Sanoat korxonalarida mehnat unumdorligini oshirish omillari va rezervlari - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	242.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Sanoat korxonalarida mehnat unumdorligini oshirish omillari va rezervlari

Купить

SANOAT KORXONALARIDA MEHNAT UNUMDORLIGINI
OSHIRISH OMILLARI VA REZERVLARI

MUNDARIJA
KIRIS H………………………………………………………………………. 4
I B OB. IQTISODIYONI MODERNIZATSIYALASH SHAROITIDA SANOAT
KORXONALARIDA MEHNAT UNUMDORLIGINI ANIQLASHNING
NAZARIY ASOSLARI..................................... 10
1.1. Mehnat unumdorligining ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati va
mazmuni............................................................................................... 10
1.2. Korxonalarda mehnat unumdorligini o‘lchash usullari.....................
16
1.3. Korxonada mehnat resurslaridan samarali foydalanishning asosiy tamoyilari
va mezonlari ....................................................................... 25
I- BOB bo‘yicha xulosa........................................................................................ 33
II -
BOB . ISHLAB CHIQARISH KORXONASIDA MEHNAT UNUMDORLIGI
VA UNI IFODALOVC H I KO’RSATKIC H LAR
TAHLILI......................................................
36
2.1. Ishlab chiqarish korxonasida mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligi
tahlili ............................................................................ 36
2.2. Ishlab chiqarish korxonasida mehnat unumdorligi tahlili.................. 44
2.3. Korxonalarda mehnat samaradorligini oshirishning ko‘p omilli
tahlili............................................................................................... 61
II- BOB bo‘yicha xulosa...................................................................................... 73
III -
BOB. IQTISODIYOTNING INNOVATSION RIVOJLANISHI SHAROITIDA
ISHLAB CHIQARISH KORXONALARIDA MEHNAT
UNUMDORLIGINI OSHIRISH YO’NALISHLARI. 75
3.1. Ishlab chiqarish korxonalarida mehnat resurslaridan samarali foydalanish
yo’llari.............................................................…...…….. 75
3. 2 . Ishlab chiqarish korxonalarida mehnatni tashkil qilishni takomillashtirish
yo‘llari.................................................................... 88
3. 3 . Iqtisodiyotni modernizasiyalash sharoitida korxonalarda mehnat
unumdorligini oshirish omillari va rezervlari...................................... 98
III- BOB bo‘yicha xulosa..................................................................................... 106
XULOSA …………………………………………………… .. ……………….. 108
FOYDALANILGAN ADABIY O TLAR RO’YXATI ……………… ... …….. 112

KIRIS H
Mavzuning dolzarbligi. Iqtisodiyotni modernizasiya qilish sharoitida
mehnat resurslaridan samarali foydalangan holda ishlab chiqarish korxonalarida
mehnat unumdorligini hamda samaradorlgini oshirish muhim hisoblanadi. Mehnat
resurslaridan samarli foydalanish jamiyat taraqqiyotining har bir bosqichida
takomillashib bormoqda, bu esa ijtimoiy mehnat unimdorligi oshirishning eng
muhum garovidir. Bozor iqtisodiyoti rivojlanishi sharoitida insonning
tashabbuskor va faol bo’lishini nazarda tutadi. Bugungi kunda insonning jismoniy
imkoniyatlari va ma’lumotlilik darajasi, ma’naviyati qanchalik yuqori bo’lsa, bu
narsa shunchalik muvaffaqiyatliroq kechadi.
Mamlakatimiz iqtisodiyotida bozor munosabatlarining rivojlanishi,
shuningdek oldimizdagi qator ijtimoiy-iqtisodiy vazifalarni hal etish mehnat
resurslaridan samarali foydalanishni talab etadi. Mehnat resurslari esa, ma’lumki,
ishlab chiqarishning asosiy omili bo’lib, shu bilan birgalikda, boshqa iqtisodiy
resurslarga nisbatan o’ziga xos xususiyatlarga ega.
Hozirgivaqtdarespublikamizdazamonaviyiqtisodiyottarmoqlarinimodernizats
iyaqilish,
texnikvatexnologikqaytajihozlashgaqaratilganislohotlarnatijasidasanoattarmog‘idat
arkibiyo‘zgarishlarro‘yberdi. Natijada,
mamlakatimizsanoatiningyalpiichkimahsulotdagiulushimuntazamo‘sibbormoqda.
Shubilanbirvaqtda, O‘zbekistonRespublikasida «...
yuqoritexnologiyaliqaytaishlashtarmoqlarini, engavvalo,
mahalliyxomashyoresurslarinichuqurqaytaishlashasosidayuqoriqo‘shimchaqiymatli
tayyormahsulotishlabchiqarishnijadalrivojlantirishgaqaratilgansifatjihatidanyangib
osqichgao‘tkazishorqalisanoatniyanadamodernizatsiyavadiversifikatsiyaqilish » 1
ust
uvorvazifalarqatorigakiradi.
Buvazifalarnisamaralihaletishsanoatkorxonalaridapersonalfaoliyatidansamaralifoy
1
«O‘zbekiston Respubilkasini yanada rivojlantirish bo‘yicha Harkatlar strategiyasi to‘g‘risida»gi O‘zbekiston
Respublikasi Prezidentining 2017 yil 7 fevraldagi PF-4947-sonli Farmoni, – www.lex.uz

dalanishasosidamehnatniijtimoiyvaiqtisodiysamaradorliginioshirishningilmiy-
uslubiyvaamaliyjihatlarinitadqiqetishdolzarbhisoblanadi.
Bizga ma’lumki, mehnat resurslariga aholining zarur jismoniy kuchga,
bilimga, tegishli tarmoqdagi mehnat ko’nikmalariga ega bo’lgan qismi kiradi.
Iqtisodiyot tarmoqlarida zarur mehnat resurslari bilan ta’minlanishi, ulardan
oqilona foydalanish, mehnat unumdorligining yuqori darajada bo’lishi mahsulot
hajmini ko’paytirish va ishlab chiqarish samaradorligini oshirish uchun katta
ahamiyatga ega.Bugungi kunda oldimizga qo’yilgan maqsadlarimizga erishishimiz
uchun jamiyatimizning yangilanishi, hayotimizning taraqqiyoti va istiqboli amalga
oshirilayotgan islohatlarimiz, rejalarimizning samarasi taqdiri – bularning barchasi,
avvalambor, zamon talablariga javob beradigan yuqori malakali, ongli mutaxassis
kadrlar tayyorlash muammosi bilan chambarchas bog’liqdir. Shuning uchun
mehnat resurslaridan samarali foydalanish va shu orqali mehnat unumdorligini
oshirish bugungi kunning dolzarb muammolaridan biri bo’lib qolmoqda. Bozor
munosabatlari jarayonida g’oyat ulkan vazifalarni muvaffaqiyatli hal etish ko’p
jihatdan ijtimoiy ishlab chiqarishni yanada rivojlantirish, xalq faravonligini
oshirishning hal qiluvchi sharti bo’lgan mehnat unumdorligi darajasi bilan
bog’liqdir.
Yuqorida aytilgan fikrlar va mavjud muammolarning barchasi mehnat
resurslaridan samaradorli foydalanish
ishlabchiqarishkorxonalaridamehnatunumdorligini oshirish masalalarini komplleks
tadqiq qilishning alohida dolzarbligi va zarurligini asoslab, mazkur magistrlik
dissertatsiyasi ishini mavzusini tanlashga asos bo’ldi.
Mavzuningo‘rganilganlikdarajasi. Ushbumavzunitadqiqetishborasidataniql
ixorijiyvavatanimizolimhamdamutaxassislariningmehnatninazariyvametodologikas
oslari, shuningdek, klassik,
xalqarovamintaqaviymehnatmuammolarigabag‘ishlanganilmiyasarlarimavjud.
Mehnatbozori, mehnatmunosabatlari, mehnatresurslarishakllanishi,
mehnatunumdorligivamotivatsiyasimuammolariningfundamentaltadqiqotigaS.L.Br
yu, Dj.Keyns, R.Kempbell, A.Osvald, U.Petti, D.Rikardo, N.Rotshteyn,

P.Samuelson, J.B.Sey, A.Smit,
A.Fisherkabixorijiyyetakchiolimlarningilmiyishlaribag‘ishlangan.
Butadqiqotishlaribozormunosabatlarinirivojlantirishvaiqtisodiyotnidiversifikatsiyal
ashbosqichidabo‘lganmamlakatlarijtimoiy-
mehnatmunosabatlaritizimidagiumumiymuammolarnio‘rganishuchunkonseptualna
zariyasosbo‘libxizmatqilmoqda.
Mehnatiqtisodiyotifaniningbusohadagimuammolarinianiqlashvao‘rganishga
MDHmamlakatlariolimlaridanV.V.Adamchuk, L.S.Babinin, A.Volgin,
B.M.Genkin, B.G.Zbishko, V.V.Ishin, V.V.Novojilov, Yu.G.Odegov, A.I.Rofe,
S.Yu.Roshin, G.G.Rudenkovaboshqalarmunosibhissaqo‘shganlar.
MazkurmuammolartadqiqotigaO‘zbekistonlikolimlardanQ.X.Abdurahmono
v, O.Q.Abdurahmonov, I.A.Bakiyeva, N.Q.Zokirova,
D.N.Rahimova,Z.Ya.Xudoyberdiyev,K.Z.Xomitov,N.U.Arabov,
N.T.Shayusupovavaboshqayetakchiolimlarningilmiyishlaribag‘ishlangan.
Mazkurolimlarningilmiyizlanishlaridaijtimoiy-mehnatmunosabatlari,
korxonalardamehnatnitashkiletish,
mehnatsamaradorligivaunumdorliginioshirishyo‘llaritadqiqetilgan.
Bumuammolarningiqtisodiyotnimodernizatsiyalashvainnovatsionrivojlanishinita’m
inlashsharoitlaridaahamiyatliligivato‘liqo‘rganilmaganligitadqiqotmavzusiningdolz
arbligi, uningmaqsadi, asosiyvazifalarinito‘g‘rianiqlashgaimkonyaratadi.
Dissertatsiya ishining ilmiy-tadqiqot ishlari rejalari bilan bog‘liqligi.
Mazkur tadqiqot ishi Samarqand davlat universiteti “Iqtisodiyot va tadbirkorlik”
kafedrasining ilmiy-tadqiqot ishlari rejasiga muvofiq bajarilgan.
Tadqiqot maqsadi – iqtisodiyotniinnovasionrivojlanishsharoitida ishlab
chiqarish korxonalarida mehnat resurslaridan samarali foydalangan holda mehnat
unumdorligini oshirish yuzasidan ilmiy asoslangan xulosa va tavsiyalar ishlab
chiqishdan iborat.
Ushbu maqsaddan kelib chiqqan holda mazkur bitiruv malakaviy ishning
asosiy vazifalari etib quydagilar belgilandi:
 mehnat unumdorliginingijtimoiy-iqtisodiy mazmunini yoritib berish;

 mehnat unumdorligini ulchashning usullarini yoritib berish;
 korxonada mehnat resurslaridan samarali foydalanishning asosiy
tamoyilari va mezonlari aniqlash;
 sanoat korxonasida mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligi tahlili
etish;
 sanoat korxonasida mehnat unumdorligi tahlili qilish;
 sanoat tarmog‘ida mehnat samaradorliginioshirishningko‘pomillitahlilini
amalga oshirish;
 sanoatkorxonalaridamehnatresurslaridansamaralifoydalanishdamehnatniil
miyasosdatashkiletishyo’llari aniqlash;
 sanoatkorxonalarida mehnat unumdorligini oshirish omillari va
zahiralarini aniqlash bo’yicha ilmiy asoslangan xulosa va tavsiyalar ishlab chiqish.
Tadqiqot obyekti – Samarqand viloyatida faoliyat yuritayotgan sanoat
korxonalari xo’jalik faoliyati.
Tadqiqot predmeti – ishlab chiqarish korxonalarida mehnat unumdorligini
oshirish jarayonida amalga oshiriladigan ijtimoiy-iqtisodiy munosabatlar.
Tadqiqotning nazariy va metodologik asosi bo‘lib, O‘zbekiston
respublikasi Qonunlari, respublikamiz Prezidenti Sh.M.Mirziyoev tomonidan
ishlab chiqilgan “O‘zbekiston Respublikasini yanada rivojlantirish bo‘yicha
Harakatlar strategiyasi to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti
Farmoni, qarorlari, ijtimoiy yo‘nalishdagi bozor iqtisodiyotiga oid asarlari,
aholining ish bilan bandligi, mehnat bozori, ekonometrik modellashtirish, maqsadli
kompleks dasturlar, marketing va sotsiologik tadqiqotlar yuzasidan xorijiy hamda
vatanimiz olimlarining olib borgan ilmiy ishlari xizmat qildi. Dissertatsiyani
tayyorlashda O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining iqtisodiyotni
modernizatsiyalash hamda ko‘p ukladli iqtisodiyotni barpo etish haqidagi
qarorlaridan foydalanildi.
Tadqiqot ishida O‘zbekiston Respublikasi iqtisodiyot, bandlik va mehnat
munosabatlari vazirligi, Davlat statistika qo‘mitasi va ularning Samarqand

viloyatidagi hududiy boshqarmalarining taqdim etgan ma’lumotlari manba sifatida
ishlatildi.
Mazkur ishda quyidagi usullardan foydalanildi: iqtisodiy-statistik tahlil,
taqqoslash, sotsiologik so‘rov, taqqoslama tahlil va boshqalar.
Dissertatsiya ishining ilmiy yangiliklari. Tadqiqot ishining ilmiy
yangiliklarini ifodalovchi natijalar quyidagilardan iborat:
 mehnat unumdorliginingijtimoiy-iqtisodiy mazmuni yoritib berildi;
 mehnat unumdorligini ulchashning usullari tasnifi ishlab chiqildi;
 korxonada mehnat resurslaridan samarali foydalanishning asosiy
tamoyilari va mezonlari aniqlandi;
 sanoat korxonasida mehnat resurslaridan foydalanish samaradorligi tahlili
etish;
 sanoattarmog‘idamehnat
samaradorliginioshirishningko‘pomillitahliliniamalgaoshirishmetodikasitakomillas
htirildi;
 sanoat korxonalarida mehnat resurslaridan samarali foydalanishda
mehnatni ilmiy asosda tashkil etish yo’llari aniqlandi;
 sanoat korxonalarida mehnat unumdorligini oshirish omillari va
zahiralarini aniqlash bo’yicha ilmiy asoslangan xulosa va tavsiyalar ishlab
chiqildi.
Tadqiqot natijalarining ilmiyvaamaliyahamiyati. Ishning ilmiy va amaliy
natijalari bo‘lib, sanoat korxonalaida mehnat unumdorligini oshirishning
konseptual asoslari va yo‘nalishlarini ishlab chiqish hisoblanadi. Tadqiqotdagi
nazariy xulosalar ilmiy va amaliy tavsiyalarni tarmoq va korxonalar faoliyatini
boshqarish yuzasidan samarali tadbirlarni ishlab chiqishda va uni tashkiliy
tuzilishini takomillashtirish bo‘yicha qarorlar qabul qilishda amaliyotga joriy etish
mumkin. Shuningdek, iqtisodiyot yo‘nalishidagi o‘quv muassalarida “Mehnat
iqtisodiyoti va sotsiologiyasi”, “Mehnat bozori iqtisodiyoti” fanlarini o‘qitishda
qo‘llanma sifatida foydalanish mumkin.

Natijalarning joriy qilinishi. Muallif tomonidan ishlab chiqilgan ilmiy va
amaliy ahamiyatga ega bo‘lgan ayrim taklif va tavsiyalar “ Zarafshon universal
grand ” MCHJning xo‘jalik faoliyatida joriy etish uchun qabul qilingan.
Natijalarni sinovdan o‘tkazish. Ushbu dissertatsion tadqiqot mazmuni
quyidagi mavzular bo‘yicha xorijiy va respublika ilmiy konferensiyalarida:
“Xizmat ko‘rsatish sohasi innovatsion rivojlanishining muammolari” (Samarqand,
2017), “Real sektorda ishlab chiqarishni modernizatsiya va diversifikatsiya
qilishda innovatsion texnologiyalar” (Toshkent, 2017)ga bag‘ishlangan
seminarlarda muhokama qilingan va maqullangan.
Natijalarning e’lon qilinganligi. Dissertatsiyaning tahliliy natijalari va
asosiy yo‘nalishlari 10ta maqolada, shundan 3 tasi jurnalda va 7 tasi tezisda aks
ettirilgan.
Dissertatsiyaning tuzilishi va hajmi. Tadqiqot ishi kirish, uchta bob,
xulosa va tavsiyalar, foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati hamda ilovalardan iborat.

I-BOB. IQTISODIYONI MODERNIZATSIYALASH SHAROITIDA
SANOAT KORXONALARIDA MEHNAT UNUMDORLIGINI
ANIQLASHNING NAZARIY ASOSLARI
1.1. Mehnat unumdorligining ijtimoiy-iqtisodiy mohiyati va mazmuni
Mehnat faoliyatining maqsadi biror natijaga erishish, masalan, mahsulot
ishlab chiqarish yoki xizmat ko’rsatishdan iboratdir. Har qanday xodim yoki
ularning guruhi uchun natija samaradorligi, ya’ni vaqt birligi – soat, kun, yil
mobaynida ishlab chiqarilgan mahsulot, ko’rsatilgan xizmat miqdori muhim
ahamiyatga ega. Bu natija qanchalik yuqori bo’lsa, uning birligiga sarflangan
xarajat, shu jumladan, xona, bino uchun ijara haqi elektr quvvatidan foydalanish
haqi va shu kabilar shunchalik kamroq bo’ladi. Binobarin, mehnat unumdorligi
yuqori bo’lib, mahsulot hajmi ko’proq bo’lsa, uning xarajatlari kamroq bo’ladi.
Mehnat unumdorligi – xodimlarmehnat faoliyatining iqtisodiy samaradorligi
ko’rsatkichidir. U ishlab chiqarilgan mahsulot yoki ko’rsatilgan xizmatlar
miqdorining mehnat xarajatlariga nisbatan, ya’ni mehnat xarajatlari birligi hisobiga
ishlab chiqarilgan mahsulot bilan belgilanadi. Jamiyatning rivojlanishi va uning
barcha a’zolari farovonligi darajasi mehnat unumdorligi darajasi va uning o’sishiga
bog’liqdir. Bundan tashqari, mehnat unumdorligi darajasi ishlab chiqarish usulini
ham, hatto ijtimoiy - siyosiy tuzumning o’zini ham belgilab beradi.
Mehnat unumdorligi ko’rsatkichi mehnat samaradorligi va natijadorligining
barcha jihatlarini aks ettirmaydi, masalan, u mehnat sifatini hisobga olmaydi,
bundan tashqari, mehnat resurslaridan oqilona foydalanish zarurligini
ifodalamaydi. «Mehnat unumdorligi» tushunchasiga o’z ahamiyati jihatidan yaqin,
lekin mazmunan yanada kengroq bo’lgan tushuncha «mehnat samaradorligi»

tushunchasidir. Mehnat samaradorligi eng kam mehnat xarajatlari bilan yuqori
mehnat natijadorligiga erishish darajasini ifodalaydi. Mehnat samaradorligi mehnat
unumdorligidan farqli o’laroq faqat mehnatning miqdor ko’rsatkichlarini emas, shu
bilan birga sifat natijalarini ham ifodalaydi. Mehnat samaradorligi ko’rsatkichining
yana bir muhim ustunligi unda mehnat resurslarini tejashning aks etishidir.
Mehnat unumdorligi va intensivligi mahsulot qiymati o’lchamiga turlicha
ta’sir ko’rsatadi. Mehnat unumdorligi ortishi ishlab chiqariladigan mahsulot
miqdorini oshiradi va shunga muvofiq bitta mahsulotning qiymatini pasaytiradi,
lekin ularning umumiy yangi yaratilgan qiymatini o’zgartirmaydi, mehnat
intensivligini ortishi esa ishlab chiqariladigan mahsulotlar va umumiy umumiy
yangi yaratilgan qiymatni oshiradi, lekin mahsulot birligining qiymatini
o’zgartirmaydi.
Mehnat unumdorligi qanchalik yuqori bo’lsa, ish sifati zarur darajada
bo’lgani holda mehnat xarajatlari qanchalik kam bo’lsa, mehnat samaradorligi
shunchalik yuqori bo’ladi. Tadbirkor korxona egasi uchun vaqt birligi ichida
qanday ishlab chiqarish darajasiga erishilgani emas, shu bilan birga u qanday
mehnat xarajatlari bilan ta’min etilgani ham muhimdir. Mehnat xarajatlar xodimlar
soni va mehnatga to’langan haq xarajatlari bilan o’lchanadi. Unisi ham, bunisi ham
ish vaqti bilan o’lchanishi mumkin. Shuning uchun ham mehnat samaradorligini
tahlil qilganda vaqt birligi ichida sarflangan mehnat xarajatlari ham, shu bilan
birga uning tuzilishi hisobga olingan holda ham qarab chiqiladi.
Mehnat unumdorligini hisoblashda quyidagilarni ta’minlash imkonini
beradigan uslubiyot ideal hisoblanishi mumkin:
 korxona ishning ijtimoiy qadriyatlar bilan bog’liqligi;
 xodimga rag’batlantiruvchi ta’sir ko’rsatish:
 mehnat unumdorligining umumiy va xususiy ko’rsatkichlari bir o’lchov
bilan o’lchanishi mumkinligi;
 mehnat miqdori bilan sifati o’rtasidagi bog’liqlik.
Jamiyat ishlab chiqaruvchi kuchlari rivojlanib borgan sari jonli mehnat
moddiylashgan mehnatning tobora ko’proq massasini qamrab oladi. Natijada jami

mehnatda moddiylashgan mehnatning ulushi ko’payib borgan sari jonli
mehnatning ulushi kamayib boradi. Bu mehnat unumdorligi oshganligining asosiy
belgisidir. Ishlab chiqarishning takomillashib borishi va fan-texnika taraqqiyoti
mehnat unumdorligi oshishining asosiy shartlaridir. Yangi texnologik jarayonlar,
materiallar va avtomatlashtirish vositalarining joriy etilishi mehnatni
mexanizasiyalash darajasining ortishiga olib keladi. Bu ko’rsatkichni quyidagi
formula bilan ifodalash mumkin:M d=
Sm
Su
⋅100 %
, (1.1)
bu yerd:M
d - mehnatning mexanizasiyalash darajasi, %;
S
m - mexanizasiyalashgan mehnat xodimlari soni;
S
u - xodimlarning umumiy o’rtacha ro’yxatdagi soni .
Mexanizasiyalashgan mehnat xodimlari jumlasiga o’z ishini mashinalar va
mexanizmlar yordamida bajaradigan kishilar kiritiladi.
Mehnatni mexanizasiyalash (avtomatlashtirish) darajasining ortishi
moddiylashgan mehnat ulushining oshganligi va jonli mehnat sarflashni
ko’paytirmasdan turib mehnat unumdorligini oshirish imkoniyatlaridan dalolat
beradi.
Mehnat unumdorligining asosi bo’lgan mehnatning unumdorlik kuchi
mehnat unumdorligining aynan o’zi emas: haqiqiy mehnat unumdorligi yana ikkita
muhim omilga - jonli mehnatning eng muhim ko’rsatkichi bo’lgan mehnat
intensivligiga (jadalligiga) va ish vaqtining nominal fondidan foydalanishga ham
bog’liq (1.1-rasm).
Mehnat jadalligi (intensivligi) – bu, jonli mehnatning jiddiyligi yoki
murakkabligi darajasi bo’lib, ish vaqti birligi ichida inson asab va muskul
quvvatining sarflanishi bilan o’lchanadi. Bunda inson organizmiga salbiy ta’sir
ko’rsatmaydigan jadallik ijtimoiy normal jadallik hisoblanadi, sarflangan quvvat
ovqatlanishi, dam olish va hissiy yengillanish hisobiga to’liq tiklanadi.
Mehnat unumdorligi mehnat jadalligi bilan bir qatorda ish vaqti fondidan
foydalanish darajasi bilan ham bog’liqdir.

Mahsulot umumiy qiymatini o’zgartirmaydi,
bitta qiymatini kaytiradi
Iste’mol qiymatlari miqdorining oshishi
Oshish cheksiz
Mehnat mahsuldorligi
Quvvat miqdori
Oshishning chegarasi bor
Mehnat massasining vaqt birligi mobaynida
Bitta mahsulotning qiymatini o’zgartrmagan
holda mahsulot umumiy qiymatini oshiradi Т
А
F
О
V
U
Т
L
А
R Barcha iqtisodiy formatsiyalarga
xos bo’lgan kategoriyalar
Ishni bajarish uchun kuch-harakat
sarflash zarurligi
Natija bir xildir – vaqt birligi
mobaynidamahsulot hajmi oshadiU
М
U
М
I
Y
Т
О
М
О
N
L
А
R
IMehnat unumdorligi
Mehnat intensivligi
1.1-rasm. Mehnat unumdorligi va intensivligining nisbati va o’zaro aloqasi 2
2
Muallif tomonidan ishlab chiqilgan.

Ish vaqtidan foydalanish ishlangan vaqtning, shu jumladan, ichki smena dam
olishga ajratilgan tartibga solingan tanaffus vaqtining mazkur ishlar turi uchun
belgilangan nominal vaqt fondiga (ish kunining ish haftasi, oyi va yilning soat
hisobidagi miqdoriga) nisbati sifatida aniqlanadi. Bu ko’rsatkichlarning indeks
aloqasi quyidagi formula bilan ifodalanadi:Imu = Imuk Imi Iivf
, (1.2)
Bu yerda
Imu = Imuk Imi Iivf - mehnat unumdorligiga muvofiq ravishda
mehnat unumdorligi kuchi, mehnat jadalligi va ish vaqtidan foydalanish indekslari.
«Unumdorlik» tushunchasi mahsulotning har qanday xarajatlarning turiga
yoki barcha turlariga nisbatini aniq ko’rsatkichlarda ifodalash uchun qo’llaniladi.
Statistik ma’noda unumdorlik deyilganda, ishlab chiqarish natijalarining
foydalanish omillari sarflariga nisbati tushuniladi, u boshqacha qilib aytganda,
xarajat birligi to’g’ri keladigan ishlab chiqarilgan mahsulot hajmidir. Shunga ko’ra
ishlab chiqarish natijasini uning barcha o’lchash mumkin bo’lgan omillari
majmuiga nisbatan yoki alohida guruh omillarga nisbatan hisoblash mumkin.
Shunday omillar jumlasiga quyidagilar kiradi:
1)sarflangan ishlab chiqarish omillarning miqdori va sifati (sarf samarasi);
2 )sarflangan omillar miqdorlarining foydalanilishi darajasi (foydalanish
samarasi);
3)ishlab chiqarish omillari kombinasiyalarining miqdori (substitusiya
samarasi);
4)texnika taraqqiyoti (texnika samarasi);
5)ishlab chiqarish jarayoni tashkil qilinishi (daraja samarasi);
6)alohida jarayonlar sektorlarning yoki xarajatlar yohud mahsulotning
umumiy miqdorida ishtirok yetishi (tarkib samarasi);
Mehnatgaoidnazariyaningjiddiyziddiyatliligivaxatoligishundaediki,
ufaqatbevosita- «jonli» mehnatniqo‘shimchamahsulotmanbaidebhisoblanaredi.
Bundaymehnatniyangiqiymatnibunyodetadiganmu’jizakorkuchdekta’riflanaredi.
Kapitaltar zidanamoyonbulganmateriallar, mashinalar,
14

texnologiyalarvahokazolarko‘rinishidagio‘tmishdagisarflar, shuningdek,
tabiatningsofmahsulotlarivatadbirkorlikqobiliyatlarihisobgaolinmas,
buesauznavbatida «jonli» mehnatgasajdaqilishedi. Mehnatunumdorligi-
birdavrmobaynidagivadinamikadagitarmoq,
mintaqamamlakatmik,yosidagiturlikorxonalarharakatlarining natijadorligini
taqqoslash, shuningdek,
turlivaqtdavrlaridagibirkorxonafaoliyatinibaholashuchunqulaybo‘lgansamaradorlik
ningko‘rsatkichlaridanbiridir.
Har qandaymehnat, birtomondan,
fiziologikma’nodaishchikuchiningsarflanishidirvao‘ziningbirxilyokimavhuminsoniys
ifatida mehnattovarlar qiymatini , ikkinchitomondan, ishchikuchinialohidamaqsadga
muvofiq shakldasarflashdirva o‘zining buaniqfoydalimehnat sifatida iste’mol qiymatni
yaratadi.
Ammo,
insonningjismoniyva aqliy imkoniyatlaricheklanganligiuchunukatta hajmdagi iste’mol
xususiyatlargaegabo‘lishmaqsadidainson mehnatinialmashtiradigan mashinalarni
qo‘llashga majbur bo‘ladi .
Mehatunumdorliginingmohiyatijonlimehnatsarfini qisqartirib iste’molxususiyatlarin
ingkattarok, hajmga egabo‘lishi hisoblanadi . Shunday qilib ,
mehnatningiste’mol qiymatining ko‘proqmiqdoriniyaratish qobiliyatini kasbetaboshl
agankamroq miqdoriqo‘shimcha mahsulotniishlabchiqarishshartigaaylanadi.
Ammo mehnatunumdorligifaqat xodimningmahoratigaemas, bal -
kiuishlatadigan qurollarning takomillashganligiga ham bog‘liqdir. Demak,
mehnat unumdorligini hisoblashning tabiiyboshlang‘ichzaminikishiorganizminingme
xratjarayonidasarflaydiganenergiyamikdori hisoblanadi .
Mehnatunumdorligimazmuniniaksettiradiganmatematikmodeliniyaratishda
quyidagi talablarnazardatutilishikerak:
1. Agarnarsa (predmet) to‘g‘risida mulohazaliintuitivevris -
15

tiktasavvurlaryo‘qbo‘lsa,
muvofiqkeluvchisofmatematikmetodlarni qo‘llash doimokatta qiyinchiliklarga to‘qna
shkeladi 3
.
2. Arifmetika - matematiknazariyavauni,
xuddi harqanday boshqamatematiknazariyalarsingarisonlarxossalarimoddiyolamxo
ssalarigamuvofiqbo‘lgandagina qo‘llash mumkin 4
.
3. Matematiknazariyayokimatematikmodelningkuchishunda-ki,
ukeraksizxossalarnichiqaribtashlaydivahodisanitushunishdazarurbo‘ladiganiniajrat
adi.
Amaliyotdaishlabchikdrishnatijasisifatida (formulasu- rati)
yalpiichkimahsulot, yaliiijtimoiymahsulotyokimilliydaromaddanpulifodasida,
sarflarsifatida (maxraj)
yokiishvakdifondiyigipdisiyokixodimlarningurtacharuyxatidatarkibanfoydalaniladi.
Bu variantlardan har kdysisi aslida sarf metodlar hisoblanadi, chunki natija
sarflar bilan anikdanadi. Maxrajga kelganda shuni aytish kerakki, ish vak,ti
fondining yigindisi ham, ittg - lovchilarning urtacha ruyxati tarkibi ham Mehnat
tabiatini adek vat aks ettirmaydi. Shuning uchun vak,t yoki sonning ayni bir usha
kattaligida kishining Mehnat jarayonidagi energiya sarfi mehnat amalga
oshirilayotganda mehnatning mexanizatsiyalashganlik va avtomatlashtirilganlik
darajasiga va boshqa shart-sharoitlarga bog‘liq tarzda ko‘p yoki kam bo‘lishi
mumkin.
Jahondagirivojlanganmamlakatlardaumumdavlatdarajasidamuayyanyillarda
gimehnatunumdorligini aniqlashamaliyotiyuzagakelgan.
Mehnatunumdorliginihisoblab chiqish ishlab chiqarish omillaridanbiribo‘lganmehnat
gaqarabishlabchiqarishsamaradorligini, shuningdek,
turlimamlakatlaro‘rtasidagiunumdorlik aniqlash imkonini beradi.
3
ФонНейманДж . Теория самовоспроизводяшихся автоматов . М.: «Мир», 1971.
4
Пирс Дж. Символи, сигнали, шуми. М .: « Мир », 1967, 20, 61-6.
16

1.2. Korxonalardamehnat unumdorligini o‘lchashusullari
Mehnat unumdorlgini o’lchash muammosi mazkur iqtisodiy kategoriyaning
mohiyatini aniqlashdan birmuncha murakkabroq. Amalda mehnat unumdorligining
o’sishi va mahsulot ishlab chiqarishni o’lchashning turli usullaridan foydalaniladi.
U yoki bu usulning qo’llanishi, birinchidan, mehnat unumdorligini o’lchash
darajasiga, ikkinchidan esa, hisoblashni amalga oshiradigan iqtisodiy xizmat oldida
qanday vazifa turganligi bilan bog’liqdir.
Mehnat unumdorligini o’lchash darajasi bo’yicha bir xildagi mahsulotni
ishlab chiqaradigan alohida ish o’rinlari (brigada, uchastkalar)ni ko’rsatib o’tish
mumkin. Bu o’rinda ishlab chiqarilgan mahsulot hajmini va ishlab chiqarish
normalarini (dona, tonna, kub yoki kvadrat metr va hokazo) aniqlashning natural
(tabiiy) usulini qo’llash maqsadga muvofiqdir. Bu usul oddiy, qulay va ishonchli
bo’lsada, u faqat bir xil mahsulot ishlab chiqariladigan ish joylarida qo’llaniladi,
shuning uchun ham amalda undan kamroq foydalaniladi. Korxonaning birigada va
uchastkalarida butunlay bir xil mahsulot ishlab chiqarilsa, bunday holatdagina
natural usul qo’llanilishi mumkin:
Natural usulning bir ko’rinishi shartli-natural usul bo’lib, bunda ish hajmi bir
xil mahsulotning shartli birligida hisobga olinadi. Masalan, turli hajmdagi
vagonlarga, turli hajmdagi konserva bankalari shartli bankalarga, turli poyabzallar
shartli juftga aylantiriladi. Shartli o’lchovlarga aylantirish, odatda, o’tkazish
birliklari koeffisentlari yordamida amalga oshiriladi.
Shartli natural usul qo’llanish uchun qulaydir, chunki ko’pgina xilma-xil
tovarlarning, xizmatlarning aylantirish koeffisentlari yordamida ishlab chiqarishni
qiyoslanadigan turga keltirish mumkin. Masalan, un, non va makaron mahsulotlari
sotish xarajatlarini non-bulka mahsulotlarini shartli kilogrammiga aylantirish
orqali ifodalash mumkin.
Mehnat unumdorligini o’lchashning yana bir keng tarqalgan usuli mehnat
usulidir.
17

Mehnat unumdorligini mehnat usuli bilan o’lchashda mahsulot birligini
ishlab chiqarish yoki tovar birligini sotishga doir normativ vaqtdan foydalaniladi:U m=
t(vaqt )⋅V(mahsulot )
t(haqiqatdagi vaqt )
(1.3)
bu yerda: U
m - mehnat usuli bilan o’lchangan mehnat unumdorligi.
Mehnat usulining afzal tomoni uni barcha ish turlari va xizmatlarga tatbiq
etish mumkinligidir. Biroq bu usuldan keng foydalanishda har bir ish turi uchun
vaqt normativlari zarurdir, ular hamisha ham mavjud bo’lavermaydi. Bu usuldan
ishbay ishlovchi xodimlar mehnat unumdorligini hisoblash uchun foydalanib
bo’lmaydi, chunki ular uchun vaqt normalari tatbiq etilmaydi.
Unumdorlik o’lchashning mehnat usuli bir qator kamchiliklarga ham ega
(normalar yetarli darajada asoslab berilmagan bir xil darajada jiddiy emas, ular tez-
tez qayta ko’rib chiqiladi va hokazo), bu esa hatto ayrim ish joyidagi va
brigadalardagi mehnat unumdorligining darajasi va o’sishiga holisona baho
berilishiga imkon tug’dirmaydi.
Mehnat unumdorligiga ishlarning sermehnatligi ta’sir ko’rsatadi.
Sermehnatlik – bu, jonli mehnat sarflarini aks yettiruvchi ko’rsatkich bo’lib, u ish
vaqtida, mahsulot ishlab chiqarish (xizmatlar)da ifodalangan. Sermehnatlik,
odatda, norma-soatlarda (haqiqiy soatlarda) o’lchanadi, bu vaqt ish birligini
bajarishga sarflangan bo’ladi. Bu ko’rsatkich mehnat unumdorligi ko’rsatkichiga
qarama-qarshi bo’lib, quyidagi formula bo’yicha hisoblanadi:
S=
Iv
M m
, (1.4)
bu yerda: S – sermehnatlik;
I
v – ish vaqti;
I
m – ishlab chiqarilgan mahsulot miqdori.
Korxonalar va ularning yirik bo’linmalari darajasida, xuddi iqtisodiyot
tarmoqlarida bo’lgani kabi, ishlab chiqarish va mehnat unumdorligi hajmlarini
o’lchash uchun asosan qiymat usuli tatbiq etiladi. Qiymat usuli universal usul
bo’lib, u mahsulotning barcha turlari va hajmlari, ishlar va xizmatlar yagona pul
18

ko’rsatkichlari bo’lgan so’mda ifodalanadi, u hajm ko’rsatkichlarini tegishli ulgurji
narxlarga ko’paytirish bilan aniqlanadi.
Mehnat unumdorligini o’lchashning qiymat usuli turli kasb va malakaga ega
bo’lgan xodimlarning mehnat unumdorligi, masalan, qandolatchi va novvoyning,
chilangar va haydovchining mehnat unumdorligini taqqoslash imkonini beradi.
Biroq bu usul ko’rinishdan universal usul bo’lishiga qaramay, bir qancha
kamchiliklarga ham ega. Xususan, unga narx omili, ya’ni bozor kon’yukturasi va
inflyasiya ko’proq ta’sir ko’rsatadi.
Mehnat unumdorligini o’lchash usullarining har uchalasi ham o’z afzalliklari
bilan bir qatorda turli kamchiliklarga ega. Ularni quyidagi 1.1-jadvalda ko’rish
mumkin.
1.1-jadval
Mehnat unumdorligini o’lchash usullari
Mehnat unumdorligini o’lchash usullari
Natural usul Bir xildagi, turdosh mahsulotlari ishlab chiqishda ishlab
chiqarish jarayoning unumdorligini ifodalashda qo’llaniladi
Afzalligi - qulay, tushunarli, mahsulot ishlab chiqarish
jarayonining xususiyatlarini aks yettiradi.
Kamchiligi - keng miqyosda qo’llash mumkin yemas, chunki
iqtisodiyotning ko’plab tarmoqlari, aksariyat korxonalar faqat
bir xil mahsulot ishlab chiqarishga ihtisoslashmagan
Qiymat usul Turdosh bo’lmagan mahsulotlarni ishlab chiqarish
samaradorligini ifodalash ko’rsatkichlaridan biri bo’lib, qiymat
(pul) birligida o’lchanadi.
Afzalligi - mehnat unumdorligini tarmoqlar bo’yicha, turli
mahsulotlar ishlab chiqaruvchi koxonalarda o’lchash imkonini
beradi.
Kamchiligi - inflyasiya jarayonlarini aniq hisobga olinmasa,
olingan ko’rsatkich taxminiy natijaga yega bo’ladi; mahsulot
ishlab chiqarishdagi ichki, tarkibiy sifat o’zgarishlari aniq aks
yetmaydi.
Mehnat usuli (norma-soatlarida ifodalanuvchi) ishlab chiqarilgan
mahsulotning unga ketgan haqiqiy vaqt sarfiga nisbatan iborat
bo’lib, mahsulot ishlab chiqarishga ketgan mehnat sarfini
unumdorlik nuqtai nazaridan baholashi imkonini bildiradi.
Afzalligi – iqtisodiyotning barcha sohalarida ishlatilishi
mumkin, taqqoslashga juda o’ng’ay.
Kamchiligi - bu usulda mehnat unumdorligini o’lchash juda
qiyin va ko’p vaqtni, xarajatni talab qiluvchi o’lchash va hisob
ishlarini talab qiladi.
19

Ishlab chiqarish hajmlari va mehnat unumdorligini o’lchashning qiymat
usuli birmuncha murakkab ishlab chiqarish hajmlarini hisoblashda eng maqbul
usulni muayyan shart-sharoitlardan kelib chiqib tanlash mumkin. Ishlab chiqarish
hajmlarini o’lchashning eng ko’p qo’llanadigan usuli yalpi, tovar va sotilgan
mahsulotlar ko’rsatkichlaridir. Bu xil ulgurji narxlarda «zavod usuli» bo’yicha
hisoblangan yalpi mahsulot tovar mahsulotdan tugallanmagan ishlab chiqarish
qoldiqlarini o’lchash bilan, sotilgan mahsulot tovar mahsulotdan sotish uchun
mo’ljallangan, lekin sotilmagan tovar qoldiqlari summasi bilan farq qiladi.
Shunday qilib, mahsulot ishlab chiqarish normasi yalpi mahsulot bo’yicha
aniqlanganda eng aniq natijalar kelib chiqqanday tuyuladi. Biroq, bozor
iqtisodiyoti sharoitida unumdorlikni sotilgan mahsulot hajmi bo’yicha hisoblash
ancha muhimroqdir, chunki tugallanmagan ishlab chiqarishning ko’payishi va
sotilmagan mahsulot qoldiqlarining to’planib qolishi ijobiy iqtisodiy ahamiyatga
ega emas.
Yalpi tovar va sotilgan mahsulot ishlab chiqarish hajmlarni va normalarini
o’lchashning kamchiligi shundan iboratki, ulgurji narxlar barcha barcha moddiy
xarajatlarning qiymatini o’z ichiga oladi.
Mamlakatimiz tajribasida ishlab chiqarilayotgan mahsulotlarning hajm
ko’rsatkichlari faqat jonli mehnat bilan bog’liq bo’lganligi sababli foydalinayotgan
materiallar sig’imining va qiymat ko’rsatkichlarining o’zgarishiga duchor
bo’lmoqda. Moddiy xarajatlarrning har qanday ko’payishi yoki boshqa korxonalar
bilan kooperasiya bo’yicha mahsulot yetkazib berish va sotish bo’lsin, baribir
mehnat unumdorligining ortib borish tasavvurini beradi. Material sig’imining
kamayishi esa – mazkur ko’rsatkichning pasayishi tasavvurini o’yg’otadi.
Mehnat unumdorligini o’lchashda material sig’imining o’zgarishi ishlab
chiqarilayotgan mahsulotning hajm ko’rsatkichiga va mahsulot ishlab chiqarish
normasiga salbiy ta’sir ko’rsatishiga barham berish uchun qo’shimcha o’lchov
usullaridan foydalaniladi: shartli sof, normativ sof mahsulot bo’yicha va ishlov
berishdagi normativ qiymat usullari tatbiq yetiladi. Bu usullarni qo’llash material
sig’imi o’zgarishlarining salbiy ta’sirining to’liq yoki qisman barham toptiradi.
20

Shunga qaramay ularning har biri o’z kamchiligiga ega bo’lib, haqiqatla ulardan
birortasi ham bozor iqtisodiyoti talablariga to’liq javob bermaydi.
Mehnat unumdorligini qiymat usulida aniqlash uchun foydalaniladigan
shartli sof mahsulot ko’rsatkichida yalpi mahsulot qiymatidan xom ashyo,
butlovchi ashyolar, energiya, yoqilg’i va hokazolarga qilingan bevosita xarajatlarni
chegirib tashlanadi. Shu bilan birga, bu ko’rsatkichdan ish haqi, asosiy fondlarning
eskirishi va foyda chegirilmaydi. Bu yerda moddiy xarajatlar o’zgarishi barham
toptiriladi, lekin foydanining salmog’i va amortizasiyaning salmog’i ortadi.
Ularning o’zgarishi esa mahsulot ishlab chiqarish hajmi va mehnat unumdorligi
ko’rsatkichlarini birmuncha soxtalashtirishi mumkin.
Mehnat unumdorligi aniqlashda foydalaniladigan sof mahsulot
ko’rsatkichida yalpi mahsulot qiymatidan barcha moddiy xarajatlarni, shu
jumladan amortizasiya ajratmalarini ham chiqarib tashlash yo’li bilan hisoblab
chiqiladi. Xarajatlarni va mehnat unumdorlgini hisoblashda avvalgi mehnat
xarajatlarining soxtalashtiruvchi ta’siri to’la-to’kis barham toptiriladi, lekin
foydaning salmog’i jiddiy ravishda ortadi. Shuning uchun turli mahsulot xillarining
turlicha foyda berishi sharoitida aynan foyda sof mahsulot va mehnat
unumdorligini ko’rsatkichlarini soxtalashtirishda asosiy rol o’ynaydi. Unda foyda
va qiymatning o’rtacha normasi bo’yicha mavjud bo’lgan tenglamaga amal qilmas
edi. Ko’pgina xorijiy mamlakatlarda olingan foyda darajasi muhim farqlar
yoqilig’i tufayli sof mahsulot usulini mahsulot hajmlari va mehnat unumdorligini
aniqlash uchun batamom maqbul deb hisoblaydilar.
Lekin hatto bozor iqtisodiyoti qaror topgan mamlakatlarda ham sof mahsulot
ko’rsatkichi tovar yoki yalpi mahsulot ko’rsatkichlariga nisbatan narxlarning
tebranib turishiga ancha ta’sir ko’rsatadi.
Mehnat unumdorlgini aniqlashda foydalaniladigan normativ sof mahsulot
ko’rsatkichi sof mahsulot ko’rsatkichidan farqli o’laroq nomativ ish haqini va unga
qo’shib yozilgan haqi, shuningdek o’rtacha tarmoq foydasini o’z ichiga oladi.
Shuning hisobiga mahsulot har xil turlarning turlicha foyda keltirishga barham
beriladi. Ushbu usulni qo’llanish tajribasida muayyan qiyinchiliklar va
21

kamchiliklar vujudga keladi. Birinchi, mahsulotlarning barcha turlariga ulgurji
narxlar tizimiga parallel ravishda ish haqining yaxlit normativlari tizimini yaratish
zarurati paydo bo’ladi. Ommaviy ishlab chiqarishda bu narsa qiyinchilik
tug’dirmasa ham, donalik va kichik seriyali ishlab chiqarish va ulardagi mahsulot
nomenklaturasining tez-tez o’zgarib turishi sharoitida jiddiy qiyinchiliklar paydo
bo’ladi. Ikkinchidan , normativ sof mahsulot asosini tashkil etuvchi ish haqi
normativlarini ishlab chiqishda mazkur normativlarni oshirishga moyillik paydo
bo’ldi. Bu esa mehnat sarflashning nisbatan ko’payishiga, demak, mehnat
unumdorliginni oshirish sur’atlarinng sekinlashuviga olib keldi.
1.1-jadval
Mehnatsamaradorliginingmehnatunumdorligivaishlabchiqarishsamara
dorligidanfarqlijihatlari 5
Farqlashjihatlari
bo‘yicha Ishlabchiqarishsamaradorligi Mehnatunumdorligi Mehnatsamaradorligi
Mehnatfaoliyatiso
hasi Moddiyboyliklarishlabchiqaris
h Moddiyishlabchiqarishs
ohasidagimehnat Yalpifoydalimehnat (moddiy
va nomoddiy ishlab
chiqarish )
Yaratilayotganmo
ddiyqiymatvaxiz
matlarmassasigat
a’siri Ishlabchiqarishsamaradorligini
ng
o‘sishi jamg‘arishvajoriyehtiyoj
larni
qondirish uchunkeraklimoddiy q
iymatlarni o‘sishigaolibkeladi Mehnatunumdorliginin
go‘sishijamiyatningbarc
hamoddiy qiymatlarni
oshiradi Mehnatsamaradorligini
o‘sishi moddiyqiymatlarbilanb
irgaxizmatlarmassasiningham
oshishigaolibkeladi
Natijaviyliknio‘lchashko‘rsatkichlari
Ishlabchiqarishsamaradorligi Mehnatunumdorligi Mehnatsamaradorligi
Umumiqtisodiyotdarajasida
YAIMyokiyakuniymahsulothajminingmo
ddiy, mehnatvamoliyaviyresurslarbir -
birligiganisbati IshlabchiqarilganYAIMningmoddiy
ishlabchiqarishsohasidabandbo‘lgan
larningumumiysoniganisbati YaratilganYAIMhajminingiqt
isodiyottarmoqlaridagimehnat
sarfivamehnatsifatiganisbati
Tarmoqdarajasida
Tarmoqtomonidanma’lummahsulotganisb
atanyalpiehtiyojlarningqondirilishdarajasi
.
Naturashaklidagiishlabchiqarilganyokisof
mahsulotxajminingfoydalanilganbarchare
surslarningharbir-birligiganisbati Tarmoqdaishlabchiqarilgannormati
vsofmahsulotningtarmoqsanoatishla
bchiqarishpersonaliningumumiyson
iganisbati Sofmahsulotningtarmoqdame
hnatsig‘imivamehnatsifatigan
isbati
Korxonadarajasida
Mehnatunumdorligi, fondqaytimi,
mahsulotsig‘imi, tannarx, Sofmahsulothajminingharbirsanoati
shlabchiqarishpersonaliishchisigani Yaratilgansofmahsulotvaishla
bchiqarilganmoddiyboyliklar
5
Manba: Muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
22

rejaningbajarilishi,
rentabellikko‘rsatkichlari sbatiyokimehnatsarflariningbirmahs
ulotbirligiganisbati ning
(sifatiyko‘rsatkichlarbilan)
tejabqolinganishvaqtivajonli
mehnatganisbati
Uchinchidan , unumdorlikning normativ sof mahsulot ko’rsatkichi
korxonalar ishining pirovardmoliyaviy natijalar bilan zaif bog’langan: mahsulot
ishlab chiqarish normasi va mehnat unumdorligi hajmlari ko’rsatkichiga ega
bo’lish mumkin. Lekin moddiy resurslarning ortiqcha sarflanishi tufayli foydaga
ega bo’lmasligi mumkin. Bitta ana shu sababning o’ziyoq normativ sof mahsulot
ko’rsatkichidan, asosiy usul sifatida foydalanishni maqsadga muvofiq qilib
qo’yadi. Unda faqat tahlil qilish maqsadlarida keng foydalanish mumkin bo’ladi.
Mehnatsamaradorligio‘zidanafaqatmahsulotmiqdoriniaksettiradi,
balkimahsulotningiste’molqiymatini, ijtimoiyzaruriymehnatsarfini, shuningdek,
iqtisodiyottarmoqlaridagimehnatsamarasinihamifodaetadi.
Mehnatsamaradorligimilliyvakorxonalarningijtimoiy-
iqtisodiyrivojlanishinitavsiflovchiengmuhimijtimoiy-
iqtisodiykategoriyalardanbiridir. Mehnatsamaradorliginiijtimoiy-
iqtisodiykategoriyasifatidamohiyativamazmuniniuchyo‘nalishdatahlilqilishmumkin
: birinchiyo‘nalish,
o‘rganishpredmetibo‘yichamehnatyokiishlabchiqarishiqtisodiysamaradorliginingo‘
zihisoblanadi. Bukategoriyaningiqtisodiyfanlartizimidagio‘rnikattae’tiborgaega,
mehnatsamaradorliginingob’ektivijtimoiy-
iqtisodiyqonunlarbilano‘zaroaloqasitadqiqqilinadi,
shuningdekko‘pginaolimlarnibukategoriyaishlabchiqarishningturlishakllaridao‘zig
axosligibilanqiziqtiradi;
ikkinchiyo‘nalish , bumehnatsamaradorligimezonlarivauningmiqdoriyme’yorlarini,
shuningdekiqtisodiyotningturlidarajalaridasamaradorlikko‘rsatkichlariniizlash,
samaradorlikdinamikasinio‘rganishbilanbog‘liq; uchinchiyo‘nalishesa,
alohidata’sirqiluvchiomillar, oshirishyo‘llarivazahiralarinitadqiqqilishbilanbog‘liq.
Ushbu 3 tayo‘nalishhambir-
biribilanuzviybog‘liqvaularningasosiymaqsadimehnatsamaradorligimohiyatininaza
23

riyjihatdanasoslabberishdaniboratdir.
Mehnatsamaradorliginingmohiyatinio‘rganishniengavvalouningqaysisohagategishl
iekanliginianiqlashdanboshlashlozim:
moddiyishlabchiqarishsohasidamiyokinomoddiyishlabchiqarishsohasigategishlimi?
. Ko‘pchilikolimlarmehnatsamaradorliginimoddiyishlabchiqarishsohasigategishli,
debe’tirofetishadi, chunkibusohadakilingansarf-
harajatlaryaqindavrichidao‘znatijasiniberishibilanfarqlanadi.
Boshqabirguruholimlaresamehnatsamaradorliginoishlabchiqarish
(xizmatko‘rsatish) sohasigategishli, debfikryuritishadi,
chunkibusohadaqilingansarf-harajatlaruzoqmuddato‘znatijasinibermasaham,
lekinvaqtikelgandashundaynatijaberadiki,
bunihechkandaymikdoriyvasifatiyo‘lchovlarbilano‘lchabbo‘lmaydi.
Moddiyishlabchiqarishsohasidagimehnatsamaradorligiunumlimehnatbo‘lib,
insonhayotiuchunkeraklimoddiysharoitlaryaratadi, uniko‘rsatkichlariningishiniesa,
hayotsharoitlaridayanadayaxshilaydi, shuningdek,
jamiyata’zolariningma’naviyrivojlanishinita’minlashgayordamberadi.
Noishlabchiqarishsohasidagimehnatniunumlidebbo‘lmasada,
lekinuningahamiyatinialohidaekaninita’kidlashlozim.
Bundanshunie’tirofetishmumkinki,
mehnatsamaradorliginialohidabirsohagategishliemasligi,
balkiiqtisodiyotningbarchaishlabchiqarishvanoishlabchiqarishsohalarinihamqamra
boladi.
Mahsulotishlabchiqarishbirligidamehnatsarfinikamayishi,
mahsulotsifativaishlabchiqarishrentabelliginingoshishihamdaiqtisodiyo‘sishgaerish
ishdamehnatsamaradorliginioshirishmuhimomillardanbiridir.
Ishlabchiqarishdamehnatsamaradorliginingoshishimehnatunumdorliginingoshishig
avazaruriymehnatsifatisarfiniolishdagisarflanadiganmehnatningkamayishigaolibkel
adi. Mehnatsamaradorliginafaqatishlabchiqarishkuchlariningerishgandarajasini,
balkijamiyatishlabchiqarishmunosabatlariningharakterini,
xususanijtimoiymehnatnitashkiletishnihamifodalaydi.
24

Mehnatsamaradorligimehnatnitashkiletishningnatijaviyliginiemas,
balkiuningo‘zigaxostuzilishini, mehnatshaklininamoyonetadi. Shuma’noda,
mehnatsamaradorligijamiyatishlabchiqarishmunosabatlaritiziminingmuhimtomonla
rini, mehnatnitashkiletishningqanchaliksamaraliekanliginiko‘rsatibberadi.
Shunialohidaqaydetishlozimki,
mehnatsamaradorligimehnatsarflariningnatijaviyliginiifodalarekan,
uniikkiyo‘nalishgabo‘lishmumkin: birinchiyo‘nalish,
ijtimoiymunosabatlarniifodalovchiijtimoiy-iqtisodiysamaradorlik,
bundaishlabchiqarishmunosabatlariasosiyo‘rinniegallaydi; ikkinchiyo‘nalish,
ishlabchiqarishkuchlarningrivojlanishdarajasiniifodalovchitexnik-
iqtisodiysamaradorlik.
Ijtimoiy-iqtisodiysamaradorlikdavlatvaishchi, davlatvakorxona,
korxonavaishchio‘rtasidagimehnatsarflarihamdauningnatijalaribo‘yichaishlabchiqa
rishmunosabatlariniaksettirsa, mehnatningtexnik-
iqtisodiysamaradorligimehnatjarayoniningmoddiy-ashyoviytomonini,
ishlabchiqarishkuchlariningrivojlanishdarajasini,
ularningjoylashuvivatexnikproporsiyalariniifodalaydi. Shundayqilib,
mehnatsamaradorligijamiyatishlabchiqarishkuchlarivaishlabchiqarishmunosabatlar
idarajasiniko‘rsatib, mehnatsarflarivanatijalario‘rtasidagimunosabatnitavsiflaydi.
1.3. Korxonada mehnat resurslaridan samarali foydalanishning asosiy
tamoyilari va mezonlari
Ishlab chiqarishning ijtimoiy va iqtisodiy samaradorligi nazariyasi ko‘plab
olimlar tomonidan tadqiq qilingan. Shunga qaramay uning ayrim jihatlari tadqiq
qilinmasdan munozaraligicha qolmoqda. Korxonalarda mehnat samaradorligining
mezonlari va ko‘rsatkichlari haqidagi masalalar shular jumlasidandir. Iqtisodiy
adabiyotlarda mehnat samaradorligini o‘rganish masalasiga anchagina ilmiy ishlar
bag‘ishlangan, biroq, ulardagi asosiy e’tibor korxonalarda mehnat munosabatlarini
shakllantirish va rivojlantirish jarayonlariga qaratilgan.
25

Ishlabchiqarishjarayonidasarflanganresurslarvako‘lgakiritilgannatijanixaqqo
niytaqqoslashuchunmehnatningunumdorligiasosivaishlabchiqarishhamdaqaytaishla
shsamaradorligisingaritushunchalarniyaxlitijtimoiy-iqtisodiytushunchasifatida
“mehnatsamaradorligi” birlashtiradi. BugungikundaBirlashganMillatlarTashkiloti
(BMT)ning “insoniqtisodiyotuchunemas,
iqtisodiyotinsonuchun” 6
degantamoyiligako‘ra,
insonnito‘laqonlishaxssifatidashakllantirishijtimoiyishlabchiqarishningasosiymaqs
adietibbelgilangan.
Shusabablimehnatningyakuniysamarasiiqtisodiysamaradorliknioshirishdaemas,
balkiyaratilganmoddiyboylikvaxizmatlarniiste’molchigayetkazibberishda,
debhisoblanadi.
Garchand,mehnatsamaradorliginingoshishiasosiniuningunumdorligiortishitashkilet
sada,
iqtisodiysamaradorlikkaerishmayturibasosiymaqsadniamalgaoshiribbo‘lmaydi.
Shusababdanham,moddiyishlabchiqarishdamehnatsamaradorliginingasosiniikkitus
huncha: ijtimoiy (ijtimoiy-iqtisodiy) vaiqtisodiyishlabchiqarishasoslaritashkiletadi.
Innovatsionfaoliyatiqtisodiyotdaishlabchiqarishmunosabatlari,
xo‘jalikyuritishmexanizmi,
shakllarivamehnatnitashkiletishjarayonlaridanamoyonbo‘ladi.
Jamiyattaraqqiyotiningqonuniyatlarigako‘ra, ijtimoiy-
iqtisodiyrivojlanishbirtekisdadavometmasdan, balkiqo‘yidanyuqoriga,
oddiylikdanmurakkabliktomonyuksalishtamoyillarigaasoslanadi.
Buesataraqqiyotninguniversalqonuniyatlaridanbirihisoblanadi.
Harbirzamoniqtisodiyotio‘ziningsiyosiy, ijtimoiy, iqtisodiyto‘zilmasigaasoslanadi.
Boshqatomondanesa, buiqtisodiyotishlabchiqarishvositalari,
innovatsiontexnikavatexnologiyalargaegabo‘ladi.
Aynanmazkurikkijihatharbirdavrningiqtisodiyrivojlanishidao‘ziningiziniqoldiradiv
arivojlanishdarajasinibelgilabberadi.
6
Валентей С. , Нестеров Л. “ Человеческий потенсиал: новиэ измерители и новиэ ориентири ” . - М.: Журнал
“Вопросиэкономики”, 1999. - № 2. - с 90.
26

Mazkurziddiyatlarningmazmuniiste’molbilanishlabchiqarishningvaqtnuqtainazarid
anmoskelmasligida,
ishlabchiqarishmunosabatlariningishlabchiqarishusulidanoldindayurishkabiholatlar
danamoyonbo‘ladi. Jumladan,
buholatiqtisodiytransformatsiyajarayonlarinivujudgakeltiradi,
ya’nirivojlanishningbirbosqichidankeyingitakomillashganbosqichigao‘tishigamodd
iyhamdatexnik-texnologikasosyaratadi. Shuningdek,
iqtisodiytransformatsiyanatijasidasifat, texnik-
texnologikjihatdanoldingitizimganisbataninnovatsioniqtisodiyotvujudgakeladi.
Innovatsiyabushundaybirtizimki, butizimorqaliyangilikkiritishimiz,
ishlabchiqarishsohasinirivojlantirishuchunyangitexnologiyalarjalbqilishimizvabizis
hlayotgantizimnitubdanyangilashimizmumkin.
Jahoniqtisodiyotiniharakatgakeltiruvchikuchsifatidafan-
texnikataraqqiyotiorqaliuningnamoyonbo‘lishshakliinnovatsiyalarvailg‘ortexnologi
yalarsohasidagiinnovatsionfaoliyathisoblanadi.
RivojlanganmamlakatlardaYAIMo‘sishining 70 foizdan 85
foizgachayangitexnologiya, asbob-uskuna,
yangibilimyokiyechimlargaegabo‘lganinnovatsionmahsulotlarulushigato‘g‘rikeladi
.
Buesamamlakathayotidagiinnovatsioniqtisodiyotningnaqadarmuhimliginibelgilabb
eradi. Innovatsioniqtisodiyot –
jamiyattaraqqiyotiuchunfoydalibo‘lganharqandayinnovatsiyalarnitezkorlikbilantad
biqetishgaqodiriqtisodiyotdir.
Innovatsioniqtisodiyotdaasosiye’tibormehnatresurslariningintellektualsalohiyatini,
fanvatexnologiyayangiliklariniishlabchiqarishjarayonigasamaralijoriyetishasosidaz
amonaviyishlabchiqarishtarmoqlarinirivojlantirishgaqaratiladi.
Jamiyattaraqqiyotidagibundayholatiqtisodiyotningboshqasohalariganisbatanishlabc
hiqarishsohasinikengroqrivojlanishinitalabetadi.
ShunuqtainazardanO‘zbekistonRespublikasiPrezidentitomonidan “...mutlaqoyangi,
yuqoritexnologiyalargaasoslangansanoattarmoqlari, xususan, neft-kimyo, kimyo,
27

avtomobilsozliksanoati, qishloqxo‘jaligivatemiryo‘lmashinasozligi, farmatsevtika,
elektrotexnika, to‘qimachiliksanoati,
zamonaviyqurilishmateriallariishlabchiqarishvaboshqasohalarizchilrivojlanmoqda
” 7
debta’kidlangan.
MamlakatimizdasanoatishlabchiqarishningjadalrivojlanishinatijasidaYAIMtarkibid
asanoatningulushi 2017yilda 34 foizdanziyodnitashkiletdi. Holbuki, buko‘rsatkich
2000 yilda 12,9 foizdaniboratedi.
UshbutahlilqilinayotganmuddatdavomidasanoatningYAIMdagiulushi 2,6
martaoshgan.
Sanoatlashganinnovatsioniqtisodiyotningshakllanishivarivojlanibborishibozo
riqtisodiyotigaasoslanganrivojlanganhamdarivojlanibborayotganmamlakatlarningY
AIMtarkibinihamo‘zgarishigao‘zta’siriniko‘rsatmoqda.
Rivojlanganmamlakatlartezsur’atlarbilanjadalrivojlanishidaiqtisodiyotningyetakchi
bo‘lgantarmoqlaridayaratilayotganyuqoriqo‘shimchaqiymatgaegabo‘lganmahsulotl
arhajminingortishivasifatiyaxshilanibborayotganligibilanizohlanadi.
Bugungikundamamlakatimizdaishlabchiqarilayotgansanoatmahsulotlarining80,3foi
zdanortig‘iaynanqaytaishlashtarmoqlarihissasigato‘g‘rikelmoqda.
Korxonaning kerakli mehnat resurslari bilan yetarli darajada
ta’minlanlanishi, ulardan oqilona foydalanish, mehnat unumdorligining yuqori
darajada bo’lishi mahsulot hajmining ko’paytirish va ishlab chiqarish
samaradorligini oshirish uchun katta ahamiyatga egadir. Xususan, barcha
ishlarning hajmi va o’z vaqtida bajarilishi, asbob-uskunalar, mashinalar,
mexanizimlardan foydalanish samaradorligi va buning natijasi sifatida mahsulot
ishlab chiqarish hajmi, uning tannarxi va bir qator iqtisodiy ko’rsatkichlar
korxonalarning mehnat resurslari bilan ta’min etilganligiga va ulardan samarali
foydalanishga bog’liqdir.
Mehnat resurslar ta’minlanlanganligini tahlil etish asosiy vazifalari
quyidagilardir:
7
MirziyoevSh.M.
“O‘zbekistonRespublikasiBoshvaziriShavkatMiromonovichMirziyoevningOliyMajlisqonunchilikpalatasivaSenatini
ngqo‘shmamajlisidaginutqi”. T., “Xalqso‘zi” gazetasi, 2016 yil 9 sentyabr.
28

 korxona va uning tarkibiy bo’linmalarining umuman shuningdek toifalar
va kasblar bo’yicha mehnat resurslari bilan ta’min etilganligini o’rganish va unga
baho berish;
 mahsulotga sarflanadigan mehnat hajmini kamaytirish va mehnat
unumdorligini oshirish sohasidagi reja topshiriqlarining asoslanganligi chuqur
tekshirish;
 tashkiliy-texnik tadbirlar samaradorligini to’g’ri hisoblanganini, uning
mehnat normalarida to’g’ri aks etganini va haqiqatda erishgan samaradorlikning
hisob kitob samaradorligidan chetga chiqish sabablarini aniqlash;
 mehnatni tashkil etish ahvoliga va uning darajasiga baho berish, albatta
ish vaqtidan foydalanish ko’rsatkichlarini ajratib ko’rsatish, qo’l mehnati birinchi
navbatda jismoniy mehnat qisqarganligini qayd qilish, ish o’rinlari attestasiya
qilinganligi, mehantni tashkil etish brigada shakliga baho berish;
 ishlab chiqarishning shaxsiy omildan foydalanishni yaxshilash
sohasidagi ishlar samaradorligiga baho berish, mehnat potensiali hajmi va
tarkibini, mehnatni rag’batlantirish va sog’lomlashtirish tizimini jamoadagi
psixologik vaziyat tahlil etish;
 jadal, joriy va istiqbolni ko’zlab rejalashtirish va boshqaruvga doir
qarorlar qabul qilish uchun zarur materiallar to’plash;
 kadrlar qunimsizligi ko’rsatkichlarini aniqlash va o’rganish;
 m ehnat resurslari zahiralarini ani qlash ulardan yanada to’laroq va
samaraliroq foydalanish.
t ahlil uchun axborot manbalari sifatida mehnat rejasi. mehnat bo’yicha
hisobot statistik hisobotlari, tabel asosida hisobga olish va kadrlar bo’limi
ma’lumotlari xizmat qiladi.
k orxonaning mehnat resurslari bilan ta’minlanganligi tahlili ma’lum usul
asosida amalga oshiriladi. Usui umuman olganda muayyan ishni bajarish uslubini
bildiradi, u turli yo’llar va zarur texnik vositalar majmuasini o’z ichiga oladi.
Korxonaning mehnat resurslari bilan ta’minlaganligini tahlil etishga tadbiq
etganda, usul deganda korxona tomonidan qo’yilgan maqsadga erishish sohasidagi
29

faoliyatga baho berish yo’li tushuniladi, bunda muayyan tashkiliy-texnikaviy
sharoitdagi mazkur mehnat potensiali mavjud bo’ladi.
M ehnat resurslarini tahlil qilishning asosiy maqsadi korxonada brigadadan
tortib birlashma va tarmoqqacha bo’lgan jamoalarda ishlab chiqarish xo’jalik
faoliyatini rejalashtirishning asoslanganligini oshirishdan, uni boshqarishning
takomilashllashtirishdan iboratdir.
Korxonaning mehnat resurslari bilan ta’minlanishi toifalar va ksblar
bo’yicha xodimlaming haqiqiy sonini reja ehtiyojlari bilan taqqoslash asosida
aniqlanadi. Korxonaning eng muhim kasblardagi kadrlar bilan ta’min etilishi tahlil
qilishga alohida e’tibor beriladi. Mehnat resursslari sifat tarkibini malaka bo’yicha
tahlil qilish ham zarur.
Agar ishchilarning haqqiqiy o’rtacha tarif razryadi ishlarning rejalashtirilgan
va o’rtacha tarif razryadidan past bo’lsa, uholda bu sifat pastroq mahsulotni ishlab
chiqarishga olib kelishi mumkin. agar ishchilarning o’rtacha razryadi ishlarning
o’rtacha turif razryadlaridan yuqori bo’lsa, bunday holda ishchilardan kam malaka
talab qilinadigan ishlarda foydalanilgani uchun ularga qo’shimcha haq to’lash
zarur bo’ladi.
Ma’muriy-boshqaruv personalini har bir xodimning haqiqiy ma’lumot
darajasi uning egallab turgan lavozimiga mos kelishi nuqtai nazaridan tekshirish va
kadrlar tanlash ularni tayyorlash va malakasini oshirish bilan bog’liq masalalami
o’rganib chiqish zarur.
Xodimlaming malaka darajasi ko’p jihatdan ularning yoshiga, ish stajiga,
ma’lumotiga va hokazolarga bog’liqdir. Shu sababli tahlil jarayonida ishchilarning
yoshi, ish staji, ma’lumoti bo’yicha o’zgarishlar o’rganiladi.Bu o’zgarish ish
kuchining harakati natijasida sodir bo’lishi sababli, bu masalaga tahlil jarayonida
katta e’tibor beriladi.
Ish kuchining xarajatini tavsiflash uchun qo’yidagi ko’rsatkichlar dinamikasi
hisoblab chiqariladi va tahlil etiladi:
Ishchilarning qabul qilish bo’yicha aylanish konffisiyenti (Kiq):
Kiq = Ishga qabul qilingan personal soni
30

Personalning o’rtacha ro’yhat soni
Ketib qolish bo’yicha aylanish koeffisenti (Kq)
Qq= Bo’shab ketgan xodimlar soni
Personalning o’rtacha ro’hat soni
Kadrlar qo’nimsizligi koeffisenti (Kq)
O’z ixtiyori bilan bo’shab ketganlar soni va mehnat intizomini bo’zgani
uchun bo’shatilganlar soni.
Kq = buzgani uchun bo’shatilganlar soni
Personalning o’rtacha ro’yhat soni
Korxona personali tarkibining doimiylik koeffisenti (Kdt) Kdt = butun yil
davomida ishlagan xodimlar soni
Personalning o’rtacha ro’hat soni
Xodimlaming bo’shab ketishi sabablarini (o’z ixtiyori bilan, kadrlar
qisqarishi, mehnat intizomini buzganligi uchun va h.q.) o’rganish zarur.
Mavjud ish kuchidan yanada to’laroq foydalanishi, mehnat unumdorligini
oshirish, ishlab chiqarishni jadallashtirish, ishlab chiqarishni jadallashtirish, ishlab
chiqarish jarayonlarini kompleks mexanizasiyalash va avtomatlashtirish, ancha
umumiyroq ishlab chiqarish taxnikasi joriy etish, texnologiyani va ishlab
chiqarishni tashkil etishni takomillashtirish hisobiga korxonani mehnat resurslari
bilan ta’minlashdagi keskinlikni bir muncha bartaraf etish mumkin.
Yuqorida sanab o’tilgan tadbirlarni o’tkazish natijasida mehnat resurslariga
bo’lgan ehtiyojni qisqartirish zahiralari aniqlanishi lozim.
Agar korxona o’z faoliyatini kengaytirsa, ishlab chiqarish quvvatlarini
ko’paytirsa va ya’ni ish o’rinlarini tashkil etsa, u holda mehnat resurslariga bo’lgan
qo’shimcha ehtiyojlarni toifalar va kasblar bo’yicha aniqlash, ularni jalb qilish
manbalarini topish kerak bo’ladi.
Qo’shimcha ish o’rinlari tashkil etish hisobiga ishlab chiqarishni
ko’paytirish zahiralari bu o’rinlar soni bitta xodim hisobiga o’rtacha yillik
mahsulot ishlab chiqarish miqdoriga ko’paytirish bilan aniqlanadi.
31

Korxonaning mehnat resurslari bilan ta’min etilganligini tahlil etishni
korxonani ijtimoiy rivojlantirish rejasining bajarilishining o’rganish bilan
mustahkam bog’liq ravishda qo’yidagi ko’rsatkichlar guruhlari bo’yicha amalga
oshirish kerak:
 x odimlar malakasini oshirish;
 x odimlaming mehnat sharoitini yaxshilash va sog’lig’ini mustahkamlash;
 i jtimoiy-madaniy va uy-joy-maishiy sharoitlarini yaxshilash;
 me hnat jamoasi a’zolarining ijtimoiy himoya qilinishi.
Tahlil qilish uchun iqtisodiy va ijtimoiy rivojlantirish rejasining. Kadrlar
malakasi va ma’lumoti darajasini oshirish. Xodimlaming mehnat sharoitini va uni
muhofaza qilishni yaxshilash, ularning sog’ligini mustahkamlash sohasidagi asosiy
ko’rsatkichlar. Ishlovchiar va ular oilalarining ijtimoiy-madaniy sharoitlarini
yaxshilash rejasi, jamoa shartnomasining korxona xodimlari va pensionerlarni
ijtimoiy himoya qilish sohasi, shuningdek korxonani ijtimoiy rivojlantirish va
mehnat jamoasi a’zolarining ijtimoiy himoya qilinishi darajasini oshirish bo’yicha
belgilangan tadbirlarning bajarilishi to’g’risidagi hisobot materiallari kabi
shakllaridan foydalaniladi.
Korxona xodimlari malakasini oshirish sohasidagi rejani bajarilishi va
dinamikasini tahlil qilganda, shunday ko’rsatkichlardan, chunonchi oliy, o’rta
maxsus o’quv yurtlarida, korxonadagi ishchi kadrlar tayyorlash tizimida ta’lim
olayotgan, o’z malakasini oshiriyotgan xodimlar soni va foizi malakali mehnat
bilan band bo’lgan xodimlar foizi va hokazo ko’rsatkichlar o’rganiladi. Ijtimoiy
malakaga doir ko’rsatkichlar ishdan ozod bo’lib qolgan xodimlar malakasini
o’zgartirish va ishga joylashtirishni tashkil etishni ham aks ettirmog’i lozim.
Xodimlar malakasini oshirish sohasidagi rejaning bajarilishi va oshib ado
etilishi ulaming mehnat unumdorligi ortirishiga yordam beradi va korxona
faoliyatini ijobiy tomondan ta’riflanadi.
Xodimlar mehnat sharoitini yaxshilash va ularning sog’lig’ini
mustahkamlash tadbirlariga baho berish uchun qo’yidagi ko’rsatkichlardan
foydalaniladi:
32

 i shchilarning sanitariya-maishiy xonalar bilan ta’min etilganligi;
 me hnatning sanitariya-gigiyena sharoitlari darajasi;
 100 kishi hisobiga shikoyatlanish chastotasi darajasi;
 kasb kasalliklariga ega bo’lgan xodimlar foizi;
 xodimlaming umumiy kasallanish foizi;
 100 kishi hisobiga vaqtincha mehnatga layoqasizlik kunlar soni;
 sanatoriyalar, profilaktoriyalar, dam olish uylarida o’z sog’lig’ini
mustahkamlagan. turistik yo’llanmalar bo’yicha sayohat qilgan xodimlar va
boshqalar foizi.
Xodimlar va ularning oila a’zolari ijtimoiy-madaniy va uy-joy-maishiy
shart-sharoitlari qo’yidagi ko’rsatkichlarni, chunonchi xodimlaming uy-joy bilan
ta’min etilganligi, yangi uy-joy qurilishi rejasining bajarilishi, ijtimoiy-madaniy va
maishiy obyektlar. bolalar yaslilari va bog’chalari, profilaktoriyalar, dam olish
uylari qurilishi rejalarining bajarilishi, aholi punktlarining obodonlashtirilishi, turar
joy fondlarining kommunal qulayliklar (vodoprovod, istish, kanalizasiya, gaz) va
hokazolar bilan ta’minlanishi o’z ichiga oladi.
Mehnat jamoasi a’zolarining ijtimoiy himoya qilinishining masalalariga
katta e’tibor beriladi, ularning hal etilishi bozor munosabatlarining rivojalanishi
munosabati bilan korxona tobora ko’proq yuulatiladi. Jamoa shartnomalarida
belgilanadigan ijtimoiy himoyaning eng tipik yo’nalishlari – birinchi navbatda
ko’p bolali oilalarga moddiy yordam ko’rsatish, korxona xodimlarini bog’-poliz
uchastkalari bilan ta’minlash, uy-joy qurilishi uchun foizsiz ssudala berish,
pasaytirilgan narxlarda qurilish materiallari ajratish, yordamchi qishloq xo’jalik
mahsulotlarini arzon narxlarda sotish, davolanish uchun nafaqalar, yo’llanmalar
berish, pensiyaga kuzatilganda, yubiley sanalarida, to’ylarda, ta’tilga chiqqanda bir
martalik nafaqalar berish, qisman oziq-ovqat, yo’l xarajatlarini to’lash va
hokazolardir.
Xodimlarning ijtimoiy himoya qilish masalalari bankrotlik yoqasida turgan
korxonalar uchun ayniqsa dolzarbdir. Bularga ish o’rinlarini saqlash, xodimlaring
ommaviy ravishda bo’shatib yuborilishiga yo’l qo’ymaslik, bo’shatib yuborilgan,
33

lekin tadbirkorlik faoliyati bilan shug’ullanishni xohlaydigan xodimlarga
moliyaviy yordam ko’rsatish, pensiya yoshi arafasidagi xodimlarni muddatidan
oldin pensiyaga chiqarish, ish haqining ortishini vaqtincha chegaralash, to’liq
bo’lmagan ish kuniga va haftasiga o’tish chora-tadbirlari kiradi, bulardan maqsad
xodimlar sonini saqlab qolishdan iboratdir. Nochor korxonalarning tanglikka
uchrashi ijtimoiy oqibatlarini yumshatish choralaridan biri bo’shatilayotgan
xodimlarga boshqa bir-biriga yaqin kasblar bo’yicha bo’sh o’rinlarga ishga
joylashishda yordamlashishi, bunda kasbini o’zgartirish imkonini berishdir.
Tahlil qilish jarayonida jamoa shartnomasini uning barcha yo’nalishlari
bo’yicha o’rganib chiqish, shuningdek asosiy ko’rsatkichlarnirig dinamikasini ham
umumiy yakun bo’yicha, ham har bir xodimga to’g’ri keladigan darajada o’rganish
zarur. To’liq baho berish uchun korxona bo’yicha qiyosiy tahlil o’tkaziladi. Tahlil
yakunida korxona xodimlarini ijtimoiy himoya qilish darajasini oshirishga,
ularning mehnat sharoitini, ijtimoiy-madaniy va uy-joy-maishiy sharoitlarini
yaxshilashga qaratilgan muayyan tadbirlar ishlab chiqiladi, ular kelgusi yilga
mo’ljallangan ijtimoiy rivojlantirish rejalarini va jamoa shartnomasini ishlab
chiqarishda hisobga olinadi.
I-BOBBO‘YICHAXULOSA
1. Mamlakatimizninginnovatsion rivojlanish sharoitida
sanoatishlabchiqarishsalohiyatinioshirishdagistrategiyavataktikaniishlabchiqishda
mehnatsamaradorliginioshirishmuhimahamiyatgaega.
Mehnatsamaradorligitushunchasiningmehnatunumdorligivaishlabchiqarishsamarad
orligidanfarqlijihatlari: mehnatfaoliyatisohasi,
yaratilayotganmoddiyqiymatvaxizmatlarmassasigata’siri,
natijaviylikko‘rsatkichlaritavsiflanganidao‘zarobir-
biridaniqtisodiyfoydalanishdarajalaribo‘yichafarqqiladi.
Mehnatsamaradorligiijtimoiy-
iqtisodiykategoriyasifatidao‘zigaxosxususiyatlaribo‘yichaunumlisarf,
foydalisamaranivamehnattaqsimotijarayoninitasniflaydi.
34

Mehnatsamaradorliginingfarqlijihatlari,
tasnifvao‘zigaxosjihatlaridankelibchiqqanholdamehnatsamaradorligitushunchasiga
mualliflikta’rifiishlabchiqildi: ungako‘ra “ Mehnatsamaradorligi – ijtimoiy-
iqtisodiykategoriyabo‘lib, munosib mehnat tamoyillari asosida ishlabchiqarish
(noishlabchiqarish) jarayonidamehnat unumdorligini oshirish va innovatsion
texnologiyalarni qo‘llash vositasida
kammehnatsarfievazigayuqorimehnatnatijadorligigaerishishdir ”.
Mehnatsamaradorliginingoshishiishlabchiqarilayotganmahsulotbirligidamehnatsarf
iningkamayishi, mahsulotsifativaishlabchiqarishhajminingoshishinita’minlaydi.
2.
Ishlabchiqarishjarayonidagimavjudresurslardanoqilonafoydalanganholdayuqorime
hnatnatijalarinita’minlashmehnatsamaradorliginingboshmezonihisoblanadi.
Mehnatsamaradorliginingmohiyatidankelibchiqqanholdamezonnimehnatsarfivaeris
hiladiganfoydaorasidagimunosabatorqaliifodaetibiqtisodiyishlabchiqarishmehnatsa
maradorligivaijtimoiy-
iqtisodiymehnatsamaradorliginimoddiyvanomoddiyishlabchiqarishmehnatsarflarig
anisbatiasosidaaniqlanadi.
Mehnatsamaradorligimezonlarivaularniifodalovchiko‘rsatkichlarorqalimehnatsama
radorliginibaholashningumumiybelgilaribo‘yichafarqqiluvchi “resurs-sarf” va
“maqsadgayo‘naltirilganlik” yondashuvlarishakllangan. Aniqlandiki, “resurs-sarf”
yondashuvimohiyatan: birinchidan,
sanoatiqtisodiyotisharoitidapaydobo‘lganvaustandartommaviyishlabchiqarishgayo‘
naltirilgan; ikkinchidan, mehnatsamaradorliginingasosiymaqsadi –
minimalsarflarhisobigamaksimalstandartmahsulotlaryaratishdaniborat,
ya’niiqtisodiy (sof) maqsadlardaniborat; uchinchidan,
yondashuvdoirasidaamalqiluvchiko‘rsatkichlarasosanerishilgannatijalarnitaqqoslas
hgaqaratilgan.
Mehnatsamaradorliginibaholovchiyondashuvlardoirasidamehnatsamaradorligiko‘rs
atkichlariningtaqqoslamatasnifiasosidaijtimoiy-
35

iqtisodiyvaiqtisodiyishlabchiqarishmezonlariningmaqsadvavazifalarinianiqlashimk
oniniberadi.
3.
Mehnatunumdorliginianiqlovchiumumiyhisoblashuslubimehnatsifativasarfiniishhaj
miganisbatiasosidaaniqlashgayondashadi,
xususiyhisoblashko‘rsatkichlarumumiyhisoblashuslubidankeskinfarqqilibmehnatsa
maradorliginianiqlashimkoniyatinikengaytiradi. Ungaasosan,
mehnatnialohidako‘rsatkichlargabo‘lganholdatasniflaydi.
Buko‘rsatkichhammehnatsamaradorliginiyaxlitholdaaniqlashimkoninibermaydi.
Shuninguchunmehnatsamaradorliginikengqamrovliifodaetuvchi
“mehnatko‘rsatkichi”
uslubidanfoydalanganholdaaniqlashob’ektivvaishonchlimehnatnatijasiniolishimko
niniberadi.
36

II-BOB. SAMARQAND VILOYATI SANOAT KORXONALARIDA
MEHNAT UNUMDORLIGIVAUNI IFODALOVCHI KO’RSATKICHLAR
TAHLILI
2.1.
Korxonalardamehnatsamaradorligio‘zgarishigata’sirko‘rsatuvchitashkiliyvat
exnologikomillar
Insonmehnatfaoliyatiningmehnatnatijasinimasababdanba’zihollardayuqori,
ba’zidaesapastbo‘lishiningsababinianiqlashuchunungata’sirko‘rsatuvchiomillarnito
pishvaularmehnatfaoliyatigaqaydarajadata’sirko‘rsatishinitahlilqilishtadqiqotimizd
amuhimahamiyatgaegadir.
Ta’siretuvchiomillardegandamehnatsamaradorligigabevositavabilvositata’sirqiluvc
hi, uningoshishiyokikamayishigaolibkeluvchivositalartushuniladi.
Mehnatsamaradorligigata’sirqiluvchiomillarnibirma-birqaydetibo‘tishorqali,
ushbuomillarnito‘liqta’sirdoirasinianiqifodaetibo‘tishlozim,
aksholdamehnatsamaradorligigata’siretuvchiikkilamchiomillarnibirlamchiomillarsi
rasidaqaydetibo‘tishkabixatolikkayo‘lqo‘yishmumkin.
Bundayjiddiyxatolikkayo‘lqo‘ymaslikuchunmehnatsamaradorligigata’sirko‘rsatuvc
hiichkiomillarnita’sirdoirasivamohiyatinichuqurroqaniqlashmaqsadidaomillarnialo
hidaguruhlargabo‘lganholdatadqiqetishmaqsadgamuvofiqdir.
Foydalanishdarajasihamdamunosabatturigako‘rabevositakorxonalarfaoliyatigata’si
rko‘rsatuvchiomillarmehnatsamaradorligiomillarinitaqsimlashdaasosiyo‘rintutadiv
ashungako‘rabizularnitexnologik, ijtimoiy-
iqtisodiyvatashkiliyomilguruhlarigaajratibtahlilqilamiz.
Mehnatsamaradorligigaishlabchiqarishxom-
ashyosivatexnologiyaorqalita’sirko‘rsataoladiganomillartexnologikomillarguruhini
tashkiletadi. Sanoatishlabchiqarishsohasidagixodimlarningma’lumoti,
turmushdarajasi,
37

ishnioqilonatashkiletishnio‘zichigaoluvchivamahsulotgaishchikuchiorqalita’sirko‘r
satuvchiomillarijtimoiy-iqtisodiyguruhgabirlashadi.
Ishchikuchivaishvaqtidanfoydalanishni (mehnattaqsimotivakooperatsiyasi,
ishjoylarinitashkiletish, ishlabchiqarishrivojlanishinita’minlash)
tashkiletishtashkiliyomillardanamoyonbo‘ladi.
Omillarhamdanatijalarningo‘zarobog‘liqliginibatafsiltahlilqilishjarayonidabi
rqatorqiyinchiliklaryuzagakelishimumkin. Birinchidan,
harqandayomilhammiqdorbilano‘lchanmasligimumkin.
Bundayakuniynatijaningo‘zgarishiomilningo‘zgarishorasidagifarqnitaqqoslashdam
uammolarkelibchiqishimumkin. Ikkinchidan,
ko‘phollardaomilvanatijaorasidagita’siryaqinbo‘lishimumkin.
Bundayhollardamehnatfaoliyatidauyokibuomilningyakuniynatijagako‘rsatganta’sir
inianiqlashqiyinbo‘ladi.
Buomillarningko‘rsatadiganta’siribo‘yichataqsimlashshuniifodalaydiki,
texnologikomillarguruhigakiruvchimehnatningijtimoiyko‘rinishidagitexnikishlabch
iqarishhamdaijtimoiyomillarbevositata’siro‘tkazishiorqaliyakuniynatija,
ya’nimehnatsamaradorligigata’sirko‘rsatadi. Texnologikomillar,
barchaomillarorasidaengkattata’sirdoirasigaegaomilsifatidamehnatsamaradoroligig
aengkuchlita’sirko‘rsatadi.
Buomilinsonfaoliyatinitabiiysharoitlargabog‘liqbo‘lishliginikamaytiradi.
Buesafoydalitabiiyqazilmalargaegabo‘lganmamlakat,
xududkengko‘lamdagirivojlanishimkonigaegabo‘ladi, deganfarazniinkoretadi,
bungaisbotsifatidafoydalitabiiyqazilmalaricheklanganJanubiyKoreya,
SingapurvaYaponiyamamlakatlarinikeltirishimizmumkin,
ularrivojlanishbosqichlaridaaynantexnologikomillaryordamidaiqtisodiytaraqqiyotg
aerishgan.
Texnologikomillarmehnatsamaradorligigaikkixilko‘rinishdata’sirko‘rsatadi:
birinchidan,
mehnatvositalarivatexnologiyalaritakomillashtirilganholdamehnatvositalarivaishch
ikuchinibirlashtirishorqali; ikkinchidan, mehnatfaoliyatinio‘zgartirishorqali.
38

Mehnatvositalariningtexniktakomillashuvi,
mahsulotningiste’molqiymatiniyaratishjarayonidajonlimehnatvazifasiningtubdano‘
zgarishigaolibkeladi.
Bundayo‘zgarishtexnologikomillarta’siridajonlimehnatningturlisifato‘zgarishlarida
namoyonbo‘ladi. Birinchidan, umumiyaqliyfaoliyatehtiyojiortadi, shuningdek,
harbirishchifaoliyatidaaqliymehnatkattao‘rintutaboshlaydi.
Intelektualfaoliyatunumlimehnatningasosigaaylanadi.
Ishlabchiqarishjarayoniningavtomatlashuvi (texnologiyata’sirida)
unumlimehnatorqaliyangiiste’molqiymatiniyaratishdauskuna(texnologiya)larninaz
oratqilishdaishtiroketadi. Ikkinchidan, aqliymehnatningahamiyatiortishi, ayniqsa,
ma’lumot (oliyma’lumot, maxsustayyorgarlik)
talabetuvchio‘zigaxosqiyinchiliklargaegabo‘lganmehnatturlarigabo‘lgantalabningo
shishigahamolibkeladi.
Bubevositaishlabchiqarishjarayonibilanbirganoishlabchiqarishsohasidagifaoliyattur
larigahambog‘liq.
Ishchilarmalakasiningoshibborishinifaqatginamehnatsamaradorliginingo‘sishigadoi
miyta’sirko‘rsatuvchiomilsifatidako‘rishto‘g‘riemas.
Yuqorimalakaliishchikuchifaqatuningdarajasigamosishlabchiqarishvositalaridanfo
ydalanilgandaginakutilgannatijaniberishimumkin 8
. Shusababdanhamishchi-
xizmatchilarmalakasinioshiribborish,
mehnatfaoliyatiniyengillashtiruvchiyangiinnovatsiontexnologiyalardanishlabchiqar
ishvositalarisifatidafoydalanishbilanbirgaolibborilsa,
yuqorinatijagaerishishmumkin. Uchinchidan, ishlabchiqarishningkasbiy-
malakaviytizimidao‘zgarishlaryuzagakeladi. Ko‘pginaeskikasbvasohalaryo‘qolib,
ularningo‘rnidayangilaripaydobo‘ladi.
Shubilanbirgaba’zidoimiykasblarningvazifalaribirlashishinatijasidaishchi-
xizmatchilargayangimajburiyatlarvakasbiyo‘zgarishlarhosilbo‘ladi.
Texnologikomillarkorxonafaoliyatitarkibidaasosiyo‘rinniegallovchiishlabchi
qarishningbarchabosqichlaridaishtiroketadigan, avvalambor,
8
ГусеваО.В., ЖуковЛ.И., ЛабоновН.А., ЧеркасовГ.Н. “Социалниэфактори. Повишение эффективности
труда”. // Под ред. Н.А.Лабонов и Г.Н.Черкасов. Л.: “Наука”, 1981. - с. 100.
39

mehnatvositalariyokiboshqachaqilibaytgandaasosiyfondlardaniborat.
Asosiyfondlarnimehnatsamaradorligigabevositata’sirinitahlilqilishdamavjudasosiyf
ondlarningtarkibholatinishakllantirishmuhimhisoblanadi.
ShuboisdantadqiqotimizdaSamarqandviloyatidagiyiriksanoattarmog‘idaasosiyfondl
arningtarkibivaqiymatitahlilqilindi (3-ilova). 3-ilova yiriksanoat korxonalarining
asosiy fondlari hisobida asosiy mahsulot ishlab chiqarishda va bilvosita xizmat
qiluvchi texnologiya hamda uskunalar, bino va inshootlar, turli qo‘shimcha
faoliyatlarni amalga oshirishda ko‘mak beruvchi transport vositalari, boshqa
ko‘rinishdagi turli fondlardan iborat ekanligi ifodalangan. Ushbu asosiy
fondlarni modernizatsiyalash, texnik va texnologik jihatdan uzluksiz yangilab
borish natijasida umumiy fondlar 2018 yilda 2011 yilga nisbatan 2,4 martaga,
binolar 2,1 marta, inshootlar 2,6 marta, texnologiya va uskunalar 2 marta,
transport vositalari 1,6 marta va boshqa asosiy vositalar 3,4 martaga
ko‘paygan.
Sanoat korxonalarining ishlab chiqarish uskunalari bilan qurollanishi
uning moddiy omillaridan biri hisoblanishini hisobga olgan holda aytish
mumkinki, bu texnologiya va uskunalarning ishdan chiqishi korxonalarning
mahsulot ishlab chiqarishi sifatiga hamda mehnat samaradorligiga salbiy
ta’sir ko‘rsatadi. Shunday qilib, agar ishlab chiqarish uskunalarining ishdan
chiqishi mehnat samaradorligiga salbiy ta’sir ko‘rsatuvchi eng asosiy
omillardan hisoblansa, uning ishlashi (faoliyat ko‘rsatishi) yakuniy natijaga
to‘g‘ridan-to‘g‘ri ta’sir qo‘rsata oladi, chunki uskuna texnik jihatdan o‘z
imkoniyatlarini yo‘qotib borishi va vaqt o‘tishi bilan dastlabki maksimal
darajadagi unumdorlik bilan ishlay olmasligi mumkin. Bunday holatda
yaroqsizlik omili ishlab chiqarish fondlarining sifatiga bevosita ta’sir
ko‘rsatadi. Yaroqsizlikning umumiy ta’sirini kamaytirish, yaroqsiz
uskunalarniyangilaribilanalmashtirishmuammosihozirgikundamamlakatimizsanoati
qtisodiyotirivojiuchunnihoyatdadolzarbahamiyatkasbetadi.
Bumantiqanolgandato‘g‘ri,
chunkiishdanchiqqanyokita’mirtalabuskunalarishlabchiqarishjarayoniningsustlashi
40

shigaolibkelib, qo‘shimchasarf-
harajatvata’mirlashishlariuchunvaqttalabetadihamdakuchlihalokat (avariya)
xavfinitug‘diradi.
Texnikjihatdaneskirganuskunaunumdorligiesayangitexnologiyanamunalaribilansoli
shtirgandanihoyatdapastbo‘ladihamdakattamiqdordagiharajattalabetadi.
Sanoattarmog‘idafaoliyatko‘rsatayotgankorxonalardatexnologikyangilanishv
amodernizatsiyaqilishnitubdanamalgaoshirishzaruratgaaylanibbormoqda.
MazkurdolzarbmasalayuzasidanO‘zbekistonRespublikasiBirinchiPrezidentiI.A.Kar
imovta’kidlaganidek: “Yurtimizdagi 500
danortiqrealsektorkorxonasidaishlatilayotgan 160
mingdanziyoduskunabo‘yichao‘tkazilgantexnikauditnatijalarishuniko‘rsatmoqdaki,
anashuuskunalarning 30 foizdanortig‘ieskiribketgan. Jumladan,
elektrtexnikasanoatidauskunalarning 44 foizi, mashinasozliktarmog‘ida 37 foizi,
kimyosanoatida 21 foizi, qurilishmateriallariishlabchiqarishda 20 foizi,
oziqovqatsanoatida 19 foizi, yengilsanoatda 8 foizi eskirgan” 9
. Agar ushbu
masala bo‘yicha MDH davlatlaridan Rossiya va G‘arbiy Yevropa
mamlakatlari iqtisodiyotiga bir nazar tashlaydigan bo‘lsak, “Rossiya sanoat
korxonalarida mashina va asbob-uskunalarning o‘rtacha xizmat muddati 19
yilni, G‘arbiy Yevropa mamlakatlarida esa 8 yilni tashkil etadi” 10
holatni
ko‘rish mumkin.
O‘zbekiston sanoat tarmoqlarida asosiy ishlab chiqarish fondlarining
eskirish koeffitsiyenti 2018 yilda 36,7 foizni tashkil etdi, bu ko‘rsatkichni
2008 yilga nisbatan taqqoslaydigan bo‘lsak 10,4 bandga qisqarganligini
ko‘rish mumkin. “2018 yilda yirik korxonalarda 162,4 million dollarlik salkam 4
mingta ma’naviy va jismoniy eskirgan asbob-uskunalarni almashtirish, ishlab
chiqarilayotgan mahsulot tannarxini o‘rtacha 10,5 foizga pasaytirish, shuningdek,
mahalliylashtirilgan mahsulotlarning 820 tadan ortiq to‘rini o‘zlashtirish natijasida
9
O ‘ zbekistonRespublikasiBirinchiPrezidentiIslomKarimovning “ Mamlakatimizni 2013 yildaijtimoiy -
iqtisodiyrivojlantirishyakunlariva 2014
yilgamo ‘ ljallanganiqtisodiydasturningengmuhimustuvoryo ‘ nalishlarigabag ‘ ishlanganVazirlarMahkamasiningmajlisi
dagima ’ ruzasi ” // “ Xalqso ‘ zi ” gazetasi , 2014 yil 18 yanvar , № 13 (5943).
10
Булатов А.С “Воздействие экспорта и импорта капитала на валовое накопление в Российской
Фередарации”. - М.: Журнал “Денги и кредит”, 2011. № 9. - с. 3.
41

tarmoqlar raqobatdoshligini oshirish imkoni yaratildi”. Ushbu tarmoqda asosiy
ishlab chiqarish fondlarining yangilanish koeffitsiyenti esa 17,3 foizga yoki
tahlil davriga mos holda 6,1 bandga oshgan. 4-ilova ma’lumotida asosiy
fondlarning yangilanish va chiqib ketish koeffitsiyentlari yillar bo‘yicha oshib
borganligini ko‘rishimiz mumkin. Asosiy fondlarning yangilanishi 2008 yilda
11,2 foizga, 2013 yilda 13,7 foiz va 2015 yilda 17,3 foiz, tahlil yillariga mos
ravishda fondlarning chiqib ketishi 2,7 foiz, 2 foiz va 3,9 foizga oshgan.
Bunday ijobiy holat sanoat tarmoqlarini modernizatsiya hamda diversifikatsiya
qilish, texnik va texnologik yangilashga doir loyihalarni izchillik bilan amalga
oshirilayotganligi natijasidir.
Mehnat samaradorligiga ta’sir ko‘rsatuvchi texnologik omillar tarkibida
fond bilan qurollanganlik ko‘rsatkichi ham muhim ahamiyatga ega. Bu
ko‘rsatkichni mehnat samaradorligiga nechog‘lik ta’sirini tahlil qilish orqali
mehnat resurslarining mavjud ishlab chiqarish fondlari bilan ta’minlanganlik
darajasi, ishlab chiqarish fondlaridan samarali foydalanish va mahsulot
iste’mol qiymatini yaratishda ishlab chiqarish fondlarining o‘rnini aniqlash
imkoni tug‘iladi. Asosiy fond bilan qurollanganlik ko‘rsatkichi holatini to‘liq
tavsiflash maqsadida ularning tuzilmasini aniqlash va ilmiy tahlil qilish lozim
bo‘ladi.
Shunday qilib, asosiy fond bilan qurollanganlik holatini tavsiflovchi
ko‘rsatkichlarni tahlil qilish korxona ishlab chiqarish quvvatlarini (son va
ishlab chiqarish bo‘yicha) yanada oshirish, yangilash, tarkibini kengaytirish
(sotib olish), mehnat unumdorligini oshirish bo‘yicha mavjud imkoniyat va
omillarni aniqlash, mehnatning fond bilan ta’minlanganligi va ishlab
chiqarishda fondlardan samarali foydalanish kabi ko‘rsatkichlarni aniqlash
imkonini beradi. Shuningdek, fond bilan qurollanganlik ko‘rsatkichlaridan
foydalanib (fond rentabelligi ko‘rsatkichi) asosiy ishlab chiqarish
fondlarining 1 co‘miga to‘g‘ri keladigan sof foyda salmog‘ini aniqlash imkoni
paydo bo‘ladi. Samarqand viloyati yirik sanoat korxonalarida fond bilan
42

ta’minlanganlik va fond rentabelligi ko‘rsatkichlarini 2.1-jadval ma’lumotiga
muvofiq tahlil qilamiz.
2.1-jadval
Samarqand viloyati yirik sanoat korxonalarida fond bilan ta’minlanganlik va fond
rentabelligi ko‘rsatkichlari tahlili 11
№ Ko‘rsatkichlar nomi Yillar
2011 2012 2013 201 6 201 8
1. Fond bilan ta’minlanganlik
koeffitsiyenti 0,01 0,005 0,004 0,003 0,003
2. Fond samaradorligi
(mlrd.so‘m) 1,54 1,46 2,03 2,33 2,26
3. Asosiy fondlar qiymati
(mlrd.so‘m) 5887,7 6930,0 10481,9 12100,6 14108,2
4. Band bo‘lganlar soni (ming
kishi) 36782 36576 36711 37449 36782
5. Ishlab chiqarilgan mahsulot
(mlrd.so‘m) 3818 , 6 4744 ,7 5164 , 6 5196 ,7 6243 , 6
Ushbu 2.1 - jadvaldaishlabchiqarishfondlariningbandbo‘lganishchi-
xodimlarganisbatanta’minlanganlikdarajasi 2018yilda 0,003 ni, 2011
yilganisbatantaqqoslaydiganbo‘lsak 2,4 martagaqisqarganliginiko‘rishmumkin.
Fondbilanta’minlanganlikniqisqarishibandbo‘lganishchixodimlarsoniningo‘zgarish
sizholatidaishlabchiqarishfondlarinimodernizatsiyalashvatexnikyangilashniamalga
oshirilishigaimkoniyatyaratgan. Ishlabchiqarishnitexnik-
texnologikyangilashvamodernizatsiyaqilinishinatijasidatarmoqdamahsulotishlabchi
qarish 2018yilda 6243,6 mlrd.so‘mgayoki 2011 yilganisbatan 1,6 martagaoshgan.
Tarmoqdamahsulotishlabchiqarish 2018yildatahlildavriganisbatan 2425
mlrd.so‘mgavaasosiyvositalarqiymatini 8220,5
mlrd.so‘mgaoshirilishinatijasidafondsamaradorligi 2,26 niyoki 2011 yilganisbatan
1,5 martagaoshishigaerishilgan. Ishlabchiqarishnitexnik-
texnologikta’minlashvayangilashasosidatarmoqdamehnatunumdorligi 2018yilda
2013 yilganisbatan 2,6 martagaoshib 22,3 foiznitashkiletgan (2.2-jadval).
Agarfondlarniqiymatbo‘yichao‘zgarishiganazartashlasak, 2018yilda 2011
yilganisbatanasosiyfondlarningjamiqiymatitahliletilayotganbazisyillarganisbatanus
11
Samarqand viloyati Davlat statistika boshqarmasi ma’lumotlari .
43

ishgaegabo‘lsada, 2013 yilda 2012 yilganisbatan 151,3 foizgaoshgandavrda
2016yilda 2013 yilganisbatanusish 115,4 foiznitashkiletgan.
Usishdinamikasiningyillarbo‘yichatebranibturishigaasosiyfondlarqiymatinin
g 2013 yilda 2012 yilganisbatan 1,5 martagaoshishisababbo‘lgan.
Bundayo‘zgarishushbudavrdasanoattarmoqlaridaamalgaoshirilganmodernizatsiyav
ayangizahiramanbalariningo‘zlashtirilishinatijasida, jumladan,
texnologiyavauskunalar 1,3 martaga, inshootlar 1,7
martagavaboshqaasosiyvositalar 1,4 martagako‘paygan. 2.2-
jadvaldakeltirilgantahliliyma’lumotlardanko‘rishmumkinki,
mehnatsamaradorligigatexnologikomilqanchalikmuhimahamiyatkasbetishiningnaz
ariyisbotidir.
Mehnatsamaradorligigatexnologikomilningstatistikhisobinatijasidabirqatoro‘zigah
osjihatlarnianiqlashmumkin. Masalan,
mehnatunumdorligidatexnologikomilningta’siriasosanuzoqmuddatdayanadayaqqol
namoyonbo‘ladi, qisqamuddatdaesaanchapastbo‘lishimumkin,
chunkiboshqaqisqamuddatliomillarhisobigahamunumdorliko‘zgarishgaegabo‘lishimumki
n.
Texnologikomilningo‘zgarishio‘zibilanmehnatnatijasidasifato‘zgarishlarnivujudgakeltiradi
vabuningnatijasidamehnatsamaradorligihamo‘zigaxoso‘zgarishlargauchraydi.
2.2-jadval
Samarqandviloyatiyiriksanoatkorxonalaridaasosiyfondvamehnatunumdorligi
ning 2011-2018yillardao‘zgarishi 12
, (foizhisobida)
Ko‘rsatkichlarnomi Yillar
2011 2012 2013 201 6 201 8
Asosiyfondlarningo‘zgarishi
1. Jamiasosiyfond 109,2 117,7 151,3 115,4 116,6
1.1. Bino 107,1 113,0 117,2 119,9 131,5
1.2. Inshootlar 112,7 119,6 167,2 119,5 109,7
1.3. Texnologiyavauskunalar 103,5 114,8 125,0 101,7 138,1
1.4. Transportvositalari 110,2 116,5 117,6 110,1 107,3
1.5. Boshqaasosiyvositalar 121,6 142,3 138,0 129,0 133,0
12
Samarqand viloyati Davlat statistika boshqarmasi ma’lumotlari.
44

Mahsulotishlabchiqarish
2. Sanoattarmog‘idamahsulotishlabc
hiqarish 108,7 124,3 108,9 100,6 120,1
Me h nat unumdorligidarajasi
3. Umum yirik sanoat tarmog‘ida 15,2 24,95 8,45 -1,36 22,33
shundan :
3.1. Elektrenergetika 17,3 21,7 211,8 34,2 16,9
3.2. Yoqilg‘isanoati 19,7 24,8 -1,3 -10,5 18,0
3.3. Metallurgiya 2,1 3,7 5,7 17,6 1,5
3.4. Kimyo va neft kimyo sanoati -1,6 -4,2 -26,4 4,1 43,6
3.5. Mashinasozlik va metalnii qayta
ishlash sanoati 22,5 45,1 17,0 19,1 6,9
3.6. Qurilishmateriallarisanoati 21,8 46,6 19,1 - -
3.7. Yengilsanoat 2,8 3,7 15,3 25,2 37,6
3.8. Oziq-ovqatsanoati 4,5 -3,7 49,9 7,3 12,8
3.9. Boshqalar 34,3 173,5 534,7 12,3 4,5
Korxonalardaishlabchiqarishrivoji,
mehnatsamaradorligivasifattizimlariniyaratishhamdafaoliyatko‘rsatishinita’minlash,
chunonchi: ishchikuchiniishlabchiqarishvositalaribilano‘zarobirlashtirish,
ishlabchiqarishnitashkilqilish, unirivojlantirishusullari, mehnatnitashkiletish,
mehnatvamoddiyashyoviyresurslardan,
ishvaqtifondidansamaralifoydalanishtashkiliyomilarnitavsiflaydi. Shuasosida,
tashkiliyomillardanto‘liqfoydalanish “ijtimoiy-texnologik” va “inson-mashina”
tizimlarinikengqo‘llashtamoyillariga, ishlabchiqaruvchi-ta’minotchi-
iste’molchilartovarhamdaxizmatlarnatijasidanmamnunbo‘lishivaishchilarningaktivmehnatj
arayonlarinioshirishgaasoslanadi. Shuningdek,
tashkiliyomillarmoddiyresurslarningnesnobutsaqlanishi, resurslarto‘g‘rivabexato
(o‘zvaqtida) taqsimlanishiasosidamoddiyresurslarmahsuldorligi, ishvaqtidaasbob-
uskunalarquvvatidan (mavjudasbob-uskunalarningishlabchiqarishquvvatidan)
samaralifoydalanilishiga,
fondqaytimivaaylanmamablag‘larningaylanishinitezlashtirilishihisobigamoliyaviyresurslar
danfoydalanishningyaxshilanishigata’sirko‘rsatadi. Qisqachaaytganda,
tashkiliyomillarmehnatsamaradorligigata’sirqiluvchiomillarnisentezvakomplekso‘zaromuv
ofiqlashtiruvchisifatidanamoyonbo‘ladi.
Bundamehnatnitashkilqilishomillariningmehnatsamaradorligigata’sirinamoyonbo‘ladi:
mahsulotishlabchiqarishdaaniqbirmaqsadgayo‘naltirilganfaoliyatmobaynidamehnatvosital
45

ariorqalijonlimehnatdanfoydalanishharikkiturdagimehnatjarayoniniqisqartirishvatejashgaol
ibkeladi. Tashkiliyomillarishlabchiqarishjarayonidamehnatfaoliyatiniolibboruvchiishchi-
xizmatchilarningmehnatsamaradorliginioshirishdaqaydarajadafoydalanilayotganihamdabu
sharoitdainsonmehnatiyordamidamavjudimkoniyatlaridankelibchiqqanholdamaksimalmah
sulotishlabchiqarishquvvatinianiqlashvafoydalanishimkoniniberadi.
2.2. Mehnatsamaradorligio‘zgarishigata’sirko‘rsatuvchiijtimoiy-
iqtisodiyomillar
Sanoatkorxonalaridainsonmehnatinitexnologikqurollantirishqanchalikmukammal ta’
minlanganbo‘lsa,
shunchalikmehnatsarfiniqisqartirishgavapirovardidamehnatsamaradorligini
oshirishgaimkonberadi. Shundayekan,
insonmehnatiomilisizfaqatginatexnikfoydabilanginamehnatsamaradorliginingo‘sishiimkon
sizdir.
Insonmehnatiningomilsifatidaishlabchiqarishjarayonidatutgano‘rniko‘phollardamehnatsam
aradorligio‘sishiningijtimoiy-iqtisodiyomillarisifatidatalqinqilinadi. Ijtimoiy-
iqtisodiyomillarinsonningmehnatpotensialidansamaralifoydalanishorqalisamaradorlikning
o‘sishigata’sirko‘rsatadi. Ularikkishakldanamoyonbo‘ladi:
birinchishakl , insonningmehnatqilishqobiliyatlaridanimkonqadaryaxshifoydalanishiuchuny
aratilgantashkiliy, iqtisodiy, psixologikvaboshqashart-sharoitlarorqali; ikkinchishaklesa,
harbirishchiningmehnatsamaradorligioshishinita’minlashvanazoratqilish hamdamehnat
sifatiningortishigaqo‘shimchayordamko‘rsatishorqali.
Shuniqaydetibo‘tishlozimki,
ijtimoiyvaiqtisodiyomillarnitahlilqilishdasamaradorlikkata’sirko‘rsatuvchiboshqaomillargu
ruhibilanbog‘liqholda, o‘zaroto‘ldiruvchihamdaguruhomillariijtimoiy-
iqtisodiyomilsifatidanamoyonbo‘lishligimumkin. Masalan,
mehnatsamaradorligigabevositamehnatpredmetlari, ishlabchiqarishdagitexnologikdaraja,
mehnatsharoitivamehnatdanmamnunbo‘lishorqalita’sirqiluvchiomillartexnologikomillarnit
46

ashkiletadi.
Ushbuomillarbilvositamehnatsamaradorligigata’sirqiluvchiijtimoiyvaiqtisodiyomillarnio‘zi
dahamifodaetadi.
Mehnatsamaradorligigamehnatnirag‘batlantirishtizimiorqalita’sirko‘rsatishiq
tisodiyomilniyuzagakeltiradi.
Mehnatsamaradorliginingoshishigabirlamchiomilbo‘lib,
ishchiningiste’molsarflarini (ehtiyojini)
qoplashvasarflangankuchniqaytahosilqilishdagiijtimoiy-
iqtisodiyimkoniyatlariningoshishihisoblanadi.
Insonningtabiiyxususiyatidankelibchiqibiste’molsarfinimoddiyvaijtimoiygabo‘lish
mumkin.
O‘zehtiyojlarinito‘laroqqondirishmaqsadidaindividualishchikuchisifatidamehnatfa
oliyatiniolibboradi.
Ehtiyojvauniqondirishbo‘yichaharakatqilishgaundovchikucho‘zarobog‘liqlikdaquy
idagichanamoyonbo‘ladi.
Shaxsehtiyojlarimehnatfaoliyatidasamaralimehnatqilishevazigaqondirilsa,
undamehnatqilishgaturtkiyuzagakeladi.
Bualbattamehnatmotivatsiyasiniyuzagakeltirib,
ishchiningmehnatgabo‘lganmunosabatininamoyonetadi.
Insonningiste’molsarflariuchunzarurbo‘ladiganmoliyaviymanbalarningmini
malmiqdoriko‘rsatkichinibelgilashdaengkamoylikmehnathaqiniasossifatidaolishma
qsadgamuvofiqdir 13
(2.3-jadval).
Ushbu 2.3-jadvalma’lumotidanko‘rishmumkinki,
engkamoylikmehnathaqiganisbatanviloyatdabandbo‘lganmehnatresurslariningo‘rta
chaoylikhaqidarajasi 10,7 martayuqoridir.
Belgilanganengkamoylikmehnathaqimiqdorio‘rtahisobdayiliga 120,1 foiz,
mosravishdao‘rtachadaromad 112,8 foizo‘sishgaega, holbuki,
engkammehnathaqimiqdorio‘rtachadaromadganisbatan 7,3 foizgaoshgan.
13
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 1991 yil 29 dekabrdagi PF-306-sonli “Erkin narx belgilash munosabati
bilan aholini ijtimoiy himoya qilishga doir tadbirlar to‘g‘risida”gi Farmoni. (O‘zbekiston Respublikasi Oliy
Kengashining Axborotnomasi, 1992 y., 2-con, 91-modda).
47

Bandbo‘lganaholiningiste’molsarflaribelgilanganminimalsarflardanyuqoribo‘lishit
abiiy,
chunkibandbo‘lganaholiningqo‘shimchaijtimoiyshaxsiyehtiyojlarimavjudbo‘ladi.
Ushbuijtimoiyshaxsiyehtiyojlarnio‘zvaqtidamablag‘bilanta’minlanishidamehnatha
qiningo‘rnibeqiyosdir.
2.3-jadval
Samarqandviloyataholisiganisbatandaromadlar,
engkamvao‘rtachaoylikmehnathaqlariningdinamiktahlili 14
№ Ko‘rsatkichlar nomi Yillar 201 8 yilda
2011 yilga
nisbatan,
% da2011 2012 2013 201 6 201 8
1. Aholi soni (ming kishi) 2777,8 2831,3 2895,3 2958,9 3025,
5 108,9
1.1
. jumladan: ayollar 1381,9 1407,2 1437,1 1467,4 1503,
3 108,8
1.2
. erkaklar 1395,9 1424,1 1458,2 1491,5 1522,
2 109,0
2. Mehnatga layoqatli aholi
soni (ming kishi) 1565 1608,2 1649,2 1687,2 1719,
4 109,9
3. Mehnat bilan band
bo‘lganlar (ming kishi) 1003,7 1036,6 1072,3 1108,5 1143,
9 114,0
4. Mehnatga layoqatli
aholining band bo‘lganlar
salmog‘i , % da 64,1 64,5 65,0 65,7 66,5 103,7
5. Jami aholi sonida
mehnatga layoqatlilar
salmog‘i , % da 56,3 56,8 57,0 57,0 56,8 100,9
6. Yalpi hududiy mahsulot
(YAHM) hajmi,
mlrd .so‘m 8322,0 8704,9 8828,1 10209,
2 12880
,1 154,8
7 . Eng kam oylik mehnat
haqi miqdori (so‘m) 62920 79590 96105 11840
0 13024
0 207,0
8 . O‘rtacha oylik mehnat
haqi, (ming.so‘m) 860 , 71 1008 , 5 1175 , 5 1307 , 6 1390 ,
6 161,6
9 . Aholi jon boshiga
nisbatan YAHM,
mln.so‘m 3,0 3, 1 3, 1 3, 5 4, 3 143,3
1 0 . Mehnatga layoqatli
aholiga nisbatan YAHM,
mln.so‘m 5,3 5,4 5, 4 6, 1 7, 5 141,5
14
O‘zbekistonRespublikasidavlatstatistikaqo‘mitasining 2010-2015 yillardagibyulletento‘plamlaridanmuallifhisob-
kitobi.
48

Mehnathaqibandbo‘lganmehnatresurslariningijtimoiy-
iqtisodiyimkoniyatlarinikengaytiribmehnatsamaradorligioshishigata’sirko‘rsatadi.
Ishbilanbandbo‘lganmehnatresurslarining 3,2 foiziyoki 36782
tasiviloyatdafaoliyatko‘rsatayotgan 31
tayiriksanoatkorxonalaridamehnatfaoliyatlariniolibbormoqda.
Ushbuyiriksanoatkorxonalaridaqo‘shimchaqiymatgaegabo‘lgan: yoqilg‘i, yengil,
elektrenergetika, kimyovaneft-kimyo, metallurgiya,
mashinasozlikvametalniqaytaishlash, oziq-
ovqatvaboshqasanoatmahsulotlariniishlabchiqarishbilanfaoliyatko‘rsatadi. 2.3-
jadvalma’lumotidakeltirilganidek,
sanoattarmog‘imahsulotishlabchiqarishiningnobarqarorligimehnatnatijasigasarflan
adiganharajatlaro‘zgarishigata’sirko‘rsatishimumkin. Masalan,
elektrenergetikasanoatidamahsulotishlabchiqarishhajmi 2015 yilda 2014
yilganisbatan 116,8 foizgako‘paygandavrda, o‘rtachaoylikmehnathaqi 125
foizgaoshgan, mashinasozliksanoatidatahlilgamosravishda 121,2 foizgava 108
foizgaoshgan, yengilsanoatda 116,9 foizgava 111,2 foizgako‘paygan.
Mehnathaqiyordamidazaruriyiste’molniqondiraolish,
insonniyanadasamaralimehnatqilishgavamehnatmas’uliyatinioshirishimkoninibera
di. Bualbatta, mehnatsamaradorliginioshirishdagiiqtisodiyholatlarniaksettiradi.
Viloyatyoqilg‘ivayengilsanoattarmoqlaridagioylikmehnathaqidarajasiminimalengk
amoylikmehnathaqiganisbatan 13,6 va 3,9
martahamdaumumsanoattarmog‘idabuko‘rsatkich 10,3 martagako‘pnitashkiletgan.
Mehnatsamaradorliginioshirishgata’sirqiluvchiiqtisodiyomillarsifatidagimeh
nathaqibirtomondaniqtisodiyishlabchiqarishmehnatsamaradorligiko‘rsatkichiningk
o‘tarilishigata’sirko‘rsatsa, ikkinchitomondanesa,
iqtisodiyishlabchiqarishnatijalariyuqoriijtimoiy-
iqtisodiymehnatsamaradorliginiyaratishibilan,
o‘znavbatidaiqtisodiyomillarkorxonaningxo‘jalikishlabchiqarishfaoliyatinatijalarin
ingbirbo‘lagisifatidanamoyonbo‘ladi. Shuninguchun,
49

iqtisodiyishlabchiqarishvaijtimoiy-iqtisodiyko‘rsatkichlaro‘rtasidao‘zarobir-
birinito‘ldiruvchibog‘liqlikmavjuddir.
Sanoattarmoqlaridaishchilarsoniningqisqaribborishi,
sanoatishlabchiqarishitarkibinio‘zgartirish,
modernizatsiyavadiversifikatsiyaqilishnita’minlashhamdatexnologikyangilashbo‘yi
chaamalgaoshirilayotganmaqsadlichora-tadbirlarnatijasidir.
Tahlilqilinayotgansanoattarmoqlaridamahsulotishlabchiqarisho‘rtahisobda 1,6
martako‘paygan. Masalan, mashinasozlikvametalniqaytaishlashsanoatida
2018yilda 2011 yilganisbatan 1,8 martaga, yengilvaoziq-ovqatsanoatlari 1,7 marta,
boshqasanoattarmoqlarida 13 martagaoshgan.
Bundayijobiyiqtisodiynatijagaerishishdaavvalo,
sanoattarmoqlaridamehnatsamaradorligivaunumdorligioshishi,
mehnatnito‘g‘ritashkiletish, munosibmehnatsharoitinita’minlash,
texnologikyangilanish,
mehnatnimoddiyrag‘batlantirishtadbirlariningto‘g‘ritashkiletilayotganligibilanizohl
anadi.
Mehnatnimunosibrag‘batlantirishyakuniymehnatnatijasigabevositata’sirko‘rsatishi
nihisobgaoladiganbo‘lsak, ushbumaqsadga 2018yilda 580,3
mlrd.so‘mliksarflaramalgaoshirilgan.Ma’lumotbo‘yichayiriksanoattarmoqlaridame
hnatgasarfqilinganharajatlar 2018yilda 2011 yilganisbatan 2,2
martako‘psarflaryo‘naltirilgan.
Tahlildavrigamosravishdasarflarelektrenergetikavayoqilg‘isanoatlarida 2,3
martaga, metallurgiyasanoatida 1,8 marta, kimyovaneft-kimyosanoati 2,7 marta,
mashinasozlikvametalniqaytaishlashsanoati 1,8 marta, yengilsanoat 1,7 marta,
oziq-ovqatsanoati 2,6 martavaboshqasanoattarmoqlarida 2 martagako‘paygan.
Tahlilqilinayotgan 7-ilovava 1.2.-formuladanfoydalanganholdaijtimoiy-
iqtisodiymehnatsamaradorligiko‘rsatkichinitarmoqlarkesimidaaniqlaymiz.
Keltirilganjadvalma’lumotlarigamuvofiq, ijtimoiy-
iqtisodiymehnatsamaradorligiko‘rsatkichielektrenergetikasanoatida 2018yilda 9,1
ni, yoqilg‘isanoatida 13,6 ni, metallurgiyada 7,13 ni, kimyovaneft-kimyoda 8,6 ni,
50

mashinasozlikda 14,4 ni, yengilsanoatda 3,8 nivaoziq-ovqatsanoatida 5,3
nitashkiletgan. Agaro‘tgandavrlarganisbatansolishtiradiganbo‘lsak,
elektrenergetikasanoatida 2014 yilganisbatan 11,7 foizga, yoqilg‘isanoatida 36,4
foizgavayengilsanoatda 1,3 foizgaoshgan. Bundayijobiyo‘sish,
mazkurtarmoqlardamehnatgasarflaryokimehnatunuminingminimalmehnathaqigani
sbatanoshishiyuqoriligibilanizohlashmumkin.
Tarmoqlardayaratilganmahsulotqiymativamehnatgayo‘naltirilgansarflardanf
oydalanganholdamehnathaqimehnattalabchanligiko‘rsatkichianiqlandi.
Bungamuvofiq, yiriksanoattarmog‘idamehnathaqimehnattalabchanligi 2011 yilda
0,068 mln.so‘mni, 2013 yilda 0,087 mln.so‘mniva 2018yilda 0,093
mln.so‘mnitashkiletgan.
Agarmehnathaqimehnattalabchanligiko‘rsatkichinitarmoqlardayaratilayotganmahs
ulotqiymatidagisalmog‘isifatidatalqinetadiganbo‘lsak,
undamehnathaqimehnattalabchanligimahsulotqiymatiningo‘rtahisobda 9,3
foizinitashkiletadi (2.4-jadval).
2.4-jadval
Samarqandviloyatyiriksanoattarmoqlaridaishlabchiqarilganmahsulotqi
ymatidamehnatgayo‘naltirilgansarflarsalmog‘i 15
№ Ko‘rsatkichlar nomi Yillar
2011 2012 2013 201 6 201 8
1. Yirik sanoat tarmog‘ida ,
foizda 6,82 7,78 8,68 9,92 9, 3
shundan :
1. Elektrenergetika 33,50 36,55 14,58 12,16 13,00
2. Yoqilg‘i sanoati 5,72 6,60 7,79 9,61 8,94
3. Metallurgiya 6,98 7,98 8,40 7,84 8,85
4. Kimyo va neft kimyo sanoati 9,36 11,24 18,88 20,27 16,41
5. Mashinasozlik va metalni qayta
ishlash sanoati 63,55 63,55 62,33 63,07 63,72
6. Qurilish materiallari sanoati 12,18 11,91 11,24 - -
7. Yengil sanoat 6,31 7,21 8,73 7,72 6,24
8. Oziq-ovqat sanoati 8,29 11,04 12,14 15,44 13,13
9. Boshqalar 51,78 43,02 8,61 7,14 8,05
15
O‘zbekiston Respublikasi statistika qo‘mitasining 2010-2015 yillardagi byulleten to‘plamlaridan muallif hisob-
kitobi.
51

2.4-
jadvalma’lumotidaelektrenergetikasanoatidaishlabchiqarilayotganmahsulotsarfida
mehnatgasarflar 2018yilda 13 foizbo‘lgan, holbuki, buko‘rsatkich 2011 yilda 33,5
foiznitashkiletganedi. Tahliletilayotgandavrdatarmoqdamehnatgasarflar 20,5
foizgapasaygan.
Yengilsanoatdamehnatgasarflarmahsulotishlabchiqarishsarflaritarkibining 6,31
foizi (2011 yil), 2012 yilda 7,21 foiz, 2016yilda 7,72 foizva 2015 yilda 6,24
foizinitashkiletadi. Sanoatningmetallurgiya, kimyovaneft-kimyo,
yoqilg‘ivaboshqasanoattarmoqlaridamehnatsarflarisalmog‘ikamaygan.
Mehnatgasarflarningmahsulotishlabchiqarishsarflarisalmog‘idapastbo‘lishi,
avvalo, tarmoqdatexnologikyangilanish, mehnatsamaradorligioshishi,
mahsulotyaratishdainsonomiliningta’siritabiiyvaiqtisodiyomillarganisbatanpastligi,
bittaishchigato‘g‘rikeladiganmahsulotishlabchiqarishhajminingoshishinatijasidir.
Sanoattarmoqlaridaishlabchiqarilganmahsulotlarningtarmoqdabandbo‘lganishchila
rganisbatanishlabchiqarishhajmi 2018yilda 2011 yilganisbatan 1,6
martagako‘paygan (8-ilova). 8-
ilovama’lumotidasanoattarmoqlaridamahsulotishlabchiqarishbittaishchihisobigaish
labchiqarilishiningo‘zgarishiyokiboshqachaqilibaytganda,
mehnatunumdorligidarajasiifodaetilgan.
Bittaxodimgato‘g‘rikeladiganmehnatunumdorligidarajasiumumsanoattarmog‘ida
2018yilda 2016yilganisbatan 22,3 foizgayoki 31 mln.so‘mgaoshgan.
Elektrenergetikasanoatidamehnatunumdorligidarajasitahliletilayotgandavrganisbat
an 2018yilda 16,9 foizga, yoqilg‘isanoatida 18 foiz, metallurgiyasanoatida 1,5 foiz,
kimyovaneftkimyosanoatida 43,6 foiz,
mashinasozlikvametalniqaytaishlashsanoatida 6,9 foiz, yengilsanoatda 37,6 foiz,
oziq-ovqatsanoatida 12,8 foizvaboshqasanoattarmoqlarida 4,5 foizgaoshgan.
Yuqoridatadqiqetilgan 2.3-2.4-jadvallarma’lumotidanko‘rishmumkinki,
sanoattarmog‘idamehnathaqiningoshishigabirinchiomilbo‘lib,
ishlabchiqarilganmahsulotqiymattarkibidamehnathaqiningoshganligihisoblanadi.
Buko‘proqtashkiliymasalagabog‘liqdir, chunki, ubir-
52

birlikmahsulotishlabchiqarishuchunhaqiqatdasarflanganmehnatsarfioshganliginiifo
daetmaydi. Biroq, mahsulotqiymatidamehnatningo‘rnioshganligiijobiydir, chunki,
mahsulotishlabchiqarishdainsonomiliningishtirokimuhimekanliginiifodaetadi.
Tahlilqilinayotgansanoattarmoqlardagimehnathaqiningyaratilayotganmahsulotqiy
matidagisalmog‘imuntazamravishdao‘zgaribborgan.
Bualbattatarmoqdamehnatgasarflarningo‘sishtendensiyasigaegaekanliginiko‘rsatad
i. Ikkinchiomil,
mahsulotishlabchiqarish(mehnatunumdorligi)ningoshganligisababbo‘lgan.
Ushbuomilmehnathaqidarajasio‘zgarishiganisbatankamroqta’sirko‘rsatishigasabab,
tarmoqningmahsulotishlabchiqarishimosravishdamehnathaqivaxodimlarsoniganisb
atanyuqoridarajadaoshibborganligidadir.
Samarqandviloyatyiriksanoattarmoqlaridamahsulotishlabchiqarish 2018yilda
2016yilganisbatan 120,1 foizga, bandbo‘lganlarsoni 1,8 bandgakamayishiga,
mehnathaqi 112,5 foizgaoshishigaerishilgan.
Bundayishlabchiqarishnatijadorliginingoshishidatarmoqlardamehnathaqiningoshis
hivaxodimlarsoniningqisqarganligiijobiyta’sirko‘rsatgan.
Mahsulotishlabchiqarishningoshishitarmoqlardabandbo‘lganbittaishchigato‘g‘rikel
adigano‘rtachamahsulothajmini 169,7 mln.so‘mga (2016yilda 138,8 mln.so‘m)
yoki 122,3 foizgaoshishigavamahsulotqiymatidamehnathaqisarflarisalmog‘ini 6,4
foizgakamayishigaolibkelgan.
Mahsulotishlabchiqarishhajminingoshishimehnathaqidarajasiningoshishigasezilarli
darajadata’sirko‘rsataolmaydi
(boshqaomillarta’siridahamishlabchiqarishhajmioshishimumkin), aksincha,
mehnathaqidarajasinioshirishhisobigamehnatnatijasibo‘lganmahsulothajmivamahs
ulotqiymatidagisalmog‘inioshirishimkonimavjud.
Bizningfikrimizcha,
mehnathaqiningiqtisodiyomilsifatidamehnatsamaradorligioshishigata’sirko‘rsatishi
da, avvalo,
samaradorlikko‘rsatkichlarioshishinita’minlovchiinsonmehnatidansamaralivaintens
ivfoydalanishnamoyonetadi. Kengma’noda,
53

ishchiningo‘zmehnatfaoliyatinatijasisifatidaoladiganmehnathaqi,
moddiyvama’naviyrag‘batlantirishdanqoniqishnihisqilishikelgusidamehnatsamarad
orligioshishigazaminyaratadi. Darhaqiqat,
ishchilarningko‘pqismio‘zmehnatidanqoniqishnihisqilibmehnatfaoliyatiniolibboris
hi, bupirovardidaijtimoiy-
iqtisodiymehnatsamaradorligivaiqtisodiyishlabchiqarishmehnatsamaradorligiko‘rsa
tkichiningoshishinita’minlaydi.
Mehnatgaadolatlimehnathaqi,
ishlabchiqarishgaqo‘shganhissasinihisobgaolishhamdaiste’molsarfiniqondirishdara
jasidagiijtimoiyme’yorinsonningmehnatqilishidavijdonansamaralifaoliyatko‘rsatish
igaxizmatko‘rsatibmehnatmotivatsiyasinioshiradi,
pirovardidamavjudmehnatpotensialiniishlabchiqarishgato‘liqo‘zlashtirilishigaerishi
shimkoniniberadi.
Insonmehnatidansamaralifoydalanishdauningmehnatpotensialigayokiboshqa
chaqilibtasniflaganda,
ishlabchiqarishjarayonidamehnatsub’ektisifatidanamoyonbo‘ladiganinsonmehnatsa
maradorligigata’sirqiluvchiomillarguruhiijtimoiyomillarnitashkiletadi.
Ishlabchiqarishdamehnatsamaradorligigata’sirko‘rsatuviijtimoiyomillarnio‘z
ilmiyizlanishlaridatadqiqqilganRusolimiG.E.Slezengerninge’tirofetishicha,
ijtimoiyomillaro‘zida 3 tamuhimtavsifni: “personalningsifatdarajasini,
ishchilarningmehnatgabo‘lganmunosabatinivaijtimoiymehnatsharoitini” 16
ifodaetad
i.
Mehnatsamaradorligio‘zgarishigata’sirko‘rsatuvchipersonalningsifatdarajasibevosi
taishchi-xizmatchilarningmalakadarajasioshishigabog‘liqbo‘ladi. Ishchi-
xizmatchilarmalakadarajasiningoshishiishchilarningmehnatsifatioshishidanamoyon
bo‘ladi.
Mehnatsifatiishchiningmehnatsamaradorligigaasoslanadivamehnatintensivligihamd
aresurslardanunumlifoydalanishimkoniyatlarininamoyonetadi.
16
Слезингер Г.Е. “ Труд в условиях риночной экономики ” (Учебное пособие). - М.: “ ИНФРА-М ” , 1996. – с.
69.
54

Ishchi-xodimlarningmehnatgabo‘lganmunosabati,
mehnatjarayonidao‘ziningmehnatdagihatti-
harakatibilannamoyonbo‘ladiganmehnatintizomi, ishvaqtidanunumlifoydalanish,
mehnatintensivligi, korxonavaishchilarjamoasiganisbataniliq (ijobiy)
munosabatibilanifodalaydi.
Ushbuomillarningmehnatsamaradorligivaunumdorligigata’sirko‘rsatishiinsonomili
gabog‘liqholdaunumsizyuqotiladiganishvaqtisarfiningqisqarishi,
ishhajminingoshishi (mehnatresurslariningo‘zgarishsizholatida),
korxonahayotidaishchiningratsionalizatorlikvaijodiymehnatdagiishtiroketishdarajas
ibilanbelgilanishimumkin.
Ijtimoiymehnatsharoitimehnatjarayonidamehnathavfsizligidarajasini,
mehnatvadamolish (ta’til) tartibini, jamoadaijtimoiy-psixologikmuhitni,
noqulaymehnatsharoitta’sirivauningsalbiyoqibatlarinibartarafetishhamdaijtimoiyxi
zmatlardanfoydalanishniko‘zdatutadi.
Ijtimoiymehnatsharoitiningmehnatsamaradorligivaunumdorligio‘zgarishidavaqtinc
hamehnatgalayoqatsizlikoqibatidayo‘qotiladiganishvaqtiningyo‘qotilishida,
ijtimoiymehnatziddiyatlarida, mehnatnimuhofazaqilish, texnikaxavfsizligi,
mehnatsharoitlariniyaxshilashvaijtimoiyto‘lovlari
(mehnatsharoitinatijasidayetkazilganzararuchunkompensatsiya)
sarflardaifodalanadi.
Bularningbarchasimahsulotishlabchiqarishdamehnatresurslarisarflariyokiishchi-
xizmatchilarningmehnatpotensialidahisobgaolinadi.
Mehnatpotensialitushunchasigaiqtisodiyadabiyotlardatorvakengqamrovdagiqarashl
aruchraydi. Tordoirada “xodim (ishchi) potensiali” 17
,
“xodimningma’lumbirvaqtdazimmasidagiyumushnibajarishimumkinbo‘lganjismon
iyvaintellektualqobiliyati” 18
sifatidavakengma’noda,
akademikQ.X.Abdurahmonovtomonidan:
17
Andreev S.V. “Kadroviy potensial i problemi zanyatosti v usloviyax perexoda Rossii k rinochnim otnosheniyam”.
– M.: “Institut sotsiologii RAN”, 1997. – s. 64.
18
Irmatova Z .B. “Mehnat salohiyati va resurslari tushunchalari – ulardan iqtisodiy tahlilda to‘g‘ri foydalanish
zaruriyati”. “Biznes ekspert” jurnali. №5 (89) – 2015.
55

“mehnatgaqobiliyatliaholiningmehnatqilishqobiliyatiningyalpiimkoniyatlarisifati 19
” yokijamiyatpotensialiganisbatanolibqaraladi.
Mehnatpotensialimohiyatiningshakllanishi, miqdoriybaholash,
sifatiyvasamaralifoydalanishniifodalovchikomponentlarqo‘shiluvidantashkiltopadi.
Bizningfikrimizcha, mehnatpotensialiinsonpotensialiningbirbo‘lagidir,
chunkiufaqatmehnatsohasidagiimkoniyatnitavsiflaydi.
Mehnatpotensialiishchiningmalakadarajasi, bilimi,
ishtajribasivaimkoniyatlarinio‘zidaifodaetadi.
Insonlarningtabiatiturlichabo‘lganligiboisularningmehnatpotensialihamturlichabo‘l
adi. Bubirqanchaomillargabog‘liq. Birio‘tatajribalibo‘lsa, ikkinchisi,
o‘tamalakalimutaxassisbo‘lishimumkin, uchinchisi,
zamonaviybilimlargaegabo‘lgankishibo‘lsa, to‘rtinchitoifadagisio‘ziga,
jamoagavajamiyatgahambefarqbo‘lishimumkin. Shutufayli,
birkishima’lumbirvaqtbirligidajudako‘pmoddiyne’matyokiboshqamehnatnatijasini
yaratishimumkin,
ikkinchisiesashumuddatdabirinchishaxsganisbatanozyokiaksinchako‘pnarsayaratis
himumkin. Demak,
kishilarningmehnatpotensialiularningturlihajmdayaratuvchanlikqobiliyatinibelgilay
di.
Bizningfikrimizcha, insonmehnatpotensialinio‘zarobog‘liqholdagi 3
takomponentga: psixofiziologikpotensial (qobiliyat, sog‘liq, serg‘ayratlik,
serharakatlik, bardoshlilik, asabtizimi), malakapotensiali
(maxsusvamehnatgaoidbilimhamdako‘nikmalargaegabo‘lish, uniqo‘llayolish,
mehnatsifatinio‘zgartiraolishlik) vashaxsiypotensial (fuqarolikpozitsiyasi,
vaziyatniidroklayolish, to‘g‘rivazaruriyqarorniqabulqilaolish, tashkilotchilik,
ijodiyyondashaolishlik) bo‘lishmumkin. Ushbumehnatpotensialikomponentlaribir-
biribilano‘zaroaloqavabog‘liqlikdaamalqiladi. Masalan,
ishchiningyuqorimalakagaegabo‘lishligishaxsiypotensialgata’sirko‘rsatib,
mehnatgamas’uliyatbilanvavijdonanyondashishnita’minlaydi. Boshqatomondan,
19
Abduraxmonov K.X., Abdullayev A.M., Dadabayev Sh.X. “Regionalnaya ekonomika i upravleniye”. Uchebnik //
Pod red. Akad. S.S.Gulyamova. – T.: Izd-vo. “Fan va texnologiya”, 2007. – s. 228.
56

ishchiningmehnatgabo‘lganijobiymunosabatio‘zmehnatmalakasiniyanadaoshiribbo
rishga, faoliyatidagisir-asrorlarnipuxtaegallashvasamaralimehnatqilishgaundaydi.
Insonningmehnatpotensialiyuqoridarajadarivojlangandavrdamehnatsamarad
orligigata’sirqiluvchiijtimoiyomilsifatidanamoyonbo‘ladi. Biroq,
ishchiningmehnatpotensialiyuqoridarajadabo‘lsahammehnatsamaradorligioshishim
umkinliginikafolatlamaydi. Bualbatta,
mavjudpotensialdanishlabchiqarishjarayonidaqandayfoydalanilayotganligigabog‘li
qdir. Insonningbilimi, qobiliyati, tajribasiqanchalikko‘pqo‘llanilsa,
shudarajadamehnatningishlabchiqarishdagiqaytimiyuqoribo‘ladi.
Ishchiningo‘zshaxsiypotensialiniishlabchiqarishjarayonidanamoyonqilishsharoitim
avjudbo‘lsa, bumehnatsamaradorligigaijobiyta’sirko‘rsatadi. Shundayekan,
mehnatsamaradorliginafaqatishchiningmehnatpotensialigabalkiunishakllantirish,
undanfoydalanishdarajasivasharoitigahambog‘liqbo‘lib,
bualbattaishlabchiqarishjarayonidaishchikuchigamiqdorvasifatjihatdanqo‘yilayotga
ntalablardankelibchiqadi.
Mehnatpotensialinishakllantirish, foydalanish,
rivojlantirishvamehnatqobiliyatiniqaytatiklashturliijtimoiybosqichlardavujudgakela
di. Foydalanishvarivojlanishinsonlarningmehnatfaoliyatlarijarayonidayuzagakelsa,
shakllantirishvaqaytatiklashoilaxo‘jaligida, ta’limtizimida,
kadrlarmalakasinioshirishvaqaytatayyorlashbosqichlaridashakllanadi: yaxshixulq-
atvor, mehnatsevar, zamontalablarigajavobberadiganbilimlietibtarbiyalanadi.
Shuningdek, sog‘liqnisaqlashtizimi, sog‘lomlashtirish, sportmajmualari,
madaniyatuylarivaboshqadamolishmaskanlaridamehnatqobiliyatiqaytatiklanadi.
Mehnatpotensialigata’sirko‘rsatuvchiijtimoiybosqichlarmehnatsamaradorligigata’si
rko‘rsatuvchiijtimoiyomillarsifatidanamoyonbo‘ladi.
Ijtimoiybosqichlarningmehnatpotensialigasamaralita’sirko‘rsatishi,
birinchidan, umumiytarkibtopgantizimvatizimostibo‘yicha, ikkinchidan,
tizimvatizimostirivojlanishihamdasifatdarajasibo‘yichaifodalanadi.
Mehnatsamaradorligigata’sirqiluvchiijtimoiyomillarniyaxlitbirtizimgakiritganholda
tadqiqqilishimkonimavjudemas, sababiushbuomillargaturlisharoit,
57

holatdagiguruhomillarningta’sirko‘rsatishinatijasidasamaradorlikningko‘lamivadar
ajasikutilgannatijanibermasligimumkin.
2.5-jadval
Mehnatsamaradorligigata’sirko‘rsatuvchiijtimoiyomillarnita’sirko‘lami
bo‘yichaguruhlanishi 20
№ Omillarning ta’sir
ko‘rsatish ko‘lami
bo‘yicha Ta’sir ko‘rsatuvchi omillar
1. Umumiqtisodiyot - mehnat munosabatlarini tartibga soluvchi huquqiy hujjatlar
(mehnat qonunchiligi ) ;
2. Hududiy - mehnat resurslari bilan ta’minlanganlik;
- ijtimoiy infatuzilmaning rivojlanganlik darajasi;
- kadrlarni tayyorlash va malakasini oshirish.
3. Tarmoq - zamonaviy texnika-texnologiyalarning joriy etilishi.
4. Korxona (ishlab
chiqarish sub’ekti) - mehnat sharoiti;
- kadrlar malakasini oshirib borish, attestatsiyadan o‘tkazib
turish, mehnat faoliyati pog‘onalaridan ko‘tarish;
- mehnat intizomini mustahkamlash;
- ijtimoiy -psixologik muhit;
- boshqaruv tizimi va sifati;
- ishlab chiqarishning ijtimoiy yo‘naltirilganligi;
- rahbariyat va ishchilar o‘rtasidagi uzviy do‘stona aloqa;
- mehnatni moddiy rag‘batlantirish tizimi;
- mehnatni tashkil etish darajasi;
- ijtimoiy infatuzilmaning rivojlanganligi (tibbiy yordam
ko‘rsatish, dam olish, sport bilan shug‘ullanish, cho‘milish
(zo‘zish) va ovqatlanish uchun maxsus xonalarning mavjudligi
va faoliyat ko‘rsatishi).
5. Ish joyi - ishchining shaxsiy mehnat potensiali;
- ish joyi tashkil etilganligi.
Bizningfikrimizcha,
ijtimoiyomillarnimehnatsamaradorligigata’sirko‘rsatishko‘lamibo‘yichaumumiqtis
odiyot, hududiy, tarmoq,
korxonavaishjoyibo‘yichaguruhlargabo‘lganholdatahlilqilish,
ushbuomillarnikengroqtushunishimkoniniberadi (2.5-jadval). Bundayyondashuv,
birinchidan,
jamoavaindividualmehnatsamaradorligigata’sirko‘rsatuvchiomillarniajratibolish,
ikkinchidan, mehnatsamaradorliginingijtimoiyko‘rsatkichlartizimini,
axborotolishmanbalarivaunitahlilqilishuslublariniishlabchiqishuchunmuhimdir.
20
Manba: Muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
58

Ijtimoiyomillarningumumiqtisodiyotbo‘yichata’sirko‘rsatishi,
avvalomamlakatdamehnatmunosabatlarinitartibgasoluvchiqonunvaboshqanormativ
hujjatlardantashkiltopadi. Boshqatomondan, mehnatgabo‘lganmunosabat,
mehnatintensivliginioshirish,
mehnatresurslaribandliginioshirishgaqaratilgansiyosatdaniboratdir.
Hududiyjihatdanta’sirko‘rsatishida,
hududningmehnatresurslaribilanmutanosibta’minlanganligivaulardansamaralifoyda
lanish, ijtimoiyinfratuzilmaningrivojlanganligigabog‘liqdir.
Bundaishchikuchimigratsiyasi, ijtimoiymuassasalarfaoliyatirivojlanganligi,
malakalikadrlarningmavjudligi,
ularningmiqdorvasifatjihatidanoshirishhamdamehnatidanunumlifoydalanilishidani
boratdir.
Tarmoqdarajasibo‘yicha,
ijtimoiyomillarningta’sirko‘rsatishiyangizamonaviytexnika-
texnologiyalarningjoriyetilishidao‘zifodasinitopadi. Ma’lumki,
tarmoqqazamonaviytexnika-
texnologiyayutuqlarinijoriyetilishiinsonmehnatiningqisqarishiga,
malakalikadrlargabo‘lgantalabningoshishiga,
ishlabchiqarishomillariningnobudgarchiligikamayishiga,
mahsulotsifativamiqdorihamdamehnatintensivliginingoshishigata’sirko‘rsatadi.
Korxonadarajasibo‘yicha, ishchiningmehnatpotensialidanfoydalanish,
rivojlantirishvamehnatqobiliyatitiklanishinita’minlovchiijtimoiy-
iqtisodiyelementlardantashkiltopadi. Masalan,
ishchiningpsixofiziologikpotensialidanfoydalanishda “mehnatsharoiti”,
“mehnatnitashkiletishdarajasi” va “ijtimoiyinfratuzilmanirivojlanganligi”
kabiomillarta’sirko‘rsatadi. Ishchiningmalakapotensiali
“kadrlarmalakasinioshiribborish, attestatsiyadano‘tkazish,
mehnatpog‘onalaridanko‘tarish” omiligabog‘liqholdarivojlanadi. Shuningdek,
“mehnatnimoddiyrag‘batlantirish”, “ijtimoiy-psixologikmuhit”,
“o‘zarodo‘stonaaloqa”, “mehnatintizomi”, “ijtimoiyyo‘naltirilganlik”
59

kabiomillarishchilarningmehnatgabo‘lganmunosabatini, mehnatdanqoniqish,
shaxsiypotensialvamehnatintensivligioshishigata’sirko‘rsatadi.
Mehnatsamaradorligigata’sirqiluvchiijtimoiyomilgaham, shuningdek,
texnologik, tashkiliyvaiqtisodiyomillargahambirdek “boshqaruvtizimivasifati”
omilibevositata’sirko‘rsatadi. Buo‘znavbatida,
mehnatsamaradorliginioshirishvaungata’sirko‘rsatuvchiomillardanfoydalanishham
darivojlantirishkorxonarahbariyatitomonidanqabulqilinayotganchoralargabog‘liqek
anliginitavsiflaydi.
Ishlabchiqarishmanbalaribilanishchikuchiningo‘zarobirgalikdaharakatgakiris
hishi,
ishchiningishlabchiqarishjarayonigaqo‘shilishinita’minlashishjoyiniyuzagakeltiradi
. Ishjoyidabevositamehnatsub’ektiningharakattasnifiyuzagakelib,
uningmehnatpotensialinamoyonbo‘ladi,
shuninguchunindividualmehnatsamaradorligiomillarinianiqlashdaishchiningmehna
tfaoliyatidamehnatpotensialiniifodaetuvchi,
undanfoydalanishvarivojlantirishgata’sirko‘rsatuvchiomillarniuchtakomponentgab
o‘lganholdatadqiqqilishmuhimhisoblanadi.
Ishjoyigabog‘liqholdagimehnatsamaradorligiomillario‘zarobir-
birinito‘ldiruvchihamdabog‘lovchisifatidanamoyonbo‘ladi (2.6-jadval).
2 .6 -jadval
Ijtimoiy omillarning ish joyi bo‘yicha mehnat potensiali komponentlari
guruhlanishi 21
№ Ishchining mehnat
potensiali Mehnat samaradorligining ijtimoiy omillari
1. Psixofiziologik
potensial Mehnat sharoiti (sanitariya-gigiyena holat), mehnat
intensivligi, ish joyini tashkil etish (ranglar ta’siri ,
yoritilganlik, havo harorati)
2. Malaka potensiali Mehnatning murakkablik darajasi, bilim, ish tajriba , maxsus
tayyorgarlikdan o‘tish (malaka oshirish)
3. Shaxsiy potensial Mehnatdan mamnun bo‘lish, ijodiy imkoniyatlar, mehnatdan
qoniqish, mehnatga bo‘lgan munosabat
21
Manba: Muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
60

Ta’sirko‘rsatuvchiijtimoiyomillarnimehnatpotensialikomponentlarikesimidat
avsiflaymiz.
Psixofiziologikpotensial: insonsog‘lig‘igazararyetkazmaydigan, sanitariya-
gigiyenaqoidalarigarioyaqilingan, xavfsiz, mehnatnormalariasosidatashkiletilgan,
mehnatfaoliyatidajismoniy,
aqliyvaboshqaimkoniyatlaririvojlanishinita’minlovchiholatlarbilantavsiflanadi.
Mehnatsharoiti.
Ishjoyiningsanitariyatalablarigajavobberishivaadolatlimehnatsharoitlariningyaratili
shidir.
Insonningmehnatqilishijarayonidaadolatlimehnatsharoitlariyaratilganbo‘lishmajbur
iyligiO‘zbekistonRespublikasiKonstitutsiyasining 37-moddasida
“Harbirshaxsmehnatqilish, erkinkasbtanlash,
adolatlimehnatsharoitlaridaishlashvaqonundako‘rsatilgantartibdaishsizlikdanhimoy
alanishhuquqigaegadir” 22
, debbelgilabqo‘yilgan.
Mehnatsharoitiishlabchiqarishomillari(mehnatresurslari)danuzoqvaqtdavomidayuq
orimehnatqobiliyatlarinisaqlaganholdaaqliyvajismoniyqobiliyatlaridansamaralifoy
dalanishimkoniniberadi 23
.
Ishjoyinitashkiletish (ranglarta’siri, yoritilganlik, havoharorati):
insonning psixofiziologikxususiyatlaridankelibchiqqanholdanormalmehnatqilishligi
uchunishlabchiqarishjarayonidayaratilgansharoitvaqulayliklarholati.
Olibborilgantadqiqotlarimiznatijasidaaniqlandiki, ranglarninginsonorganizmiga,
nervvaoliyasabtizimigabevositata’sirko‘rsatib,
insondaaktivyokipassivmehnatholatinita’minlashimkoniniberadi.
Shundantushunishmumkinki,
ranglarninginsonpsixofiziologikholatigata’sirko‘rsatishdagiahamiyatinamoyonbo‘l
adi.
Yuqoriharoratvashovqinta’siridagiishlabchiqarishjarayonlaridako‘kvamoviyranglar
bilanbinovauskunalarnibo‘yashyaxshinatijaberishi,
22
O‘zbekistonRespublikasiKonstitutsiyasi. – T.:“O‘zbekiston”, 2014.
23
Абдурахмонов О.К. “Методическое обеспечение вибора мероптиятий по улучшению условий и охрани
труда на промишленном предприятии”. “Двадсат четвертиэ международниэ Плехановские чтения”. - М.,
2011. – с. 60.
61

qizilvasariqranglarniishlabchiqarishdakamroqishlatishmaqbulligi,
ushburanglarinsonmehnatfaoliyatiniqisqamuddatlargaoshirishivaso‘ngtezdatoliqtiri
bqo‘yishitajribalarimizdaaniqlandi. Biroq,
binovauskunalarnibirxilrangdabo‘lishiinsonasabtiziminingbo‘zilishigaolibkelishim
umkin. Agarturlixilranglardanfoydalanilganbo‘lsa,
undaochiqkulrangdankengroqfoydalanishmaqsadgamuvofiqdir.
Doimiymehnatbilanbandbo‘ladiganishchilarsexidaishlabchiqarishjarayonigabog‘liq
bo‘lgandevoriyrasmlar (jo‘shqinmehnatfaoliyati, tayyormahsulotlar,
korxonaningerishganyutuqlari, texnikaxavfsizligiqoidalari)
ishchilarningmehnatgabo‘lganruhiyholatinioshiradi.
Ishlabchiqarishjarayonigabog‘liqbo‘lmaganyokimaishiyturdagidevoriyrasmlarning
ko‘pbo‘lishiishchilarningmehnatgabo‘lganruhiyholatinisalbiyo‘zgarishigata’sirko‘r
satadi.
Korxonalardanormalmehnatsharoitlariniyaxshilashdakorxonaxonalarini,
sehvamaydonlariniyoritishalohidao‘rintutadi. Chunki,
to‘g‘rivarejaliyoritilgandamehnatunumioshadi,
toliqishkamayadivaxavfsizmehnatsharoitiyaratiladi.
Yaxshiyoritilmaganbino(xona)lardamehnatqilayotganishchilaratrofidajoylashtirilga
nmehnatpredmetvavositalariniyaxshiko‘rmasligi,
ishlabchiqarishsharoitigamoslashaolmasligimumkin,
me’yordanortiqyorug‘likko‘zqamashuviniyuzagakeltiradi,
buningnatijasidako‘zningqo‘shimchazo‘riqishi (ko‘rishqobiliyatiningpasayishi)
vujudgakelib, pirovardidabaxtsizhodisagaolibkeladiganholat (xavf)
paydobo‘lishimumkin.
“Xorijiymutaxassislartomonidanolibborilgantadqiqotlarnatijasidaishlabchiqarishjar
ayoniningyoritilishi 30 lk (“lyuksmetr” 24
)
bo‘lgansharoitdaqisqavaqtichidaishchilarmaksimaldarajadatoliqishnihisetishi,
yoritilish 1000
24
Lyuksmetr - yorug ‘ liknio ‘ lchaydiganbirlik .
62

lkbo‘lgandaesaishchilaro‘zlaridatoliqishnihisetishmasligianiqlangan” 25
.
Zaruriymiqdordayorug‘likbilanta’minlanganishlabchiqarishjarayoniishchilardauzo
qvaqt (kun)
davomidamehnatqobiliyatiniyo‘qotmaganholdamehnatfaoliyatiniolibborishinita’mi
nlaydi.
Ishlabchiqarishkorxonalardagiharxiltexnologikqurilma-
uskunalarvaishlovberilayotganmateriallar,
moddalaryuzasidantarqaladiganissiqliqnurlarihavoharoratinigoshishi(isishi)gata’sir
ko‘rsatadi. Havoharoratiningoshishiyokipasayishi(sovushi)
insonningmehnatqobiliyatigavasog‘lig‘igajudakattata’sirko‘rsatadi.
Ba’zihollardabundayta’sirko‘rsatishfoydalibo‘lishimumkin, masalan,
sovuqsharoitdaisituvchiomilvashubilanbirgatexnologikjarayonlardanajralibchiqayo
tganbug‘vaparlarhisobiganisbiynamlikortibketganda,
uninormallashtiruvchiomilbo‘lishimumkin. Biroq, ayrimholatlardaomillarningbir-
birigaqo‘shilishinatijasidazararlita’sirdarajasiortibketishihammumkin. Masalan,
nisbiynamlikvaharoratningortibketishiinsonuchunog‘irsharoitvujudgakeltiradi.
Ishjoylardagihavoharoratidoimiyo‘zgartiribturganholatdatanaharoratiningo‘zgarma
sliginisaqlash,
insonhayotiningasosibo‘lganorganizmdagifiziologikvakimyoviyjarayonlarasosidan
ormalbo‘lishinita’minlaydi. Tadqiqotlarimiznatijasidaaniqlandiki,
ishlabchiqarishjarayonidagihavoharorati 26-
30 0
issiqliknitashkiletgandamehnatfaoliyatibilanbandbo‘lganishchilarningmehnatqo
biliyatinormalhavoharoratidarajasiganisbatan 30-50 foizni, 18 0
salqinlikda 62-65
foiznitashkiletadi. Xavoharoratiningyuqoribo‘lishiinsonningmehnatqobiliyatini,
markaziyasabtiziminingso‘sayishiga,
mehnatintensivligivaishlabchiqarishko‘rsatkichlariningpasayishigata’sirko‘rsatadi.
Malakapotensiali:
mehnatfaoliyatibilanbandbo‘lganishchio‘ziningmehnattajribasivabilimidanfoydala
nganholdaturlimurakkablikdagiishlarnisamaralihamdasifatlibajaraolishlikimkoniya
25
Брилев В.И. “Резерви роста эффективности труда в нових экономических условиях”. Автореферет дисс.д-
ра.екон.наук. - М., 2000. – с. 13.
63

tinitavsiflaydi.
Malakapotensialiningoshibborishiishchiningmurakkabishlardasamaralimehnatqilao
lishqobiliyatigabog‘liqdir. Samaralimehnatqilaolish, ya’nimehnatsifatinioshirish,
avvaloishchiningmahoratini,
malakasinioshirishvaqo‘shimchao‘qitishimkoniyatlarigabog‘liqdir.
Biroqbuimkoniyatlarhamcheklangan, chunkiuqo‘shimchavaqtvamablag‘sarflashni
(“insonkapitali”gainvestitsiyalarni) 26
talabqiladi. Bundantashqari,
ta’limningboshlang‘ichdarajasi, qobiliyat,
bo‘shvaqtningyo‘qligivashukabilarhamcheklovchiomillarbo‘libxizmatqiladi.
Shuboisdanishchiningmalakadarajasidansamaralifoydalanishvauningqobiliyathamd
aimkoniyatlarinito‘g‘rihisobgaolganholdabandliginita’minlashyaxshikutilgannatija
niolishimkoniniberadi.
Shaxsiypotensial:
insonningichkiimkoniyatlarinirivojlantirishvaundanunumlifoydalanishqobiliyati.
Shaxsiypotensialinsonniyaxshiyashashi,
hayotdamuvaffaqiyatlargaerishishvaturliqiyinchiliklardasamaraliyo‘ltopishimkoniy
atiniberadi. Mazkurpotensialo‘zichigaichkimadaniyatvaqiziqish(tirishqoqlik),
mas’uliyat, insonlarganisbatanhurmat, o‘zigaishonch,
mehnatgabo‘lganijobiymunosabat, sabrlibo‘lish,
bilimvamaqsadgaqat’iyintiluvchanlikyokiboshqachaaytganda,
shaxsningijtimoiy-psixologikholatiniqamraboladi.
Shuniqaydetibo‘tishjoizki,
ishjoyigabog‘liqbo‘lganomillarningta’sirko‘rsatishiinsonidrokivafaoliyatidanfoydal
anishhamdaob’ektivomillarningamalqilishdarajasigabog‘liqbo‘ladi.
Sanoatishlabchiqarish korxonalaridamehnatsamaradorliginioshirishningichkiomillari
dantashqari,
korxonalarfaoliyatigabog‘liqbo‘lmaganta’sirko‘rsatuvchitashqiomillarorasidaquyidagilar:
davlatningiqtisodiyotnitartibgasolishvarivojlantirishdagimaqsadlidasturlari, ekologikholat,
26
AbdurahmonovQ.X., ShoyusupovaN.T., BakiyevaI.A. “Mehnatiqtisodiyoti” (Darslik). – T.: “TDIU”, 2011. - 215
b.
64

investitsionmuhit, tarmoqlararointegratsiya,
mehnatresurslaribandligikabiomillarhammuhimahamiyatlio‘rintutadi (9-ilova).
Sanoatishlabchiqarishkorxonalaridamehnatsamaradorliginioshirishdayuqoridatahlil
qilinganomillarniishlabchiqarishjarayonidahisobgaolishvajoriyetishhisobigayuksakmehnat
natijalarigaerishishmumkin.
2.3 Korxonalardamehnatsamaradorliginioshirishningko‘pomillitahlili
Korxonalardamehnatsamaradorliginingumumiyko‘rsatkichiishchi-
xodimningmehnatfaoliyatidaqo‘yilgantalablarvaavvaldanbelgilabqo‘yilganmajburi
yatlarningmehnatfaoliyatinatijalarigaqanchalikmoskelishi, shuningdek,
ishnisifatlibajarish, ishvaqtidanunumlivaoqilonafoydalanish, jonlimehnatnitejash,
o‘zimkoniyatlarinito‘lasafarbaretishligidanamoyonbo‘ladi.
Uningmiqdoriyaniqlanishifaqatishchiningmehnatnatijalarimahsuligaemas,
balkiungata’sirko‘rsatuvchiomillarningta’sirharakatigahambog‘liqbo‘ladi.
Mehnatsamaradorligidinamikasinianiqlashdaumumiymehnatsamaradorliginihisobg
aolishmaqsadgamuvofiqdir,
chunkimehnatsamaradorligiguruhiumumiymehnatsamaradorliginingyig‘indisidanta
shkiltopadi.
Mehnatnatijadorliginimehnatsamaradorliginingumumiyko‘rsatkichidanfoydalanga
nholdaungata’siretuvchiichkiomillarnitahliletishuchuntahlilmodeliniishlabchiqishm
uhimhisoblanadi.
Mehnatsamaradorliginiomillitahlilqilishnimodellashtirishningasosiymasalasi
engavvalomehnatsamaradorligio‘zgarishigata’sirko‘rsatuvchibirlamchiomillarnivas
huomillarningta’sirdarajalarinianiqlash,
kelgusidamehnatsamaradorliginioshirishimkoniyatlariniprognozqilishdaniborat.
Modellashtirishjarayoni, ob’ektniyokijarayonniboshlang‘icho‘rganish,
uningamalgaoshadiganxususiyatlarivabelgilariniajratish,
modellashtirishnatijalariniob’ekthaqidagihaqiqiyma’lumotlarbilantaqqoslash,
modelgatuzatishvaoydinlashtirishkabilarasosidamodelqurishnitashkiletadi.
65

Qurilganmodelmehnatsamaradorliginioshirishdarajasinivasamaradorlikoshishinipr
ognozlashhamdailmiyanglashningmuhimvositasibo‘libxizmatqilishilozim.
Omillitahlilmodeliniishlabchiqishdaiqtisodiymodellashtirishning
“imitatsionmodel” 27
turidan foydalanib shakllantiramiz.
Imitatsionmodelyordamidao‘rganilayotganomillarninghatti-
harakativaichkistrukturasigachako‘rishimkoniniberadi.
Modeldaifodalanuvchiomillarni, ularningmantiqiystrukturasinisaqlaganholda,
guruhomillariningketma-ketligini,
natijaviybelgigata’sirko‘rsatuvchio‘zgaruvchilarvako‘rsatkichlaro‘rtasidagialoqalar
niinobatgaolibo‘zgartirishkiritishhamdaqaytaishlashmumkin.
Ushbumodelasosidamodellashtirilayotgantizimhaqidatahliliyaxborotolishvakelgusi
dazarurbo‘lganqarorlarniqabulqilishimkoniniberadi.
Mehnatsamaradorligigata’sirko‘rsatuvchiomillartahlilini
“modellashtirishmurakkabjarayonvajudako‘piqtisodiy-
moliyaviyaxborotlardantashkiltopgan” 28
liginihisobgaolib, shaxsiykompyuter
(SHK) orqalihisoblashtajribalariolibboriladi.
Hisoblashningomilko‘rsatkichlarimodellashtirishjarayonidanoldintahlilo‘tka
ziladivabubirnechabosqichlardaniboratbo‘ladi:
– ishonchliliknibaholashnita’minlovchiboshlang‘ichma’lumotlarnitizimlash
tirish;
– mehnatnatijasigata’sirko‘rsatuvchiko‘rsatkichlarniguruhlash;
–
qiyoslanadiganomilko‘rsatkichlariniyagonaqiyoslanadiganqiymatgakeltirish,
takrorlanuvchi, tuldiruvchiqiymatlarnitartiblash;
–
natijaviybelginingumumiytendensiyalarinivabog‘liqo‘zgaruvchilarningtarkibiyo‘zg
arishlardinamikasinianiqlash;
27
Imitatsiyamodel -
o‘rganilayotgantizimningmashinaimitatsiyasijarayonidafoydalanishgamo‘ljallanganmiqdoriymodelidir
( MuxitdinovX.S. “ Aholiturmushdarajasinioshirishvahududlarijtimoiyrivojlanishjarayonlarinimodellashtirish”
Iqtisodfanlaridoktoriilmiydarajasiniolishuchunyozilgandissertatsiya. TDIU. – T., 2009. – 109 b.).
28
Гайдукевич И.В., Бородина Т.А. “Економетрика”. Практикум. Минск, 2009. – с. 8.
66

– iqtisodiy-
moliyaviyko‘rsatkichlarningnatijaviybelgigavabog‘liqo‘zgaruvchilargaaloqadorligi
nibaholash;
– omillartahlilinatijasinikeltirish.
Ushbumodeldamehnatsamaradorliginiomillitahlilqilishuchundastlabzarurbo‘
lganko‘rsatkichlaraniqlabolinadi,
ushbuko‘rsatkichlarma’lumotlarbazasidakiritiladi,
shuasosidaomillitahliluchunma’lumotlarbazasishakllanadi.
Tahlilnatijalariniolishdakiritilganma’lumotlarbazasivadastlabkitahlilma’lumotlario‘
zaroma’lumotlarningto‘g‘riligibo‘yichaaxborotalmashinuviamalgaoshiriladi.
Aniqlangantahlilnatijalarizaruriytahlilma’lumotlariniaksettiraolmasa (noaniqlik,
ishonchsizlik, xatolik)
dastlabkiaxborotalmashinuviyordamidao‘zgaruvchiko‘rsatkichlarma’lumotlarbazas
igaqaytakiritiladi.
Tahlilnatijalario‘zidao‘zgaruvchiko‘rsatkichlarningo‘zgarishdarajasinivanatijaviyb
elginioshirishningprognozko‘rsatkichlariniifodaetib,
dastlabkizarurko‘rsatkichlargatahlilnatijalarinio‘zarotaqqoslashimkoniniberadi.
Mehnatsamaradorliginiomillitahlilqilishmodeliyordamidaiqtisodiyotnimoderni
zatsiyalashjarayonidamehnatsamaradorliginita’minlashuchunsamaraliiqtisodiyvabo
shqaruvqarorlariniishlabchiqishvaularniijrosinita’minlashalohidamuhimhisoblanadi
.
Zamonaviyboshqaruvtizimiesaiqtisodiyjarayonvahodisalarningkelgusidagiholatiha
mdako‘laminianiqlashdaishonchliusulvavositalardanfoydalanishnitaqozoetadi.Meh
natsamaradorliginioshirishningekonometriktahliliiqtisodiy-
matematikusullarvositasidamurakkabijtimoiy-
iqtisodiyhodisalarningbog‘liqlikkuchinitadqiqetish,
ularningqonuniyatlarinianiqlashvatajribaorqalikuzatishimkoniniberadi.
Hozirgipaytdaushbuusullarniqo‘llashjarayoninitezlashtiradiganvatahlilninga
hamiyatlimodelinitanlabolishimkoniniberuvchiko‘psonlidasturiymahsulotlaryaratil
gan. Bizquyidakeltirilgantahlilni SPSS dasturiypaketyordamidaamalgaoshirdik.
67

Tadqiqotimizdamehnatsamaradorligigata’sirko‘rsatuvchiomillarningta’sirdar
ajasinianiqlashvaprognozlashtirishmaqsadidaYo.Abdullayev 29
, Ya.R.Magnus 30
,
Sh.R.Xolmo‘minov 31
, M.Ivanova 32
,
EndryuF.Sigel 33
kabiolimlarningilmiyishlarinio‘rganibchiqdik.
Ularekonometoriktahlil, ya’nikorrelyatsion-
regressiontahlilasosidaistiqbollashtirishusullariniishlabchiqib,
ularnitakomillashtirishbo‘yichaishlarniamalgaoshirganlar.
Mehnatsamaradorliginioshirishnikorrelyatsion-
regressiontahlilusullariyordamidatahlilqilishasosidaomillarorasidagibog‘liqlikkuchi
nianiqlashhamdaharbiromilniinobatgaolanholdamehnatnito‘g‘ritashkiletishvatartib
gasolishtadbirlariyo‘nalishlarianiqlanadi.
Bundamodeltuzilishiningengmuhimbosqichinatijaviy,
bashoratqilinganko‘rsatkichningtanlabolinganomillargabog‘liqliginitavsiflovchieko
nometrikifodanitanlashdaniboratdir.
Mehnatsamaradorliginioshirishningistiqbollashko‘lamiqanchalikaniqvamufa
ssalbo‘lsa,
ushbunatijagaerishishniboshqarishvauningsamaradorliginita’minlashdarajasishunc
halikyuqoribo‘ladi.
Hozirgivaqtdakorxonalardamehnatsamaradorliginioshirishgata’siretuvchiaso
siyomillarnikorrelyatsion-regressionusullardanfoydalanibaniqlash,
ko‘pomilliregressionmodellarnituzishorqaliuningrivojlanishistiqbolinibashoratqilis
hdolzarbmuammohisoblanadi.
Ushbutadqiqotishlarnibajarishuchunbirinchinavbatdamehnatsamaradorligiga
ta’sirko‘rsatuvchibarchaomillarnianiqlashvakorrelyatsion-
regressionusullardanfoydalanib, ulardanengasosiylarinitanlabolishdanboshlanadi.
29
AbdullayevYo. Statistikaning umumiy nazariyasi. – T . : Fan , 1993. - 240 b .
30
Магнус Я.Р., Катишев П.К., Пересеский А.А. Эконометрика. Учебник. – М., 2005. – 499 с .
31
Sh.R.Xolmo‘minov. Qishloqmehnatbozoriningshakllanishivarivojlanishinimodellashtirish. Dok.diss. Toshkent,
1998.
32
Иванова М.А. Экономическая статистика. Учебник. – М., ИНФРА , 2000. – с. 210.
33
Эндрю Ф., Сигел. Практическая бизнес-статистика. 4-еиздание, М.: Издателский дом “Вилямс”, 2002. – с. 389-450.
68

Mehnatsamaradorliginioshirishningekonometrikmodelinituzishuchuntahlilqil
inayotgankorxona 34
xo‘jalikfaoliyatiningiqtisodiynatijalari(10-
ilova)danfoydalanganholdamehnatsamaradorligiko‘rsatkichiningmohiyativao‘ziga
xosxususiyatinie’tiborgaolibkorxonadamehnatnatijasihisoblanganyakuniyishlabchi
qarilganmahsulot (umumiymehnatsamaradorligi) hajmi (mln.so‘m) - Y (t)
tanlabolindi. Natijaviybelgigata’sirko‘rsatuvchibog‘liqo‘zgaruvchilar,
ya’nikorxonada “munosibmehnatmezonlarini” 35
ifodaetuvchimuhim:
qulayishlabchiqarishvaijtimoiy-mehnatsharoitlariniyaratish,
turmushsifatinioshirishimkoniniberadiganishhaqi,
shaxsningrivojlanishivamehnatsalohiyatininamoyonqilishimkoniniberadiganomilla
r, ushbuomillargaquyidagilartanlabolindi:
X
1 – ishlabchiqarishdabandbo‘lganishchilarsoni (kishi);
X
2 – tarkibiysiljishlarnatijasidatovarmahsulotqiymatiningo‘zgarishi
(mln.so‘m);
X
3 – ishchilarningunumsizvaqtsarfi (kun-soat);
X
4 – axborot ta’minoti uchun sarflar ( mln.so‘m );
X
5 – ishkuniningo‘rtachadavometishi (kun - soat);
X
6 – bittaishchi ishlagan kunlar soni (kun);
X
7 –bitta (kishi-soat);
X
8 – mehnatnirag‘batlantirishuchunsarflar (mln.so‘m);
X
9 – xodimlarmalakasivakasbmaxoratinioshirishuchunsarflar (mln.so‘m);
X
10 – mexnatsharoitiniyaxshilashvaishjoyinitashkiletishgasarflar (mln.so‘m);
X
11 – texnologik kurollanish uchun sarflar (mln.so‘m);
X
12 – texnologikmodernizatsiyaqilishhisobigatejalganmehnatsarfi (kishi-
soat).
Ushbuomillarningnatijaviyomilgata’sirinianiqlashuchunkorrelyatsion-
regressiontahlilusullaridanfoydalaniladi.
34
Ko‘p omilli tahlil “Qarshi ikkilamchi qora metall” mas’uliyati cheklangan jamiyatining iqtisodiy
ko‘rsatkichlariasosidaamalgaoshirildi (2001-2009 yilgachabo‘lganma’lumotlararxivmateriallaridanolingan).
35
AbdurahmonovaG.Q.
“ Kichikbiznesdaaholinimunosibmehnattamoyillariasosidaishbilanta’minlashnitakomillashtirish ”
Iqtisodfanlaridoktoriilmiydarajasiniolishuchunyozilgandissertatsiyaavtoreferati. TDIU. - T., 2016. - 15b.
69

Buesajuftkorrelyatsiyakoeffitsiyentlarinihisoblashyo‘libilananiqlanadi.
Buusulbizgabir-
birinitakrorlaydiganvanatijaviyomilbilankuchsizroqbog‘lanishdabo‘lganomillarnitu
zilayotganekonometrikmodelgakiritmaslikimkoniniberadi. So‘ngrakorrelyatsion-
regressionusullaryordamidako‘pomilliekonometrikmodeltuziladi.
2.7-jadval
Ko‘pomilliregressiontahlildafoydalanilganbelgilar
№ Nomi Ifodalanishi
1
. Konstanta, ozodhad β 0
2
. Ko‘pomilli korrelyatsiya koeffitsiyenti R 2
3
. Ko‘pomilliregressiyatenglamasiningnoma
’lumparametrlari β 1, β 2,... β k
4
. Baholashningstandartxatosi Qiymatiqanchakichikbo‘lsamodelshunchaaha
miyatlihisoblanadi
5
. Determinatsiya koeffitsiyenti Qiymatiqanchalik 1
sonidayaqinmodeladekvathisoblanadi
6
. F – Fisherkoeffitsiyenti F
haq >
F
tabl bo‘lsadeterminatsiyakoeffitsiyentiahamiy
atlihisoblanadi
7
. P - qiymat (“nolli”
gepotezaningahamiyatliliginiko‘rsatuvchimez
on) 0,05
dankichikko‘rsatkichtegishlimodelahamiyatli
hisoblanadi
Ko‘pomillikorrelyatsionbog‘lanishningxususiyatishundaki,
uningregressiyatengllamasidabirnechamuhimvamohiyatliomillarishtiroketadi.
Buomillardanengmohiyatlisinito‘g‘ritanlashvaularniregressiyatenglamasigakiritish
kattaahamiyatgaegadir.
Omillarnitanlashvasifatjihatdannazariytahlilqilishgaasoslanadivauchbosqichdao‘tk
aziladi. Birinchibosqichda (dastlabkitahlilda)
omillarhechqandayshartqo‘yilmasdantanlanadi.
Ikkinchibosqichdaularjuftkorrelyatsiyakoeffitsentlaridanfoydalanganholdatahlilqili
nadi. Buninguchunbelgilaru
1 , x
1 , x
2 ,..., x
n
o‘rtasidagijuftkorrelyatsiyakoeffitsentlariningmatritsasituziladi.
Omillarnitahlilqilishninguchinchibosqichidaregressiyatenglamasianiqlanadivaunin
70

gparametrlariningmohiyatlibo‘lishiyokibo‘lmasligimaxsusmezonlarbilanbaholanad
i.
Ushbuomillarningnatijaviybelgigata’sirinianiqlashuchunkorrelyatsiontahlilusullari
danfoydalanishmumkin.
Qaysiomillarniregressiyatenglamasigakiritishlozimliginianiqlashuchunomill
aro‘rtasidagijuftkorrelyatsionkoeffitsiyentlarmatritsasinituzamiz (2.8-jadval).
Mazkur 2.8-jadvalda
r
ij x
i va x
j omillaro‘rtasidagijuftkorrelyatsiyakoeffitsiyentidir. Ma’lumki,
ko‘pomilliregressiyatenglamasidao‘zarokuchlichiziqlikorrelyatsionbog‘langanomil
larbirvaqtdaishtiroqetmasligikerak 36
.
Jadvaldanko‘rinibturibdikiba’ziomillarningo‘zaro (z
i va z
j )
juftkorrelyatsiyakoeffitsiyenti (r
ij )
mutlaqqiymatibo‘yichauningkritikqiymatidankichik, ya’ni|rij| < r
kr.
Shuninguchunishdabarchaomillardanoltitasiniekonometrikmodelgakiritilishirejalas
htirildi, bundakorrelyatsiyakoeffitsiyentiningkritikqiymatisifatida r
kr = 0,9 olindi.
2.8-jadval
Ta’sirqiluvchiomillarningo‘zarojuftkorrelyatsionkoeffitsiyentlarmatritsa
si 37
Y(t) X
1 X
2 X
3 X
4 X
5 X
6 X
7 X
8 X
9 X
10 X
11 X
12
Y(t) 1
X
1 0,86 1
X
2 0,98 0,89 1
X
3 -
0,80 -
0,77 -
0,83 1
X
4 0,94 0,90 0,96 -
0,87 1
X
5 0,80 0,77 0,83 -
1,00 0,87 1
X
6 -
0,19 -
0,11 -
0,15 0,23 -
0,18 -
0,23 1
X
7 0,27 0,33 0,33 -
0,35 0,32 0,35 0,83 1
X
8 0,94 0,89 0,94 -
0,87 0,98 0,87 -
0,22 0,2
8 1
X
9 0,89 0,75 0,87 -
0,77 0,94 0,77 -
0,30 0,1
5 0,93 1
36
AbdullayevYo. Statistikaning umumiy nazariyasi. – T. : Fan , 1993. - 240b.
37
Muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
71

X
1 0 0,95 0,82 0,98 -
0,80 0,93 0,80 -
0,07 0,3
9 0,89 0,86 1
X
11 0,83 0,73 0,82 -
0,72 0,90 0,72 0,03 0,4
4 0,85 0,89 0,8
3 1
X
1 2 0,92 0,82 0,90 -
0,74 0,87 0,74 0,14 0,5
6 0,87 0,78 0,9
0 0,78 1
Agaryuqoridagijadvalnitaxlilqilsak, kritikqiymatdan r
kr
kattabo‘lgano‘zarokuchlibog‘langanomillarningmavjudligidanguvohbo‘lamiz.
Shusabablibiz x
4 , x
10 omillarnihamdax
3 ,
x
5 omillarbog‘lanishito‘liqfunksionalbo‘lganiuchun x
5 omilni,
Y gakuchsizbog‘langan|rYxi|≥0,5 shartdan x
6 ,
x
7 omillarniregressiyatenglamasidanchiqarishnilozimtopdik.
Korrelyatsiya-regressiyatahliliusuli yordamidaijtimoiy-
iqtisodiyrivojlanishnitahlilqilishningengmuhimbosqichinatijaviyko‘rsatkichningtan
labolinganomillargabog‘liqliginitavsiflovchiekonometrikifodanitanlashdaniboratdir
. Tuzilganekonometrikifodaningsifati,
ahamiyatliligivaishonchliligiquyidagimezonlarasosidabaholanadi 38
:
1) ekonometrikmodelningumumiysifatiko‘pomillikorrelyatsiyakoeffitsiyenti
vadeterminatsiyakoeffitsiyentiyordamidabaholanadi;
2) ekonometrikmodellarningahamiyatiFishermezonivaapproksimatsiyaxatol
igiyordamidabaholanadi;
3) ekonometrikmodelparametrlariningahamiyatiStyudentmezoniyordamidab
aholanadi.
Aniqlanganregressiyatenglamasiningumumiysifatinianiqlashdadeterminatsiy
akoffitsiyentidan (R 2
) foydalanilib,
mazkurko‘rsatkichquyidagiformulayordamidahisoblanadi:
R2= 1−
∑
i=1
n
(yi− ^yi)2
∑
i=1
n
(yi− ¯y)2
(2.1)
38
Alimova M.T. Hududiy turizm bozorining rivojlanish xususiyatlari va tendensiyaWlari. Monografiya. T.:
“Iqtisodiyot”, 2015y., 282b., B. 125
72

Buyerda:yi
- natijaviyko‘rsatkichningkuzatilganmiqdorlari;
y
- natijaviyko‘rsatkichningo‘rtachaarifmetikqiymati;
^y
- natijaviyko‘rsatkichninganiqlangan, prognozlashtirilgan,
tekislanganmiqdorlari;
n – kuzatuvlarsoni.
Determinatsiyakoeffitsiyentianiqlanganmodel,
ya’niko‘rilayotganomillarningta’siribilantushuntiriladigannatijaviyo‘zgaruvchidisp
ersiyasiningulushiniko‘rsatadi. Ushbuko‘rsatkich “0”va
“1”oralig‘idagiqiymatlarniqabulqiladi. Uningmiqdori
“1”qiymatigaqanchalikyaqinbo‘lsa,
shunchalikregressiyasiyatenglamasigakiritilganomillarnatijaviyko‘rsatkichninghara
katlariniasoslabberadi.
Aniqlanganmodelahamiyatliliginingtahlili
“nolgatenggipoteza”nitekshirishorqaliamalgaoshiriladi. “Nolgatenggipoteza”
H 0:β1'= β2'=...= βk'=0
tarzidaaksettirilib,
regressiyakoeffitsiyentiningumumiyahamiyatiniifodalaydi. Agartahlilnatijalari
“nolgatenggipoteza”niradetmasa, uholda: “
x1,x2,...,xk
omillarningnatijaviyko‘rsatkich “y”gata’siriahamiyatsiz,
regressiyatenglamasiningumumiysifatipast”, debxulosaqilinadi.
‒
“Nolgatenggipoteza”nitekshirishdispersiontahlilyordamidaamalgaoshiriladi, hamda
“nolgatenggipoteza” N
0 : D
fakt = D
qoldga qarshialternativgipotezaN
1 : D
fakt >
D
qold tarzidaifodalanadi. Ushbugipotezalarnitekshirishuchun F -
Fishermezonidanfoydalaniladi.
Bundamezonninghaqiqiyqiymatiquyidagiformulaorqalianiqlanadi:
F =
∑i=1
n
(^yi− ¯y)2/k
∑i=1
n
(yi− ^yi)2/(n− k− 1)
= R2
1− R2∗ (n− k− 1)
k
(2.2)
73

Buyerda:∑i=1
n
(^yi− ¯y)2/k
bittaerkinlikdarajasigato‘g‘rikeluvchiomillidispersiya
‒
(erkinlikdarajalarisoni  1=k);
∑i=1
n
(yi− ^yi)2/(n−k−1)
bittaerkinlikdarajasigato‘g‘rikeluvchiqoldiqdispersiya
‒
(erkinlikdarajalarisoni  1=n-k-1);
n – kuzatuvlarsoni;
k - ko‘pomilliregressiyatenglamasidagiomillar (parametlar) soni.
F - Fishermezonininghaqiqiyqiymati ( F
haqiqiy ) mezonningkritik (F
jadv ( α ; k; n-k-
1)) qiymatibilantaqqoslanadi. Agar F
haqiqiy >F
jadval bo‘lsa,
uholdaaniqlanganmodelahamiyatlihisoblanadi.
Mehnatsamaradorligioshishigata’sirko‘rsatuvchiomillartahliliorqaliishlabchi
qilgan (2.9 -jadvalda keltirilgan) modelda F-
Fishermezonininghaqiqiyqiymati F
haqiqiy = 47,89
shuningdekerkinlikdarajalarisonisuratbo‘yicha  1=6 vamaxrajbo‘yicha  2=11
gatengbo‘lganda, Fishermezoniningjadvalqiymati (mohiyatlikdarajasi p = 0,95da)
uchun F
jadval = 3,09 . Demak,
hosilqilinganko‘pomilliregressiyatenglamamizahamiyatlihisoblanadi (2.9-jadval).
2. 9 -jadval
Modelningsifativaahamiyatinitekshirishmezonlari
Ko‘pomillikorrelyat
siyakoeffitsiyenti R Ko‘pomillidetermin
atsiyakoeffitsiyenti
R -kvadrat Korre
ktlash-
tirilga
n
R-
kvadr
at Baholash -
ningstand
artxatosi F -
haq
iqiy P-
qiy
ma
t D
W
0 ,985 0 ,97 0 ,9 49 510,335 47,
89 1,2
*10
- 6 1,
64
8
74

Tahlildako‘pomilliregressiyaalohidaparametrlariningahamiyatiSt’yudentmez
oni (T-statistika) yordamidabaholanadi.
Bundamezonninghaqiqiyqiymatiquyidagiformulaorqalianiqlanadi:tbj=
bj
m bj
(ёки ta= a
m a)
(2.3)
Buyerda: bj (a) regressiyaningkoeffitsiyentlari (parametrlari);
‒ m
bj (m
aj ) ‒
bu bj (a) parametrningstandartxatosi.
2.3 -
ifodaorqaliregressiyatenglamasiningtegishliparametrlariuchunaniqlangan t-
statistikaSt’yudenttaqsimotikritiknuqtasi t ( α ; n – k - 1) bilantaqqoslanadi. Agar |t| >
t ( α ; n – p - 1) bo‘lsa, tegishliparametrahamiyatlihamda N
0 : b
j = 0 yoki N
0 : a = 0
tarzidaifodalanadigan “nolgatenggipoteza” radetiladi.
2.10 -jadval
Chiziqliregressionmodelgakiritilganahamiyatliomillar
Standartlashtirilmagan koef
fitsiyentlar Standartlashtirilgankoeffi
tsiyentlar
t- mezon P - miqdor
B Standartxato Beta
(Konstanta) 1557,664 4949,668 0 ,315 0 , 00 76
X
1 -28,604 90,087 - 0 ,043 - 0 ,318 0 , 00 75
X
2 96,054 29,576 0 ,721 3,248 0 ,010 1
X
3 25,902 47,485 0 ,059 0 ,545 0 , 04 99
X
9 130,780 85,197 0 ,246 1,535 0 , 0 159
X
11 -1,153 1,760 - 0 ,089 - 0 ,655 0 , 04 29
X
12 0 ,809 0 ,512 0 ,220 1,582 0 , 0 148
Demak, regressiyatenglamasigakiritilganomillaryuqoriahamiyatli, ahamiyatli,
nisbatanahamiyatlivaahamiyatsizhisoblanadi. Tahlilnatijalaridankelibchiqib,
modelimizgakiritilganyuqoriahamiyatlivaahamiyatliomillarnialohidaajratibko‘rsatd
ik (2.10-jadval).
Shundayqilib,
tahlilnatijalarikoeffitsentinibaholashorqaliishlabchiqilganchiziqliregressiyamodeliq
uyidagikurinishgaega:
Y = 1557,664-28,604 ×X
1 +96,054 ×X
2 +25,902 ×X
3 +130,780 ×X
9 -
1,153× X
11 + 0,809 ×X
12
75

R 2
= 0,97; F
haqiqiy = 47,89 ; DW = 1,648
Aniqlanganomillitahlilnatijalarinitahlilqiladiganbo‘lsak,
R 2
ningumumiydispersiontahlilidagisalmog‘i 97,0 foizni (mahsulotishlabchiqarish,
Y (t)), buesatahliletilganomillarningvariatsionbog‘liqligitashkiletadi, qolgan 3,0
foizvariatsionbog‘liqliknihisobgaolinmagantasodifiyomillartashkiletadi.
Bundanshuniqaydqilishmumkinki,
tanlabolingano‘zgaruvchanomillarnatijaviybelgio‘zgarishigabevositata’sirko‘rsatuv
chiomillarhisoblanadi.
Regressiyakoeffitsentio‘zgaruvchiomilningbirbirlikkao‘zgarishinatijaviybelginingo
‘rtachao‘zgarishiniifodaetadi.
2.11-jadval
Ta’sir etuvchiomillarbo‘yichaistiqbolmodellari 39
№ Modelko‘rinishiF− Fishermezonining
hisoblanganqiymati
1.
X1=51 ,186 e0,015t 28 , 148
2.
X2=1,211 +4,34 t-0 ,439 t2+0, 026 t3 302 , 267
3.
X3=12 ,948 +2,793 t-0 ,325 t2+0,08 t3 20 , 329
4.
X9=0,211 e0,28t 81 , 374
5.
X11=17 ,334 e0,205t 53 , 014
6.
X12=1000 ,096 −134 ,126 t+24 ,369 t2−0,651 t3 22 , 009
Yuqoridafoydalanilganusullaryordamidaistiqbolmodellarinituzishdakorxona
bo‘yicha 2001-2016 yillardagistatistikma’lumotlardanfoydalanib,
mehnatsamaradorligigata’siretuvchiomillarX
1 , X
2 , X
3 , X
9 , X
11 vaX
12
uchunquyidagiistiqbolmodellariro‘yxatinihosilqildik (2.11-jadval).
Olibborilganregressiontahlillarimizyordamidaaniqlangannatijalardanfoydala
nganholdatahlilqilinayotgankorxonadamehnatnatijasiningkelgusidavristiqbollarinia
niqlashimkoniniberdi. Bungamuvofiq, korxonadatahlilqilinganharbiromilning
2018-2021
39
Muallif tomonidan ishlab chiqilgan.
76

yillardagiprognozparametrlarivaularniumumlashtirganholdayakuniynatijagata’sirk
o‘rsatishihisoblabchiqarildi (11-ilova). 11-
ilovakeltirilganjadvalma’lumotidanko‘rishmumkinki,
ishlabchiqarishdabandbo‘lganishchilarsoni 2021 yilda 2016 yilganisbatan 4
tagako‘payishi, tarkiliyislohotlarnatijasidatovarqiymatitahlildavrigamosravishda
2,1 martagaoshishi, barchaishchilarningkunlikunumsizsarfisarfi 7,9
soatgaqisqarishi, xodimlarmalakasivakasbmahoratinioshirish 7,8 martagaoshishi,
texnologikmodernizatsiyaishlari 3,5
martagako‘payishivaishlabchiqarishnimodernizatsiyaqilishhisobigaerishiladigannat
ija 1,1 martagaoshishianiqlandi.
Tahlilqilingankorxonadapirovardmahsulotishlabchiqarish 2018 yilda 13856,1
mln.so‘mniyoki 2017 yilga (haqiqatda 11697,8 mln.so‘m) nisbatan 118,4
foizgaoshishiko‘zatilmoqda. Kelgusidavrlarda, 2019 yildabuko‘rsatkich 16490,2
mln.so‘mga, 2020 yilda 19714,6 mln.so‘mgava 2021 yilda 23677,5
mln.so‘mnitashkiletadi.
Erishiladiganiqtisodiynatijanio‘tgandavrlarganisbatansolishtiradiganbo‘lsak, 2021
yildagiprognozko‘rsatkichi 2001 yilganisbatan 15,6 martaga, 2010
yilganisbatanesa 4,6 martagaoshirishimkonigaegabo‘lamiz.
Albattabundayiqtisodiysamaradorlikkaerishishdaavvalo,
ta’sirko‘rsatuvchiomillarniinobatgaolganholdamehnatnito‘g‘ritashkiletishvaboshqa
rish, korxonadainnovatsionrivojlanishtamoyillarinimuttasiljoriyetish,
mavjudzahiralarniishlabchiqarishjarayonigasafarbaretibborishmuhimahamiyatgaeg
adir.
Yuqoridakeltirilganko‘pomillitahlilnatijalariyordamidamahsulotishlabchiqari
shdaishtiroketadiganishchilarmehnatidansamaralifoydalanishvamehnatunumdorligi
darajasinianiqlashhamdailmiytahlilqilishimkoniyatipaydobo‘ladi.
Shungaasoslanganholda,
kelajakdaishchilarmehnatidansamaralifoydalanishniyaxshilashvamehnatningmehna
tningsamaradorliginioshirishuchunsamaraliboshqaruvqarorlariniishlabchiqishdailm
iyasosbo‘libxizmatqiladi.
77

II-BOBBO‘YICHAXULOSA
1.
Korxonalardamehnatsamaradorliginioshirishgata’sirko‘rsatuvchiichkivatashqiomill
arnianiqlashvata’sirko‘laminitahlilqilish,
samaradorliknioshirishningmuhimshartihisoblanadi.
Aniqlanganichkiomillarsifatidaijtimoiy-iqtisodiy,
texnologikvatashkiliyomillarningta’sirjihatinimehnatsamaradorliginingmohiyatida
nkelibchiqqanholdatahlilqilinganda,
tashkiliyomillarishchikuchibilanmehnatvositalarinibirlashtirish,
ishlabchiqarishvamehnatnitashkiletish, resurslardan (mehnat, ishvaqtifondi,
moddiy) samaralifoydanilishigata’sirko‘rsatadi.
Texnologikomillarmehnatvositalariningishchikuchigavamehnatfaoliyatinio‘zgartiri
shibilanta’sirko‘rsatishianiqlandi.
2.
Iqtisodiyomillarmehnatsamaradorliginingoshishigata’sirko‘rsatuvchibirlamchiomil
ishchining,
ishchiningiste’molsarflariniqoplashvasarflangankuchniqaytahosilqilishhamdamehn
atmotivatsiyasinioshirishimkoniniberadiganmehnatnirag‘batlantirishninamoyoneta
di.
Ijtimoiyomillarishchilarningmehnatpotensiallarigata’sirko‘rsatuvchipersonalningsif
atdarajasini,
mehnatgabo‘lganmunosabatvaijtimoiymehnatsharoitinio‘zidamujassamlashtirganbi
rguruhomillarharakatinivujudgakeltiradi. Ijtimoiyomillarniumumiqtisodiyot,
hududiy, tarmoq, korxonavaishjoyigabo‘lganholdaguruhlargabo‘libtadqiqqilish:
birinchidan,
jamoavaindividualmehnatsamaradorligigata’sirko‘rsatuvchiomillarniajratibolish;
ikkinchidan, mehnatsamaradorliginingijtimoiyko‘rsatkichlartiziminiyaratish;
uchinchidan,
axborotolishmanbalarivaunitahlilqilishuslublariniishlabchiqishimkoniniberadi.
rag‘batlantirishnimunosibrag‘batlantirishinsonningmehnatsifativanatijasioshibboris
78

hinikafolatlaydi.
Ta’sirko‘rsatuvchiomillarniinobatgaolganholdakorxonadaishlabchiqarishnivaMehn
atnito‘g‘ritashkiletishmehnatsamaradorliginimuttasiloshiribborishimkoninikengayti
radi.
3.
Mehnatsamaradorligioshishigata’sirko‘rsatuvchiomillarningta’sirkulamivabirlikka
o‘zgarishihisobigasamaradorlikqandayo‘zgarganligiko‘pomillikorrelyatsionvaregre
ssiontahlilusullaridanfoydalanibhisoblabtopildi. Tahlillargamuvofiq,
mehnatsamaradorligioshishigatashkiliy,
iqtisodiyvatexnologikomillaryuqorita’sirdarajasigaegadir.
Aniqlangannatijaviybelgivaungata’siretuvchiomillarningta’sirsamaradorligikoeffits
entlariningishonchliliginihartomonlamatekshirishvabaholashuchunishonchlilikdara
jasiniinobatgaolganholdaFishervaStyudentmezonlaridanfoydalanilganholdahisobla
baniqlandi.
79

III BOB. IQTISODIYOTNING INNOVATSION RIVOJLANISHI
SHAROITIDA ISHLAB CHIQARISH KORXONALARIDA MEHNAT
UNUMDORLIGINI OSHIRISH YO’NALISHLARI
3.1.
Ishlabchiqarishkorxonalaridamehnatresurslaridansamaralifoydalanishdameh
natniilmiyasosdatashkiletishyo’llari
Asosiye’tiboriniodamlarniqaratishkorxonamanfaatlarinikamsitishdebtushunil
maydi, chunkifaqatodamlarginakorxonamuvafaqqiyatini, ta’minetaoladilar.
Burring uchun ular barcha narsalar bilan ta’min etilgan bo’lishi lozim.
Umumiy kategoriya tushunchasi sifatidagi tashkil etishni mehnat, ishlab
chiqarish va boshqarishni tashkil etishga ajratishga an’anaviy yondashuv eskirib
qolgan bo’lib, bu tushnchalarning real mazmuni va mohiyati haqidagi hozirgi
tasavvurlarga to’g’ri kelmaydi. Bu tushnchalar mehnat faoliyatiga (shu jumladan
ishlab chiqarish va boshqaruv faoliyatiga) ma’lum darajada taaluqli bo’lganligi
sababli, bu erda gap aynan mehnat faoliyatini tashkil etish haqida, aniqrog’i inson
ijodkorligining alohida turi bo’lgan tashkilotchilik faoliyati haqida borish mumkin.
Bu ijodkorlik natijasi inson faoliyatining (shu jumladan tashkilotchilik
faoliyatlaridagi) innnovasiya ta’minot, ishlab chiqarish, boshqarish, tijorat,
xo’jalik, iqtisodiy, ijtimoiy, axborot tizimlari va boshqa tizimlar haqida borishi
mumkin.
Bozor iqtisodiyoti davrida raqobatda engib chiqishning asosiy omillaridan
biri makroiqtisodiyotga taalluqli, ijtimoiy va shaxsiy sektorlardagi korxonalarda
ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga erishishdir. Bu asosan mavjud ishchi
kuchidan oqilona foydalanish evaziga erishiladi. O’z navbatida ishchi kuchidan
samarali foydalanish ko’pincha har xil bajarilishi zarur bo’lgan ishlaming ayrim
ijrochilari o’rtasida to’g’ri taqsimlanishga. ya’ni ularning malakasiga, tajribasiga
va zukkoligiga yarasha ish bilan bab-baravar ta’min etilishiga bog’liqdir. Bu
80

masalani maqsadga muvofiq hal etish uchun, birinchi navbatda. mehnatni ishchi
ishlab chiqarishda puxta o’ylab, oqilona taqsimlashi lozim bo’ladi. Bu tashkiliy
masala mehnat taqsimoti deb ataladi. Mehnat taqsimotining asosiy ustunliklaridan
biri shundaki, bunda ishchi kuchining ma’lum bir turida chuqur ixtisos topadi, shu
ish bajarilishi texnikasini va tartibni puxta egallab oladi, zarur ko’nikmalarni kasb
etadi, ish usul va uslublami yanada takomillashtiradi. Bunda maxsus asbob va
uskunalar ishlatiladi. Bundan tashqari mehnat taqsimotidan xodimlarni ish
jarayoniga tayyorlash ham osonroq bo’ladi.
Ijtimoiy va xususiy sektor korxonalarida mehnat taqsimotining eng samarali
bo’lishi uchun quyidagi shartlarga rioya qilish lozim.
a) ishchiga bajarish uchun bir xil malaka va taxminan bir xil texnika bilimini
talab qiladigan ishni yoki xizmatni topshirishga harakat qilmoq kerak. Malakali
ishchilarni yuqori malaka talab qilinmaydigan ishlab bilan band qilmasdan, unday
ishlarni kam malakali ishchilarga topshirish maqsadga muvofiqdir. Shunday
qilinganda malakali ishchi kuchlariga bo’lgan talab va ish haqi xarajati kamayadi;
b) ko’p stanokda ishlovchi ishchilarni mashinaning to’xtab turishi bilan
bog’liq davomli ishlardan (masalan to’quvchini to’qish jihozlaridagi uzilgan
iplarni ulashdan) xalos qilmoq kerak. Shunday qilinganida mashinalarning to’xtab
turishi kamayadi, mehnat samaradorligi oshadi;
v) ishlab chiqarish jarayoni qatnashchilarning imkon boricha foydali ish
bilan to’la band bo’lishlariga erishish kerak. Buning uchun barcha kasblar uchun
etarli miqdorda ish mavjud bo’lishi shart. Zarur paytlarda ishchi bir necha bir xil
mashinada ishlashini topshirib, uni ish bilan to’la band qilish mumkin;
g) yuqori mehnat samaradorligiga erishish uchun qilinadigan mehnat
taqsimotida ishlovchilarning o’zaro bir-birlariga yordami uyushtiriladi. Ammo
bundan funksiyalaming bekor qilishini va mas’uliyasizlik yuz berishiga yo’l
qo’ymasli lozim bo’ladi. Ba’zi to’qimachilik korxonalarda yig’ib oluvchi
(s’yomshisa), ip uzuvchilar (otrivshisa) ko’pincha uzilgan iplarni ulashda
yigiruvchi va to’quvchilar yordam beradilar;
81

d) ijtimoiy va xususiy sektor korxonalarid mehnat taqsimoti ish jarayonida
mavjud iqtisodiy, fiziologik va sosial muammolarni echib borishni hisobga olib
amalga oshirishi lozim.
Fan texnika, texnologiya rivojlanib borgani sari ishlab chiqarish jarayonlari
murakkablashib boradi, bu esa umuman jamiyatda turli tuman tarmoqlarda va
korxonalarda mehnat taqsimtotining rivojlanishi va chuqurlashuvini yuzaga
keltiradi: ilgari noma’lum bo’lgan va o’zaro xos ishlab chiqarishlarning paydo
bo’lishi va ularning murakkablashuvi bilan butun-butun tarmoqlar taqsimlanadi;
har bir taomq ichida kichik tarmoqlar va ixtisoslashgan korxonalar vujudga keladi;
har bir korxonada, ayniqsa ommaviy ishlab chiqarishda texnologiya
jarayonlarining taqsimlanishi va alohidalashuvi sodir bo’ladi, ana shu asosda
ijrochi xodimlar orasida tor ixtisosdagi tobora ko’proq mutaxassislar paydo
bo’ladi. Ishlab chiqarish qanchalik murakkab bo’lsa va ko’proq ixtisoslashsa.
xodimlaming ayrim mehnat taqsimoti shunchalik chuqur bo’ladi. Biroq ishchidan
(hatto u juda yuqori malakali bo’lganda ham) takror yoki avtomat stanok ishlab
chiqarishni talab qilib bo’lmaydi.
Biroq mehnat taqsimoti – bu faqat mehnat faoliyatining bir tomonidir, xolos.
U ayrim xodimlar va ular guruhlarning umumiy mehnat jarayonidagi ayrim
ishchilar mehnatini birlashtirishni talab qiladi. Barcha darajadagi o’zaro
bog’langan mehnat jarayonlarida ayrim ijrochilarning ish o’rinlaridan tortib butun-
butun korxonalar, kichik tarmoqlar va xalq xo’jaligining o’zaro bog’langan
tarmoqlarigacha birlashtirishni taqazo qiladi. Bu birlashtirish, mehnat faoliyati
jarayonidagi alohida ixtisoslashtirilgan ijrochilar o’rtasidagi aloqalarning
o’rnatilishi mehnat kooperasiyasi deb ataladi va mehnat faoliyatining tashkil
etilishidagi eng muhim elementlaridan biri hisoblanadi.
Yakka hunarmandchilikka nisbatan kooperasiyada mehnatning ijtimoiy
samaradorligini oshiruvchi, qator afzalliklar bor. Bulardan asosiylari
quyidagilardan iborat, ishlab chiqarish vositalari (imorat, asbob-uskunalar)
birgalikda ishlatilishi natijasida ularni tejashni, yakka ishchi kuchi va malkasi
etmaydigan ishlarni bajarish (og’ir, qo’pol, noqulay yuklarni ko’tarish va tashish)
82

hamda murakkab ishlarni bajarish (imkoniyati, ayrim shaxslarning ma’lum bir
ishni yoki xizmat ko’rsatishni bir qancha ijrochilari bilan birgalikda bajarganlarida,
har birining shaxsiy ish qobiliyatini oshiradigan quvvatini (energiyasini) alohida
ravishda orttirishga sabab bo’ladi. Natijada mehnat faolligining ortishi, pirovard
natijaga etishi, birgalikda ishlashni tashkiliy kombinasiyalash (masalan,
mashinaning ehtiyot qismlarini tashib borish o’rniga, ularni qo’lma-qo’l uzatish),
dolzarb paytlarda (qishloq xo’jaligida paxta hosilini yig’ib-terib olish paytlarida)
ko’plab odamlarni ishga jalb etish. Bunday hollarda mehnat qurollari
o’zgartirilmasdan birgalashib va bir-birlariga moslashib ish bajarish evaziga
mehnat samaradorligi oshadi.
Mehnat kooperasiyasining maqsadga muvofiq tashkiliy shakllarini tanshal –
mehnatni tashkil qilishning mehnat taqsimotidan keyingi, ikkinchi muhim
masalasidir.
Ijtimoiy va xususiy sektor korxonalarida texnikaning rivojlanish darajasiga,
ishlab chiqarish jarayonlari tizimining tashkil etilish xarakteri va usullariga qarab
mehnat kooperasiyasining turli shakllaridan foydalaniladi.
Xodimlarning mehnat taqsimoti va kooperasiyada amalga oshiriladigan
asosiy belgilar texnologiya va fnuksionla belgilardir. Ishchilarga nisbatan
texnologik mehnat taqsimoti mutaxassislar, xizmatlarga nisbatan texnologik
mehnat taqsimoti mutaxassislar, xizmatlarga nisbatan esa, funksional mehnat
taqsimoti to’g’ri keladi. Bunday tashqari bajariladigan ishlar va vazifalarga ko’ra,
kasb malaka belgilari ham asosiy o’rinni egallaydi. Hozirgi sharoitda mehnat
taqsimoti va kooperasiya strategiyasi hamda taktikasini ishlab chiqarishda tizimli
aloqadagi barcha toifadagi xodimlarning mehnat faoliyatlari jarayonlari
mazmunini tahlil va sintez qilishga asoslanish lozimki, u amalda bo’lib kelgan har
bir toifani alohida qarab chiqishdan farq qiladi. Ishchilarda ham, xizmatlarda ham
texnologik va funksional begilarni uzviy ravishda birga qo’shish zarurligi yaqqol
ko’zga tashlanadi.
Texnologik, tashkiliy va ijtimoiy omillar ta’siri ostida mehnat taqsimoti va
kooperasiyadagi o’zgarishlarni belgilab olish muhimdir:
83

1) texnologik omil – ishlab chiqarish munosabatlarini eng asosiy tashkil
etilganligi sababli – mehnat taqsimoti va kooperasiyasiga u yoki bu tomondan
ta’sir yetkazadi;
2) tashkiliy omil – mehnat faoliyatini barcha sohalarida ishlab chiqarishi
tashkil qilish me’yorlari holati, darajasi mehnat taqsimoti va kooperasiyasi
o’zgarishiga sabab bo’ladi;
3) ijtimoiy omil – bu bevosita jamiyat miqyosidagi o’zgarishlar, ya’ni bozor
munosabatlari shakllanishi bilan xalq xo’jalik tarmoqlaridagi tarkibiy o’zgarishlar,
ijtimoiy ishlab chiqarishda mehnatga bo’lgan munosabatning mazmuni o’zgarishi
va boshqa masalalar mehnat taqsimoti va kooperasiya mazmunini o’zgartiradi.
Mehnat taqsimoti va kooperasiyasi jarayonlarining o’zgaruvchanligi texnika,
texnologiya va ishlab chiqarishni tashkil etishdagi o’zgarishlarga, shuningdek
ishlab chiqarish miqyoslariga bog’liq bo’ladi. Donali va kichik seriyali ishlab
chiqarishda mehnat taqsimotining yiriklashgan shakllari – ashyoli va detalli
shakllar ustun bo’ladi, tayyor buyum yoki detal to’la-to’kis bir ish joyida bitta yoki
bir nechta keng ixtisosli ijrochilar tomonidan tayyorlanadi. Bunda universal
uskunalar ishlatiladi, ishchilar esa yuqori malakali va etarli darajada keng ixtisosli
bo’lishi kerak.
Yirik seriyali va ommaviy ishlab chiqarishda detallar asosidagi mehnat
taqsimoti operasiyalar bo’yicha mehnat taqsimotiga o’rin bo’shatib beradi. Buyum
yoki detalni tayyorlash bir qancha alohida opesiyalarga bo’linadi, ular nisbatan
kamroq muddat davom etadi, mazmun jihatidan oddiyroq bo’lib, ishchidan uncha
yuqori malakani talab qilmaydi. Shu bilan birga, yuqorida unumli
ixtisoslashtirilgan asbob-uskunalar ham tadbi q etilishi mumkin, ular mehnat
unumdorligini ko’p marta oshirish imkonini beradi. Operasiyalar bo’yicha mehnat
taqsimoti ishlab chiqarish jarayonlari qo’lda yoki mashina va qo’l kuchi bilan
bajariladigan ommaviy koveyer ishlab chiqarilishida ancha kengroq tadbiq etiladi.
Bunda mehnat unumdorligi bir necha barobar ortadi.
Fan-texnika taraqqiyotining avj olishi iqtisodiyotdagi tarkibiy o’zgarishlar
mehnat taqsimotiga va uning kooperasiyalashuviga jiddiy ravishda ta’sir
84

ko’rsatadi. Texnika va texnologiyaning takomillashuvi natijasida bir xildagi
zerikarli ish jarayonlarini qo’lda bajarish konveyeri o’miga avtomatlashgan
tizimlar keladi. pastroq raxryadga ega bo’lgan ijro etuvchi ishchi yuqori malakali
operatorga aylanadi, uning bajaradigan mehnatining mazmuni, binobarin. uning
mehnatga bo’lgan qiziqishi qo’l mehnati davriga nisbatan beqiyos darajada yuqori
bo’ladi. Biroq, bu xodimlarning mamlakatimizda joriy qilingan uzlkusiz ta’lim
tizimi dasturi bo’yicha ma’naviy-texnikaviy saviyasini oshirishni talab qiladi. Shu
mehnatni o’zgartirish uchun keng imkoniyatlar ochiladi, har bir xodimni tor
mutaxassislik ega bo’lib qolishdan qutultiradi.
Biroq hozirgi sharoitda ishlab chiqarishda mehnatni tashkil etishning barcha
eskirib ketgan shakllari hamon ma’lum darajada saqlanib qolayotir, shuning uchun
mamlakatimiz korxonalarida mehnatni tashkil etishni va uning muhim qismi
bo’lgan mehnat taqsimoti va kooperasiyasi chuqur tahlil qilish va bir qator chora-
tadbirlar belgilash zarur. Bunday tahlil qilishning asosiy bosqichlari qo’yidagicha
bo’lishi mumkin.
Korxona mehnat jarayonini tashkil etishning boshlang’ich omillarini tahlil
qilish: ishlab chiqarish tipini, uning ko’lamlarini texnologik jarayonlar, mashina va
asbob-uskunalaming o’ziga xos xususiyatlarini, mehnatni mexanizasiyalash,
sexlar, uchastkalar ish o’rinlari va shu kabilarni birlashtirish darajasini aniqlashdan
iborat.
Ishchilar mehnatining murakkabligini tahlil qilish: kasb-malaka dajasiga
qo’yiladigan talablar va uning ishlab chiqarish talablariga muvofiq kelishi: xodim
kasb ixtisosini kengligi hamda kasblarni vaqtincha bajarib turish va mehnat
faoliyatini o’zgartirish imkoniyatlaridir.
Ishchilar mehnat taqsimoti va kooperasiyasini tahlil qilish: ishlab chiqarish
jarayonining operasiyalarga bo’linishi; ayrim operasiyalami alohidalash
zaruriyatiga va yiriklashtirish yoki tabaqalashtirish darajasiga baho berish; umumiy
ishlab chiqish jarayoni tarkibida alohida operasiyalami bajaruvchi ishchilar
o’rtasidagi aloqalarni o’rnatish; mehnat buyurtmalarini tashishga va
operasiyalararo turib qolishiga vaqt sarflanishi; ayrim ishlab chiqarish
85

operasiyalarini birga qo’shib bajarib turish yoki qismlarga bo’lish, shuningdek
xodmilarning o’z funksional vazifalariga kiradigan ish bilan bandligini, ish
razryadlari va ishchilarning bir-biriga mos kelishini aniqlashdir.
Ish vaqtidan mashinalar hamda asbob-uskunalar ish vaqtidan foydalanishni
tahlil qilish: smena ichida ish vaqtining bekor sarf bo’lishini hamda ularning
sabablarini aniqlash; ishlab chiqarish jarayonidagi «qaltis joylar»ni aniqlash, bunda
mehnat sarfining yuqori bo’lishi yoki ishchilarning ulgurmasligi sababli, ayrim
operasiyalami bajarishda kechikib ketishlar sodir bo’ladi, keyingi operasiyalarda
bekor turib qolish va kutib qolishlar, shuningdek mehnat va ishlab chiqarish
intizomining buzulishi oqibatida yagona ishlab chiqarish jarayonining borishida
uzilishlar ro’y beradi. Ish vaqtidan foydalanishni tahlil qilishda ish bilan
bandlikning mazkur turiga mos kelmaydigan tasodifiy ishlami bajarish vaqti ham,
asbob-uskunalarning ishini passiv ravishda kuzatib turish vaqti (bu mehnat
funksiyalarini birga qo’shib bajarish uchun zahira sifatida qaraladi), jihozlarni
sozlashtirish va rejadan tashqari ta’mirlash ishlarini amalga oshirishni kutish
munosabati bilan ishchilarning bekor turib qolish vaqti ham hisobga olinadi.
Biror ishlab chiqarish jamoasining yalpi ish vaqti fondidan foydalanish.
ko’rsatkichi umuman mehnatni tashkil etish darajasining umumlashtiruvchi
ko’rsatkichi hisoblanadi. Chunki barcha tashkiliy kamchiliklar bevosita mazkur
jamoaning bo’lishi mumkin bo’lgan ish vaqti fondidan foydalanishda aks etadi va
ko’p hollarda uni hisob-kitob hajmiga nisbatan kamaytiradi.
Korxonada qo’llaniladigan mehnatni tashkil etish shakllarini tahlil qilish;
ishchilar mehnatini taqsimlash va kooperasiyasi ahvolini tahlil qilishning
yakunlovchi bosqichi hisoblanadi. Bu tahlilga quyidagi yo’nalishlar kiradi: sexlar,
uchastkalar, ish turlari, ayrim operasiyalar bo’yicha ishchilar soni va kasb-malaka
tarkibini o’rganish va bajarilayotgan ishlar, mehnat funksiyalari va ijrochi-
ishchilarning kasb-malaka jihatdan mos kishini aniqlash; bajariladigan ishlarning
mehnat sarfi darajasini hisobga olgan holda ishchilarni ishlab chiqarishning ayrim
uchastkalariga va ish joylariga joylashtirishni tahlil qili; kasblar, mehnat
funksiyalarini birga qo’shib olib borish hamda ko’p stanokli xizmat ko’rsatishni
86

amalga oshirish imkoniyatlarini aniqlash; mehnat brigada usulida tashkil etish
imkoniyatlari va maqsadga muvofiqligini o’rganish; mehnat sharoitlarini
yaxshilashning asosiy yo’nlishlarini o’rganish.
Ish vaqtidan foydalanishni va korxonada mavjud bo’lgan mehnatni tashkil
etish shakllarini tahlil qilish asosida mehnat taqsimoti va kooperasiyasini
takomillashtirish sohasidagi tadbirlar ishlab chiqiladi, ularning maqsadi mavjud
texnika asosida mehnat unumdorligini oshirishdan iboratdir. Bunday tadbirlaming
eng muhim yo’nalishlari qo’yidagilardir:
– mehnat taqsimotining texnikaviy-iqtisodiy, psixofiziologik va ijtimoiy
chegaralarini hisobga olgan holda yakka tartibdagi mehnat jarayonlarini va ishlab
chiqarish operasiyalari tarkibini shakllantirish;
– ayrim ishchilar, kasblar va ish o’rinlari, brigadalar, uchastka va sexlar
bo’yicha loyihalashtiriladigan ish vaqti balanslarini tuzib chiqish, bu balanslarni
o’zaro bajariladigan ishlar va mehnat funksiyalarining mehnat sarfi darajasi bilan
bog’lash;
– ishchilarning har bir turi uchun tarif – malaka tavsifnomalarni, mehnat
taqsimoti sharoitida yakka tartibdagi mehnat jarayonlarining bajarilishini
ta’minlovchi ishchilar funksionla vazifalarni aniq ro’yxatni ishlab chiqish;
– ishlab chiqarish jarayonining barcha uchastkalarida bir xil intensivlikni va
mehnat hamda dam olishning ilmiy asoslangan rejimlarini ta’minlash;
– aniq mehnat kooperasiyasi hisobiga va tashkiliy asosda mehnat
unumdorligini oshirish hisobiga mehnat va ishlab chiqarish jarayonining bir
maromda, uzluksiz amalga oshirishni ta’minlash.
Mehnatni tashkil etishni takomillashtirishning muhim yo’nalishi intizomdir.
Kishilarning qo’yilgan maqsadga erishish yo’lidagi mehnat harakatini va xulq-
atvorini birlashtirmasdan turib ularning hyech qanday birgalikdagi mehnati bo’lishi
mumkin emas. Mehnat intizomi – bu faqat ish joyiga o’z vaqtida kelish va bu erda
belgilangan vaqt mobaynida bo’lish emas, balki belgilangan texnologiya rioya
qilish mahsulot sifatini, shlab chiqarishdagi mehnat rejimini ta’minlash mehnat
unumdorligini muayyan darajada saqlashdir. Mehnat intizomi yuzlab va minglab
87

xodimlami umumiy reja asosida ishlaydigan va umumiy maqsadga intiladigan
yagona organizm qilib birlashtiradi, jipslashtiradi, mehnat intizomisiz har qanday
korxonada mehnatni biron-bir maqbul tarzda tashkil etish haqida gap ham bo’lishi
mumkin emas.
Hozirgi sharoitda mehnat intizomining qanchalik muhimligini isbotlab
o’tirishga zarurat bo’lmasa kerak. Korxonalarni xususiylashtirish sharoitida uning
o’ziga xos xususiyati – bu intizomni ma’muriy omildan ishlab chiqarish egalari,
bo’lgan ishlovchilar (aksiyadorlar, ishlab chiqarish kooperativlari va shirkatlari
a’zolari)ning ichki ehtiyojiga sekin-asta aylanib borishidir.
Biroq ishlab chiqarish vositalariga va mehnat natijalariga bo’lgan mulkchilik
munosabatlarining o’zarishi kishilar ongida ham uzil-kesil qaror topgani yo’q,
yollanma ishchilar mehnat qilayotgan ko’pgina davlat korxonalari va tashkilotlar
saqlanib qolmoqda. Shu sababdan mehnat faoliyatini yo’lga qo’yishning mehnatni
tashkil etish, takomillashtirishni moddiy va ma’naviy rag’batlantirish, mehnat va
ishlab chiqarish intizomini mustahkamlash sigari yo’nalishi ayniqsa muhimdir.
Rag’batlantirish – harakat uchun turtkidir. Rag’batlantirishlar ijobiy bo’lishi
mumkin, bunda xodim ham moddiy (mukofot, foydaning bir qismini olish,
birmuncha yuqori to’lanadigan ishga o’tkazish) ham ma’naviy (maqtash,
xizmatlarini ko’pchilik oldida e’tirof qilish va shu kabilar) rag’batlantiriladi. Shu
bilan birga salbiy: moddiy (yaroqsiz mahsulot ishlab chiqargan taqdirda yoki
asbob-uskunalarga shikast etkazganda va hokazolardan ish haqi yoki mukofotni
qisqartirish) va ma’naviy (ye’tiroz, hayfsan berilishi, ishdagi o’rtoqlari tomonidan
mehnat xulqining qoralanishi) bo’lishi mumkin.
Mehnat faoliyatini tashkil etishda moddiy va ma’naviy rag’batlantirishning
bevosita mehnatni tashkil etishga, korxonaning mehnat imkoniyatlaridan yaxshiroq
foydalanishga, tashkiliy omillar hisobiga mehnat unumdorligini oshirishga
bevosita taaluqli bo’lgan qismini tadbiq etish juda muhimdir.
• Mahsulot tannarxining pasaytirilishi va foydaning ko’paytirilishi moddiy
rag’batlantirish manbai hisoblanadi. Masalan, mehnat unumdorligini oshirganda va
ishlab chiqarish hajmlarini ko’paytirganda boshqa teng shart-sharoitlarda mahsulot
88

yoki ishchilar tannarxi pasayishi mumkin. Bunga birinchidan, tannarxidan doimiy
shartli chiqimlar ulushining qisqarishi, ikkinchidan esa, qo’shimcha mahsulot
ishlab chiqarish hisobiga erishiladi. Moddiy rag’batlantirishlaming barcha turlari
foydani ko’paytirishning umumiy summasidagi qiymat ifodasidan oshmasligi
mumkin. Amalda mukofotlash maqsadlariga. odamda qo’shimcha foydaning 60-70
foizi sarflanadi. Agar tashkiliy tadbirlar ishlab chiqarish hajmini o’zgartirmagan
holda xodimlar sonini qisqartirish imkonini bersa, u holda tejash ish haqi
xarajatlarini qisqartirish hisobiga vujudga keladi. Mehnatni tashkil etish bilan
bog’liq ijobiy va salbiy rag’batlantirishning asosiy ko’rsatkichlarni aytib o’tish
mumkin.
Mehnatni tashkil etishni yaxshilaganlik uchun ma’naviy rag’batlantirish
chora-tadbirlariga ishlab chiqarish rahbarlarining barcha turdagi tashakkurnomalari
(ham rasmiy buyruqlar orqali ham norasmiy-mehnat. Mehnat jamoasining boshqa
a’zolari ishtirokida og’zaki maqtash oiii), shuningdek «o’z kasbining ustasi»,
«yeng yaxshi ixtirochi» unvonlarining berilishini va shu kabilarni kiritish mumkin.
Mehnat va ishlab chiqarishda juda katta muvaffaqiyatlarga erishgan ilg’or hukumat
manfaatlariga tavsiya etiladi. Ma’naviy rag’batlantirishning barcha chora-tadbirlari
albatta moddiy rag’batlantirish bilan birga qo’shib olib boriladi.
Ayni vaqtda «salbiy rag’batlantirish)) chora-tadbirlari ham qo’llanishi lozim,
ya’ni bunda nojo’ya hatti-hakatlari (masalan, mehnat va ishlab chiqarish
intizomini, texnologiya intizomini buzganlik, ish o’rinlariga xizmat ko’rsatishda
uzilishlarga yo’l qo’yganlik, asbob-uskunalarga etarli darajada xizmat
ko’rsatilmaganligi, bu esa ularning buzulishiga, mashinalar, mexanizmlar va
asboblarning safdan chiqishiga olib kelganligi ) uchun jazo beriladi. Ishlab
chiqarishning izdan chiqishiga yo’l qo’ygan xodimlarga nisbatan yetkazilgan
moddiy zararning o’rnini qoplashdan tashqari ma’naviy ta’sir ko’rsatish choralari
ham tadbiq etilishi lozim. Keyingi yillar tajribasi ko’rsatishicha, tartib-intizomni
buzuvchilarga nisbatan avvalgi ma’muriy chora-tadbirlarga ko’ra, bevosita ta’sir
ko’rsatish ancha samaraliroqdir.
89

Mehnat faoliyatini tashkil etish – ishlab chiqarishni tashkil etishning eng
muhim va ajralmas qismidir. Melinatni tashkil etish bilan ishlab chiqarishni tashkil
etish bir-biri bilan chambarchas bog’liqdir: texnika va texnologiyalardagi
o’zgarishlar, ayniqsa, ishlab chiqarish jarayonlarini mexanizasiyalash va
avtomatlashtirish xodimlar mehnatini tashkil etishda tub o’zgarishlar bo’lishiga
olib keladi, ularning kasbiy tayyorgarligi va ishlab chiqarish ixtisosining
kengligiga yanada yuqoriroq talablar qo’yadi. Ikkinchi tomondan, mehnatni
yaxshiroq tashkil etish ehtiyojlari texnika va texnologiyani takomillashtirish va
zamonaviylashtirishga undaydi.
Mehnatni tashkil etishda uni normalash katta rol o’ynaydi. Mehnatni
normalarsiz, ya’ni (miqdori va sifatini) biror hajmdagi ish yoki operasiyalarni
bajarish uchun zarur bo’lgan mehnatni belgilamay turib, uni tashkil etib bo’lmaydi.
Mehnatni normalash eng samarali mehnat usuli va metodlarini tanlashda,
mehnat taqsimoti va kooperasiyasining eng yaxshi shakllarini ish joylarini tashkil
etish va ularga xizmat ko’rsatishning rasional tizimini belgilashda qo’llaniladi.
Mehnatni normalash – bu ishlab chiqarishni boshqarish sohasidagi iqtisodiy
faoliyatning muhim turi bo’lib, uning yordamida zarur mehnat xarajatlari
belgilanadi, uning natijalari aniqlanadi, turli toifadagi xodimlar mehnatning
kooperasiyasi amalga oshiriladi, ular ish o’rinlariga qo’yiladi. Ishlab chiqarish va
mehnatni tashkil etish ehtiyojlaridan kelib chiqib, mehnat normalari turli
ko’rinishnamoyon bo’ladi. Mehnat normalarining barcha turlari ichida vaqt
normasi bo’lib uning vositasida mehnatni tashkil etish ehtiyojlari uchun boshqa
(hosila) normalar: mahsulot ishlab chiqarish normasi (ish davri davomiyligini vaqt
normasiga bo’lish bilan aniqlanadi); xizmat ko’rsatish normasi (xizmat
ko’satiladigan ishchilar soni bilan ifodalanadi); xizmat ko’rsatish soni normasi
(biron-bir stanok, agregat yoki potok liniyasiga xizmat ko’rsatish uchun zarur
bo’lgan ishchilar soni bilan infodalanadi); boshqaruvchanlik normasi (ishlab
chiqarishning muayyan rahbariga bo’ysinuvchi xodimlar soni bilan ifodalanadi).
Mehnatni tashkil etishga doir vazifalarni hal etishda ish vaqti sarfini hisobga
olib turib har xil tashkiliy variantlarga baho beriladi.
90

Mehnatni tashkil etishning u yoki bu shaklidan foydalanish samaradorligi
ayrim operasiya va butun ish vaqti fondining strukturasini o’rganish yordamida
takshiriladi. Qilinayotgan tahlil ishchining ish kuni davomida naqadar ish bilan
band bo’lishi, uskunalar ishini passiv kuzatish ulushining katta-kichikligi,
uskunalarga xizmat ko’rsatish qanday metodlar qo’llanilishi va hokazolar
to’g’risida hukm yuritishga imkon beradi.
Operasiya elementlari bo’yicha haqiqiy sarflarni normativdagi, ya’ni hisob-
kitobning ilmiy metodlari bilan asoslangan xarajatlar bilan taqqoslash operasiya
tizimini maqbullashtirishga. ishni bajarish vaqtidan foydalanishni yaxshilashga
imkon tug’diradi. Bu hollarda normalash vaqti zahiraini aniqlashgagina emas,
balki ko’p stanokda ishlash va ko’p apparatura xizmat ko’rsatishni hamda kasb va
funksiyalar o’rindoshligini joriy qilishga, yordamchi usullarni qisqartirish, ularni
bajarish funksiyalarini uskunalarga yuklash imkoniyatini tekshirishga imkon
tug’diradi.
Ish kuchidan to’la foydalanish, ish joylarini tashkil etish va ularga xizmatni
yaxshilash, xodimlarni ilg’or mehnat usullari va metodlariga o’rgatish ishi
mehnatning tegishli kasbni normalarini belgilash bilan albatta qo’shib olib borilishi
shart. Va, aksincha, ilmiy jihatdan asoslangan normalar mehnatni rasional tashkil
etishni talab etadi.
Mehnat normalari xodimlarning ish bilan band bo’lishi darajasini belgilaydi,
ish vaqtidan samarali foydalanish darajasiga, mehnat intizomi holatiga ta’sir
ko’rsatadi, shuning rasional sur’ati va ritmini belgilashga yordam beradi. Mehnat
normalari, personal sonini, ulaming mehnatiga to’lanadigan ish haqi miqdorini
belgilashga asos bo’ladi.
Yuqrida ta’kidlarning hammasi mehnatni tashkil etishning barcha
yo’nalishlari bo’yicha ko’riladigan tadbirlami ishlab chiqish va joriy qilishda
mehnatni normalashning yetakchi roli borligini ko’rsatadi. Bu ishni faqat
normalarni ishlab chiqish metodlarini yaxshilashdan, ularning asosli darajasini
oshirishdan, normalashtiriladigan ish sohalarini kengaytirishdangina iborat qilib
qo’yish noto’g’ri bo’ladi. Mehnatni normalashni takomillashtirish sanoat
91

korxonalari xodimlarining mehnatni tashkil etishni yaxshilash vositasi bo’lmog’i
lozim. Mehnat normalari mehnatni tashkil etishning muhim yo’nalishlaridan biri
bo’lib, uni takomillashtirishning ikki muhim vazifasini belgilab berdi. Bu
vazifaning birinchisi normalashni tadbiq qilish sohasini barcha choralar bilan
kengaytirib, unga barcha ishchi, injener-texnik xodimlar va xizmatchilar mehnatini
kiritish kerak. Bu vazifani ikkinchisi esa, normalashning ilmiy va amaliy darajasini
yuksaltirishni ko’zda tutadiki, normalar mehnatni tashkil etishni keng joriy qilish
ishiga katta yordam ko’rsasin.
Bu vazifani hal etish mehnatni normalashni ishlab chiqarish metodlarini
takomillashtirishga, normativ ishlarning yanada rivojlantirilishiga bog’liqdir.
Mehnatni normalash uslublarini takomillashtirish va uni qo’llanish sohasini
kengaytirish ishi mehnatni tashkil etishning muhim qoidalariga asoslanishi va uni
keng joriy etilishiga yordam berishi lozim.
Mehnatni normalashni takomillashtirish, uning ilmiy-amaliy darajasini
yuksaltirish va uni tadbiq qilish sohasini kengaytirish katta ahamiyatga egadir,
chunki hali ayrim korxonalarda tajriba statistik normalar salmog’i katta bo’lib, bu
normalar chuqur tahlil asosida ishlab chiqilgan emas. Holbuki ishlovchilar soni va
tizimini to’g’ri belgilash, ularni to’g’ri joy-joyiga qo’yish, moddiy va ma’naviy
rag’batlantirishning eng muvofiq formalarini tanlash ilmiy jihatdan asoslangan
normalashga bog’liqdir.
Mehnat sarfining har jihatdan asoslangan normalaridan foydalanish
korxonada ish kuchlarini to’g’ri joy-joyiga qo’yish bilan bog’liq bir qancha
masalani hal etishda katta ahamiyat kasb etadi. Bunday masalalar jumlasiga,
masalan quyidagilar kiradi:
1) ish haqini e’tiborga olib xodimlarni individual tartibda ish joylariga
qo’yish va ish uchastkalarini belgilash. Bunda har bir ishchi butun ish kunida ish
bilan ta’min etiladi;
2) kasblar o’rindoshligi masalasi. Buni hal etish uchun dastlab o’rindosh
qilinadigan ishlar mehnat sarfining asosli normalaridan foydalanish, ish kuchining
92

har xil paytlarida xodimlarning asosiy ish bilan band bo’lish darjasini o’rganish
asosida belgilab chiqish talab etiladi;
3) ko’p stanokda ishlash masalasi. Buni hal etish uchun mehnat
operasiyalarini bajarishda qo’l va mashina bilan qilinadigan ishlar sarf bo’ladigan
vaqt nisbatlarini ham, ish kuni davomida ishchining ish bilan band bo’lish
uskunalaming esa ishlab turish darajasini ham xronometrik va ish kunini boshdan-
oyoq tinmay kuzatib borish yo’li bilan sinchiklab o’rganish talab qilinadi;
4) ishlab chiqarish brigadalarini tuzish masalasi. Buning uchun dastlab
brigada yuklanadigan ishning miqdor va sifat tizimi o’rganiladi, kasb va malaka
jihatidan qancha ishchi talab qilinishi belgilanadi, so’ngra brigada a’zolariga
ishning to’g’ri taqsim qilinganligi, ish kuni davomida uskunalardan to’la va to’g’ri
foydalanishi tekshiriladi. Bu masalalarning hammasi mehnat sarfining asosli
normalari hamda ish kunini boshdan-oyoq kuzatib borish va xronometraj metodi
yordamida muvafaqqiyatli hal etilishi mumkin.
3.2.
Ishlabchiqarishkorxonalaridamehnatnitashkilqilishnitakomillashtirishvasama
radorliginioshirishdakadrlarnitayyorlashvaqaytatayyorlashmasalalari
Ma’lumki,
muayyansohavatarmoqdarajasidamehnatpotensialiningasosiysifatdarajalaridanbirit
a’limolishbilanbog’liqkasbiy-malakadarajasihisoblanadi.
Chunkimiqdorningsifatko’rsatkichlarigaaylanishdakasbiy-
malakadarajasiningahamiyatikattadir,
ya’nimavjudmehnatresurslariningpotensiallashuviularningma’lumotvamalakagaega
bo’lishibilanta’minlanadi.
Bugungikundarespublikamizdaaholigapullikxizmatlarko’rsatishtarkibidaishlabchiq
arishningulushibirmunchakamayganbo’lsada,
kamtaraqqiyetayotgansohahisoblanadi.
93

Shusabablizamonaviyishlabchiqarishturlariningpaydobo’lishisohadaintensivrivojla
nishnita’minlashbo’yichayuqorimalakalikadrlargatalabnioshiradi.
Respublikamizichkibozoridachetellardaishlabchiqarilganyuqorisifatlimollarningko’
payishi, ishlabchiqarishningommaviytusolishiuchunshart-
sharoityaratibberdi.Ushbuishlabchiqarishturlarigaxaridorlargasotishdankeyngixizm
atko’rsatish, bepulma’lumotlarvamaslahatlarberish, maishiyasbob-
uskunalarvamashinalargakafolatvaqtidankeyngitexnikta’mirlashvatexnikxizmatko’
rsatishkabilarkiradi.
Ushbuturdagixizmatlargatalabtexnikjihatdanqiyinmollarningpaydobo’lishibilanvuj
udgakeldivaishlabchiqarishsohasidamalakalikadrlargabo’lgantalabnioshirmoqda.
Tovarlarnisotishdanoldingivasotishdankeyngiservisxizmatlariningrivojlanishiishlab
chiqarishningraqobatbardoshliginita’minlaydi,
servisvaishlabchiqarishfaoliyatlariningchamabarchasbog’lanishigazaminyaratadi.
Buesaishlabchiqarishsohasirivojlanishiningasosiyshart-
sharoitlaridanbirisohagaxostakomillashgankadrlartayyorlashtiziminirivojlantirishni
zaruratetadi.
Mamlakatimizdaamalgaoshirilayotganislohotlarniyanadachuqurlashtirishvaaholini
bandlikmasalasinihalqilishkabimuhimtadbirlargaqaratilganPrezidentimizningyanab
ir
“ Ishlabchiqarishvaijtimoiyinfratuzilmaniyanadarivojlantirishyuzasidanqo’shimcha
chora-tadbirlarto’g’risida ”gi 2009 yilyanvarkuniimzolandi.
Buqaroroldingiolibborilganishlarniyanadaaniqlashtirishvamamlakatdaislohotlarnic
huqurlashtirishgaqaratilganamaliytadbirlardanbiridir.
Shunita’kidlashkerakki,
so’nggiishlabchiqarishsohasinirivojlantirishbo’yichaizchilchoralarko’rilmoqda.
Bozortarkibidaishlabchiqarishningyangiistiqbolliturlarinirivojlantirishhisobigatako
millashibbormoqda. Ayniqsa,
qishloqjoylardasohadabandliknita’minlanishiortiqchaishchikuchihisobigaamalgaos
94

hirilmoqdavanatijadazamonaviytexnikajihozlarinita’mirlaydiganmalakalikadrlaryet
ishmaydi. Shuningdek,
ishlabchiqarishsohasinirivojlantirishhamdaunizamonaviydarajagaolibchiqadiganka
drlarzarur. Hozirgipaydako’plabishlabchiqarishturlaripaydobo’ldi.
Ammozamonaviykasblarbo’yichashusohagamosmalakalikadrlarniayrimlarimamlak
atimizdatayyorlanmaydi.
Bizningfikrimizcha,
ishlabchiqarishsohasidamalakalikadrlartayyorlashningmehnatbozorinialohidasegm
entisifatidamavjudmehnatsalohiyatidanfoydalanishgako’rsatadiganta’siriniquyidagi
lardako’rishmumkin:
– sohadamalakalikadrlarniko’payishimehnatbozoriningalohidasegmentisifa
tidamalakaliishchikuchibozorinivujudgakeltiradi;
– sohadaishchikuchiniyollashbo’yicharaqobatkurashiningvujudgakelishiga
olibkeladi;
– ishchikuchitaklifiningsifattarkibinitakomillashtiradi;
– ishlabchiqarishsohasiningtegishliyo’nalishlaridagimalakalikadrlargabo’lg
antalabinisamaraliqondirishnita’minlaydi;
– sohadazamonaviyisho’rinlarinimalakalikadrlarbilanta’minlashjarayoninit
ezlashtiradi.
Tadqiqotlarshuniko’rsatmoqdaki,
hozirgivaqtdamehnatfaolligiinqirozikuzatilmoqdavabuinqirozasosidamehnatdanuz
oqlashish,
ko’pchilikishlardamehnatmazmuninitashkiletuvchilikvazifasihaqidagitasavvuryo’q
olishiyotadiShusababliturlishakllardagitadbirkorlikfaqatginatirikchilikvositasisifati
daemas, balkiodamlarnio’z-
o’zininamoyonqilishsohasisifatidahamkattao’rinegallamoqda.
Natijadaijtimoiyhimoyaningalohidaturishakllandiki,
bundaodaminqirozniyengibo’tishi,
yangikasbniegallashorqalio’zinishaxssifatidanamoyonqilishihayotdao’ziningyangio
95

’rniniegallashivashubilanbirqatordayangfaoliyatsohasigakirganligitufayliyangiijtim
oiymaqomgaegabo’ladi 40
.
Kadrlartayyorlashdabozorqonunlariniharakatlanishimehnatresurslarisifatiniyuqorid
arajagako’tarishimkoniniberadi. Kadrlartarkibiningo’zigaxosbelgisigako’ra,
ishlabchiqarishsohasidabubirinchinavbatdashundanamoyonbo’ladiki,
undagiasosiyishlovchilaro’rtavaoliyma’lumotlimutaxassislarhisoblanadi.
Shuninguchunham, fikrimizcha,
sohadamehnatsalohiyatitarkibivaharakatidasifatsiljishlariumumiyko’rinishdaquyida
gilardaniboratbo’lishikerak:
– ishchi-xodimningkab-korligitarkibidao’zgarishbo’lishi,
malakasizvaqo’lmehnatigaasoslanganmehnatniqisqartirishvaaqliyhamdajismoniym
ehnatfunksiyalariniuyg’unlashtirganyuqorimalakalixodimlarulushiniko’paytirish;
– sohadao’rtamaxsus,
shuningdekoliyma’lumotliishchilargatalaboshibborishininazardatutganholda,
barchatoifadagiishchi-xodimlarnima’lumotlikasb-korliginio’stirish;
– sohadaishchikuchinitayyorlashdafantexnikataraqqiyotinijadallashtirishma
nfaatlarigamoskeladiganxodimlarnimuntazamravishdamalakadarajasinioshirish;
– ishchi-xodimlarnibir-
birigao’xshashkasblarniegallashlariniamalgaoshirish,
ya’nio’xshashkasblarvaixtisosliklarniegallabolgan,
uzluksizo’zgaribturadiganishlabchiqarishsharoitlarigaanchayengilvatezmoslashaola
diganko’pqirralikadrlarniko’paytirish.
Hozirgikundamalakalikadrlarbirnchinavbatda,
fantexnikataraqqiyotinibelgilovchitarmoqlarda,
shuningdekishlabchiqarishsohalaridayetishmaydi. Xususan,
ishlabchiqarishsohasiningendilikdarivojlanayotgantarmoqlarigaxosmutaxassisliklar
oliyta’limtizimidakamsonlihisoblanadiyokiyo’q.
40
N.R.Narziqulov, O.H.Muhammedova, I.A.Boqiyeva. Inson resurslari iqtisodiyoti (o‘quv qo‘llanma). –T.: 2004. –
B. 109.
96

Shuninguchunhamsohadayaratilayotganyangiishjoylarivakadrlartayyorgarligi,
bilimio’rtasidanomutanosiblikkelibchiqmoqda.
Ma’lumki, ishlabchiqarishsohasidaturliyoshdagikishilarturlichamalaka,
mahoratvakasbiytayorgarlikka, bilimvaishlabchiqarishtajribasigaegabo’ladi,
shuningdekularo’zgarayotganmehnatsharoitlarigamoslashishlaribilanhamfarqlanadi
. Bularningbarchasimehnatunimdorligidarajasigao’zta’siriniko’rsatadi.
Kattayoshdagiishchixodimlarninghissasiko’payibborishinibirtomondan,
mehnatunimdorliginio’stiruvchiomil, debqarashmumkinbo’lsa, boshqatomondan,
buma’lumdarajadaiqtisodiyrivojlanishnisekinlashtiruvchibo’libhisoblanadi.
Malakalikadrlaryetishmovchiligi –
mehnatunimdorligipastliginingmuhimsabablaridanbiridir.
Ma’lumki, jahonmiqyosidakadrlartayyorlashvaularniqaytadano’qitishxalqarofan-
texnikataraqqiyotiyangiliklariasosidaolibboriladi.
Kadrlarbozorinio’rganuvchichetelmutaxassislariningfikricha,
hozirgizamonsharoitigamosilmiy-
amaliytajribagaegabo’lganlarjamikadrlarpotensialining 20-30
foizinitashkiletsagina, bozoriqisodiyotiijobiysamaraberishimumkin 41
.
Bizdaesamutaxassislartayyorlashdazamonyangiliklaridananchaorqadaqolingan.
Kadrlarningtexnik, texnologik,
iqtisodiyhuquqiyvatabiatnimuhofazaqilishsohasidagibilimlarihozirgisharoittalablari
gajavobbermaydi. Bozoriqtisodiyotiesauniversalqobiliyatlikadrlarnitalabetadi.
Ishchikuchisifatiiqtisodiykategoriyasifatidainsonningmehnatgalayoqatinishakllantir
ishvarivojlantirishyuzasidanshaxsvajamiyat,
xodimvaishberuvchio’rtasidagimunosabatlarnihamdaushbumunosabatlarningishlab
chiqarishfaoliyatidanamoyonetishdarajasiniifodalaydi 42
.
Bizningfikrimizcha, mehnatjarayonidanamoyonbo’ladiganxodim (ishchi)
xususiyatlarimuayyantarkibnitashkiletadivaularquyidagilardaniborat:
mehnatgaqiziqishxususiyatlari; kasbiymalakaxususiyatlari; aqliyxususiyatlar;
41
Xomitov K.Z. Mamlakat agrar mehnat bozorining shakllanishi. -T.: “Fan”, 2003. -10 b
42
Abdurahmonov Q.H. va boshqalar. Personalni boshqarish (darslik). –T.: “O‘qituvchi”, 2008. –B. 304.
97

Mehnatga qiziqish tarkibi
Malaka
Nufuz xususiyatlari Salomatlik
Aqliy xususiyatlarnufus (demografik) xususiyatlari, salormatlik.
Mazkurxususiyatlaro’zarobog’liqbo’lib, bevositaishchikuchisifatigata’sirko’rsatadi
(3.1-rasm).
3.1-rasm.Ishchikuchisifatitarkibiningo’zarobog’liqligi*
* Mualliftomonidantuzilgan.
Ishlabchiqarishsohasidamehnatjarayonio’zigaxostavsifgaega.
Buyerdaishlovchiavvalamborinsonqiyofasiyokiuningongidakonstruktivo’zgarishlar
niamalgaoshiradi. Ushbuo’zgarishlarpredmet-buyumlitavsifdaaniqifodalanmaydi.
Masalan, sartaroshmehnatinimisolqilibkeltirishmumkin.
Lekinishlabchiqaruvchilarvaiste’molchilarharakatqiladiganholat,
ularningo’zaroharakatlarisizamalgaoshmaydi.
Butizimfaoliyatidauyokibutomonningo’zaroqatnashishiningmuhimligidandalolatbe
radi.
Shusabablixodimishlabchiqarishjarayonidayuqorimalakagaegabo’lishdantashqariaq
liyxususiyatlarbilanbirgapsixologikta’siretishmahoratigaegabo’lishizarur.
Bubevositaishchi-
xodimningmalakavakasbiymahoratitarkibinimustahkamlanishigasharoityaratadi.
Keyngiyillarmobaynidaishlabchiqarishsohasidataqdimqilinganfaoliyatturlarikenga
yibbormoqda. Ushbusohakorxonalaridamehnatunimdorliginingoshibborishi,
98

sohaningintensivravishdarivojlanishinita’minlamoqda.
Buesasohadamalakalikadrlartayyorlashniuzluksizta’limtizimiorqaliamalgaoshirishn
izaruratetadi.
Ishlabchiqarishkorxonalaridaishchi-
xodimlarninguzluksizta’limtizimimutaxassislarningishsifati,
kasbiymahoratiustidandoimiynazoratniamalgaoshirish,
ularnibutunmehnatfaoliyatidavomidauzluksizo’qitish,
personalningtarkibivamalakasito’g’risidama’lumotlarbankiniyaratish,
ularnixizmatvazifalaridasiljitishvao’stirish, o’quv-
uslubiymateriallarbankiniyaratishvaundanfoydalanishimkoniniberadi.
Ushbutizimdao’qitishkorxrnadagimavjudasosiykasblarvaixtisosliklarro’yxatigamu
vofiqamalgaoshiriladi.
Buninguchunkompaniyavafirmalardafaoliyatturlarivao’qitishmuddatibelgilangangu
ruhlarshakllantiriladi. Harbirguruhuchunishjoylaripasporti, o’quvdasturlari, o’quv-
uslubiyqo’llanmalar, ma’ruzalar,
avtomatlashtirilgano’qitishtizimlaridaniborato’zo’qitishto’plami (bilimlarnegizi)
yaratiladi. Barchaixtisosliklarbo’yichabundayo’qitishto’plamlario’quv-
uslubiyqo’llanmalar, ma’ruzalar,
avtomatlashtirilgano’qitishtizimlarijamg’armasinitashkiletadi. Ishchi-
xodimlarninguzluksizta’limiishlabchiqarishkorxonalariningo’zidaham,
o’quvmarkazlaridahamamalgaoshirilishi, uzluksizta’limdaxodimlaro’z-
o’zlarinio’qitishusulidanhamfoydalanishlarimumkin.
Tasdiqlangano’quvdasturlarigamuvofiqo’tkaziladiganuzliksizo’qitishkorxonamuta
xassisliklariixtisosliklariuchunmalakaoshirishrejalaridaaksettiriladi.
Mazkurrejaxodimningishgaqabulqilinganvaqtidanboshlab,
uningbutunmehnatfaoliyatidavriniqamraboladi.
99

Bizningfikrimizcha, ishlabchiqarishkorxonalaridaishchi-
xodimlarninguzluksizta’limtizimidao’qitishuchunzarurma’lumotlarbankidaquyidag
ima’lumotlarjamlanganbo’lishikerak:
– o’qitilgan, attestasiyadano’tganxodimlarsoni;
– xodimlarningmalakaoshirganliklari,
qaytatayyorgarlikdano’tganliklarivaso’nggio’qitilganvaqti;
– muayyandavroralig’idaishgaqabulqilinganvaishdanbo’shatilganxodimlars
oni;
– tegishlio’qitishturigajalbetilgansanayokixizmatlavozimidagisiljishlar;
– so’nggiattestasiyadano’tganvaqti;
– kadrlaro’qitilishiningtahlili;
– lavozimdao’stirishuchunzahiragakiritilganmutaxassisvarahbarlarro’yxati;
– xodimlarningma’lumoti;
– tahlilyokiumumlashtirishuchunlozimbo’lganboshqama’lumotlar
(xodimlarningyoshi, ishstaji, qaysita’limmuassasasinitugallaganlarivahokazolar).
Ishlabchiqarishkorxonalaridata’limtizimigaehtiyojrejasikadrlarningko’pligiyokiyeti
shmasligidankelibchiqmasdan, bundakasbiy,
psixologikxususiyatlardinamikasiasosqilibolinishikerak.
Ishbilanbandlikniistiqbolrejasiniishlabchiqishko’pginaishlabchiqarishkorxonalarifa
liyatidaasosiyo’rinniegallaydi,
chunkiaxborotyetishmasliginatijasidako’pginakattahajmdagidasturlarbajarilmayqol
ishimumkin.
Shuninguchunmutaxassislargakelajakdagitalabnirejalashtirishningyangiusullariniya
ratishta’limsohasidagiasosiymasalagaaylanibbormoqda. Bundabirinchinavbatda,
ishlabchiqarishsohasigaxosdavlatta’limsiyosatiniyaratishvaunitadbiqqilishningkon
kretyo’llarinianiqlabolishkerak.
Bujarayonsohadamehnatbozoriningrivojlanishan’analarinidoimiyo’rganishgaasosla
nganbo’ladi. Ikkinchidan,
100

ishlabchiqarishbo’yichakadrlartayyorlashdabuyurtmachilarningbevositaishtiroketis
hivaularningo’rtamaxsusvaoliyo’quvyurtlaribilanaloqasiturlishakllardao’rnatilishid
ir.
Bizningishlabchiqarishkorxonalarivata’limtizimio’rtasidamalakalikadrlarnitayyorla
shdaquyidagitadbirlarniamalgaoshirishzarur:
– ta’limxizmatlaribozoridamarketingtadqiqotlariniuzluksizamalgaoshirish,
mutaxassisliklarbo’yichaishchilarningkasbiymahoratini (malakaviysifatlarini)
o’rganishhamdaularningbuyurtmachilar (iste’molchilar)
talablarigamuvofiqliginianiqlash;
– ishlabchiqarishsohalaridaraqobatlita’limxizmatlaribozorikonyunkturasini
ngo’zgarishinitahlilqilishhamdayangicharivojlanishyo’nalishlarinibelgilash;
– ta’limxizmatlaribozorikonyunkturasigata’sirko’rsatuvchiturlixilomillar
(segmentlar)
o’rtasidagio’zaroaloqalarnitahlilqilishasosidamutaxassislarnioldindanishgataqsimla
shtiziminitashkilqilishvaamalgaoshirish;
– joriyyildasohamutaxassisliklaribo’yichabitiruvchilarhaqida
(ta’limyo’nalishlarivamutaxassisliklarkesimidadavlatgrantivato’lov-
shartnomaasosidakunduzgivasirtqita’limshakllaribo’yicha)
ma’lumotlarbankiniyaratish;
– hududiydarajadaishlabchiqarishsohasiningijtimoiy-
iqtisodiyrivojlanishistiqbollarinihisobgaolib,
yangita’limyo’nalishlariyokimutaxassisliklariniochish;
– mavjudta’limyo’nalishlarivamutaxassisliklargabo’lgantalablarnihisobgao
lganholda, talabalarqabuliuchundavlatgrantlarivato’lov-
kontraktbo’yichajoriyvaistiqbolli “buyurtmalarpotfelini” shakllantirish;
– oliyvao’rtamaxsuskab-
hunarkollejlaribitiruvchilarinibuyurtmalargamuvofiqishgataqsimlash;
101

– oliyvao’rtamaxsuskasb-
hunarkollejlaribitiruvchilarivaiste’molchilarhaqidama’lumotlarbankiaxborottizimin
iyaratish.
Ishlabchiqarishsohasidayoshmutaxassislarishbilanbandligitizimiamalqilishiningo’z
garishlarinitahlilqilishuchunYu.G.Taturtomonidantavsiyaetilgantaqqoslashtahlilim
etodologiyasiniqo’llaymiz 43
.
Yoshmutaxassislarishbilanbandligitiziminitaqqoslashtahlilialgoritminingbirinchibo
sqichibaholashbazasinibelgilabolishdaniboratdir. Sohadabandliktiziminidavlat,
jamiyat, fuqarolartomonidanbaholashmumkin,
ularishberuvchiyokiishgayollanuvchilardir.
Baholashbazasinitanlashuchunbiztanlaganvaqtoralig’idajiddiyo’zgarishlargaduchk
elmasligigaharakatqilishlozim. Shunuqtainazardan, bizningfikrimizcha,
engzaiftomonbuyoshmutaxassislarbandligigaishberuvchilartomonidanqo’yiladigant
alblardir, chukiularerkinlik,
rostguylikvainsonqadrisingariinsoniyfazilatlarbilanbog’liq.
Algoritmningikkinchiboqichimazkurtalablarnishakllantirishdaniborat. Biz,
yuqoridaaytibo’tganimizdek,
yoshmutaxassisningmehnatbozorigakiribkelishibirnechabosqichlardao’tadi:
kasbnitanlash, kasbiyta’limniegallash, faoliyatsohasinitanlash, isho’rniniizlash,
mehnatfaoliyatiga, muhitigamoslashish, ishjoyidamustahkamo’rnashish.
Shuninguchunkadrlargatalabnishakllantirishniuchguruhgabo’lamiz:
Birinchiguruh,
samaralikasbiyyo’naltirishtalablariharbirxodimnikasbiyyo’naltirishtizimidakasbiyo
’z-o’zinianglashshakllanishiningsamaralivositalaridanfoydalanishimumkin,
ya’nikasbiyaxborot, targ’ibot, qiziqishlarnirivojlantirish, qobiliyatinioshirish,
kasbiytanlov, ijtimoiy-kasbiymolashish.
Ikkinchiguruh, raqobatbardoshliktalablaribo’lib,
bundagapoliyvao’rtamaxsuskasb-
43
Tatur Yu.G. Obrazovatelnaya sistema Rossi (visshaya shkola): Monografiya, -M.: Izd-vo MGTU im. Baumana,
1999. -278 s.
102

hunarkollejlarisifativabitiruvchiishlabchiqarishdakasbiyvashaxsiyjihatlariniamalda
qo’llayolishihaqidaketadi.
Uchinchiguruh, hamkorliktalablaribo’lib,
yoshmutaxassislarniishbilanta’minlashningkafolatlarihuquqiy-
tashkiliytadbirlargabo’lgantalablaridaniboratbo’ladi.
Endibutalablargatavsifberibo’tamiz:
Kasbgayo’naltirishsamaradorligigaqo’yiladigantalablar:
– kadrlarningkasbiyo’z-
o’zinianglashiningsamaralivositalarimavjudligikasbiyaxborot, kasbiymaslahat,
kasbiytajribalar;
– kasbiytanlov, ijtimoiy-kasbiymoslashuv;
Raqobatbardoshliktalablari:
– oliyvao’rtamaxsuskasb-hunarkollejlaritayyorgarligisifati;
– zamonaviyishlabchiqarishdaoliyvao’rtamaxsuskasb-
hunarkollejlaribitiruvchisiningkasbiyvashaxsiysifatlariniamaldaqo’llashimkoniyati.
Ishgajoylashishdaijtimoiyhamkorliktalablari:
– o’zishkuchigaegalikhuquqi;
– ishgajoylashishdadavlattomonidanko’maklashishfunksiyasinibajarilishi.
Shundayqilib, sohadayoshmutaxassislarkasbiy-
malakatiziminishakllantirishvabandliginita’minlashdayuqoridakeltirilgan
6tao’zgaruvchidaniboratbo’ladi.Sohadayoshmutaxassislarishbilanbandligisohasidat
aqqoslovchitahlilo’tkazilgandavaturlidavrlardabandliktiziminibaholashushaoltitao’
zgaruvchiniko’ribchiqishibilanamalgaoshiriladi, chunkiularbir-birinito’ldiradi.
Taqqoslovchitahlilalgoritmininguchinchibosqichi –
buvaqtoralig’initanlashbo’lib, undayuqoridagio’zgaruvchilargasifattavsifiberiladi.
Dinamiktizimharakatinitavsiflashuchuno’tishjarayonlarinuqtainazaridanbozoriqtiso
diyotiningrivojlanishnuqtasiko’ribchiqilgan.
Keyngibosqichlaro’zgaruvchilarholatigaaniqtavsifberishbilanbog’liq.
Kasbgayo’naltirish –
bukasbtanlashyokifaoliyatdarajasinio’zgartirishgata’sirko’rsatuvchiqiziqishlar,
103

qobiliyatvashukabiboshqaomillarnishakllantiruvchiiqtisodiy, ijtimoiy, tibbiy,
psixologikvapedagogiktadbirlarkompleksidir 44
.
Ishlabchiqarishsohasidakasbgayo’naltirishvamoslashuvjarayonikadrlarnitayyorlash
tiziminingmuhimtarkibiyelementibo’lib,
ta’limtizimivaishlabchiqarisho’rtasidagitartibgasoluvchivositadir.
Kasbgayo’naltirishningasosiymaqsadiishizlovchilargakasbnitanlashdaularnin
gruhiyvafiziologikxususiyatlarivamehnatbozorikonyunkturasigamosravishdakasbta
nlash, ishtopishgako’maklashishhisoblanadi. Kasbgayo’naltirishtizimidao’z-
o’zinianglashnishakllantirishningasosiyvositalariquyidagilardir:
– kasbiytarg’ibot;
– kasbiyaxborot;
– kasbiymaslahat;
– kasbiytanlov.
Kasbiytarg’ibot – bukasbgatayorlashbo’lib,
uturlikasbiyta’limnitashkilqilishhisoblanadi.
Kasbiyaxborot –
bumehnatbozoridagitalabvataklifholatihaqidama’lumotlarberish,
ya’niasosiykasblarvamutaxassisliklarmehnatsharoitivaishhaqi,
kasbiyta’limmuassalarihaqidaaxborot,
kasbtanlashvabandlikbilanbog’liqboshqamasalalarbo’yichaaxborotlarberish.
Kasbiymaslahat –
bukishilargakasbvaisho’rninitanlashgamurojaatqilgankishiningsog’lig’i, yo’nalishi,
qobiliyatlari,
qiziqishlarivakasbtanlashgata’sirqiluvchiboshqaomillarnio’rganishorqaliyordamber
ishdir.
Kasbiytanlov –
butalabgamuvofiqpersonalnitanlashvaishgayollashdaqatnashish.
44
Upravleniye personalom: Ensiklopedecheskiy slovar. Pod. Red. A.Ya.Kibanova. –M.: INFRA-M, 1998. – VIII ,
453 s.
104

3.3.
Iqtisodiyotnimodernizasiyalashsharoitidaishlabchiqarishkorxonalaridamehna
tunumdorliginiioshirishningkonseptualasoslari
Mehnatunumdorligi - rivojlanibboruvchiko’rsatkichdir. U ko’pgina sabablar
va omillar ta’sirida doimiy ravishda o’zgarib turadi. Ulardan bir xillari mehnat
unumdorligi oshishiga yordam bersa, boshqalari uni pasaytirishga sabab bo’lishi
mumkin. Bundan tashqari, mehnat unumdorligi darajasi va o’sishiga mehnat
jarayoni kechadigan sharoit ham ta’sir ko’rsatishi mumkin. Shart-sharoitlar qulay
bo’lsa, u yoki bu omilning ta’sir etishini kuchaytiradi yoki noqulay bo’lsa, bu
ta’sirni zaiflashtiradi. Masalan, tabiiy-iqlim sharoitlari qishloq xo’jaligidagi
mehnat natijalariga va uning unumdorligiga jiddiy ravishda ta’sir ko’rsatadi. Ishlab
chiqarish vositalarining mulkchilik shakllari bilan bog’liq bo’lgan ijtimoiy shart-
sharoitlar, shuningdek, ishlab chiqarish munosabatlari bilan bog’liq bo’lgan shart-
sharoitlar boshqa teng sharoitda ham mehnat unumdorligiga jiddiy ravishda ta’sir
ko’rsatishi mumkin.
Korxonadamehnatunumdorliginingoshishiquyidagitarzdanamoyonbo’ladi:
 Vaqtbirligimobaynidayaratiladiganmahsulotningsifatio’zgarmaganholdah
ajmioshishi;
 Vaqtbirligimobaynidayaratiladiganmahsulotninghajmio’zgarmaganholdas
ifatioshishi;
 Ishlabchiqariladiganmahsultbirligigamehnatsarfiningqisqarishi;
 Mahsulot tannarhida mehnat sarflari ulushi kamayishi;
 Tovarlar ishlab chiqarilishi va aylanishi vaqti qisqarishi;
Foyda massami va me’yori oshishi tarzida namoyon bo’ladi .
Mehnat unumdorligi darajasi va uning dinamikasiga ko’pgina omillar ta’sir
qiladi. Omillar deb mehnat unumdorligining o’zgarishiga ta’sir ko’rsatadigan
harakatlantiruvchi kuchlar yoki sabablarga aytiladi. Ulardan ayrimlari mehnat
unumdorligining ortishiga yordam bersa, boshqalari unumdorlikning pasayishiga
sabab bo’lishi mumkin. Omillarning birinchi guruhiga mehnat vositalarining
105

samarasini ortishi, mehnat va ishlab chiqarishni tashkil etish va mehnatkashlar
ijtimoiy guruhlari sharoitining yaxshilanishi bilan bog’liq bo’lgan barcha tadbirlar
kiradi; ikkinchi guruhi - tabiiy sharoitlarning noqulay ta’sir ko’rsatishi, ishlab
chiqarish va mehnatni tashkil etishdagi kamchiliklar, ijtimoiy sharoitdagi salbiy
elementlarning ta’sir ko’rsatishi kiradi.
Ayrim korxona yoki tashkilot darajasidagi omillarni qarab chiqqanda,
ularning hammasini ichki va tashqi omillarga bo’lish mumkin.
Ichki omillarga korxonaning texnika bilan qurollanish darajasini,
qo’llanilayotgan texnologiyaning samaradorligi, mehnat va ishlab chiqarishning
energiya bilan ta’minlanishi darajasi, tatbiq etilayotgan rag’batlantirish
tizimlarining ta’sirchanligi, kadrlarni tayyorlash va malakasini oshirish, kadrlar
tarkibining yaxshilanishi kabi korxonani rahbarlariga bog’liq bo’lgan barcha
narsalar kiradi. Tashqi omillarga quyidagilarni kiritish mumkin: davlat
buyurtmalari va bozordagi talab hamda takliflarning o’zgarishi munosabati bilan
mahsulot xillari va ularning sermehnatlik darajasining o’zgarishi; jamiyat va
mintaqalarning ijtimoiy-iqtisodiy o’zgarishlari; mehnatni kooperasiyalashuv
darajasi, moddiy texnika ta’minoti tabiiy shart-sharoitlar va hokazolar.
Barcha omillarni o’z ichki mazmuni va mohiyatiga ko’ra, uchta guruhga
bo’lish mumkin: moddiy-texnika, tashkiliy va ijtimoiy-iqtisodiy. Mehnat
unumdorligini oshirishning moddiy asosi fan, texnika va texnologiyani
rivojlantirish, ularning yutuqlarini ishlab chiqarishga joriy etishdir. Shuning uchun
ham moddiy-texnika omillari guruhini, odatda, yetakchi va qolgan barcha
omillarni belgilovchi guruh deb qaraladi.
Mehnat unumdorligini oshirishning moddiy-texnika omillariga fan-texnika
taraqqiyotini uzluksiz rivojlantirish asosida mehnatning texnika va energiya bilan
ta’minlanishini oshirish kiradi. Ishlab chiqarishda fan-texnika taraqqiyotining
asosiy yo’nalishlari quyidagilardir: ishlab chiqarishning avtomatlashtirishga o’tish
munosabati bilan uni mexanizasiyalash; mehnatning energiya bilan ta’minlanish
darajasini oshirish asosida mashina va asbob-uskunalar quvvatining ortishi; ishlab
chiqarishni elektrlashtirish; sanoat va qishloq xo’jaligining bir qancha tarmoqlarida
106

ishlab chiqarishni kimyolashtirish; butunlay yangi texnologiyalarning yaratilishi
(ular ishlab chiqarish intensivligini oshirishni ta’minlaydi va jonli mehnat sarfini
keskin qisqartiradi); ishlab chiqarishga material sarflanishining pasayishi va
moddiy resurslarning tejalishi; mashinalar va asbob-uskunalar ixtisoslashuvining
chuqurlashuvi va shu kabilar. Energiyaning yangi qudratli manbalari - atom, ichki
yadro, geoterial, kosmik va hokazo turlarining o’zlashtirilishi ham muhim
ahamiyat kasb etadi.
Moddiy - texnika omillari ta’siri natijasida mehnat unumdorligi ortadi va
mahsulotning sermehnatlik darajasi (t) pasayadi. Sermehnatlilik darajasi
ko’rsatkichi bo’yicha mehnat unumdorligining o’sishi quyidagi formulalar bilan
aniqlanadi:М у= М смх100
100 − М см
yoki
М у= М смх100
С бм−М см , (3.1)
Bu yerda
М у - mehnat unumdorligining oshishi, %;
М см
- mahsulot birligi sermehnatlik darajasining pasayishi, %;
С бм
- tadbirni joriy etishdan oldin mahsulot birligini uchun zarur bo’ladigan
boshlang’ich sermehnatlik darajasi.
Mehnat unumdorligining o’sishiga doir tashkiliy omillarda korxonalar,
tarmoqlar va umuman, iqtisodiyot darajasida ishlab chiqarishni tashkil etish kiradi.
Xususan, korxonalarni mamlakatimiz hududlari bo’yicha joylashtirish, ham
mamlakat ichida, ham chet mamlakatlar bilan transport aloqalarini yo’lga qo’yish;
korxonalarni ixtisoslashtirish va ularning keyinchalik kooperasiyalashuvi; moddiy-
texnika, energiya ta’minoti, ta’mirlash xizmati ko’rsatish va hokazolar katta
ahamiyatga egadir. Korxonalar ichida ishlab chiqarishni tashkil etishning
yaxshilanishiga doir muhim vazifalar quyidagilardir: rejalashtirish sifatini oshirish;
ishlab chiqarishni tashkiliy-texnik jihatdan tayyorlashni tashkil etish; yangi texnika
va texnologiyani o’z vaqtida joriy qilish; ishlab turgan asbob-uskunalarni
zamonaviylashtirish; mashinalar, mexanizmlar, asbob-uskunalar, apparatlarni joriy
107

va kapital ta’mirlashni ta’min etish, shuningdek, korxona ichida moddiy-texnika
ta’minotini to’g’ri tashkil etish.
Barcha tashkiliy omillar bir-biri bilan mustahkam bog’langan bo’lib, ishlab
chiqarish, mehnat va boshqaruvni tashkil etishning yagona tizimini hosil qiladi.
Ulardan to’liq foydalanmaslik, turli tashkiliy kamchiliklarning mavjud bo’lishi
asosan ish vaqtidan foydalanishda o’z ta’sirini ko’rsatadi. Ish vaqtining bekor sarf
bo’lishi mehnat va ishlab chiqarishni tashkil etishdagi kamchiliklar oqibati bo’lib,
mehnat unumdorligini pasaytiradi, ish vaqti bekor sarf bo’lishini qisqartirish esa
mehnat unumdorligining ortishini ta’minlaydi.
Tashkiliy omillar tizimida kadrlar tarkibining yaxshilanishi - boshqaruv
xodimlari sonining nisbiy qisqarishi va sanoat - ishlab chiqarish xodimlari umumiy
sonida ishchilar salmog’ining, bular orasida esa asosiy ishchilar salmog’ining
ortishi muhim o’rin tutadi. Sanoat - ishlab chiqarish xodimlari umumiy sonida
ishchilar salmog’i qanchalik yuqori bo’lsa, bitta xodimga to’g’ri keladigan mehnat
unumdorligi ham shunchalik yuqori bo’ladi.
Ijtimoiy-iqtisodiy omillarning ta’siri shu narsa bilan bog’liqki, fan-texnika
taraqqiyotining avj olishi, ishlab chiqarish (texnika, texnologiya) moddiy asosining
ta’minlashuvi va xilma-xil, ko’p hollarda esa ancha murakkab tashkiliy
tadbirlarning amalga oshirilishi o’z-o’zidan sodir bo’lmaydi, balki faqat ijtimoiy
ishlab chiqarish ishtirokchilari bo’lgan insonlarning faol mehnat faoliyati
natijasidagina sodir bo’ladi. Bu mehnat faoliyatining harakatlantiruvchi kuchi -
muayyan natijani qo’lga kiritishga bo’lgan qiziqishdir. U o’z navbatida ishlab
chiqarish ishtirokchilari bo’lgan insonlarning moddiy va ma’naviy ehtiyojlarini
qondirish imkonini beradi. Bundan tashqari, ishlab chiqarish yoki boshqa faoliyat
qatnashchilari muayyan mehnat faoliyati natijasini qo’lga kiritishga intilishi bilan
bir qatorda yetarli darajadagi mehnat qobiliyatiga, ishbilarmonlik va shijoatkorlik
kabi zarur shaxsiy sifatlarga ega bo’lishlari, shuningdek, tadbirkor va hushyor
bo’lishlari lozim.
Mehnat unumdorligiga ta’sir ko’rsatuvchi eng muhim ijtimoiy-iqtisodiy
omillarga quyidagilar kiradi:
108

 mehnat natijalaridan moddiy va ma’naviy manfaatdorlik;
 xodimlarning malaka darajasi, ularning kasbiy tayyorgarligi sifati va
umumiy madaniy-texnikaviy saviyasi;
 mehnatga munosabat va mehnat intizomi darajasi;
 mehnat jamoalari o’z-o’zini boshqarishining rivojlanishi.
Mehnat unumdorligini oshirish zahiralari (rezervlari) – texnika va
texnologiyani takomillashtirish, ishlab chiqarish, mehnat va boshqaruvni tashkil
etishni yaxshilash hisobiga mehnat unumdorligini oshirishning barcha omillaridan
yanada to’laroq foydalanish imkoniyatidir.Zahiralar mehnat unumdorligini oshirish
omillari bilan chambarchas bog’liqdir. Agar biror omilni imkoniyat sifatida olib
qaraydigan bo’lsak, u holda bu omil bilan bog’liq bo’lgan zahiradan foydalanish
imkoniyatning voqyelikka aylanish jarayoni hisoblanadi.
Mehnat unumdorligini oshirish zahiralarining bir necha tasniflari mavjud
bo’lib, ularning hammasi ikkita katta guruhga bo’linadi: jonli mehnatdan (ish
kuchidan) foydalanishni yaxshilash zahiralari va asosiy va aylanma fondlardan
yanada samaraliroq foydalanish zahiralari.Birinchi guruhga mehnatni tashkil etish,
mehnat sharoitlari, ishlovchilarning mehnat qilish qobiliyatini oshirish, kadrlar
tarkibi va ularni joy-joyiga qo’yish, uzluksiz ishlash uchun tashkiliy shart-
sharoitlar yaratib berish, shuningdek, xodimlarning mehnat natijalaridan moddiy
va ma’naviy manfaatdorligini oshirishni ta’minlash bilan bog’liq masalalar
kiritiladi. Ikkinchi guruh asosiy ishlab chiqarish fondlari (mashinalar,
mexanizmlar, apparatlar va shu kabilar)dan yaxshiroq foydalanishi zahiralarini,
shuningdek, xom ashyo, materiallar, butlovchi buyumlar, yoqilg’i, energiya va
boshqa aylanma fondlardan yanada tejamli va to’liq foydalanishni o’z ichiga oladi.
Zahiralar foydalanish imkoniyatlari belgilari bo’yicha zahirazahiralariga va
nobud bo’lish (bekorga sarflash) zahiralariga bo’linadi.
Zahiralar tushunchasiga ishlab chiqarishda ish vaqtining bekor sarf bo’lishi
ham kiradi. Bular smena ichida va kun mobaynida bekor turishlar, ishga kechikib
kelish va rejada ko’zda tutilmagan ishga kelmay qolishlarning barchasidir;
mehnatning ishlab chiqarish bilan bog’liq bo’lmagan holda sarflanishi - mehnat
109

qurollari va mehnat ashyolaridan oqilona foydalanmaslik hamda belgilangan
texnologiya jarayonlarining buzilishi oqibatida mehnatning rejadagidan tashqari
ortiqcha sarflanishidir.
Zahiralar foydalanish vaqtiga qarab joriy va istiqbol zahiralariga bo’linadi.
Joriy zahiralar texnologiya jarayonlari muhim darajada o’zgartirilmay va
qo’shimcha kapital mablag’lar sarflanmay amalga oshiriladi. Istiqbol zahiralari
ishlab chiqarishni qayta tashkil etishni, ancha mukammal asbob-uskunalar
o’rnatilishi, tayyorgarlik ishlariga kapital mablag’lar va ko’proq vaqt sarflashni
talab qiladi.
Zahiralar aniqlanish va foydalanish joyiga qarab xalq xo’jalik, tarmoq va
ichki ishlab chiqarish zahiralariga bo’linadi. Xalq xo’jalik zahiralariga tabiiy
resurslar, ulardan har tomonlama foydalanish va shu kabilar kiradi. Tarmoq
zahiralariga shunday zahiralar kiradiki, ulardan foydalanish umuman tarmoqdagi
xodimlar mehnat unumdorligini oshiradi (korxonalarning ixtisoslashtirilishi, ishlab
chiqarishning bir joyga to’planishi va kombinasiyalanishi, texnika va
texnologiyaning takomillashtirilishi va hokazo). Ichki ishlab chiqarish zahiralari
mehnat unumdorligini oshirishda muhim ahamiyatga ega. Ular joriy va istiqbol
zahiralardan tashqari, ikki guruhga bo’linadi: mahsulotning sermehnatlik darajasini
pasaytirish zahiralari va jami ish vaqtidan yaxshiroq foydalanish zahiralari.
Ma’lumki, mehnat unumdorligi darajasi ish vaqti birligiga to’g’ri keladigan
mahsulot miqdori bilan aniqlanadi. Lekin boshlang’ich hajmlar vaqtda ifodalansa,
mehnat unumdorligi ish vaqti fondining mahsulot sermehnatlik darajasiga nisbati
sifatida hisoblab chiqariladi:
M
u Фив
Мс . , (3.2)
Bu yerda:
М у
- Mehnat unumdorligi (boshlang’ishlab chiqarish hajmlar vaqtda
ifodalangandagi),
ФИВ
- Ish vaqti fondi,
МС
- Mahsulot sermehnatlik darajasi
110

Mavjud zahiralarni aniqlash ishlab chiqarishning ayrim uchastkalarida yoki
joriy va oldingi davrlardagi ish turlari bo’yicha mehnat unumdorligi darajasi va
dinamikasini tahlil qilish asosida amalga oshiriladi. Tahlil qilishning asosiy usuli
joriy davrdagi ko’rsatkichlarni rejalashtirilgan ko’rsatkichlar bilan taqqoslashdir.
Bunda rejalashtirilgan topshiriqlarning asoslanganligi ham tekshirilishi lozim,
chunki ularda rejalashtirilgan davrdagi ishlab chiqarishning barcha xususiyatlari,
shart-sharoitlari, zahiralarini to’la hisobga olinmagan bo’lishi mumkin.
Shuningdek, yil davomida rejaga kiritiladigan turli aniqliklarni ham hisobga olish
zarur. Ular boshqa ko’rsatkichlarga - mehnat unumdorligiga, xodimlar soniga,
mehnatga haq to’lash fondiga turli o’zgartirishlar kiritilishiga sabab bo’ladi.
Ishchi kuchi tejalishini hisoblash uchun sermehnatlik darajasini
pasaytiruvchi tadbir joriy etilishidan oldingi va keyingi u yoki bu mahsulotni
tayyorlash yoki biron - bir ish turini bajarishga sarflangan mehnat xarajatlari
taqqoslab ko’riladi.
Sermehnatlik darajasini norma-soatlarda o’lchaganda ish kuchining tejalishi
(Tk) quyidagi formula bo’yicha aniqlanadi:
T
k Тн
Фи .в.×К x M,
Bu yerda: T
n - operasiyaga sarflangan mehnatni tejash, norma-soat hisobida;
F
i.v . - ishchining yillik ish vaqti foizi, soat;
K - mazkur operasiyada normalarni bajarishning rejadagi koeffisiyenti;
M - yil oxirigacha amalga oshirilgan operasiyalar (buyumlar) soni.
Ish vaqtidan yaxshiroq foydalanish hisobiga mehnat unumdorligining o’sish
zahiralari avvalo bu vaqtning bekor sarf bo’lishiga barham berish bilan bog’liqdir.
Haqiqatda ular sermehnatlik darajasining pasayishi zahiralaridan keskin farq qiladi
hamda faqat mehnat va ishlab chiqarish yaxshi tashkil etilmaganda, mehnat
intizomi buzilganda, mehnatni muhofaza qilish yetarli darajada yo’lga
qo’yilmaganda va shu kabi hollarda sodir bo’ladi. Bu zahiralar ko’rsatib o’tilgan
kamchiliklar barham topgach tugaydi. Holbuki sermehnatlik darajasini kamaytirish
zahiralari cheksiz hisoblanadi. Ish vaqtining bekor sarf bo’lishi hisobiga mehnat
111

unumdorligining o’sish zahiralarini aniqlash maqsadida ish vaqtining haqiqiy
balansini sinchiklab tahlil qilish uni rejalashtirilgan ish vaqti bilan taqqoslash, ish
kunini sur’atga tushirish va bu ishni mustaqil ravishda amalga oshirish yordamida
ish vaqtining bekor sarf etilishini aniqlash, ularning sabablarini belgilash va ularni
kamaytirish yoki to’liq barham toptirish tadbirlarini ishlab chiqish lozim.
Mehnat unumdorligini oshirish zahiralaridan biri - kadrlar tarkibini
takomillashtirishdir. Kadrlar tarkibi deganda sanoat-ishlab chiqarish xodimlarining
ayrim toifalari o’rtasidagi miqdor nisbati tushuniladi. Asosiy va yordamchi
ishchilarning miqdor nisbati, shuningdek, ishchilarning barcha xodimlar sonidagi
nisbati eng muhim. Kadrlar tarkibining ko’rsatkichlari: sanoat-ishlab chiqarish
xodimlari umumiy sonida ishchilarning salmog’i va ishchilar va butun xodimlar
umumiy sonidagi asosiy ishchilarning salmog’idir. Asosiy ishchilarga tovar
mahsulot ishlab chiqarishda bevosita band bo’lgan ishchilar, yordamchi ishchilarga
- ishlab chiqarishga xizmat ko’rsatish bilan band bo’lgan ishchilar (navbatchi
slesarlar, detallarni yetkazib beruvchilar, yonilg’i (yoqilg’i) tashuvchilar va
hokazolar), ya’ni asosiy sexlarda xizmat ko’rsatuvchi ishchilar va yordamchi
sexlardagi barcha ishchilar kiradi.
III-BOBBO‘YICHAXULOSA
1. Sanoatkorxonalaridamehnatunumlorliginioshirish,
avvalokorxonadamehnatnito‘g‘ritashkilqilinganligigabevositabog‘liqdir.
Mehnatnito‘g‘ritashkilqilishdamehnatjarayonigata’sirko‘rsatuvchiiqtisodiy,
ijtimoiy,
tashkiliyvatexnologiktamoyillarvaularningxususiyatlarinitashkiletishelementlarin
iinobatgaolganholdatashkiletishkutilgannatijaniolishimkoniniberadi.
Mehnatniilmiyasosdatashkiletilishidaijtimoiy-
mehnatmunosabatlarijarayonlarigaamalqilishvatakomillashtiribborishmuhimhiso
blanadi.
2.
Ishlabchiqarishkorxonalariningiqtisodiysamaradorligigaerishishdamehnatunumlo
112

rliginioshirishzahiralarinianiqlashvaulardansamaralifoydalanishmexanizmlariniis
hlabchiqishmuhimdir.
Mehnatunumlorliginioshiruvchiomilvazahiralarningta’sirdarajalarijihatidanmodd
iy-texnik, tashkiliy-iqtisodiy, tarmoqvaijtimoiy-
psixologikguruhlargabo‘lganholdatahlilhamdaamalqilishharbiromildansamaralifo
ydalanishimkoniyatinioshiradi.
Mehnatunumlorliginioshiruvchimexanizmlarnitexnologik, tashkiliy,
ijtimoiyvaiqtisodiydastaklarbo‘yichatakomillashtirishsamaradorliknioshirishdank
utilayotgansamaranianiqlashvaistiqbollirejalarnituzish, shuningdek,
mexanizmlarharakatiniamalgaoshiruvchita’sirchanchora-
tadbirlardasturiniishlabchiqilishinita’minlaydi.
Mehnatunumlorliginioshirishdadasturlarningmuvaffaqiyatliishlabchiqilishivaular
ningamalqilishidataklifetilgankonseptualasoslardankelibchiqqanholdamehnatsam
aradorliginioshiribborishningishonchlimexanizmihamdaistiqbolko‘rsatkichlarinii
shlabchiqishimkoniyatiyaratiladi.
3.
Korxonalarda mehnatunumlorligini boshqarishdama’lumbirmaqsadlarbelgilangan,
ushbumaqsadlargafan-texnikataraqqiyotinijadallashtirish,
ishlabchiqarishvamehnatnitashkiletishninganiqyo‘nalishvauslublarinitakomillashtir
ish, mahsulotsifatitarkibinioptimallashtirish,
ishlabchiqarishningturlidarajalaridaxodimlarningijodiyfaolliginiboshqarish,
mehnatnatijasinibaholash,
xodimlardao‘zmehnatlariningnatijasiganisbatanmoddiyvama’naviyqiziqishnioshiri
sh,
mehnatintizominimustahkamlashasosidamehnatsalohiyatidanfoydalanishningnatija
viyliginioshirishnita’minlashbelgilangan.
113

XULOSA
O’tkazilgan tadqiqotlar bo’yicha quyidagi xulosa va tavsiyalar ishlab
chiqildi:
1. Iqtisodiyotda amalga oshiralayotgan iqtisdiy o’zgarishlar davrida hamma
narsalar inson ehtiyojlari va taqdiri bilan muvofiqlashtirish muhimdir. Mehnat
resurslari mamlakat aholisining o’z ruhiy fizilogik va aqliy sifatlari bilan moddiy
ne’matlar ishlab chiqarishga yoki xizmatlar ko’rsatishga qodir bo’lgan mehnatga
layoqatli qismidir. Ular tarkibiga faqat iqtisodiy faol aholigina emas, shu bilan
birga hozirgi paytda ishlamayotgan va ish qidirmayotgan mehnatga qobiliyatli
shaxslar, shu jumladan ishlab chiqarishdan ajralgan holda ta’lim olayotganla ham
kiritiladi.
114

2. Mehnat resurslarini shakllantirish deganda mehnat resurslarining doimiy
ravishda yangilanib turishi tushuniladi. Bular mehnat resurslarini uchta yirik yosh
guruhlari bo’yicha mehnatga layoqatli kishilar, mehnatga layoqatli kishilardan
yoshroq va mehnatga layoqatli yoshdan kattaroq kishilami; ikkinchidan, har bir
guruh aholi soniga, uning o’zgarishiga ta’sir qiluvchi omillarni; uchinchidan,
mehnat resurslari va aholining o’zgarishidagi tabiiy va mexanik o’zgarishdagi
umumiy va o’ziga xos tomonlarni ifodalaydi.
Mehnat resurslaridan foydalanish iqtisodiyotning resurslaridan biri bo’lgan
mehnat resurslarini ta’riflovchi ikki yo’nalish tushuniladi: birinchidan mehnat
resurslarining taqsimlnishi va ikkinchidan ularning mehnatidan xalq xo’jaligi va
iqtisodiyotda foydalanish samaradorligidir. Bunda mehnat resurslarini taqsimlash
deganda resurslarning xalq xo’jaligida ishlaydigan va ishlamaydigan qismlari
tushuniladi.
3. Ishlab chiqarish k orxonalarda mehnat resurslaridan samarali foydalanishni
ifodalovchi ko’rsatkichlaridan biri mehnat unumdorligi ko’rsat kichi dir.
Mehnat unumdorligi – xodimlarning mehnat faoliyatining iqtisodiy
samaradorligi ko’rsatkichidir. U ishlab chiqarilgan mahsulot yoki ko’rsatilgan
xizmatlar miqdorining mehnat xarajatlariga nisbati, ya’ni mehnat xarajatlari birligi
hisobiga ishlab chiqarilgan mahsulot biln belgilanadi. Jamiyatning rivojlanish va
uning barcha a’zolari farovonligi darajasi mehnat unumdorligi darajasi va uning
o’sishiga bog’liqdir. Bundan tashqari, mehnat unumdorligi darajasi ishlab
chiqarish usulini ham, hatto ijtimoiy siyosiy tuzumni o’zini ham belgilab beradi.
4 . Korxonalarning kerakli mehnat resurslari bilan ye tarli darajada
ta’minlanishi, ulardan oqilona foydalanish mehnat unumdorligining yuqori
darajada bo’lishi mahsulot hajmini ko’paytirish va ishlab chiqarish samaradorligini
oshirish uchun katta ahamiyatga egadir. Xususan, barcha ishlarning hajmi va o’z
vaqtida bajarilishi, asbob-uskunalar, mashinalar, mexanizmlardan foydalanish
samaradorligi va buning natijasi sifatida mahsulot ishlab chiqarish hajmi, uning
tannarxi va boshqa bir qator iqtisodiy ko’rsatkichlar korxonalarning mehnat
resurslari bilan ta’min etilganligiga va ulardan samarali foydalanishga bog’liqdir.
115

Bozor iqtisodiyoti sharoitida korxonada mehnat resurslaridan foydalanish
samaradorligiga baho berishda personalning rentabelligi ko’rsatkichi (foydaning
sanoat – ishlab chiqarish personali o’rtacha yillik soniga nisbati katta ahamiyatga
egadir. Foyda mahsulotni sotish rentabelligiga, kapitalning aylanish koeffisiyentiga
va harakatdagi kapitalning summasiga bog’liq bo’lganligi sababli mazkur
ko’rsatkichning omilli modelini ishlab chiqdik.
5 . Mehnat unumdorligini tahlil qilish jarayonida uning o’zgarishiga ta’sir
etuvchi omillarning ta’sir darajalarini va shart-sharoitlarini aniqlash muhim
ahamiyatga ega. Mehnat unumdorligi – rivojlanib boruvchi ko’rsatkichdir. U
ko’pgina sabablar va omillar ta’sirida doimiy ravishda o’zgarib turadi.
Mehnat unumdorligi ko’rsatkichini tahlil qilish jarayonida jonli va jonsiz
mehnat ko’rsatkichini tarkibini tahlil qilish lozim. Bunda jonli mehnat hissasini
pasayib borishi ijobiy baholanishi kerak. Mehnat unumdorligi ko’rsatkichi tovar
mahsulotining mumiy miqdori, uning tarkibi, ishlab chiqarish vositalari, mehnat
predmetlari kabilar bilan bog’liq bo’lib, tahlil jarayonida bu ko’rsatkichlar ham
kompleks tarzda tahlil qilinishi kerak. Korxonalarda mehnat unumdorligini tahlil
qilish uni oshirish bo’yicha kerakli chor-tadbirlami qo’llash maqsad qilib qo’yiladi.
Korxonada mehnat unumdorligi ko’rsatkichi o’rtacha ish haqiga nisbatan doimo
yuqori sur’atlarda o’sib borishi zarur.
6. Innovasion rivojlanish sharoitida raqobatda yengib chiqishning asosiy
omillaridan biri makroiqtisodiyotga taalluqli, ijtimoiy va shaxsiy sektorlardagi
korxonalarda ishlab chiqarish samaradorligiga erishishdir. Bu bu asosan mehnatni
ilmiy asosda tashkil etish asosida mavjud ishchi kuchidan oqilona foydalanish
evaziga erishiladi. O’z navbatida ishchi kuchidan samarali foydalanish ko’pincha
har xil bajarilishi zarur bo’lgan ishlarning ayrim ijrochilari o’rtasida to’g’ri
taqsimlanishiga, ya’ni ularning malakasiga, tajribaliligiga va zukkoligiga yarasha
ish bilan bab-barvar ta’min etilishiga bog’liqdir. Bu esa, mehnatni korxonada
to’g’ri tashkil etish asosida amalga oshiriladi.
7.
Mamlakatimizningsanoatishlabchiqarishsalohiyatinioshirishvatarmoqlardagikorxo
116

nalarningmuvaffaqiyatliishlashinita’minlashmasalalarinihaletishdagistrategiyavata
ktikaniishlabchiqishdamehnatsamaradorliginioshirishkattaamaliyahamiyatgaega.
Mehnatfaoliyatiningsamaradorliginioshirishyuzasidanolibborilgantadqiqotlarimizd
aavvalomehnatsamaradorligitushunchasiningmukammalmualliflikta’rifiishlabchiqi
ldi. Shundayekan,
bizmehnatsamaradorligitushunchasigaquyidagichata’rifnitavsiyaetamiz.
Mehnatsamaradorligi – ijtimoiy-iqtisodiykategoriyabo‘lib, ishlabchiqarish
(noishlabchiqarish)
jarayonidakammehnatsarfievazigayuqorimehnatnatijasigaerishishdir.
8.
Ishlabchiqarishkorxonalaridamehnatsamaradorliginioshirishbevositaishtiroketuvchi
mehnatresurslaridanmiqdorvasifatko‘rsatkichlariuyg‘unligidasamaralifoydalanishb
ilanbog‘liq. Shuboisdan,
korxonalardamehnatresurslaribilanta’minlanishnivaayniqsa,
ulardansamaralifoydalanishdarajasinioshirishmuhimahamiyatgaega.
Mehnatresurslaridansamaralifoydalanishuchunshaxsiysifatvasalohiyatniinobatgaoli
nganholdafoydalanishmaqsadgamuvofiq.
9. Mehnatsamaradorligimezoniumumiymehnatsarfinierishilganijtimoiy-
iqtisodiymehnatsamaradorligivaiqtisodiyishlabchiqarishmehnatsamaradorligiko‘rsa
tkichlarinisbatiasosidaaniqlanadi.
Mehnatsamaradorligimezoniniifodaetuvchiko‘rsatkichlarmehnatmunosabatlaridatu
rlimaqsadvavazifalariniifodaetuvchiko‘rsatkichlartizimidaniborat. Shuboisdan,
sanoatishlabchiqarishkorxonalaridamehnatsamaradorliginianiqlashdasamaradorlikn
ianiqlovchiko‘rsatkichlartizimidanfoydalanganholdaaniqlashlozim.
10. Mehnat unumdorligi oshishi zahiralari – mehnat sarflarini tejashning
(mehnat sig’imini kamaytirish va ish unumini ko’paytirishning foydadanilmagan
imkoniyatlaridir. Zahiralardan foydalanish darajasi mehnat unumdorligi darajasiga
ta’sir etadi. Zahiralar har bir turini muayyan omilga nisbatan olib qarash mumkin,
zahiralarning jamini esa omillar tasnifiga binoan tasniflash maqsadga muvofiq
bo’ladi. Bu esa, tahlil qilishda har bir omil bo’yicha isrofgarchiliklar hamda
117

unumsiz mehnat sarflarining asosiy sabablarini aniqlash va ularni bartaraf etish
yo’llari imkonini beradi.
118

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
1. O’zbekiston Respublikasi Qonunlari
1.1.O‘zbekistonRespublikasiKonstitutsiyasi. -T.:O‘zbekiston, 201 4 .
1.2. O‘zbekistonRespublikasiningMehnatkodeksi. -T.:Adolat, 2014.
1.3.
O‘zbekistonRespublikasiningAholiniishbilanta’minlashto‘g‘risidagiQonuni.
(yangitahrirda). -T.: 1998.
1.4. O‘zbekistonRespublikasiningTa’limto‘g‘risidaQonuni. “Xalqso‘zi”,
1997. 30 avgustsoni.
1.5. O‘zbekistonRespublikasining
“Aholiniishbilanta’minlashto‘g‘risida”giqonunigasharhlar, -T.: “Sharq”, 2000.
1.6. O‘zbekistonRespublikasi “Axborotlashtirishto‘g‘risida” Qonuni.
“Xalqso‘zi”, 2004. 11 fevral, №29.
2. O‘zbekistonRespublikasiPrezidentiFarmonlarivaQarorlari
2.1 “2011-2015
yillardaO‘zbekistonRespublikasisanoatinirivojlantirishningustuvoryo‘nalishlarito‘g
‘risida”gi 2010 yil 15 dekabrdagiPK-1442-sonliQarori.
2.2. “2015-2019
yillardaishlabchiqarishnimodernizatsiyavadiversifikatsiyaqilish,
tarkibiyo‘zgartirishlarnita’minlashchora-tadbirlardasturito‘g‘risida”gi 2015 yil 6
martdagiPF-4707-sonliFarmoni.
2.3. “2015-2019
yillardaiqtisodiyottarmoqlarivaijtimoiysohadaenergiyasarfihajminiqisqartirish,
energiyanitejaydigantexnologiyalarnijoriyetishchora-tadbirlaridasturito‘g‘risida”gi
2015 yil 5 maydagiPK-2343-sonliQarori.
2.4.
“O‘zbekistonRespublikasiniyanadarivojlantirishbo‘yichaHarakatlarstrategiyasito‘g
‘risida”gi 2017 yil 7 fevraldagiPF-4947-sonliFarmoni.
119

2.5. “2017-2021
yillardaO‘zbekistonRespublikasinirivojlantirishningbeshtaustuvoryo‘nalishibo‘yic
haHarakatlarstrategiyasini “Faoltadbirkorlik,
innovatsiong‘oyalarvatexnologiyalarniqo‘llab-
quvvatlashyili”daamalgaoshirishgaoiddavlatDasturito‘g‘risida”gi 2018 yil 22
yanvardagiPF-5308-sonliFarmoni.
2.6.
“Iqtisodiyottarmoqlarivasohalarigainnovatsiyalarnijoriyetishmexanizmlarinitakomi
llashtirishbo‘yichaqo‘shimchachora-tadbirlarto‘g‘risida” gi 2018 yil 7 maydagiPQ-
3698-sonliQarori.
2.7. “2019-2021
yillardaO‘zbekistonRespublikasiniinnovatsionrivojlantirishstrategiyasinitasdiqlasht
o‘g‘risida”gi 2018 yil 21 sentyabrdagiPF-5544-sonliFarmoni.
2.8. “2017-2021
yillardaO‘zbekistonRespublikasinirivojlantirishningbeshtaustuvoryo‘nalishibo‘yic
haharakatlarstrategiyasini
“Faolinvestitsiyalarvaijtimoiyrivojlanishyili”daamalgaoshirishgaoiddavlatdasturito
‘g‘risida”gi 201 9 yil 17 yanvardagiPF-5635-sonli Farmoni.
3. O‘zbekistonRespublikasiVazirlarMahkamasiFarmoyishvaQarorlari
3.1.
“Sanoatdaishlabchiqarishharajatlariniqisqartirishvamahsulottannarxinipasaytirishg
adoirqo‘shimchachora-tadbirlarto‘g‘risida”gi 2012 yil 7 martdagi 64-sonliQarori .
3.2. “Xalqaromehnattashkiloti
(XMT)ningO‘zbekistonRespublikasitomonidanratifikatsiyaqilingankonvensiyalari
ni 2014-2016 yillardaamalgaoshirishgadoirqo‘shimchachora-tadbirlarto‘g‘risida” gi
2014 yil 27 maydagi 132-sonliQarori.
3.3. “Xodimlarmehnatinimuhofazaqilishchora-
tadbirlariniyanadatakomillashtirishto‘g‘risida”gi 2014 yil 15 sentyabrdagi 263-
sonliQarori.
120

3.4.
“Sanoatkorxonalarivaqo‘rilishtashkilotlariningbarqarorfaoliyatinivaularningquvvat
laridanyuqoridarajadafoydalanishnita’minlashgadoirqo‘shimchachora-
tadbirlarto‘g‘risida”gi 2015 yil 26 yanvardagi 11-sonliQarori.
3.5. “Iqtisodiyfaoliyatturlarinitasniflashningxalqarotizimigao‘tishchora-
tadbirlarito‘g‘risida” gi 2016 yil 24 avgustdagi 275-sonliQarori.
4. O‘zbekistonRespublikasiPrezidentiasarlarivama’ruzalari
4.1. MirziyoevSh.M. “Erkinvafarovon,
demokratikO‘zbekistondavlatinibirgalikdabarpoetamiz”. – T.: “O‘zbekiston”,
2016. – 56 b.
4.2. MirziyoevSh.M. “Tanqidiytahlil, qat’iytartib-
intizomvashaxsiyjavobgarlik -
harbirrahbarfaoliyatiningkundalikqoidasibo‘lishikerak”. – T.: “O‘zbekiston”, 2017.
– 104 b.
4.3. MirziyoevSh.M. “Qonunustuvorligivainsonmanfaatlarinita’minlash –
yurttaraqqiyotivahalqfarovonligininggarovi”. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. – 48 b.
4.4. MirziyoevSh.M.
“Buyukkelajagimiznimardvaolijanobhalqimizbilanbirgaquramiz”. – T.:
“O‘zbekiston”, 2017. – 488 b.
4.5. MirziyoevSh.M. “ Milliytaraqqiyotyo‘limizniqat’iyatbilandavomettirib,
yangibosqichgako‘taramiz”. – T.: “O‘zbekiston”, 2017. - 592 b.
4.6. O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoevning Oliy
majlisga murojaatnomasi. // “Toshkent oqshomi” gazetasi, 2018 yil 29 dekabr, №
250 (13.847).
5. Darslik, o’quv qo’llanmalar va maqolalar to’plami
5.1. Abdurahmonov Q.X., Mehnat iqtisodiyoti. -T.: “Mehnat” – 2009. -511.
5.2. Abdurahmonov Q.X., V.Imomov. O‘zbekistonda mehnat potensialidan
samarali foydalanish va uni boshqarish –T.: “Akademiya”, 2008.
121

5.3. Abdurahmonov Q.X. Mehnat iqtisodiyoti va sotsiologiyasi. Darslik. –T.:
“ Fan va texnologiya ”, 2012.
5.4. Abdurahmonov Q.X. va boshqalar. Inson taraqqiyoti. Darslik. – T.:
Iqtisodiyot, 2012.
5.5. Abdurahmonov Q.X. va boshqalar. Ijtimoiy soha iqtisodiyoti. Darslik. –
T.: “Iqtisodiyot”, 2013.
5.6. VladimirovaL.P. Ekonomikatruda (uchebnoyeposobiye) -2eizd.
pererab.-M.: Izdatelskiydom “DajkoviK”, 2002.
5.7. VolginN.A. Ekonomikatruda: rinochniyeisotsialniyeaspekti. Uchebno-
metodicheskiy kompleks dlya podgotovki magistrov. –M.: Izd-vo RAGS, 2010. –
368 s.
5.8. Volgin N.A., Gritsenko N.N., Sharkov F.I. Sotsialnoye gosudarstvo. –
M.:Izdatelsko-torgovayakorporatsiya“DashkoviK”, 2003.
5.9. GenkinB. M. «Ekonomikaisotsiologiyatruda»; M.: Norma, 2007. -448s.
5.10. Jerebin V.M., Romanov A.N., Samostoyatelnaya zanyatost naseleniya.
«Osnovnie predstavleniya i opit krizisnogo perioda», M.: Vuzovskiy uchebnik,
Infra-M, 2010.
5.11. KibanovA.Ya. idr. Motivatsiyaistimulirovaniyetrudovoydeyatelnosti.
Uchebnik. M.: INFRA-M, 2009.
5.12. Kotlyar, A.Ye. Trudovoypotensial. Naseleniyeitrudoviyeresursi.
Spravochnik./ A.Ye. Kotlyar.- M.: Nauka.- 2007.- 417 s.
5.13. OdegovYu.G., Abduraxmonov K.X.,
L.R.Kotova.Otsenkaeffektivnostiraboti s personalom: metodologicheskiy podxod.
Uchebno-prakticheskoye posobiye. – M.: Izdatelstvo “Alfa-Press”, 2011.
5.14. OstrovskiyA.V. Formirovaniyerinka rabochey sili v KXR. –M.: RAN.
Institut Dalnego Vostoka, 2003.
5.15. PodovalovaR.Ya. Politikadoxodovizarabotnoyplati . – M.: Infra, 1999.
5.16 . Rinok truda i doxodi naseleniya. / Pod. Red. N.A.Volgina. – M.:
Ekonomika i finansi, 1999.
122

5.17. RadayevV.V. Ekonomicheskayasotsiologiya. – M.: Izdatelskiy dom
“GUVSHE” , 2005.
5 . 18.SmirnovS.N., SidorinaT.Yu. Sotsialnayapolitika. - M.: Izdatelskiy dom
“GUVSHE”, 2004.
5.19. SolovevA.V. Sotsialnoyepartnerstva. - M.: Izdatelstvo “DeloiServis”,
2003.
5.20 . Ekonomika truda / Pod. red. Gorelova N.A.: Uchebnik. – SPb.: Piter,
2007.
5.21 . Chelovicheskoye razvitiye. Uchebnik. – T.: Universitet mirovoy
ekonomiki i diplomatii, 2008.
5.22. Chelovicheskiyerazvitiye.
Uchebnoyeposobiye/Pod.obsh.red.AbduraxmonovaK.X., OdegovaYu.G. ,
KartashovS.A., BekmuradovA.Sh., XolmuminovSh.R., UmurzakovB.X.,
ZokirovaN.K., ShoyusupovaN.T., GabzalilovaV.T., AbduramanovX.X.,
AbduraxmanovaG.K. – T.: Izdatelstvo“Fanvatexnologiya” , 20 12 .
5.23. Shodmonov Sh.Sh., G‘ofurov U.V. Iqtisodiyot nazariyasi. Darslik. – T:
“Iqtisodiyot moliya”, 2009, 529-b.
5.24. Juraev T. Mehnat bozoridagi muvozanatlik va bandlikning o‘ziga xos
xususiyatlari // Bozor, pul va kredit. –T.:2006. №10. -61-62 b.
5.25. SuxovS. Rinoktrudaiproblemitrudoustroystva / K. Kuxov, A. Rya-
xovskiy, N. Galetova [idr.] // VissheeobrazovaniyevRossii. – 2006. – № 4. – K. 10-
19.
5.26. XolmuhammedovM.M., KurbonovS.K.
RegulirovaniyerinkatrudamolodejivSamarkandskoyoblasti.
Mejdunarodnogonauchnogobyulletenya “ Perspective of Innovations, Economics
and Business ” , Volume 1, July 2009 , Regionalniyfokus: SentralnayaAziya, str. 90-
91.
6. Foydalanilga doktorlik va nomzodlik magistrlik dissertasiyalar
123

6.1. Aburahmonov O.Q. Mehnat bozorini boshqarishda ta’lim tizimining
o‘rni: disertatsiya, iqtisod fanlari nomzodi: 08.00.05 O‘zR Prezidenti huzuridagi
Davlat va jamiyat qurilishi akademiyasi. - T., 2005. – 135 b.
6.2. Arabov N.U. Mehnat bozori infratuzilmasining rivojlanishi (Samarqand
viloyati misolida). Iqtisod fanlari nomzodlik dissertatsiyasi. - T.: TDIU. 2008. –
156 b.
6.3. XudoyberdiyevZ.Ya.
Podgotovkarabochixnaproizvodstvevusloviyaxrinochnoysistemixozyaystvovaniya
(naprimereg. Tashkenta): dis. kand. ekon. nauk : 08.00.10. - Tashkent, 1995. – 178
s.
6.4. Nasimov D.A. Oliy ta’lim muassasalari bitiruvchilarini ishga
joylashtirish tizimini takomillashtirish. Dissertatsiya. Iqtisod fanlari nomzodi – T.:
TDIU, 2009 . – 40 b.
7 . Davriy nashrlar, statistik to’plamlar va hisobotlar
7.1. Inson taraqqiyoti to‘g‘risida hisobot. –T. : 2014. -125 b.
7.2. O'zbekistan v sifrax. 20 14 . - Tashkent, 20 14 . -199 s.
7.3. Samarqand viloyati statistika boshqarmasi ma’lumotlari.
7.4. Samarqand viloyati Mehnat va aholini ijtimoiy himoya qilish bosh
boshqarmasi ma’lumotlari.
8. Internet saytlari
8.1. htpp : // www.prezident.uz – O’Zbekiston Respublikasi Prezidentining
veb - sayti.
8. 2. htpp : // www.stat.uz – O’zbekiston Respublikasi Statistika Qo’mitasi
veb - sayti.
8. 3. htpp : // www.bearingpoint.uz – “O’zbekiston iqtisodiyoti” jurnalining
veb - sayti.
8.4. htpp : // www.mintrud.uz - O’zbekiston Respublikasi Mehnat va
aholining ijtimoiy muhofaza qilish vazirligining veb-sayti.
8.5. htpp : // www.samarqand.uz – Samarqand viloyat hokimligi veb-sayti.
124

Sanoat korxonalarida mehnat unumdorligini oshirish omillari va rezervlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish