalarda
olib borilishi mumkin. Jarayonni atmosfera bosimida 140-180 °C da olib borish
12

taklif etilgan. Shuningdek, faol komponent (nanostrukturali oltin) ni SeO
2 yoki
faollangan ko‘mirga shimdirish mumkinligi ko‘rsatilgan. Oxirgi holatda
oksidlashda inisiator sifatida uchlamchi-butil gidroperoksid ishlatishga ehtiyoj bor
[33] . Ti-MMM-1 katalizatori o‘lchamlari 1,6 nm dan kichik bo‘lgan
mikrog‘ovaklar va o‘lchamlari 1,6-200 nm bo‘lgan mezog‘ovaklar saqlaydi [34] .
Umuman olganda, alkanlarni havo kislorodi, peroksidlar va gidroperoksidlar
bilan seolitlar va boshqa metallokompleks katalizatorlar ishtirokida oksidlash
usullari laboratoriya tadqiqotlari chegarasidan chiqmaydi. Ulardan ba’zilari klassik
spirtlar sintezi usullari o‘rnini bosishga amaliy jihatdan qiziqish uyg‘otsada, biroq
hozirgi vaqtda amaliyotda qo‘llashga ma’lum cheklovlar bo‘lib turibdi.
1.4. Spirtlar olish uchun katalizator tanlash
Inert C(sp3)-H bog’larini faollashtirish va selektiv funksionallashtirish hozirgi
sintetik kimyodagi eng qiyin vazifalardan biri bo'lib qolmoqda. Bu erda faol
tetrabutil peroksid radikalini barqarorlashtirish uchun vanadiy porfirinni metall-
organik birikmalarga (MOFs) orqali C (sp3) - H bog'lanishini faollashtirish usuli
taklif etildi. Vanadiy porfirin asosidagi MOFlar tomonidan stabillashgan peroksid
radikali orqali toza kisloroddan foydalangan holda Zr6 klasterlarining yuqori
barqarorligidan foydalanib inert C (sp3) - H aloqalaridan vodorod atomini ajratib
oldi. Bundan tashqari yangi Zr–MOF konversiya samaradorligi pasaymasdan olti
marta qayta ishlanishi mumkin edi.[35]Bis(2-gidroksibenziliden)izoftalohidrazid
(H4L) ikki yadroli [Cu2(1kNO2:2kN'O'2-H2L)(NO3)2(H2O)2] va tetranuklear
[Cu4(m-) ni sintez qilish uchun ishlatilgan. KNO2:2kN'O2-H2L)2(m-
NO3)2(H2O)4]∙2C2H5OH (2) komplekslardir.Kompleks birlamchi uglerod
atomini oksidlash reaktsiyasi uchun ham eng yuqori faollikni namoyon etadi, bu
tanlab olingan maksimal mahsulot 99% (hech qanday qo'shimchasiz 1 soatdan
keyin 1-feniletanol oksidlanishi uchun) va 13% (sikloheksanning siklogeksil
gidroperoksid, sikloheksanol va sikloheksanolga oksidlanishi uchun) ga olib
keladi.Alkanlar tegishli spirt va ketonlarga oksidlanadi, hosildorlik 75% gacha va
aylanma soni 2230 ga etadi. Eksperimental va hisoblash tadqiqotlari O-atomini
13

H2O2 dan [OsVI(N)(L)] ga o tkazish mexanizmiga mos keladi. [OsVIII(N)(O)(L)]ʻ
faol oraliq mahsulotini yaratish uchun.[35]
Marganets o'z ichiga olgan katalizator [MnIV,IV2O3(tmtacn)2] dastlab
alkenlarning sis-dihidroksillanishi va epoksidlanishini faollashtirishi aniqlandi va
keng diapazonda qo'llab ko’rildi.Jarayonda oksidlovchi sifatida H2O2 ishlatadigan
va alkanlar, spirtlar va aldegidlarning oksidlanishi ko'rib chiqilgan. Asosiy e'tibor
har bir alohida substrat uchun optimal sharoitlarni aniqlash emas, balki Mn-tmtacn
katalitik tizimining reaktivligiga ta'sir qiluvchi turli omillarni tushunish va qaysi
funktsional guruhlarni o'rganishga yo’naltirilgan. [36]
Ko'p miqdorda n-alkanlarning to'g'ridan-to'g'ri va tanlab qimmatli n-spirtlarga
aylanishi bu juda katta reaktsiyon potentsiallar qo'llanildi, ammo jarayon hali ham
erishilmagan maqsad bo'lib qolmoqda. Ushbu uchta diskret o'tish metall
katalizatorlarini o'z ichiga olgan to'rtta kataliz normal strukturani selektiv sintez
qilish imkonini beradi. n-alkanlarning birlamchi C─H bog'larini
gidroksimetilatsiyasi orqali n-spirtlar sintez qilinadi. Bu bitta multikataliz
tizimidan iborat Ir-katalizlangan alkan dehidrogenatsiyasi, Rh-katalizlangan olefin
izomerizatsiyasi va Ru-katalizlanishi aldegid gidrogenatsiyasi orqali olinadi. Bu
tizim oddiy  -olefinlardan  ,  -diollarni sintez qilishda qo'llaniladi.[37]
Seolit katalizatorlari neftni qayta ishlashning ko'p tonnali sanoat jarayonlarida
asosiy katalizatorlardan biridir. Hozirda getero-almashtirilgan seolitlar tomonidan
katalizlanish keng tarqalgan, shu jumladan - titanosilikatlar. Titanosilikatlar ko’p
miqdorda suyuq fazali sanoat oksidlanishlarida qo'llaniladi bunda oksidlovchi
vosita sifatida vodorod perooksiddan foydalaniladi. Birinchi jarayonlardan biri bu
katalizator qo'llanilgan joyda propilenning epoksidlanishi edi [39].
Uglevodorodlarning suyuq fazali oksidlanish jarayonlari va ularning
tarkibida kislorodli hosilalar yetakchi o rinlardan birini egallaydi. Ular orqali
ʻ
qimmatli alifatik va aromatik kislorodli birikmalar (metil etil keton (MEK),
ikkilamchi yuqori yog'li spirtlar (HFA), gidroxinon (HC) va katexol (CT)) turli
sohalarda qo'llaniladi. Kislorodli birikmalarning jahon ishlab chiqarishi taxminan
~1 million tonna MEK, HFS fraktsiyasi S6-S20 ~2,6 mln.
14

tonna, CT va GC ~75 ming tonna. Shuni ham ta'kidlash kerakki, Rossiyada
IEC, VFS, GC va CT hozirda iqtisodiy sabab ishlab chiqarilmaydi va ekologik
sabablar va ularga bo'lgan barcha ehtiyojlar qondiriladi import hisobi.[38]
Аlyumosilikat va titanosilikatli molekulyar elaklar xususiyatlarining o zigaʼ
xosligi, katalitik faolligi yuqoriligi sababli keng tadqiq etilgan moddalar sirasiga
kiradi. Biroq, reagentlar, reaktsion aralashmalar yoki mahsulotlar tarkibidaga suv
molekulalari ularning faolligi va katalizatorlarning ish resursiga salbiy ta sir
ʼ
ko rsatadi. Аgar katalizator yuzasi gidrofob modifikatsiyalangan bo lsa ularning
ʼ ʼ
faol markazlari suv molekulalari bilan qoplana olmaydi va katalitik reaktsiyalar
sodir bo lishi mumkin bo ladi. Аlyumosilkatli va titansilikatli molekulyar
ʼ ʼ
elaklarning yuzasi ko p miqdordagi gidrofil Si-OH guruhlarga ega bo lganligi
ʼ ʼ
sababli, suv ishtirokida katalitik reaktsiyalarning borishiga to sqinlik qiladi. Shu
ʼ
sababli gidrofob modifikatsiya asosiy tadqiqot markazida bo lgan.[39]
ʼ
Birlamchi uglerod-vodorod bog ini (C–H) kislorod ishtirokida yumshoq
ʼ
sharoitda yuqori selektivlikda oksidlash uchun fotokatalizatorlar ishlab chiqish
murakkab vazifalardan hisoblanadi. Ishda Dousonning Fe-almashingan uch
o lchamli hosilasi va N,N-bis(4-piridilmetil)naftalindiimid (DPNDI)
ʼ
fotosensibilizatori asosida yangi gibrid: K6(H2O)8H24(C26H16N4O4)8
[P6W48Fe6O180] 6H2O (FeW-DPNDI) ilk marta solьvotermik usulida sintez
qilingan. Olingan mahsulot toluolni yuq yorug lik nuri sharoitida yumshoq
ʼ
oksidlab, benzalьdegidga aylanish jarayonida yuqori katalitik faollik namoyon
qilishi aniqlangan.[40] Tarkibida bor saqlagan katalizatorlar yordamida alkanlarni
oksidlanishli degidrogenlash (ODH) orqali olifenlarga aylantirish katta ahamiyat
kasb etadi va tadqiqotchilarni qiziqtirib kelmoqda. Maqolada diametri 100–150 nm
bo lgan, elektroformatsiya usulida olingan, bor bilan ligerlangan kremnezem
ʼ
(PBSN) g ovak nanololalar sintezi va ularning katalitik xossalarini o rganish
ʼ ʼ
natijalari keltirilgan. Elektrospinning usulida sintez qilish kvarts toladan iborat
ochiq karkasning butun hajmi bo ylab bor zarrazalarining tekis taqsimlanishini va
ʼ
uning barqaror bo lishini ta minlaydi. [41] Titan silikatlari ichidagi gidrofobik
ʼ ʼ
bo'shliqlar uzoq vaqtdan beri H2O2 bilan alkenlarning epoksidlanishi uchun yuqori
15

tezlik va selektivlikka erishish uchun zarur deb hisoblangan. Silanol guruhlarining
katalitik oqibatlari va ularning vodorod bilan bog'langan suv tarmoqlarini (H2O)
barqarorlashtirishi, ularning ahamiyatini aniq tushunishga olib keladigan usullar
ko'rsatilmagan. Biz silanol uyalarining ((SiOH) 4) keng diapazonini o'z ichiga
olgan Ti-almashtirilgan seolit *BEA (Ti-BEA) qatorida 1-oktenli epoksidlanish va
H2O2 parchalanishi uchun aylanish tezligini solishtirdik. Eng gidrofil Ti-BEA
epoksidlanish aylanish tezligini nuqsonsiz Ti-BEA dagiga qaraganda 100 baravar
yuqori natija beradi. [42] Propanni oksidlovchi degidrogenlash uchun bor asosidagi
metallsiz katalizatorlar (ODHP) ta'sirchan faolligi va olefin selektivligi tufayli ham
sanoatda katta e'tiborni tortdi. Bu erda SiO2 va B2O3 ketma-ket qoplangan ko'plab
chuqurchalar kordierit katalizatori turli xil B2O3 yuklari (0,1% -10%) va
kalsinlanish harorati (600, 700, 800 ° C) bilan ikki bosqichli yuvish usuli bilan
ishlab chiqilgan. TEOS gidrolizi natijasida olingan SiO2 kordiyerit substrati va bor
oksidini ko'p miqdorda Sisingle bondOH guruhlari orqali bog'lash uchun vosita
qatlami sifatida ishlaydi. Olingan natijalar bor asosidagi monolit katalizatorni
yuqori faollik va yuqori gaz/sirt nisbati va to'g'ri kanallari bilan yuqori
o'tkazuvchanlikni kafolatlash uchun to'g'ri ishlab chiqarilishi mumkinligini aniq
ko'rsatadi.[43] O'zgartirilgan ZSM-5 va silikalit katalizatorlari vanadiyning
bimetalik tizimdagi (V, Fe) ta'sirini baholash uchun sol-gel [1,7Fe-silikit, 1,8V-
silikit, 0,9Fe0,8V-silikit va 0,3Fe1 yordamida tayyorlandi. 3V-silikit] va ion
almashinuvi [1.6Fe-ZSM-5(IE), 1.7V-ZSM-5(IE), 1.1Fe0.8V-ZSM-5(IE) va
0.4Fe1.2V-ZSM-5(IE) )] usullari. Powder XRD natijalari barcha tayyorlangan
katalizatorlar uchun ZSM-5 ning bir fazasi olinganligini ko'rsatdi. Barcha sintez
qilingan katalizatorlar 80 °C da MeCN da oksidlovchi sifatida H2O2 bilan
oksidlanish orqali n-oktanni faollashtirishda ishlatilgan. Faqat C8 oksigenat
mahsulotlari olingan. [44] Ushbu tezisning maqsadi sabzavotning heterojen
katalizlangan epoksidlanishini o'rganishdir. Oleyin kislotasi metil esteri va oleyin
kislotasi kabi yog'larni partiyali reaktorda. Ushbu ishning ko'lami turli kremniydan
foydalangan holda amorf Ti-SiO2 katalizatorlarini tayyorlash va tahlil qilishning
manbalari va turli usullarini o'z ichiga oladi. Bundan tashqari, reaktsiyani
16

kengaytirish amalga oshirildi va samaradorlik kichik miqyosdagi bilan solishtirildi.
Bundan tashqari, ajratish distillash yo'li bilan reaksiya aralashmasidan olingan
mahsulotni ko'rish uchun qisqacha sinovdan o'tkazildi maxsulot qayta aylanish
jarayonining imkoniyatini beradi [45] . Ushbu tadqiqotning maqsadi tuzilma-
funksiya munosabatlarini o'rnatish bo’libtitanosilikat materiallari, nanostrukturali
katalizatorlarning maqsadli sintezi orqali kataliz atorlar seriyasini tayyorlash.
Bunda 2-ulangan (2C), 3-ulangan (3C), 4-bog'langan (4C) va tetranuklear (Ti4
[ostki 4]) titan katalizatorlar tayyorlandi. Ushbu materiallar gravimetrik tahlil,
qattiq holat orqali batafsil tavsiflandi.Katalizatorlar 2, 3, 6-trimetilfenolning suvli
vodorod peroksid bilan oksidlanishida tekshiriladi.Bunda mos keladigan
benzokinon maxsuloti olindi Xuddi shunday sharoitlarda yuqori va o'rtacha
katalitik faollikka ega har ikkala konvertatsiya nuqtai nazaridan Ti4 [pastki 4] > 2C
> 3C ≈ 4C ketma-ketligida kuzatilgan va selektivlik aniqlangan. Barcha sintez
qilingan katalizatorlar yuqori haroratda suvli vodorod periksid muhitida
mukammal barqarorlik va qayta ishlanish qobiliyatini ko'rsatgan.[46]
Propilen oksidi (PO) plastmassa sanoatida muhim xom ashyo hisoblanadi.
Propilenning bevosita epoksidlanishi O2 dan foydalanish PO ishlab chiqarishning
eng istiqbolli vositasi hisoblanadi, ammo bu qiyin bo'lib qolmoqda. Bu yerda,biz
O2 bilan propilen epoksidlanishi uchun integratsiyalangan foto-elektro-geterogen
katalitik tizim bilan ishlangan. Bunda vismut vanadati (yoki TiO2) fotokatalizatori
va Co-asosli elektrokatalizator H2O2 hosil qiladi va titan silikit-1 geterogen
katalizatori propilenni hosil bo'lgan H2O2 bilan PO ga epoksidlaydi. Ushbu tizim
yorug'lik nurlanishida foydalanmasdan yagona oksidlovchi vosita sifatida O2 bilan
PO maxsulotlarini ishlab chiqarish imkonini beradi.[47] Ishda alkanlarni
oksidlanishli degidrogenlanish orqali olifenlarga aylantirish uchun kremniy borid
asosidagi katalitik sistema tadqiq etilgan [48]. Olingan katalizator yuqori
temperaturalarga barqaror bo‘lib, samaradorligi yuqoriligi bilan ajralib turishi
ko‘rsatilgan. Barqarorlik 100-soatlik tajribalarda o‘rganilgan va katalizatorning
konversiya va selektivlik bo‘yicha faolligi saqlanib qolgan. Etan, propan va
izobutanning konversiyasi mos ravishda 18,8%, 19,1% va 6,0% bo‘lib,
17

olifenlarning hosil bo‘lish selektivligi 98,0%, 94,4% va 96,4% gacha yetganligi
aniqlangan. Ushbu tajribalar metall saqlamagan borning birikmalari katalitik
faollik namoyon qilishi mumkinligini ko‘rsatgan.
Birlamchi uglerod-vodorod bog‘ini (C–H) kislorod ishtirokida yumshoq
sharoitda yuqori selektivlikda oksidlash uchun fotokatalizatorlar ishlab chiqish
murakkab vazifalardan hisoblanadi [49]. Ishda Dousonning Fe-almashingan uch
o‘lchamli hosilasi va N,N’-bis(4-piridilmetil)naftalindiimid (DPNDI)
fotosensibilizatori asosida yangi gibrid: K6(H2O)8H24(C26H16N4O4)8
[P6W48Fe6O180] 6H2O (FeW-DPNDI) ilk marta solvotermik usulida sintez
qilingan.
Olingan mahsulot toluolni yuq yorug‘lik nuri sharoitida yumshoq oksidlab,
benzaldegidga aylanish jarayonida yuqori katalitik faollik namoyon qilishi
aniqlangan.
Organik birikmalarni Mn(IV) yoki Fe(III) qaytaruvchilari bilan birgalikda
termokimyoviy oksidlanishi turli geologik sharoitlarda borishi mumkin.
Tadqiqotlar bu jarayon 200 ° C dan past temperaturada sodir bo‘lishi mumkinligini
ko‘rsatadi. Biroq, hozirgi vaqtda tadqiq etilgan eksperimental ishlarda jarayon
350° C dan yuqorida olib borilgan. Shu sababli reaksiyani nisbatan past sharoitlarda
olib borish imkoniyatlarini tadqiq etish zarurati mavjud. Ushbu maqolada
suyuqlantirilgan kvarsdan tayyorlangan kapillyar kapsulalarda joylashtirilgan
MnO2 yoki Fe2O3 ishtirokida metan va n-alkanlar (C13H28), spirt birikmalar
(CH3OH va C2H5OH) termokimyoviy oksidlanish jarayonini nisbatan past
temperaturalarda raman spektroskopiyasi usulida tadqiq etish natijalari keltirilgan.
Temperaturaning 200 °C dan past qiymatlarida ham oksidlanish jarayoni borishi
ko‘rsatilgan [50] .
Adabiyotlar ma’lumotlarini shahlash natijalaridan kelib chiqib quyidagilarni
qayd etish mumkin:
 C 6- C 14 spirtlari kimyo sanoatining ko‘pgina sohalari uchun qimmatbaho
xom ashyo hisoblanadi;
18

 Ushbu mahsulotlarni O‘zbekiston Respublikasi hududida ishlab
chiqarilmaydi va chetdan katta miqdordagi valyuta hisobiga import qilinadi;
 Ushbu mahsulotlarni sanoat miqyosida ishlab chiqarishning qator usullari
bo‘lishiga qaramasdan, ularning barchasida ham ma’lum darajadagi kamchiliklar,
xususan: jarayonning ko‘p bosqichli ekanligi, qimmatbaho qo‘shimcha materiallar
qo‘llanilishi, yuqori energiya sarfi, qo‘llaniladigan katalizatorlarning past
selektivligi va faolligi, jarayonning unumi pastligi (konversiya, maqsadli
mahsulotlar unumi), apparatur jihatdan murakkablik, gomogen katalizatorlarni
aralashmadan ajratish va regenerasiya qilishning murakkabligi va boshqalar
mavjudligi sohada yechimini kutayotgan vazifalar ko‘p ekanligini ko‘rsatadi.
 Yuqorida ko‘rsatilgan kamchiliklarning barchasi umumiy holda mahsulot
tannarxining yuqori bo‘lishiga olib keladi;
CAGR prognoziga ko‘ra dekanol-1 ning bozori 2019 yilda 207 516 000
AQSH dollaridan 2025 yilga borib 264 356 000 AQSH dollariga o‘sishi kutiladi.
2020 yildan 2025 yilgacha bo‘lgan davrda 5,9% ga o‘sib borishi prognoz
qilinmoqda. Tabiiy dekanol-1 ning sirt-faol moddalar, shaxsiy gigena va
kosmetika, sovun & yuvish vositalari bozoriga kirib borishi o‘sib bormoqda.
COVID-19 sababli shaxsiy gigena vositalari, dezinfeksilovchi vositalar,
sovunlarga talab ortdi. Okt anol-1 kosurfaktant (suyuqliklarning sirt tarangligini
pasaytiruvchi, sirt-faol moddalar) sifatida ta’sir ko‘rsatadi. Uning diffuzion
xossalarining yuqoriligi qo‘llaniladigan vositalarga tez va oson tozalashga imkon
beradi.
Uning qo‘llanilish sohalari:
 Kosmetikada tozalovchi va namlovchi vosita;
 Syellyuloza va qog‘oz sanoatida;
 Tekstil va kosmetikada sirt-faol modda (eng asosiy qo‘llanishi);
 Kosmetikada solyubilizasiya va emulgasiyalovchi agent;
 Plastifikator;
Osiyo-Tinch okeani hududidagi sanoat miqyosida asosiy ishlab
chiqaruvchilar – Xitoy, Hindiston va Yaponiya.
19

Yuqoridagilardan kelib chiqib, respublikamiz va dunyoda C
6 -C
14 spirtlari,
xususan dekanol-1 ishlab chiqarish dolzarb vazifalardan hisoblanadi.
Yangi ishlab chiqilayotgan usullar va texnologiyalarga qo‘yiladigan
asosiy talablar: jarayonning bosqichlari sonini kamaytirish, yuqori faollik va
selektilikka ega katalizatorlar qo‘llash, energetik va xom ashyo sarflarini
kamaytirish, apparatur jihatdan jarayonni soddalashtirish va boshqalarni keltirish
o‘rinli.
20

II.BOB. SANOAT CHIQINDILARI ASOSIDA OKT ANOL OLISH UCHUN
KATALIZATOR TANLASH
(tajribaviy qism)
2.1. Sanoat chiqindilaridan okt anol sintezi uchun xom ashyo olish
Mazkur ishda “UzKorGas Chemicals” QK (Qoraqalpog‘iston) chiqindilaridan
foydalanildi. Ushbu korxonada Sigler-Natt katalizatorida etilenning suyuq fazali
polimerlanishidan olingan ikkilamchi mahsulotlar tarkibida geksandan boshlab
faqat tarkibida juft uglerod atomlari saqlagan alkanlar mavjud bo‘ladi. Chunki,
geksan asosiy erituvchi bo‘lib, Sigler-Natt katalizatori trietil alyuminiyning
(Al(C
2 H
5 )
3 ) titanli kompleksi aralashmasi etilen bilan ta’sirlashib, polimerlanish
reaksiyasini boshlab beradi. Har bir etilen molekulasining birikishidan juft uglerod
atomlari saqlagan fragmentlar kiritilganligi sababli, chiqindilar tarkibida faqat juft
uglerod atomlari saqlagan alkanlar mavjud bo‘ladi.
Ushbu korxona bilan tuzilgan shartnoma asosida “ishlov berilgan geksan”
chiqindilaridan 30 l keltirildi. Chiqindi tiniq, shaffof bo‘lib, rangsiz suyuqlikdir.
Hidi benzin hidiga ega.
2.1-rasm. Ishlov berilgan geksan
Chiqindi namunalari “Xromatek-Kristall 9000” gaz-suyuqlik xromatografiyada
analiz qilindi. Analiz sharoiti: kolonka temperaturasi – 50 ° C da 5 min., 15
21

grad/min tezlik bilan 250 ° C gacha, unda 5 minut tutib turiladi; detektor – alanga-
ionizasion detektor, temperaturasi – 280 ° C ; namuna kiritish blokining
temperaturasi – 250 ° C ; kolonka – kapillyar, uzunligi – 30 metr, diametri – 0.32
mm*0.5 mkm. Tashuvchi gaz – azot, doimiy oqim tezligi – 1.7 ml/minut. Vodorod
sarfi – 25 ml/minut, havoning sarfi – 250 ml/minut.
2. 2 -rasm. “UzKorGas Chemicals” QK chiqindisi xromatogrammasi
Identifikasiya qilingan moddalar tutilish vaqtlari yaqinida mavjud bo‘lgan,
intensivligi kichik cho‘qqilar ayni birikmaning izomerlari bo‘lishi ehtimoliyati
mavjud. Ularning miqdori kamligi sababli e’tiborga olinmadi.
22

Haydash qurilmasida “nazariy tarelkalar” sonini oshirish maqsadida
o‘lchamlari bir necha millimetrdan, bir necha santimetrgacha bo‘lgan shisha
bo‘lakchalari bilan to‘ldirildi. Shisha bo‘lakchalari o‘lchamining juda mayda
bo‘lishi ajratish jarayonining samaradorligini pasaytiradi. Haddan tashqari katta
bo‘lishi esa haydash jarayonida moddalar ajralishini qiyinlashtiradi. Shu sababli
o‘lchamlari 1-2 sm dan bo‘lgan bo‘laklar optimal ekanligi aniqlandi va ushbu
sharoitda geksandan boshlab har bir alkanning qaynash temperaturasida
fraksiyalarga ajratildi.
2.3-rasm. Ajratilgan fraksiyalar
2.1-jadval. Olingan mahsulotlarning fizikaviy xossalari
n Nomi T
s , °C T
q , °C Zichligi , g/sm 3
6 Geksan −95,3 68,7 0,6594
8 Oktan −55,8 125,7 0,7025
10 Dekan −29,7 174,1 0,730
12 Dodekan −9,6 216,3 0,7487
14 Tetradekan 5,9 253,6 0,7628
16 Geksadekan 18,2 286,8 0,7734
18 Oktadekan 28,2 316,1 0,7819*
20 Eykozan 36,8 342,7 0,7887*
23

Dastlab, 68.7±1 ° C da geksan haydab olindi. Shundan so‘ng temperatura
125.7±1 ° C da tutib turilgan holda oktan ajratib olindi. So‘ngra 174.1±1 ° C da
tutib turilgan holatda chiqindi tarkibidagi dekan ajratib olindi. 100 ml chiqindi
tarkibida 22 ml dekan olindi. Dekan ajratib olingandan so‘ng qolgan aralashma
tadqiqotning maqsadiga kirmaganligi sababli, jarayon to‘xtatildi.
Analiz uchun [123 0
C - 126 0
C oralig’ida ajralgan] 2- fraksiya olindi. Analiz
natijasi fraksiya tarkibida 95,831% oktan, hamda 4,1686 % dekan borligini
ko’rsatdi.
2.4-rasm. Oktan fraksiyasi xromatogrammasi
24

2.5-rasm. Oktan fraksiyasining xromatogrammasi
Fraksiya tarkibidagi oktanning ulushi yuqori bo’lganligi tufayli sintez uchun
aynan shu fraksiyadan foydalanildi.
2.2. Okta nol sintezi uchun selektiv va samarador katalizator lar
tayyorlash
Oksidlovchi katalizator olishda TiO
2 + H
3 BO
3 ning kompleksi va TiO
2 + SiO
2
+H
3 BO
3 larning qattiq holatdagi nonopartiyasini sol-gel usulida sintez qilishga
asoslanildi.
 Katalizator nonopartiyasini zol-gel usulida sintez qilish
TiO
2 + SiO
2 +H
3 BO
3 larning qattiq holatdagi nonopartiyasini olish uchun
erituvchi sifatida etanolning 70% li eritmasi olindi. 50 ml erituvchiga 2ml TEOS
[tetraetilortosilikat] solib 5 daqiqa davomida magnitli aralahtirgich yotdamida
aralashtirib unga 4 ml TiCI
3 eritmaidan solib yana 5 daqiqa davomida
aralashtirilgach NH
4 OH ning 10 % eritmasi bilan tomchilab pH=8 bo’lguncha
qoshildi. Hosil bo’gan aralashma oksidlar aralshmasi to’la cho’kib ortiqcha
NH
4 OH parchalanishi uchun 30-40 0
C da 2 soat davomida magnitli aralahtirgichda
qoldirildi.
25

2.6-rasm. Katalizatorlar aralashmasi
Sintez jarayonida havo kislorodi ta’sirida titanning oksidlanishi natijasida
zolning rangining o’zgarishini va mahsulot hosil bo’lishini kuzatish mumkin.

2.7-rasm. Tayyor katalizator zollari
Olingan suspenziya uch qisimga ajratilib har biri daqiqasida 2000 tezlik 6
daqiqa sentrafugalandi. So’ngra namunalarga H
3 BO
3 ning 25%, 30% , 35% li
eritmalari qo’shib aralashtirildi. Olingan namunalar 2 soat davomida 200 o
C da
qurutish pechida qurutildi so’ngra 4 soar davomida kuydirish pechida 500 O
C da
kuyditib tayyor holatga keltirildi.

2.8-rasm. Zol-gel usulida sintez qilingan katalizator namunalari
26

a. b.
2.9-rasm. Olingan katalizator kristalli(a) va qattiq agregatining(b) elektron
mikroskopdagi ko’rinishi
Sintezni tajriba maqsadida boshqa erituvchilardan (propanol, izobutanol,
butanol muhitida) ham olib borildi. Ammo tajriba samarali natija ko’tsatmadi.
2.10-rasm. Turli erituvchilarda olingan katalizatorlar namunalari
Olingan kalizator qattiq va sintez jarayoni uchun uzoq vaqt talab etilishi
hamda olingan katalizator govakligi qo’yilgan talablarga javob beraolmadi.
2.11-rasm. Propanol muhitida olib borilgan sintez mahsuloti
27

 Shimdirish usulida katalizator sintezi
TiO
2 +H
3 BO
3 ning kompleksini olish uchun TiCI
3 va suv 2:5 hajmiy nisbatda
olib 10 daqiqa magnitli aralahtirgich yotdamida aralashtirildi. Cho’kish jarayonini
tezlashtirish maqsadida eritmaga pH qiymati 8 boguncha NH
4 OH ning 28-30 % li
etitmasi tomchilab qoshib borildi va eritmada TiO
2 cho’kmasi hosil bo’lishi
tugaguncha hamda otriqcha NH
4 OH chiqib ketishi uchun 30 0
C 1 soat davomida
aralashtirildi.
2.12-rasm. Katalizator namunasi
Olingan aralashma uch qisimga ajratilib 1;1 1;2 1;3 hajmiy nisbatda H
3 BO
3
ning 10% li eritmasi bilan magnitli aralahtirgich yotdamida aralashtirildi. Ushbu
karalizatorni gaz holatdagi moddani oksidlash maqsadida qo’llash uchun maxsus
sialit asosga shimdirilib tabletka shakliga keltirildi.
Seolit asosni tayyorlash uchun Sazag’an tuproq namunasi tarkibiga
proporsional ravishda NaOH ning quruq massasini biroz suvda eritib olingan
tuproq ishqor aralshmasini maxsus kalonkada 5 kun 250 O
C da kuydirib olindi.
Olingan massa neytra sharoyitga kelguncha ortiqcha ishqordan yuvib tozalandi va
quritib olindi. So’ngra bir necha qisimlarga ajratilib har bir qisimga katalizatot
shimdirilib tabletka shakliga keltirildi va 4 soar davomida kuydirish pechida 500
O
C da kuyditib tayyor holatga keltirildi.
28

2.13-rasm. Okta nol sintezi uchun tashuvchiga shimdirilgan kaalizatoelar.

Katalizatorlar uchun tashuvchi tanlash muhim bosqichlardan biri bo‘lib,
uning samaradorligi, ish resursi, selektivligi hamda mahsulotlarning sifati ko‘p
jihatdan tashuvchiga bog‘liq. Katalizatorlarning tashuvchilari sifatida keramzit,
silikagel, bentonit, kaolin, kizilgur, seolitlar va boshqalardan keng foydalaniladi.
Mazkur ishda katalizator uchun tashuvchi sifatida mahalliy xom
ashyolardan olingan sintetik quyi va o‘rta modulli seolitlardan foydalanildi.
Seolitlar sintezi uchun namunalar mahalliy xom ashyo minerallari bo‘lmish
Samarqand viloyati Nurobod tumani Sazag‘an MFY hududidan olindi.
Sanoat chiqindilaridan o k t anol sintezi uchun xomashyo olish
Ushbu hududdan olingan № 1-namunalarning rentgen fluoressent usulida
element hamda oksid analizi o‘tkazildi. Analiz “NEX CG” asbobida (Rigaku,
AQSH) o‘tkazildi. Sifat va miqdor analizi “RPF-SQX” dasturiy vosita yordamida
olib borildi.
29

2.14-rasm. Namunalar rentgen fluorescent analiz natijalari
Analiz natijalariga ko‘ra № 1-hududdan olingan namunaning asosiy oksid
tarkibi quyidagicha ekanligi aniqlandi:
2.2-jadval. Rentgen fluorescent analiz ma’lumotlari
№ Komponent Tarkibi, %
1 Na
2 O 4.45
2 Al
2 O
3 12.6
3 SiO
2 73.5
4 K
2 O 5.11
5 CaO 1.86
6 Fe
2 O
3 1.37
7 MgO 0.603
8 ZrO
2 0.154
9 TiO
2 0.144
Jami 99.791
Olingan natijalardan Si:Al nisbati 4.96 bo‘lib, o‘rta modulli seolit olishga
imkon berishini ko‘rish mumkin. Qolgan ba’zi metallar hamda metallmaslarning
oksidlari umumiy miqdori 0.209% bo‘lib, kamligi sababli inobatga olinmadi.
Keyingi tajribalarda namunalarning Raman-spektrlari tahlil qilindi.
30

2.15-rasm. Namunalarning Raman spektroskopik analiz natijalari
Raman-spektroskopiyasi usulida olingan natijalar tahlilidan namuna
tarkibida: temir – lepidokrokit ( γ -FeO(OH)); alyuminiy – glinezem (β-Al
2 O
3 );
kremniy – dioksid shaklda ekanligi, umumiy holda slyudaga xos tarkib
mavjudligini ko‘rashimiz mumkin.
31

Tajribalarning keyingi bosqichi namunalarning rentgen spektrlarini tahlil
etish bo‘yicha olib borildi.
Tajribalar geologik yotqiziqlarning kristallik xususiyatlarini aniqlash kukunli
difraktometr XRD-6100 (Shimadzu, Japan) uskunasida amalga oshirildi. CuKα
nurlanish (β-filtr, Ni, λ=1.54178Å, rentgen trubkasidagi tok kuchi va kuchlanish
30 mA, 30 kV) ta’sirida bajarildi. Bunda detektorning doimiy aylanish tezligi 4
grad/min, 0,02 o
qadamda (ω/2θ-bog‘lanish) bo‘lib, skanirlash burchagi 4 o
dan 80 o
ga qadar olib borildi. Namunalar aylanish tezligi 30 ayl/min.ga teng bo‘lgan
aylanali kamerada tahlil qilindi.
2.16-rasm. Namunalarning rentgen fazaviy analiz natijalari
Olingan natijalar ma’lumotlar bazasi bilan taqqoslanib, tahlil etilganda
namunaning mineral tarkibi quyidagicha ekanligi aniqlandi:
2.3-jadval. Namunalar tarkibi
Mineral nomi Tarkib, % Nisbiy
standart
chetlanish
Kvars 32,37 0,29
Albit 7,22 0,39
Mikroklin 29,01 0,4
32

Muskovit 1,98 0,17
Zirkon 0,067 0,033
Ortoklaz 1,73 0,27
Kaolinit 0,81 0,14
Korund 0,208 0,092
Plagioklaz_oligoklaz 26,33 0,45
Maggemit 0,285 0,058
Kukunli difraktometrda olingan natijalar mineral tarkibini yanada aniqroq
o‘rganishga imkon berdi. Bunda namuna tarkibida kvars – 32.37%; albit – 7,22%;
mikroklin – 29.01%; plagioklaz-oligoklaz – 26.33%; muskovit – 1,98% eng ko‘p
tarqalganligini ko‘rish mumkin. Qolgan minerallar umumiy miqdori 3,09% ni
tashkil etadigan bir necha ko‘rinishlardan iborat.
Keyingi tajribalar namunani kimyoviy ishlov berish orqali sintetik seolit olish
yo‘nalishi bo‘yicha olib borildi. Buning uchun taqribiy maydalangan mineral
namunasi 1:10 nisbatda o‘yuvchi natriyning 10% li eritmasi aralashtirildi va yopiq
idishda (avtoklavda) 200 °C da 100 soat davomida qizdirildi. Olingan massa
distillangan suvda yaxshilab yuvildi, quritildi. Olingan mahsulotga turli
katalizatorlar hamda modifikatorlar bilan ishlov berildi. Modifikator sifatida
saxarozaning to‘yingan eritmasi, limon kislota, geksametilendiamin va boshqa
birikmalardan foydalanildi. Ushbu organik quyi molekulyar birikmalar
katalizatorlarni faollashtirish mobaynida katalizator qatlamidan ajralib chiqadi va
ularning o‘rnida mos ravishda katalitik faol markazlar – mikro-, mezo- hamda
makrog‘ovaklar qoladi.
Olingan tashuvchilar yuzasiga katalizator shimdirish va faollashtirish ishlari
amalga oshirildi. Faollashtirish uchun granula ko‘rinishiga keltirilgan
katalizatorlar namunalari 500-550 ° C da mufel pechida 4 soat mobaynida
qizdirildi.
33

Bunda faol markazlarning hosil bo‘lishi va tashuvchi sirtiga katalitik qatlam
hosil bo‘lganligin kuzatish uchun rentgen fluoressent analiz usulida nazorat qilib
borildi.
Olingan natijalar quyidagi rasmlarda keltirilgan bo‘lib, gidrotermal sintez
natijasida komponentlarning tarkibi va nisbatlari o‘zgarganligini, quyi hamda
o‘rta modulli seolitlarga xos o‘zgarishlar kuzatilganligini qayd etish mumkin.
2.2.2. Gidrotermal usulda olingan sintetik seolitlarning
xossalarini tadqiq etish
Tajribalarda Samarqand viloyati Nurobod MFY hududidan olingan minerallar
asosida gidrotermal usulda sintez qilingan sintetik seolitlar namunalari kukun
rentgen difraktometriyasi hamda skanerlovchi elektron mikroskopiyasi usullarida
tadqiq etildi.
Kukun rentgen difraktometriyasi natijalari quyida keltirilgan bo‘lib,
namunalarning gidrotermal sintezdan oldingi va keyingi kimyoviy tarkiblari
o‘zgarishlarini baholashga imkon beradi.

2. 17 -rasm. 5% li osh tuzi eritmasi bilan faolashtirilgan seolit namunasi
rentgen fazaviy analiz natijalari
Analiz natijalaridan 5% osh tuzi eritmasi bilan faollashtirilgan seolit tarkibida
SiO
2 – 26%; AlPO
4 – 28%; Ca
3 (Si
3 O
9 ) – 32%; CaCO
3 *MgCO
3 – 4%; NaCl – 1%;
umumiy uglerod birikmalari – 9% hamda (Fe
0.2 Mg
0.8 )O – izlari uchrashi aniqlandi.
34

Yuqorida ishlov berilmagan tabiiy mineralning tarkibiga e’tibor beriladigan
bo‘lsa, asosan slyudaga xos tarkib ekanligi, gidrotermal sintezdan so‘ng esa
namunaning 58% (silikon va kalsiy silikatlar) i seolitlarga xos tarkibga
aylanganligini ko‘rish mumkin.

2 .18 -rasm. 10% li osh tuzi eritmasi bilan faolashtirilgan seolit namunasi
rentgen fazaviy analiz natijalari
Analiz natijalaridan 10% li osh tuzi eritmasi bilan faollashtirilgan seolit
tarkibida SiO
2 – 9%; AlPO
4 – 6%; Ca
3 (Si
3 O
9 ) – 48%; CaCO
3 *MgCO
3 – 8%; NaCl
– 12%; umumiy uglerod birikmalari – 12% hamda (Fe
0.2 Mg
0.8 )O – 5% uchrashi
aniqlandi. Yuqorida ishlov berilmagan tabiiy mineralning tarkibiga e’tibor
beriladigan bo‘lsa, asosan slyudaga xos tarkib ekanligi, gidrotermal sintez va
faollashtirishdan so‘ng esa namunaning 57% (silikon va kalsiy silikatlar)i
seolitlarga xos tarkibga aylanganligini ko‘rish mumkin.
35

2. 19 -rasm. 15% li osh tuzi eritmasi bilan faolashtirilgan seolit namunasi
rentgen fazaviy analiz natijalari
Analiz natijalaridan 15% li osh tuzi eritmasi bilan faollashtirilgan seolit
tarkibida SiO
2 – 3%; AlPO
4 va umumiy uglerod o‘zgarmasdan qolgan – umumiy
7%; Ca
3 (Si
3 O
9 ) – 72%; CaCO
3 *MgCO
3 – aniqlanmagan; NaCl – 13% hamda
(Fe
0.2 Mg
0.8 )O – 5% uchrashi aniqlandi. Yuqorida ishlov berilmagan tabiiy
mineralning tarkibiga e’tibor beriladigan bo‘lsa, asosan slyudaga xos tarkib
ekanligi, gidrotermal sintez va faollashtirishdan so‘ng esa namunaning 75%
(silikon va kalsiy silikatlar)i seolitlarga xos tarkibga aylanganligini ko‘rish
mumkin.
36

2.20 -rasm. 5/10/15% li osh tuzi eritmalari bilan faolashtirilgan seolit
namunalarining qiyosiy rentgen fazaviy analiz natijalari
Umuman olganda, turli foiz tarkibli osh tuzi eritmalari bilan faollashtirilgan
seolitlar namunalarining rentgen difraksion kartinalari deyarli bir xil bo‘lib,
faollashtirishga ishtirok etgan eritma tarkibiga ko‘ra u yoki bu komponent miqdori
o‘zgarganligini ko‘rishimiz mumkin.
Keyingi tajribalarda gidrotermal usulda sintez qilingan sintetik seolitlarni
skanerlovchi elektron mikroskop yordamida tadqiq etildi. Bunda namunalarning
turi, tarkibi, skanerlash topologiyasi va boshqa omillarga bog‘liq holda analiz
natijalarida biroz farqli holatlar kuzatildi.
Ushbu tadqiqotlar Yuqori Texnologiyalar Markazida mavjud Oxford
Instruments SEM da o‘tkazildi.

37

2.21-rasm. Namunalarning SEM analizi
2.4-jadval. SEM analizi natijalari
Elemen
t Ves.% Sigma
Ves.%
O 8.24 0.40
Na 31.08 0.25
Mg 0.25 0.07
Al 2.09 0.09
Si 4.44 0.10
Cl 52.91 0.32
K 0.25 0.06
Ca 0.33 0.07
Fe 0.42 0.12
Summa
: 100.00
SEM natijalaridan tadqiq etilgan nuqtada osh tuzining kristallari asosiy katta
miqdorni tashkil etishini ko‘rishimiz mumkin.
Xuddi shu namunaning boshqa topologiyasidan olingan SEM natijalari
quyida keltirilgan.

2.22-rasm. Namunalarning SEM analizi
2.5-jadval. SEM analizi natijalari
38

Elemen
t Ves.% Sigma
Ves.%
O 44.56 0.55
Na 11.95 0.28
Mg 1.04 0.12
Al 10.32 0.22
Si 20.21 0.31
Cl 7.60 0.20
K 0.90 0.10
Ca 1.36 0.11
Fe 2.07 0.21
Summa
: 100.00
10% li osh tuzi eritmasi bilan faollashtirilgan seolitlarning SEM natijalari
quyida keltirilgan.

2.23-rasm. Namunalarning SEM analizi
2.6-jadval. SEM analizi natijalari
Element Ves.% Sigma
Ves.%
O 13.38 0.46
Na 31.21 0.28
39

Mg 0.47 0.08
Al 2.56 0.10
Si 6.41 0.13
Cl 44.37 0.33
K 0.33 0.06
Ca 0.81 0.08
Fe 0.45 0.12
Summa: 100.00
2.24-rasm. Namunalarning SEM analizi
2.7-jadval. SEM analizi natijalari
Elemen
t Ves.% Sigma
Ves.%
O 45.37 0.65
Na 12.04 0.33
Mg 1.09 0.14
Al 11.74 0.29
Si 21.07 0.38
Cl 4.69 0.20
K 0.74 0.12
Ca 1.62 0.15
Fe 1.63 0.25
40

Summa
: 100.00
Ushbu rasmlardan va olingan analiz natijalaridan ko‘rishimiz mumkinki,
sintetik seolitlar tarkibida asosiy komponentlar bo‘lgan alyuminiy va kremniy
birikmalari ustunlik qiladi. Modifikator sifatida qo‘llanilgan osh tuzi esa nisbatan
kam ulushlarni tashkil etadi.
2.3. Alkanlarni spirtlarga qadar oksidlanishi uchun
selektiv va samarador katalizator tanlash
Okt andan Okt anol (odatda, oktanollarning aralashmasi ko‘rinishida chiqadi)
olish uchun quyidagicha qurilmadan foydalanildi:
2.25 -rasm. Okt ananni oksidlab dekanolga aylantirish qurilmasining sxemasi
1-havo generatori; 2-havoning oqim tezligini nazorat qilish qurilmasi; 3-kran; 4-rotametr;
5-Oktan+havo aralashmasini olish uchun qurilma-dozator; 6-qizdirish pechi; 7-Oktan
to‘ldirilgan idish; 8-katalizator qatlami; 9-tok manbai-katalitik qatlamni qizdirish uchun; 10-
dozator; 11-xromatograf; 12-natijalarni rasmiylashtirish uchun monitor.
Havo generatori (1) orqali chiqqan havo ma’lum aniq miqdorda (2), (3) va (4)
bilan nazorat qilingan holda dekan+havo aralashmasini olish uchun qurilma-
41I I
I1
23
4
1 2 41
33
95
1 0
1 25
1

6
57
5 8
5
11

dozator (5) ga yuboriladi. Dozatorda dekan to‘ldirilgan idish (7) dan vaqt birligi
ichida membrana orqali bo‘shliqqa ajralib chiqgan dekan bug‘lari havo bilan
aralashma hosil qiladi. Vaqt birligi ichida ajralayotgan dekan miqdori qizdirish
pechi (6) orqali nazorat qilinadi. Chunki suyuqliklarning bug‘lanishi
temperaturaga, bug‘lanayotgan yuzaga bog‘liq bo‘ladi. Bug‘lanayotgan yuza –
membrana sathi (yuzasi) aniq bo‘lganligi sababli, dekanning bug‘lanish tezligi
temperaturaga to‘g‘ri proporsional bo‘ladi. Qizdirish pechi (akvariumlar uchun
qo‘llaniladigan pech) doimiy temperatura beradi va dekan bug‘larining miqdori
nisbatan doimiy deb olish mumkin bo‘ladi. Dozator qurilmasi (5) bir necha o‘zaro
tutashuvchi sigmentlardan iborat bo‘lib, tashqaridan kirayotgan havo ajralayotgan
dekan bug‘lari bilan to‘liq aralashishi uchun, to‘siqlar orqali o‘tishga to‘g‘ri keladi.
Havo bilan aralashgan n-dekan bug‘lari katalizator qatlami (8) orqali o‘tadi.
Katalizatorga qatlamni qizdirish uchun tok manbai (LATR, 9) dan ma’lum
kuchlanishdagi tok beriladi. Berilgan tokning kuchlanishiga ko‘ra qatlamning
temperaturasini nazorat qilinadi. Katalitik qatlamdan o‘tgan n-dekan bug‘lari,
oksidlanish mahsulotlari aralashmasi dozator (10) orqali gaz-suyuqlik
xromatografiga yuboriladi. Xromatograf (11) da qayd etilgan natijalar maxsus
dasturiy vosita (12) yordamida rasmiylashtiriladi.
Adabiyotlar sharhi hamda to‘plangan ilmiy ma’lumotlar asosida alkanlarni
selektiv oksidlash orqali spirtlarga aylantirish uchun nisbatan kuchsiz oksidlovchi
xossalarga ega katalizatorlar – TiO
2 /B
2 O
3 asosida tanlandi. Ushbu tanlangan
katalizatorlar sintez qilingan sintetik seolitlar yuzasiga to‘yingan eritmalari hosil
qilib, 2-4 soat mobaynida shimdirildi. Olingan mahsulotlar quritildi va 150-200 ° C
da 4 soat mobaynida faollashtirildi.
Shundan so‘ng olingan katalizatorlar rentgen fluoressent analiz usulida tadqiq
etildi. Quyidagi rasmlar va jadvallarda olingan natijalar keltirilgan.
42

2.26-rasm. Katalizatorning rentgen fluorescent analiz natijasi
2.8-jadval. RF analizi natijalari
Component Result Unit Detection limit
Na 46,8 mass% 5,27
Al 12,9 mass% 0,0392
Si 27,6 mass% 0,0082
K 1,22 mass% 0,0183
Ca 6,3 mass% 0,0103
Ti 1,73 mass% 0,0036
Fe 3,47 mass% 0,0005
Analiz natijalaridan ko‘rishimiz mumkinki, titan oksidi bilan ishlov berilgan
seolit yuzasida 1,73% miqdorda titan mavjud bo‘lib, tashuvchi yuzasiga
katalizatorning shimdirilishi muvaffaqqiyatli ekanligidan dalolat beradi.
* * *
Ikkinchi bob bo‘yicha quyidagi xulosalar qilindi:
43

O‘zbekiston respublikasida faoliyat ko‘rsatuvchi kimyoviy korxona -
“UzKorGas Chemicals” QK (Qoraqalpog‘iston) sanoat chiqindisi tarkibi
o‘rganildi.
Sanoat suyuq chiqindisi “qayta ishlangan geksan” deb yuritilib, tarkibida
geksan, oktan, dekan, undekan hamda boshqa juft uglerod atomi saqlagan
to‘yingan uglevodorodlardan iboratligi aniqlandi.
Ushbu suyuq chiqindilar tarkibidan haydash yo‘li bilan:
1) qaynash temperaturasi 68-69 ° C bo‘lgan birinchi fraksiya – geksan va
uning ba’zi izomerlari;
2) qaynash temperaturasi 123-126 ° C bo‘lgan ikkinchi fraksiya – oktan va
uning ba’zi izomerlari;
3) qaynash temperaturasi 173-175 ° C bo‘lgan uchinchi fraksiya – dekan va
uning ba’zi izomerlari ajratib olindi.
Qolgan kub qoldiq tarkibida dodekan, tetradekan va ba’zi boshqa alkanlar kam
miqdorda bo‘lgan aralashma tadqiqot maqsadiga kirmaganligi sababli qoldirildi.
Ushbu suyuq chiqindilar va ajratib olingan fraksiyalar gaz-suyuqlik
xromatografiyasi usulida tadqiq etildi hamda tarkibi sifat va miqdor jihatdan
o‘rnatildi.
Ikkinchi fraksiya – asosan n-oktan saqlaganligi sababli undan havo kislorodi
bilan katalitik oksidlab, tegishli spirtlar olish uchun katalizator tarkibi tanlandi.
Katalizator sifatida TiO
2 /B
2 O
3 tarkibli katalizator nisbatan yaxshi natijalar berishi
aniqlandi.
Ushbu katalizator uchun tashuvchi tanlash maqsadida mahalliy xom ashyolar
asosida gidrotermal usulda sintetik seolitlar olindi. Olingan seolitlarning fizik-
kimyoviy parametrlari tadqiq etildi. Tadqiqotlarda rentgen fluoressent, rentgen
difraksion va skanelovchi elektron mikroskopiyasi usullari qo‘llanildi.
Sintez qilingan tashuvchiga tanlangan katalizator tarkiblar eritma
ko‘rinishida shimdirildi va jarayonning samaradorligi rentgen fluoressent usulda
baholandi.
44

n-Oktandan oktanol(lar) olish uchun tajribaviy qurilma yig‘ildi va tanlangan
katalizatorlardan foydalanib, spirtlar sintez qilish sharoitlari tadqiq etildi.
XULOSALAR
Yuqori spirtlar sintezi va texnologiyasi bo‘yicha ilmiy adabiyotlar
ma’lumotlarini shahlash natijalaridan kelib chiqib quyidagilarni qayd etish
mumkin:
 C
6 - C
14 spirtlari kimyo sanoatining ko‘pgina sohalari uchun qimmatbaho
xomashyo hisoblanadi;
 Ushbu mahsulotlarni O‘zbekiston Respublikasi hududida ishlab
chiqarilmaydi va chetdan katta miqdordagi valyuta hisobiga import
qilinadi;
 Ushbu mahsulotlarni sanoat miqyosida ishlab chiqarishning qator
usullari bo‘lishiga qaramasdan, ularning barchasida ham ma’lum
darajadagi kamchiliklar, xususan: jarayonning ko‘p bosqichli
ekanligi, qimmatbaho qo‘shimcha materiallar qo‘llanilishi, yuqori
energiya sarfi, qo‘llaniladigan katalizatorlarning past selektivligi va
faolligi, jarayonning unumi pastligi (konversiya, maqsadli
mahsulotlar unumi), apparatur jihatdan murakkablik, gomogen
katalizatorlarni aralashmadan ajratish va regenerasiya qilishning
murakkabligi va boshqalar mavjudligi sohada yechimini kutayotgan
vazifalar ko‘p ekanligini ko‘rsatadi.
 Yuqorida ko‘rsatilgan kamchiliklarning barchasi umumiy holda
mahsulot tannarxining yuqori bo‘lishiga olib keladi;
45

CAGR prognoziga ko‘ra dekanol-1 ning bozori 2019 yilda 207 516 000
AQSH dollaridan 2025 yilga borib 264 356 000 AQSH dollariga o‘sishi kutiladi.
2020 yildan 2025 yilgacha bo‘lgan davrda 5,9% ga o‘sib borishi prognoz
qilinmoqda. Tabiiy oktanol-1 ning sirt-faol moddalar, shaxsiy gigena va
kosmetika, sovun & yuvish vositalari bozoriga kirib borishi o‘sib bormoqda.
COVID-19 sababli shaxsiy gigena vositalari, dezinfeksilovchi vositalar,
sovunlarga talab ortdi. Okt anol-1 kosurfaktant (suyuqliklarning sirt tarangligini
pasaytiruvchi, sirt-faol moddalar) sifatida ta’sir ko‘rsatadi. Uning diffuzion
xossalarining yuqoriligi qo‘llaniladigan vositalarga tez va oson tozalashga imkon
beradi.
Uning qo‘llanilish sohalari:
 Kosmetikada tozalovchi va namlovchi vosita;
 Syellyuloza va qog‘oz sanoatida;
 Tekstil va kosmetikada sirt-faol modda (eng asosiy qo‘llanishi);
 Kosmetikada solyubilizasiya va emulgasiyalovchi agent;
 Plastifikator;
Yuqoridagilardan kelib chiqib, respublikamiz va dunyoda C
6 -C
14 spirtlari,
xususan dekanol-1 ishlab chiqarish dolzarb vazifalardan hisoblanadi.
Yangi ishlab chiqilayotgan usullar va texnologiyalarga qo‘yiladigan asosiy
talablar: jarayonning bosqichlari sonini kamaytirish, yuqori faollik va selektilikka
ega katalizatorlar qo‘llash, energetik va xomashyo sarflarini kamaytirish, apparatur
jihatdan jarayonni soddalashtirish va boshqalarni keltirish o‘rinli.
O‘zbekiston respublikasida faoliyat ko‘rsatuvchi kimyoviy korxona -
“UzKorGas Chemicals” QK (Qoraqalpog‘iston) sanoat chiqindisi tarkibi
o‘rganildi.
Sanoat suyuq chiqindisi “qayta ishlangan geksan” deb yuritilib, tarkibida
geksan, oktan, dekan, undekan hamda boshqa juft uglerod atomi saqlagan
to‘yingan uglevodorodlardan iboratligi aniqlandi.
Ushbu suyuq chiqindilar tarkibidan haydash yo‘li bilan:
46

1) qaynash temperaturasi 68-69 ° C bo‘lgan birinchi fraksiya – geksan va
uning ba’zi izomerlari;
2) qaynash temperaturasi 123-126 ° C bo‘lgan ikkinchi fraksiya – oktan va
uning ba’zi izomerlari;
3) qaynash temperaturasi 173-175 ° C bo‘lgan uchinchi fraksiya – dekan va
uning ba’zi izomerlari ajratib olindi.
Qolgan kub qoldiq tarkibida dodekan, tetradekan va ba’zi boshqa alkanlar
kam miqdorda bo‘lgan aralashma tadqiqot maqsadiga kirmaganligi sababli
qoldirildi.
Ushbu suyuq chiqindilar va ajratib olingan fraksiyalar gaz-suyuqlik
xromatografiyasi usulida tadqiq etildi hamda tarkibi sifat va miqdor jihatdan
o‘rnatildi.
Uchinchi fraksiya – asosan n-oktan saqlaganligi sababli undan havo
kislorodi bilan katalitik oksidlab, tegishli spirtlar olish uchun katalizator tarkibi
tanlandi. Katalizator sifatida TiO
2 /B
2 O
3 tarkibli katalizator nisbatan yaxshi natijalar
berishi aniqlandi.
Ushbu katalizator uchun tashuvchi tanlash maqsadida mahalliy xom
ashyolar asosida gidrotermal usulda sintetik seolitlar olindi. Olingan seolitlarning
fizik-kimyoviy parametrlari tadqiq etildi. Tadqiqotlarda rentgen fluoressent,
rentgen difraksion va skanelovchi elektron mikroskopiyasi usullari qo‘llanildi.
Sintez qilingan tashuvchiga tanlangan katalizator tarkiblar eritma ko‘rinishida
shimdirildi va jarayonning samaradorligi rentgen fluoressent usulda baholandi.
n-Oktandan oktanol(lar) olish uchun tajribaviy qurilma yig‘ildi va tanlangan
katalizatorlardan foydalanib, spirtlar sintez qilish sharoitlari tadqiq etildi.
Okt anning katalitik oksidlanib, okt anolga aylanish jarayoni uchun optimal
sharoit tanlash maqsadida katalizator tarkibi, temperatura hamda reaksion
aralashmaning oqim tezligi ta’siri baholandi. Jarayonning samaradorligi gaz-
suyuqlik xromatografiyasi usulida nazorat qilib borildi.
Tajribalarda, katalitik oksidlanish jarayoni uchun katalizator optimal tarkibi -
TiO
2 /B
2 O
3 40/60; optimal temperatura – 200-220 o
C oralig‘i; reaksion
47

aralashmaning oqim tezligi esa 20-25 ml/minut ekanligi aniqlandi. Bunda
dekanning konversiya darajasi 44-46% ni, okta nolning chiqish unumi esa 74-76%
ni tashkil etdi [51-53] .
O‘tkazilgan tajribalar natijalari asosida quyidagi asosiy xulosalar qilindi:
1. Yuqori spirtlar (C
8 -C
10 ) sintezi va texnologiyasi bo‘yicha oxirgi 10-15 yilda
nashr etilgan ilmiy adabiyotlar to‘plandi va tahlil qilindi.
2. O‘zbekiston respublikasida faoliyat ko‘rsatuvchi kimyoviy korxona -
“UzKorGas Chemicals” QK (Qoraqalpog‘iston) kimyoviy chiqindisi tarkibi gaz-
suyuqlik xromatografiyasi usulida o‘rganildi. Uning tarkibidagi normal alkanlar
fraksiyalari alohida ajratib olindi.
3. Oktan va dekanni havo kislorodi bilan katalitik oksidlash orqali tegishli
spirtlar olish uchun katalizator sifatida TiO
2 /B
2 O
3 (40/60) tarkibli katalizator
nisbatan yaxshi natijalar berishi aniqlandi. Ushbu katalitik tizim uchun mahalliy
xom ashyolar asosida quyi modulli seolit sintez qilindi va katalizatorlar uchun
tashuvchi sifatida foydalanildi.
48

Foydalanilgan adabiyotlar
1 . Prakash D. V, Vijaykumar V. M. Kinetics of liquid-phase hydrogenation of
n-valeraldehyde to n-amyl alcohol over a Ru/Al2O3 catalyst // Chemical
Engineering Science. 2005. 60. P .1881-1887.
2 . Cпособ получения линейных первичных моноспиртов: пат. 2291848 .
РФ № 2004100303/04; заявл .10.06.2002; опубл . 10.04.2005.
3 . Liquid detergent composition in the form of lamellar droplets containing a
deflocculating polymer: пат . 5147576 США № 07/689,124; заявл .22.03.1991;
опубл . 15.09.1992.
4 . Уилки Ч., Саммерс Дж., Даниэлс Ч.. ПВХ (Поливинилхлорид).
Получение, добавки и наполнители, сополимеры, свойства, переработка, Пер.
с англ под ред. Г.Е. Заикова. СПб: Профессия, 2007. 728с.
5 . Цвайфель Х., Маер Р.Д., Шиллер М. Добавки к полимерам.
Справочник. Пер. англ. 6-го изд. под ред. В. Б. Узденского, А.О. Григорова.
СПб.: ЦОП "Профессия", 2010. 1144 с.
6 . Данилов А.М. Присадки к топливам. Разработка и применение в 1996-
2000 г.г. // Химия и технология топлив и масел. 2002. № 6. С.43-50.
7. Митусова Т.Н., Полина Е.В., Калинина М.В. Современные дизельные
топлива и присадки к ним. М.: Техника, 2002. 64с.
8. Андреев Г.П. Современные автомобильные моторные масла: учебное
пособие. Орел : ОрёлГТУ , 2005. 35 с .
9. Musayev K.M. Higher linear olefins in surfactants commercial production
// Oil Gas Chemistry. Technologies and equipment 2005. № 2. Р . 47-56
10. Kirk-Othmer Encyclopedia of Chemical Technology. Wiley . v .1. 1999.
11. Федосов А . Е . Разработка научных основ высокоэффективных
технологий алифатических и ароматических кислородсодержащих
соединений // Дисс. док. техн. наук. Москва . 2014. 312 с .
12 . Process for oxidation paraffinic compounds: пат . 20222241 США №
08/037,344; заявл . 25.03.1993; опубл . 25.04.1995.
49

1 3 . Process for oxidation paraffinic compounds with oxygen: пат . 04699662
ЕПО № 91201835.5; заявл . 12.07.1991; опубл . 05.02.1992.
14 . Method and reaction pathway for selectively oxidizing hydrocarbon
compounds: пат . 5585515 США № 08/056,577; заявл . 30.04.1993; опубл .
17.12.1996.
15 . Shulpin G.B. Metal-catalyzed hydrocarbon oxygenations in solutions: the
dramatic role of additives: a review.// Journal of Molecular Catalysis A:Chemical.
2002.189. Р .39-66.
16 . Shulpin G.B., Kozlov Y.N. Kinetics and mechanism of alkane
hydroperoxidation with tert-butyl hydroperoxide catalysed by a vanadate anion //
Org.Biomol.Chem. 2003.1. Р .2303-2306.
17 . Shelnutt J.A., Trudell D. E. Photochemically-driven biomimetic oxidation
of alkanes and olefin // Fuel Science Division . 2004. 6211. pp. 1402-1407.
18 . Smith J.R. et al. Oxidation of alkanes by iodosylbenzene (PhIO) catalyzed
by supported Mn (III) porphyrins: Activity and mechanism.// Journal of Molecular
Catalysis A : Chemical .2006. 252. P .23–30.
19 . Талзи Е.П. Ключевые интермедиаты селективного окисления //
Соросовский образовательный журнал. 2000. т . 6. № 7. С .35-41.
20 . Kirillova M.V. et al. Mild homogeneous oxidation of alkanes and alcohols
including glycerol with tert-butyl hydroperoxide catalyzed by a tetracopper (II)
complex // Journal of Catalysis. 2010. 272. P.9-17.
21 . Karandikar P. et al. Liquid phase oxidation of alkanes using
Cu/Coperchlorophthalocyanine immobilized MCM-41 under mild reaction
conditions // Applied Catalysis A: General. 2006. 297. P. 220-230.
22 . Stahl S.S et al. Homogeneous Oxidation of Alkanes by Electrophilic Late
Transition Metal // Angew. Chem. Int. Ed. 1998. 37.P. 2180-2192.
23 . Yiu S. et al. Efficient Catalytic Oxidation of Alkanes by Lewis
Acid/[OsVI(N)Cl4]- Using Peroxides as Terminal Oxidants. Evidence for a Metal-
Based Active Intermediate.// J. American. Chem. Soc. 2000. 130. P.10821-10827.
50

24 . Shulpin G.B. et al. Oxidation of alkanes and alcohols with hydrogen
peroxide catalyzed by complex Os3(CO)10(m-H)+2 // Appl. Organometal. Chem.
2010. 24. Р .464-472.
25 . Poladi Raja H.P.R., Landry Christopher C. Oxidation of octane and
cyclohexane using a new porous substrate, Ti-MMM-1 // Microporous and
Mesoporous Materials. 2002. 52. P.11-18.
26 . Grieneisen J.L. Synthesis of TS-1 in fluoride medium. A new way to a
cheap and efficient catalyst for phenol hydroxylation / H. Kessler, E. Fache, A.M.
Govic // Microporous and Mesoporous Materials. 2000. V. 37. № 3. Р . 379-386.
27. G as phase oxidation of dimethyl sulfide by titanium dioxide based
catalysts A Thesis Submitted to the Faculty of Miami University In partial
fulfillment of the requirements for the degree of Master of Science Department of
Paper Science and Engineering by Sachin Kumar Miami University Oxford, OHIO
2004 Advisor: Dr. Catherine Almquist Reader: Prof. Michael H. Waller Reader Dr.
Martin D. Sikora
28. Oxidation of alkanes and olefins with hydrogen peroxide in acetonitrile
solution catalyzed by a mesoporous titanium-silicate Ti-MMM-2. Anderson J.
Bonon, Dalmo Mandelli, Oxana A. Kholdeeva, Marina V. Barmatova, Yuriy N.
Kozlov, Georgiy B. Shul’pin. https://www.researchgate.net/publication/239153801
29. Titania-silica monolithic multichannel microreactors. Proof of concept
and fabrication/structure/catalytic properties in the oxidation of 2,3,6-
trimethylphenol Agnieszka Koreniuk , Katarzyna Maresz , Klaudia Odrozek ,
Julita Mrowiec-Białon. http://dx.doi.org/10.1016/j.micromeso.2016.04.020
30. Bioinspired Nonheme Iron Catalysts for C–H and C C Bond Oxidation:
Insights into the Nature of the Metal-Based Oxidants.
10.1021/acs.accounts.5b00053 .
31. Efficient Catalytic Oxidation of Alkanes by Lewis
Acid/[Os VI
(N)Cl
4 ] −
Using Peroxides as Terminal Oxidants. Evidence for a Metal-
Based Active Intermediate . http://pubs.acs.org .
51

32. Mechanism of Alkene, Alkane, and Alcohol Oxidation with H
2 O
2 by an in
Situ Prepared Mn II
/Pyridine-2-carboxylic Acid Catalyst. 10.1021/acscatal.6b00320 .
33. Vanadium(V IV
)–Porphyrin-Based Metal–Organic Frameworks for
Synergistic Bimetallic Activation of Inert C(sp 3
)–H Bonds. Yefei Wang, Liang
Zhao, Guanfeng Ji, Cheng He, Songtao Liu, Chunying Duan.
34. Peroxidative Oxidation of Alkanes and Alcohols under Mild Conditions by
Di- and Tetranuclear Copper (II) Complexes of Bis (2-Hydroxybenzylidene)
Isophthalohydrazide Manas Sutradhar , 1,*
Elisabete C.B.A. Alegria , 1,2,*
M. Fátima C.
Guedes da Silva , 1,*
Cai-Ming Liu , 3
and Armando J. L. Pombeiro 1
35. Catalytic oxidation of alkanes by a (salen)osmium( VI ) nitrido complex using
H
2 O
2 as the terminal oxidant. Man Chen , abc
Yi Pan , b
Hoi-Ki
Kwong , b
Raymond J. Zeng , ac
Kai-Chung Lau * b
and Tai-Chu Lau * ab

36. Pattama Saisaha Lea and others. Selective Catalytic Oxidation of
Alcohols, Aldehydes, Alkanes and Alkenes Employing Manganese Catalysts and
Hydrogen Peroxide. http://dx.doi.org/10.1002/adsc.201300275
37. n-Alkanes to n-alcohols: Formal primary C─H bond hydroxymethylation
via quadruple relay catalysis Xinxin Tang1 , Lan Gan1 , Xin Zhang1 , Zheng
Huang1,2,3
38. Тябликов Игорь Александрович. Синтез и физико-химические
свойства титаносиликата со структурой MFI как катализатора
эпоксидирования алкенов
39. Федосов Алексей Евгеньевич. Разработка научных основ
высокоэффективных технологий алифатических и ароматических
кислородсодержащих соединений
40. Baohe Wang, Yuan Zhu, Qiaoyun Qin, Hongxia Liu, Jing Zhu .
Development on hydrophobic modification of aluminosilicate and titanosilicate
seolite molecular sieves // Applied Catalysis A, General 611 (2021) 117952 .
https://doi.org/10.1016/j.apcata.2020.117952
52

41. Jie Li, Jiachen He, Chen Si, Mingxue Li, Qiuxia Han, Ziliang Wang,
Junwei Zhao . Special-selective C–H oxidation of toluene to benzaldehyde by a
hybrid polyoxometalate photocatalyst including a rare [P6W48Fe6O180]30– anion
// Journal of Catalysis 392 (2020) 244–253 .
https://doi.org/10.1016/j.jcat.2020.10.013
42. Bing Yan, Wen Duo Lu, Jian Sheng, Wen Cui Li, Ding Ding, An Hui Lu.‐ ‐ ‐
Electrospinning synthesis of porous boron doped silica nanofibers
‐ for oxidative
dehydrogenation of light alkanes // Chinese Journal of Catalysis 42 (2021) 1782–
1789 . DOI: 10.1016/S1872 2067(21)63809 3
‐ ‐
42.Cooperative Effects between Hydrophilic Pores and Solvents: Catalytic
Consequences of Hydrogen Bonding on Alkene Epoxidation in Seolites Daniel T.
Bregante Alayna M. Johnson Ami Y. Patel E. Zeynep Ayla Michael J.
Cordon , Brandon C. Bukowski Jeffrey Greeley. Cite this: J. Am. Chem.
Soc. 2019 , 141 , 18 , 7302–7319. Publication Date : January 16, 2019
https://doi.org/10.1021/jacs.8b12861
43. YuxiZhou . A high propylene productivity over B
2 O
3 /SiO
2 @honeycomb
cordierite catalyst for oxidative dehydrogenation of propane. Received 22 June
2020, Revised 18 July 2020, Accepted 19 July 2020, Available online 27 August
2020, Version of Record 4 December 2020.
44. Influence of vanadium in iron-based seolites and silicalites in oxidation
of n -octane to c-8 oxygenates. S.S. Ndlela 0
M.N. Cele 1
N.I. Sehloko 0
H.B.
Friedrich 0
Published Online: 1 Dec 2020 https://hdl.handle.net/10520/ejc-chem-v73-
n1-a20
45. Epoxidation of Vegetable Oils Using the Heterogeneous Catalysis,
Amorphous Ti-SiO2 Universitätsprofessor Dr. Wolfgang Stahl
Universitätsprofessor Dr. Hubertus Murrenhoff Tag der mündlichen Prüfung: 5.
April 2012
46. Novel Single-Site Titanosilicates with Targeted Connectivity and
Nuclearity of Titanium(IV): Synthesis, Characterization and Catalytic Properties in
53

Alkylphenol Oxidation. Nan Chen 2012.
https://trace.tennessee.edu/utk_graddiss/1483
47. Direct propylene epoxidation with oxygen enabled by photo-electro-
heterogeneous catalytic system Myohwa Ko Ulsan , Jinjong Kim Ulsan , Hu
Young Jeong Ulsan , Sang Hoon Joo Ulsan , Ja Hun Kwak Ulsan.
DOI: https://doi.org/10.21203/rs.3.rs-133876/v1
48 . Bing Yan, Wen-Cui Li, An-Hui Lu . Metal-free silicon boride catalyst for
oxidative dehydrogenation of light alkanes to olefins with high selectivity and
stability // Journal of Catalysis 369 (2019) 296–301 .
https://doi.org/10.1016/j.jcat.2018.11.014
4 9 . Jie Li, Jiachen He, Chen Si, Mingxue Li, Qiuxia Han, Ziliang Wang,
Junwei Zhao . Special-selective C–H oxidation of toluene to benzaldehyde by a
hybrid polyoxometalate photocatalyst including a rare [P6W48Fe6O180]30– anion
// Journal of Catalysis 392 (2020) 244–253 .
https://doi.org/10.1016/j.jcat.2020.10.013
50 . Ye Wan . Experimental investigations on the thermochemical oxidation of
n -alkane and alcohol compounds by MnO
2 and Fe
2 O
3 at temperatures up to 325
◦C // Chemical Geology 559 (2021) 119982 .
https://doi.org/10.1016/j.chemgeo.2020.119982
5 1.Арипова М. , Кадиров О.Ш., Тиллаев С.У., Худойназаров Ж.О.,
Файзиева Ф.М., Рузиева Ф.О. Получение низкомодульных синтетических
цеолитов на основе местного сырья //Научный журнал Universum:химия и
биология, Москва 2022.2 (92) //65-70
52. Fayziyeva F., Dehqonova I., Ro’ziyeva F., Xushnazarov Z., Qodirov O.
Sanoat chiqindilari asosida yuqori spirtlar olish //”Mahalliy xomashyolar va
ikkilamchi resurslar asosidagi innovatsion texnologiyalar”mavzusidagi respublika
ilmiy–texnik anjumani.Urganch 2021/258 -259
53. Aripova M., Qodirov O., Fayziyeva F., Ro’ziyeva F. Mahalliy
xomashyolar asosida sintetik quyi modulli seolit olish.//”Kompleks birikmalar
54

kimyosi va analitik kimyo fanlarining dolzarb muammolari” Respublika ilmiy –
amaliy konferensiyasi. Termiz 2022.296-297
Chop etilgan ilmiy ishlar
1.Арипова М. , Кадиров О.Ш., Тиллаев С.У., Худойназаров Ж.О.,
Файзиева Ф.М., Рузиева Ф.О. Получение низкомодульных синтетических
цеолитов на основе местного сырья //Научный журнал Universum:химия и
биология, Москва 2022.2 (92) //65-70
2. Fayziyeva F., Dehqonova I., Ro’ziyeva F., Xushnazarov Z., Qodirov O.
Sanoat chiqindilari asosida yuqori spirtlar olish //”Mahalliy xomashyolar va
ikkilamchi resurslar asosidagi innovatsion texnologiyalar”mavzusidagi respublika
ilmiy–texnik anjumani.Urganch 2021/258 -259
3. Aripova M., Qodirov O., Fayziyeva F., Ro’ziyeva F. Mahalliy xomashyolar
asosida sintetik quyi modulli seolit olish.//”Kompleks birikmalar kimyosi va
analitik kimyo fanlarining dolzarb muammolari” Respublika ilmiy –amaliy
konferensiyasi. Termiz 2022.296-297
55

Sanoat chiqindilaridan spirtlar olish uchun katalizator tanlash

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish