Sanoatda tannarx, foyda va ishlab chiqarish rentabelligi. 33v - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	160.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	06 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Sanoatda tannarx, foyda va ishlab chiqarish rentabelligi. 33v

Купить

Mavzu:Sanoatda tannarx, foyda va ishlab chiqarish rentabelligi.
Reja:
Kirish.
1-BOB.Sanoat korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish tannarxi
shakllanishining nazariy va xuquqiy asoslari.
1.1.Mahsulot ishlab chiqarish tannarxi moxiyati va uning xuquqiy asoslari.
1.2.Mahsulot ishlab chiqarish tannarxi va uning tarkibiy tasniflanishi
1.3.Maxsulot tannarxini ifodalovchi ko’rsatkichlar va ularni tahlil qilish
usullari
2-BOB.Sanoat korxonalarida mahsulot ishlab chiqarish tannarxi tahlili
2.1.Mahsulot ishlab chiqarish tannarxi tarkibiy tahlili.
2.2.Mahsulot ishlab chiqarish tannarxi shakllanishining korxona foydasiga
ta’sirining tahlili.
3-BOB.Iqtisodiyotni modernizasiyalash sharoitida korxonada mahsulot
ishlab chiqarish tannarxini pasaytirish yo’llari
3.1. Mahsulot tannarxini pasaytirishning manbalari va omillari
3.2. Sanoat korxonalarida mahsulot tannarxini pasaytirish yo’llari
Xulosa
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati

1

Kirish
Mavzuning dolzarbligi. Mamlakatimizda ishlab chiqarishni modernizasiya
kilish, texnik yangilash va diversifikasiya kilish, inovasion texnologiyalarni
keng joriy etish ishlari keng kulamda amalga oshirilmokda. Shu asnoda, mazkur
subyektlar moliyaviy munosabatlarini bozor talablariga javob beradigan
darajada takomillashtirish, mahsulot ishlab chiqarish tannarxini samarali
kamaytirish orqali eksport saloxiyati yuksaltirish korxonalarni kelgusida
muvofakiyatli rivojlanishini ta’minlaydi. Shu sababli, glabal moliyaviy inkiroz
sharoitida moliya-bank tizimini qo’llab- quvvatlash, sanoat korxonalarda
mahsulot ishlab chiqarish tannarxini kamaytirishda yuzaga keladigan
muammolarni xal etish va ularning moliyaviy barqarorligini yanada oshirish
eng dolzarb masalalardan biri bo’lib xisoblanadi. Prezidentimiz I.A.Karimov
ta’kidlaganlaridek, “ Mamlakatimizda yaratilgan ishlab chiqarish salohiyatidan
foydalanish borasida ham ishga solinmagan ulkan imkoniyatlar mavjud. Biz
ishlab chiqarishni yangilash va modernizasiya qilish uchun katta mablag’
sarflaymiz, ko’p miqdordagi xorijiy investisiyalarni jalb etamiz. Lekin qator
tarmoqlarda ishlab chiqarish quvvatlaridan, asosiy fondlardan to’liq
foydalanishda, mehnat samaradorligini oshirishda yo’l qo’yilayotgan
kamchiliklar mahsulotlar tannarxining asossiz ravishda o’sib ketishiga olib
kelmoqda. ” Shuningdek, yurtboshimizning ushbu Jaxon moliyaviy-iktisodiy
inkirozi, O’zbekiston sharoitida uni bartaraf etishning yullari va choralari
asarida xamda inkirozga karshi choralar dasturining anik bo’limlari -
belgilangan kompleks chora-tadbirlar quyidagi asosiy vazifalarni xal etishga
karatilgan. Jumladan, “qat’iy tejamkorlik tizimini joriy etish, ishlab chiqarish
xarajatlari va mahsulot tannarxini kamaytirishni rag’batlantirish xisobidan
korxonalarning raqobatbardoshligini oshirish. Shu maqsadda 2012 yil xo’jalik
yurituvchi subyektlarning iqtisodiyotimizdagi yetakchi tarmoq va soxalarda
mahsulot tannarxini kamida 20 foizga tushirishga karatilgan chora tadbirlarni
amalga oshirish borasidagi takliflarni ma’kullanganini kayd etish lozim.
2

Shuning uchun, keng institusional isloxotlarni amalga oshirish omillaridan biri,
korxonalarning moliyaviy barqarorligini ta’minlash xamda xozirgi glabal
moliyaviy- iktisodiy inkiroz sharoitida sanoat korxonalarda mahsulot ishlab
chiqarish tannarxini kamaytirishdagi muammolarni xal etish yullarini
moliyaviy-iktisodiy asoslarini takomillashtirish bo’yicha taklif va tavsiyalar
ishlab chikish lozimligi mazkur bitiruv malakaviy ishining dolzarbligini
bildiradi. Bitiruv malakaviy ishi mavzusining o’rganilganlik darajasi Mazkur
muammoning nazariy asoslari dastlab A.Smit, A.Tyurgo, J.B.Sey, I.Shumpetr,
L.Mizes, F.Xayek kabi klassik iktisodchilar tomonidan tadkik etilgan.
Shuningdek, Sanoat korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish tannarxini
kamaytirish muammolarini xal etish yullarini garb va MDX, mamlakatlari
iktisodchi olimlari A.I. Agayev, A.V.Busigin, B.A.Rayzberg, V.Radayev,
G.Gross, D.G.Gozibekov, J.Filips, L.I.Abalkin, M.G.Lapusta, R.Xizrich,
S.Piters kabilar o’z asarlarida yoritgan. Mamlakatimiz iktisodchi olimlaridan
A.V.Vaxobov, A.Sotvoldiyev, M.B.X,amidullin, M.Tulaxodjayeva,
M.Sh.Sharifxujayev, S.S.Gulomov, X.N.Jamolov, E.Gadoyev, Yu.M.Itkin
kabilar o’z asarlarida mahsulot tannarxi va uni pasaytirish masalalari yoritilgan.
Bitiruv-malakaviy ishining maqsadi va vazifalari. Iqtisodiyotni
modernizasiyalash sharoitida sanoat korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish
tannarxini pasaytirish yullarini aniqlash va bu bo’yicha ilmiy xulosa va
tavsiyalar ishlab chikishdan iboratdir. Ushbu belgilangan maqsadga erishish
uchun quyidagi muhim vazifalar belgilab olindi: - Sanoat korxonalarda
mahsulot ishlab chiqarish tannarxi tarkibini o’rganish; - Sanoat korxonalarda
mahsulot ishlab chiqarish tannarxini shakllantiruvchi xarajatlarni tahlil kilish;
3

Mahsulot tannarxining shakllanishiga ta’sir etuvchi omillarni aniqlash; - Sanoat
korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish tannarxining korxona faoliyatiga
ta’sirini tahlil kilish; - Sanoat korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish
tannarxining rentabelligini aniqlash; - Iqtisodiy modernizasiyalash sharoitida
Sanoat korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish tannarxini kamaytirish bo’yicha
ilmiy asoslangan takliflar berish; - Mahsulot ishlab chiqarish xarajatlarining
korxona umumiy xarajatlari tarkibidagi o’rniga baho berish. Bitiruv-malakaviy
ishining obyekti va predmeti. Mahsulot ishlab chikaruvchi korxonalar xamda
ularning moliyaviy xisobotlari mazkur ishimizning obyekti xisoblanadi. Ushbu
sanoat korxonasida mahsulot ishlab chiqarish tannarxi, uni bugungi kundagi
holati va uni yanada kamaytirish yullarini aniqlash mazkur ishimizning
predmeti xisoblanadi. Bitiruv-malakaviy ishining nazariy va uslubiy asoslari.
BMI ning nazariy manbasi sifatida O’zbekiston Respublikasi Prezidenti
I.A.Karimovning xalkaro mikiyosda yukori baholanayotgan va ijobiy natijalarini
mamlakatning taraqqiyoti tajribasi tasdiqlanayotgan tanlangan asarlari
to’plamiga kiritilgan kitoblaridan, kuplab makola va chikishlarida bozor
iqtisodiyotiga o’tish borasidagi vazifalari xakidagi asarlari, asos kilib olingan .
Bitiruv malakaviy ishning predmeti tahlil kilinayotgan paytda biz shu
masalalarga bevosita alokador bo’lgan O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
tomonidan kabul qilingan konunlar, O’zbekiston Respublikasi Prezidentining
Farmoishlari, O’zbekiston Respublikasi Vazirlar Maxkamasining karorlari,
O’zbekiston Respublikasi Moliya Vazirligi, O’zbekiston Respublikasi Markaziy
banki va O’zbekiston Respublikasi Davlat solik qo’mitasining me’yoriy
hujjatlaridan, ommaviy axborot vositalari va turli matbuot organlarida e’lon
qilingan materiallaridan keng foydalanildi. Bitiruv malakaviy ishining tarkibiy
tuzilishi. Bitiruv malakaviy ishi kirish qismi, uchta bob, xulosa va takliflar va
foydalanilgan adabiyotlar ruyxatidan iborat
4

1-Bob. Sanoat korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish tannarxi
shakllanishining nazariy va xuquqiy asoslari.
1.1.Mahsulot ishlab chiqarish tannarxi moxiyati va uning xuquqiy asoslari.
Mamlakatimiz bozor iqtisodiyotiga bosqichma-bosqich o’tayotgan xamda
bugungi kundagi jaxon moliyaviy-iktisodiy inkirozi kechayotgan bir sharoitda
mamlakatda raqobatbardosh mahsulot (ish, xizmatlar) ishlab chiqarish katta
ahamiyatga ega. Buning uchun mamlakatda iste’molchilar extiyojini kondira
oladigan arzon xamda sifatli mahsulot ishlab chiqarish lozimdir. Bunda asosiy
kuriladigan masalardan biri mahsulot tannarxini urganib uni imkon kadar
pasaytirishdan iborat. Mahsulot tannarxi - shu mahsulotni ishlab chiqarish
uchun ketgan barcha bevosita va bilvosita xarajatlarning qiymat ifodasidir.
Maxslot (ish, xizmat) tannarxi - mahsulot ishlab chiqarish jarayonida
foydalaniladigan tabiiy resurslar, xom ashyo, materiallar, yokilgi, energiya,
asosiy vositalar, Mehnat resurslari, va Boshqa xarajatlarning qiymat bahosi.
Sanoat korxonalarda mahsulot tannarxi xisobi Vazirlar maxkamasining 1999 yil
5 fevraldagi mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va va sotish
xarajatlarining tarkibi xamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi
to’g’risida NIZOM ga muvofiq amalga oshiriladi. Mahsulot tannarxi
tarkibiga quyidagi xarajatlar kiritiladi. Bu xarajatlar korxona mahsulot ishlab
chiqarishda bevosita qatnashib mahsulot tannarxini shakllantiradi: Moddiy
xarajatlar; Mehnatga xak to’lash xarajatlari; Ijtimoiy sug’urtaga ajratmalar;
Amartizasiya xarajatlari; Boshqa xarajatlar. Moddiy xarajatlar - ishlab
chiqarishning asosiy xarajatlaridan biri bo’lib, mahsulot (ish, xizmat) larga
qarab jami ishlab chiqarish xarajatlarining 60-80 % atrofida bo’lishi mumkin.
Moddiy xarajatlar o’z ichiga xom ashyo va materiallarga qilingan xarajatlarni
o’z ichiga oladi. Xom ashyo va materiallarga qilingan xarajatlar deyilganda,
mahsulot sotib olgandan to korxonaga olib kelgunga kadar barcha komission va
vositachilik xarajatlar tushuniladi. Moddiy xarajatlarga quyidagilarni
kiritishimiz mumkin: • Texnologik maqsadlar va xo’jalik extiyojlariga
5

sarflanadigan yokilgi va energiya xarajatlari; • Yarim tayyor mahsulotlarni
sotib olinishi; • Mahsulotga tara va upakovka uchun xarajatlar; • Arzon va tez
eskiruvchan inventarlarning eskirishi; • Tabiiy resurslardan foydalanish bilan
bog’liq soliqlar va ajratmalar; • Ichki ishlab chiqarish bilan bog’liq brakdan
yuqotishlar; • Ishlab chiqarish jarayonida xizmat qiladigan transport xarajatlari;
• Ishlab chiqarishda ishtirok etadigan boshqa xarajatlar. Mehnatga xak to’lash
xarajatlari - bu korxonaning asosiy ishlab chiqarish jarayonida qatnashuvchi
ishchi va xodimlar mehnat xaqlari, jumladan rag’batlanttiruvchi va
kompensasion to’lovlar uchun xarajatlardir. Mehnatga xaq to’lash xarajatlari
o’z ichiga quyidagilarni oladi: • Lavozimdagi okladi, tarif stavklaraiga muvofiq
anik bajarilgan ishlar uchun to’lovlar; • Ishchilarga ma’lum bir tartibda
berilgan mahsulot qiymati; • Ishlab chiqarish natijalari uchun okladga
qo’shimcha mukofot va ustamalar; • Ishchilarga tekin ko’rsatiladigan
kommunal xizmatlar, oziq ovqat, uy- joy xaqini to’lash uchun xarajatlar; •
Ishchilarga to’lanadigan boshqa ko’rinishdagi xarajatlar. Mahsulot tannarxi
shakllanishida ta’sir etuvchi xarajatlardan biri ijtimoiy sug’urta fondiga ajratma
xisoblanadi. Bu ajratma korxonada shakllanadigan ish xaqi fondiga nisbatan
xisoblanadi. Korxonada qancha ish xaqi fondi shakllansa, shu summaga
nisbatan 25 foiz ajratiladi. Bunda 25 % dan 24,8 % i davlat pensiya fondiga
o’tkaziladi, 0, 1% i bandlik fondiga, kolgan 0,1 % i kasaba uyushmalari fondiga
o’tkaziladi. Umuman olganda bu 25 %li ajratma davlatning iqtisodiyotni
tartibga solib turishda xamda davlat pensiya fondini shakllantirishda
foydalaniladi. Ish xaqi fondi ishchilarga mehnat xaqi to’lash uchun
shakllansada, lekin unga qo’shimcha tarzda korxonaning o’zi bu fondga
nisbatan ijtimoiy sug’urta fondiga ajratma to’lashga majburdir. Shuning uchun
amaliyotda korxonalar ishchilarga ish xaqi xisoblashda albatta bu ajratmani
xam xisobga oladi. Mahsulot ishlab chiqarish tannarxiga kiruvchi boshqa
xarajatlar. Bu xarajatlarga korxona mulkini majburiy sug’urta kilish,
belgilangan tartibdagi safar xarajatlari, kadrlar tayyorlash bo’yicha xarajatlar,
aloqa xizmatlari uchun to’lovlar, brak tufayli kelib chiqadigan yo’qotishlar,
6

yong’indan saqlash va qo’riqlash xarajatlari, ijara xarajatlari va boshqa barcha
ishlab chiqarish bilan bog’liq bo’lgan xarajatlar. Milliy iqtisodiyotdagi ishlab
chiqarish birliklari (korxona) o’z faoliyati natijalaridan ko’prok daromad
olishga xarakat qiladi. H,ar qanday korxona nafaqat o’zining tovarini ancha
yukori baholarda Sotishga, balki mahsulot ishlab chiqarish va uni Sotishga
kilinadigan sarf- xarajatlarni kamaytirishga xam intiladi. Tovarlarni Sotish
baholari asosan korxona faoliyatiga bog’liq bo’lmagan tashqi sharoitlar bilan
belgilansa, ishlab chiqarish sarf- xarajatlari korxonaning ishlab chiqarish va
tayyor tovarlarni Sotish jarayonlarini tashkil qilish samaradorligi darajasiga
bog’liq. Lekin xar qanday tovarni ishlab chiqarish va Sotish uchun ma’lum sarf
xarajatlar talab etiladi. Ishlab chiqarish sarf-xarajatlari deganda tovar va
xizmatlarni ishlab chiqarish va iste’molchilarga yetkazib berishga kilinadigan
barcha sarflar tushuniladi. Ishlab chiqarish sarf-xarajatlari tarkibiga xom ashyo,
asosiy va yordamchi materillar, yonilgi va energiya uchun qilingan xarajatlar,
asosiy kapital amortizasiyasi, ish xaqi va ijtimoiy sug’urtaga ajratmalar, foiz
to’lovlari va boshqa xarajatlar kiradi. Ishlab chiqarishga qilingan barcha sarf-
xarajatlarning puldagi ifodasi mahsulot tannarxini tashkil qiladi. Ishlab
chiqarish xarajatlarini ikkiga bo’lib qadoqlash, saralash, transportga ortish,
tashish va saqlash xarajatlari qo’shimcha muomala xarajatlari xisoblanadi.
Muomala xarajatlarining bu turlari ishlab chiqarish xarajatlariga yaqin turib,
tovar qiymatiga kiradi va uning qiymatini oshiradi. Xarajatlar tovarlar
sotilgandan keyin olingan pul tushum summasidan qoplanadi.
1.1.1-chizma Korxonada maxsulot ishlab chiqarish va uni sotish bilan bog’liq
xarajatlar
o’rganish mumkin: bevosita ishlab chiqarish xarajatlari va muomala xarajatlari.
Bevosita ishlab chiqarish xarajatlari deganda mahsulotni bevosita ishlab
chiqarish uchun kilinadigan barcha sarflar (ish xaqi, xom ashyo va material
sarflari, amortizasiya va x.k) tushuniladi. Tovar birligining qiymatida ishlab
chiqarish xarajatlari faqat uning bir qismini tashkil qiladi. Ishlab chiqarish
xarajatlari tovar qiymatidan foyda mikdoriga kam. Muomala xarajatlari
7

tushunchasi tovarlarni Sotish jarayoni bilan bog’liq bo’lib, shu tovarlarni ishlab
chiqaruvchidan olib, iste’molchiga yetkazilguncha ketadigan sarflarga aytiladi.
Ular ikki guruxga bo’linadi: qo’shimcha muomala xarajatlari va sof muomala
xarajatlari. Tovarlarni o’rash, chizmada korxonada mahsulot ishlab chiqarish
xamda muomala xarajatlari va ularning tarkibini ko’rishimiz mumkin. Demak
bunda ishlab chiqarish xarajatlariga yukorida ta’kidlaganimizdek xom ashyo
materiallari, yoqilgi va moylash xarajatlari, ish xaqi xarajatlari, amartizasiya
xarajatlari, amartizasiya xamda boshqa xarajatlar kiritilgan. Muomala
xarajatlari davr xarajatlari ham deb ataladi. Sof muomala xarajatlari (sotuvchi
maoshi va boshqalar), marketing (iste’molchilik talabini o’rganish), reklama va
shu kabi xarajatlardan iborat bo’ladi. Sof muomala xarajatlari tovar
qiymatini oshirmaydi va ishlab chiqarish jarayonida yaratilgan tovarni
sotgandan keyin olingan foyda hisobidan koplanadi. Hozirgi zamon sarf-
xarajatlar g’oyasi bo’yicha korxona ishlab chiqarish jarayonida
foydalaniladigan resurslar o’z resurslari yoki jalb qilingan resurslar bo’lishi
mumkin. Shunga ko’ra xarajatlar ichki yoki tashqi xarajatlarga bo’linadi.
Tashqi xarajatlar korxona o’zi uchun zarur resurs va xizmatlarga to’lovlarni
amalga oshirishi natijasida vujudga keladigan xarajatlardir. Bunday xarajatlarga
yollanma ishchilar ish xaqi, xom ashyo va materiallar uchun to’lovlar, kredit
uchun foiz to’lovlari, ijaraga olingan yer uchun renta, transport xizmati va
boshqa xar xil xizmatlar uchun to’lovlar kiradi. Tashqi xarajatlar to’lov
xujjatlari bilan rasmiylashtiriladi, shu sababli buxgalteriya xarajatlari deb xam
ataladi. Korxonaning o’ziga tegishli bo’lgan resurslar foydalanish bilan bog’liq
xarajatlar ichki xarajatlar deyiladi. Bunday xarajatlar pul to’lovlari shaklida
chiqmaydi. Shu sabali ichki xarajatlar darajasini baholash o’z resurslari
qiymatini shunga o’xshash resurslarning bozor baholariga taqqoslash orqali
amalga oshiriladi.
1.1.2-chizma Ishlab chiqarish xarajatlarining ichki va tashqi xarajatlarga
ajratilishi Mazkur korxona doirasida tadbirkorlik faoliyatini ushlab turish uchun
zarur bo’lgan to’lov-normal (me’yoridagi) foyda xam, renta va ish xaqi bilan
8

birga xarajatlarning tarkibiy qismi xisoblanadi. Sarf xarajatlar ichki va tashqi
xarajatlarga ajratish, korxona iktisodiy faoliyati samaradorligini oshirish
yo’llarini qiyosiy tahlil kilish imkoniyatini beradi. Ishlab chiqarish xajmining
o’zgarishiga bog’liqlik darajasiga karab doimiy va o’zgaruvchi xarajatlar ham
farqlanadi. Ishlab chiqarish xajmining o’zgarishiga (kiskarish yoki ortishi)
bog’liq bo’lmagan tovarlarning xajmiga ta’sir etmaydigan xarajatlar doimiy
xarajatlar deyiladi. Doimiy xarajatlar ishlab chiqarish xajmiga bog’liq
bo’lmaydi, uning o’sishiga xam bevosita ta’sir etmaydi va ishlab chiqarishning
har qanday, xatto nolinchi xajmida xam mavjud bo’ladi. Bunga korxonaning
to’lov majburiyatlari (zayomlar bo’yicha foiz va boshqa), soliqlar, amortizasiya
ajratmalari, ijara xaqi, qo’riqlash xizmatiga to’lov, uskunalarga xizmat
ko’rsatish sarflari, boshqaruv xodimlari maoshi va shu kabilar kiradi.
O’zgaruvchi xarajatlar ishlab chikariladigan tovar mikdorini oshishiga yoki
kamayishiga ta’sir qiladi va ishlab chiqarish xajmi o’zgarishiga bog’liqlikda
o’zgaradi. Unga xom ashyo, material, yonilgi-transport xizmati, ishchilar ish
xaqi va shu kabilarga kilinadigan sarflar kiradi. Ishlab chiqarishning xar bir
darajasida doimiy va o’zgaruvchan xarajatlar yigindisi umumiy yoki yalpi
xarajatlarni tashkil qiladi. Mahsulot birligini ishlab chiqarishga kilinadigan sarf
xarajatlarni xisoblash uchun O’rtacha umumiy, O’rtacha doimiy va O’rtacha
o’zgaruvchan xarajatlar tushunchalaridan foydalanadi. O’rtacha umumiy
xarajatlar yalpi (umumiy) xarajatlarning ishlab chikarilgan tovar mikdoriga
nisbatiga teng. O’rtacha doimiy xarajatlar doimiy xarajatlarni ishlab chikarilgan
mahsulot mikdoriga bulish yuli bilan aniklanadi. O’rtacha o’zgaruvchan
xarajatlar o’zgarvchi xarajatlarni ishlab chikarilgan mahsulot mikdoriga bulish
yuli bilan aniklanadi. Eng yukori darajada foyda olishga erishish uchun tovar
ishlab chiqarishning zarur mikdorini aniqlash zarur. Bunda iktisodiy tahlil
vositasi bo’lib qo’shimcha . xarajat tushunchasi xizmat qiladi. Avvalo
qo’shimcha xarajat deb, keyingi kushilgan mahsulotlarning xar bitta birligini
ishlab chiqarish bilan bog’liq qo’shimcha . xarajatlarga aytiladi. Kushimacha
xarajatlarni xar bir navbatdagi chikarilgan qo’shimcha mahsulot birligi uchun
9

aniqlash mumkin. Korxona foydalanadigan kuplab resurslar mikdori, ya’ni jonli
Mehnat, xom- ashyo, yonilgi va energiya sarflari tovar xajmining o’zgarishiga
tez va oson ta’sir qiladi. Boshqa resurslar sarfi ta’sirida tovar xajmi o’zgarishi
uchun uzoq vakt talab kilinadi. Masalan, og’ir sanoat tarmoqlarining ishlab
chiqarish quvvatlari ancha uzoq vakt oralig’ida mahsulot mikdorini
o’zgartirishiga ta’sir kilishi mumkin. Demak, ishlab chiqarish xarajatlarini
xisobga olishga vakt omili, ya’ni xarajat qilingan pirovard natijasi olinguncha
o’tgan davr sezilarli ta’sir ko’rsatadi. Shu sababli vakt omilidan kelib chikib,
ishlab chiqarish xarajatlarini kiska va uzoq muddatli davrda aloxida tahlil
kilinadi. Korxona ishlab chiqarish xajmini o’zgartirish uchun kiska muddatli
davrda faqat o’zining o’zgaruvchi xarajatlari mikdorini o’zgartirishi mumkin.
Bu kiska muddatli xarajatlardir. Ishlab chiqarish quvvatlari esa (ishlab
chiqarish inshoatlari maydoni, mashina va uskunalar mikdori) doimiy bo’lib
koladi, xamda bu davr faqat ulardan foydalanish darajasini o’zgartirish uchun
yetarli bo’lishi mumkin. Uzoq muddatli davr - bu korxonaning ishlab chiqarish
quvvatlarini xam o’z ichiga olgan, bugun band bo’lgan resurslari mikdorini
o’zgartirish uchun yetarli bo’lgan davrdir. Bu davr davomida Boshqa tarmoqlar
faoliyat kilib turgan korxonalar mazkur tarmoqka kirib kelishi mumkin. Bu
yerda shuni ta’kidlash lozimki, ishlab chiqarish quvvatlarining o’zgarishi
takozo qilingan kiska va uzoq muddatli davr davomiyligi ayrim tarmoq va
korxona xususiyatidan kelib chikib farqlanish mumkin. Masalan, yengil sanoat
tarmogida kiyim kechak ishlab chikaradigan kichkina firma, bir necha
qo’shimcha tikuv mashina urnatish bilan o’zining ishlab chiqarish quvvatlarini
kiska vaktda (bir necha kunda) oshirish mumkin. Og’ir sanoat tarmoqlarida
yangi quvvatlarni ishga tushirish uchun bir necha yil talab kilinadi. Okibat
natijasida barcha xarajat turlari o’zgaradi va o’zgaruvchi mikdorlar bo’lib
qoladi.
1.2. Mahsulot ishlab chiqarish tannarxi va uning tarkibiy tasniflanishi.
Iqtisodiyotni erkinlashtirish sharoitida eng asosiy masalalardan biri
mamlakatda jaxon talablariga javob beradigan, sifatli, raqobatbardosh
10

mahsulotlar ishlab chiqarish xisoblanadi. Bunda ko’riladigan asosiy maqsad
arzonrok xamda raqobatbardosh, sifatli mahsulotlar ishlab chiqarishdan iborat.
Buning uchun ishlab chikarilayotgan mahsulot tannarxi o’rganib, uni imkon
qadar pasaytirish katta ahamiyatga ega. Mamlakatimizda mahsulot (ish,
xizmat)lar xisobi 1999 yil 5 fevraldagi 54- sonli karoriga ilova Mahsulot(ishlar,
xizmatlar)ni ishlab chiqarish va Sotish xarajatlarining tarkibi xamda moliyaviy
natijalarni shakllantirish tartibi to’g’ri sidagi Nizomga muvofiq amalga
oshiriladi. Bugungi kunda amalda bo’lgan ushbu Nizomga muvofiq mahsulot
(ish, xizmat)ni ishlab chiqarish xarajatlari tarkibiga kiradigan moddalar sirasiga
o’zgartirishlar kiritilgan. Mahsulot tannarxiga kiritiladigan xarajatlar tarkibini
aniqlashdan maqsad: 1. Buxgalteriya xisobi schyotida jami xarajatlar tug’risida
to’liq va aniq ma’lumotlarga ega bo’lish, korxona faoliyatini rentabelligi va
bozor iqtisodiyoti sharoitida raqobatbardoshliligini aniqlash; 2. Mahsulot (ish,
xizmat)lar tannarxini anik xisob-kitobini kilish; 3. Mahsulot tannarxiga
kiritilmaydigan xarajatlarni aloxida tarkiblash va ularni moliyaviy
natijaviylikka boglash; 4. Ishlab chiqarish xarajatlarini yuzaga chikishi va
javobgarlik markazlari bo’yicha xisobga olish va nazorat kilish; 5. Solik
to’lanadigan bazani anik xisob-kitobini yurtish va bu orqali ishlab chiqarish
xarajatlari xamda korxona sarflarini Boshqarishni tashkil etishdan iboratdir.
Bozor iqtisodiyoti sharoitida Xo’jalik yurituvchi subyektlarning ishlab
chikarayotgan mahsulotlari tannarxini tahlil kilishda quyidagilarga alohida
e’tibor qaratiladi: • Ishlab chiqarish xarajatlarini o’rganish va ularning holati
ga baho berish; • Mahsulot tannarxini pasaytirish bo’yicha belgilangan rejani
bajarilishi va dinamikasini nazorat kilish; • Ishlab chiqarish xarajatlarini
iktisodiy elementi va kalkulyasion moddalari bo’yicha o’rganish va ularga
baho berish; • Mehnat unumdorligi bilan ish xaqi xarajatlari urtasidagi nisbatni
o’rganish ; • Tannarxning o’zgarish sabablarini aniqlash va unga ta’sir etuvchi
omillarni mikdor jixatidan xisoblash; • Ayrim turdagi mahsulot tannarxini
xarajat moddalari bo’yicha tahlil etish; • Tannarxni pasaytirish bo’yicha
mavjud imkoniyatlarni aniqlash va xakozo.
11

Mahsulot (ishlar, xizmatlar)ni ishlab chiqarish va cotish xarajatlarining tarkibi
xamda moliyaviy natijalarni shakllantirish tartibi to’g’risidagi Nizomga
muvofiq ishlab chiqarish xarajatlarini xisobga olishning umumiyligi
ta’minlangan. Buning yakunida mahsulot (ish, xizmat)larni ishlab chiqarish va
cotish xarajatlarini rejalashtrish, tahlil etish va nazorat kilishga imkoniyat
tugiladi. Mazkur Nizom buxgalteriya xisobi maqsadlarida va Soliqqa tortish
maqsadlarida xarajatlarni xisoblash tartiblaridagi farqlanishlarini xisobga olib
ishlab chikilgan. Bunda tahlil kilishning asosiy maqsadi Xo’jalik yurituvchi
subyektlarning bozor iqtisodiyoti sharoitlarida raqobatga bardoshligini
aniqlashdir. Nizomda buxgalteriya xisobi bo’yicha foyda bilan Soliqqa
tortiladigan foyda urtasidagi tafovutlarga izox berilgan. Soliqqa tortiladigan
foyda buxgalteriya xisobidagi foydadan farq kilishining sababi shundaki, davlat
solik siyosatiga muvofiq amaldagi solik konunchiligi bo’yicha korxona
xarajatlarining bir qismi Soliqqa tortiladigan bazaga kirmaydi. Nizomda
moliyaviy natijalarni shakllantirishning asosiy koidalari va xarajatlarni
guruxlash berilgan. Birinchi ilovada korxona xisobot davridagi balans foydasini
xisoblashda chegiriladigan, lekin Xo’jalik subyektining Soliqqa tortiladigan
bazasiga kushiladigan xarajat moddalari berilgan. Ikkinchi ilovada xarajatlar
amalga oshirilishi paytida Soliqqa tortiladigan bazadan chegirilmaydigan, lekin
keyingi davrlarda chegiriladigan xarajatlar ruyxati berilgan (vakt bo’yicha
farqlanishlar). Uchinchi ilovada foydasi emas, daromadi Soliqqa tortilayotgan
korxonalar uchun qo’shimcha chegirilmaydigan xarajatlar ruyxati berilgan.
Bugungi kunda xo’jalik yurituvchi subyektlarning mahsulotlari tannarxini tahlil
kilishda asosiy axborot manbalari bo’lib quyidagilar xisoblanadi: • Xo’jalik
subyektlarining biznes reja ma’lumotlari; • 5-S “Korxona sarf-xarajatlari
to’g’risida”gi xisoboti ma’lumotlari; • 1-T “Mehnat xisoboti” ma’lumotlari; •
Buxgalteriya xisobining ishlab chiqarish xarajatlarini xisobga olib boruvchi
schyot ma’lumotlari va boshqa turdagi qo’shimcha ma’lumotlar.
Mahsulot (ish, xizmat) larni ishlab chiqarish tannarxi ishlab chiqarish yoki
kayta ishlash jarayonida ishlatilgan tabiiy resurslar, xom- ashyo, materiallar,
12

yokilgi, energiya, asosiy vositalar (amortizasiya), Mehnat rusurslari va Boshqa
ishlab chiqarish bilan bog’liq xarajatlarining qiymat kurinishini ifoda etadi.
Mahsulotning ishlab chiqarish tannarxiga ishlab chiqarishni tashkil kilish uslubi
va texnologiyasi bilan belgilangan mahsulotni ishlab chiqarish (ish, xizmatlar
bajarish) bilan bevosita bog’liq xarajatlar kiritiladi. Bularga: bevosita va
bilvosita moddiy xarajatlar, bevosita va bilvosita Mehnat xarajatlari, ishlab
chiqarish yo’nalishidagi ustama xarajatlar xamda Boshqa bevosita va bilvosita
xarajatlar kiradi. Ishlab chiqarishning moddiy xarajatlari tarkibiga quyidagilar
kiradi: -tashqaridan sotib olinadigan ishlab chikariladigan mahsulot tarkibiga
kirib, uning asosini tashkil etadigan yoki mahsulot tayyorlashda (ish bajarishda,
xizmat ko’rsatishda) zarur komponent xisoblanadigan xom-ashyo va
materiallar; -mahsulotni urash xamda Boshqa ishlab chiqarish zaruriyatlari
uchun sotib olingan materiallar, ta’mirlash uchun extiyot qismlar, moslamalar
va Boshqa Mehnat buyumlari; -texnologik maqsadlar, binolarni isitish, barcha
turdagi energiyani ishlab chiqarish uchun sarflanadigan chetdan sotib olingan
yokilgining xamma turlari; -korxonaning texnologik, tarnsport va Boshqa ishlab
chiqarish, shuningdek, Xo’jalik zaruriyatlariga sarflanadigan sotib olinadigan
barcha turdagi energiya; -tabiiy kamayishining me’yor chegarasidagi moddiy
resurslarning kamomadi va bo’zilishlaridan yukotishlar; Ishlab chiqarishdagi
mex;natga x;ak to’lash xarajatlariga quyidagi moddalar kiradi: -korxonada
kabul qilingan Mehnatga xak to’lash shakl va tizimlariga muvofiq ishbay
xaklari, tarif stavkalari va mansab okladlari asosida xakikiy bajarilgan ishlar
uchun ishlab chiqarishdagi xisoblangan ish xaqi; -natura shaklida xak to’lash
tartibi bo’yicha beriladigan mahsulot qiymati; -amaldagi tartiblarga ko’ra
rag’batlantiruvchi to’lovlar, jumladan, ishlab chiqarish natijalari uchun
mukofotlar (natural mukofotlarni kushgan xolda) ta’rif stavkalari va okladlarga
kasb maxorati uchun qo’shimcha ustama to’lovlar, amaldagi konunchilikka
muvofiq kup yillik xizmatlari uchun (shu Xo’jalikda bir ixtisoslikdagi ish staji
uchun) ishlab chiqarish xodimlariga beriladigan takdirlanishlar, mukofotlar,
kasb maxorati uchun ta’rif stakalar va okladlarga nisbatan) ustama to’lovlar,
13

xarakatdagi konunchilikka muvofiq kup yillik xizmatlari uchun ishlab chiqarish
xodimlariga beriladigan takdirlashlar; - ish rejimi va mehnat sharoitlari bilan
bog’liq tovon to’lovlari, jumladan, tungi ish vakti, ish vaktidan so’nggi ish
uchun to’lovlar. Amaldagi Nizomga muvofiq xo’jalik yurituvchi
subyektlarning barcha xarajatlari quyidagi guruxlarga ajratiladi: 1) Mahsulot
ishlab chiqarish tannarxiga kushiladigan xarajatlar; A) Ishlab chiqarish
tannarxiga kushilmaydigan xarajatlar, ammo, davr xarajatlariga kushiladigan
xarajatlar (asosiy faoliyatdan kurilgan foydani aniqlash uchun); 2) Korxonaning
umumxo’jalik faoliyatidan kurgan foyda yoki zararini aniqlashda xisobga
olinadigan moliyaviy faoliyat xarajatlari. 3) Favkulodda zarar (solik to’lashga
kadar aniklanadigan foydani xisoblashda ishtirok etadigan). Xo’jalik
yurituvchi subyektlarning xarajatlarini yukoridagi tarkib bo’yicha
guruxlanganda,xar bir gurux xarajatlari quyidagicha turkumlanadi: 1. Mahsulot
ishlab chiqarish tannarxiga qo’shiladigan xarajatlar quyidagicha turkumlanadi:
a) Bevosita va bilvosita moddiy xarajatlar; b) Bevosita va bilvosita mehnat
xarajatlari; v) Ishlab chiqarishdagi ma’muriy xarajatlar. 2. Davr xarajatlari
quyidagicha turkumlanadi: a) Sotish bo’yicha xarajatlar; b) Boshqaruv
xarajatlari;
v) Boshqa muomala xarajatlari va zararlar. 3. Moliyaviy faoliyat bo’yicha
xarajatlar quyidagicha turkumlanadi: a) Foizlar bo’yicha sarflar; b) Chet el
valyutasi kursi o’zgarishidan kurilgan zarar; v) K,immatli kog’ozlarga
qo’yilgan mablag’larni kayta baholashdan kurilgan zarar; g) Moliyaviy faoliyat
bo’yicha boshqa sarf xarajatlar. 4. Favkulotda zararlar odatda turkumlanmaydi.
Ishlab chiqarish va noishlab chiqarish xarajatlari. Mahsulot ishlab chiqarish
bilan bog’liq xarajatlarga ishlab chiqarish xarajatlari deb ataladi. Ularga
quyidagilar kiradi: - Moddiy xarajatlari; -Mehnat xaki xarajatlari; -Ishlab
chiqarish bilan bog’liq ma’muriy xarajatlar. Bevosita moddiy xarajatlari mehnat
xaki bilan birgalikda dastlabki xarajatlarni tashkil etadi. Mehnat xaki va ishlab
chiqarish xarakteridagi ma’muriy Boshqaruv xarajatlari birgalikda konversiya
xarajatlarini tashkil etadi. Moddiy xarajatlari konversiya xarajatlari bilan
14

birgalikda tulik ishlab chiqarish tannarxini tashkil etadi. Noishlab chiqarish
xarajatlari. Ishlab chiqarish bilan bog’liq bulmagan barcha xarajatlarga noishlab
chiqarish xarajatlari deb ataladi. Ular tarkibiga Sotish bilan bog’liq xarajatlar,
ilmiy tekshirish va tadkikot xarajatlari, umumiy va ma’muriy Boshqaruv
xarajatlari, Boshqaruv xarajatlari, olingan kredit uchun foiz to’lovlari va
Boshqa ishlab chiqarish bilan bog’liq bulmagan, xarajatlar kiritiladi. Mahsulot
tannarxini umumlashtiruvchi ko’rsatkichlar quyidagilarni tashkil etadi. 1. Bir
so’mlik tovar mahsuloti uchun qilingan xarajat;
2. Takkoslanadigan mahsulot tannarxi; 3. Mahsulot birligining tannarxi.
Xo’jalik yurituvchi subyektlarning faoliyatidagi xarajatlarni yukoridagi
kurinishda turkumlash bilan bir katorda yana quyidagi xususiyatlari bo’yicha
%am tasniflab chikishimz mumkin. Yuzaga chikish shakliga ko’ra: • asosiy
ishlab chiqarish xarajatlari; • moliyaviy faoliyat bo’yicha xarajatlar; • tasodifiy,
favkuloddagi xarajatlar. Mahsulot tannarxiga kushilishiga ko’ra: • mahsulot
ishlab chiqarish tannarxiga kiritiladigan xarajatlar; • mahsulot ishlab chiqarish
tannarxiga kiritilmaydigan xarajatlar. Yuzaga chiqish o’rni bo’yicha: • bo’lim
bo’yicha qilingan xarajatlar; • sex bo’yicha qilingan xarajatlar; • uchastka
bo’yicha qilingan xarajatlar va xakozo. Sotish xajmiga xisobdan chiqarilishiga
ko’ra: • mahsulot ishlab chiqarish xarajatlari; • davr xarajatlari. Davriga ko’ra:
• joriy davr xarajatlari; • kelgusi davr xarajatlari. Soliqqa tortiladigan
foyda summasini aniqlashda xisobga olinishiga ko’ra: • Soliqqa
tortiladigan bazaga kayta kushiladigan doimiy tafovutlar; • Soliqqa tortiladigan
bazaga kushiladigan davri bo’yicha tafovutlar; • Soliqqa tortiladigan bazani
aniqlashda xisobga olinmaydigan xarajatlar. Mahsulot xajmining o’zgarishiga
muvofiq: • o’zgaruvchan xarajatlar;
• o’zgarmas xarajatlar. Mahsulot tannarxiga kushilishiga karab: • to’g’ri
xarajatlar (bevosita); • egri xarajatlar (bilvosita). Moliyaviy natijalarga
daxlsizligi bo’yicha: • mahsulot tannarxiga kushiladigan xarajatlar; • foyda
xisobidan koplanadigan xarajatlar. Tahlil etishda o’rganish obyekti va
maqsadidan kelib chikkan xolda korxona xarajatlarining u yoki bu turkumi
15

bo’yicha o’zgarishlar va o’zgarish sabablariga baho beriladi. Taqqoslash yoki
kiyosiy o’rganish da joriy davr va utgan yil ma’lumotlari, biznes reja
ko’rsatkichlari, O’rtacha ko’rsatkichlar va tarmoq bo’yicha Boshqa ma’lumotlar
olinadi. Taqqoslashda ko’rsatkichlar bo’yicha mutlok o’zgarishlar nisbiy
ko’rsatkichlarni qo’llash orqali to’ldiriladi.
1.3. Maxsulot tannarxini ifodalovchi ko’rsatkichlar va ularni tahlil qilish
usullari. Yuqorida keltirilgan xarajatlarning turkumlanishi, ta’kidlanganidek,
korxona rahbariyati tomonidan rejalashtirish, tahlil, qilish soliqlarni tug’ri
hisoblash va tulanishi uchun ishlatiladi. Shuningdek, xarajatlarni nazorat qilish
maqsadida ularni samarali sarflanishini, mahsulot ishlab chiqarish va realizsiya
qilish hajmi oshishini, uning sifatini oshirilishini ta’minlash uchun uchun
ishlatiladi. Shu bilan birga xarajatlar nazoratini tug’ri va ustalik bilan olib
borish uchun ularni ifodalovchi kursatkichlarni bilish va ishlata olish zarur.
Ularga quyidagilar kiradi: ishlab chiqarish xarajatlari turlari buyicha summasi;
xarajatlar dinamikasi; xarajatlar darajasi va ularning farqi;
bazis davri va biznes reja ma’lumotlari bilan solishtirilishi natijasida
xarajatlarning mutloq va nisbiy farqlari; Ishlab chiqarish xarajatlari summasi
korxona, bulim buyicha alohida mahsulot (ish, xizmat) turlarining aniq bir
davri uchun ishlab chiqarish xarajatlarining puldagi uzgarishini xarakterlaydi.
Ular asosida, ishlab chiqarish xarajatlari hajmiga, bir necha yillik dinamikasiga
va ularning uzgarishi tug’risidagi axborotlarga miqdoriy baho berish mumkin.
Bu kursatkich menedjerlarga xarajatlarni ular turlari buyicha va butunlay
rejalashtirish, shuningdek, zarur bulgan tovar-material zahiralarini, mehnat va
moliyaviy resurslarni sotib olish buyicha pul mablag’larini ajratish uchun
kerakdir. Xarajatlar tarkibi ularning umumiy summasi tarkibidagi alohida
xarajat turlarining ulushini aniqlash bilan birga xom ashyo va materiallar
ishlatiladigan, avtomatlashtirilgan, mehnat va mexanizasiya darajasi yuqori
bulgan korxonalarning materialtalabligini va mehnattalabligini tahlil qilish
uchun zarurdir. Xarajatlar tarkibining uzgarishini urganish kelgusi davr
xarajatlari tarkibini yaxshilash va ularning samaradorligini oshirish buyicha
16

boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun asos bo’ladi. Xarajatlar tarkibini
aniqlash uchun ma’lumotlar moliyaviy hisobatning «Daromadlar va zararlar
haqida hisobat» 2-shakl, «Buxgalteriya balansiga ilova» 5-shakllardan,
shuningdek, «Ishlab chiqarish xarajatlari haqida xisobat» statistik hisobatdan
olinadi. Xarajatlar darajasi bu tayyor, tovar yoki sotilgan mahsulot bir sumiga
to’g’ri keadigan xarajatlardir. Bu xarajatlar samaradorligini, dinamikasini va
ularning nisbiy farqini hisoblash uchun zarur bo’ladi.
Xarajatlar darajasi (Xd) asosiy faoliyat xarajatlarini (Afx) sotilgan mahsulot
hajmi (M) ga nisbati bilan aniqlanadi. Xd =Afx : M.100 Ishlab chiqarish
xarajatlari darajasini hisoblash uchun ma’lumotlar 2 – shakl « Moliyaviy
natijalar to’g’risida»gi hisobatdan olinadi. Xarajatlar dinamikasi xarajatlar
summasi va darajasini utgan va bazis davriga nisbatan uzgarishini
xarakterlaydi. U mutloq va nisbiy farqlarda usish sur’atida kupayish tezligi kabi
kursatkichlar bilan aniqlanadi. Masalan, realizasiya qilingan mahsulotlar
iishlab chiqarish tannarxi 2011 yili 6947 ming summani, 2012 yili 11427 ming
sumni tashkil qilgan. Xarajatlarning mutloq kupayishi 4480 ming sumni
(11427- 6947), usish sur’ati – 164,5% (11427:6947x100) ni, kupayish tezligi –
64,5% (1645-100)ni, tashkil qilgan ko’rsatkichning kupayishi 69,5 ming sumni
tashkil qilganligi uning mutloq mohiyatini belgilash uchun ham asos bo’ladi.
Bizning misolimizda xarajatlarning 1,0 % ga kupayishi (yoki kamayishi) utgan
yilga nisbatan xarajatlarni 69,5 ming sumga uzgarishi mumkin. Xarajatlar
dinamikasini ifodalovchi kursatkichlar tahlilchilar va auditorlarga to’g’ri xulosa
chiqarib, tegishli tavsiyalarni ishlab chiqish imkonini beradi. Menejerlar uchun
xarajatlarni kamaytirish va tejash buyicha boshqaruv qarorlarini qabul qilish
uchun asos bulib xizmat qiladi. Xarajatlar dinamikasini urganishda daromadlar
umumiy summasini, sof tushumni va xarajatlarning umumiy miqdori uzgarish
su’ratini solishtirish zarur. Daromadlar usish sur’atining xarajatlarga nisbatan
balandligi foyda va rentabellikni ortishini kursatadi, ya’ni bu korxona faoliyati
samaradorligining oshganligidan dalolat beroadi. Xarajatlarning mutloq farqi
haqiqatda qilingan xarajatlarni biznes- reja yoki bazis davri ma’lumotlari bilan
17

solishtirish orqali hisoblanadi. Bu kursatkich asosida qilingan xarajatlarning
miqdor jihatdan uzgarish haqida xulosa qilinadi, masalan, necha summaga
butun xarajatlar yoki ularning turlari buyicha oshganligi aynan shu yo’l bilan
aniqlanadi. Xarajatlar uzgarishini aniqroq ifodalash uchun ularning nisbiy
chetlanishini hisoblash zarur, ya’ni bazis davri yoki biznes-rejaga nisbatan
xarajatlar buyicha tejalishini yoki ortiqcha sarf qilinishini aniqlash lozim
bo’ladi. Nisbiy farq ishlab chiqarish tannarxi darajasini aniqlash bilan
hisoblanadi. Xarajatlar buyicha tejash yoki ortiqcha sarf qilinganligini, ya’ni
xarajatlarni nisbiy farqlarini aniqlash uchun xarajatlarni haqiqiy va bazis davr
daraja kursatkichlari orasidagi farqni haqiqatda realizasiya qilingan mahsulot
summasiga kupaytirish yo’li bilan aniqlash mumkin. D Xar as.fao (Dar xaq.
xar -Dar) . Real xaq baz. xar Bunda: D Xar as. fao. - xarajatlarni nisbiy farqi
(tejam yoki ortiqcha sarf); Dar xaq. xar - xarajatlarning haqiqiy darajasi; Dar
baz. xar – xarajatlarning asos davridagi darajasi;
Real haq - hisobat davrida haqiqatda realizasiya qilingan mahsulot summasi.
Keyinchalik ichki va tashqi omillarni korxonaning xarajatlar hajmiga ta’sirini
hisoblash va urganish zarur. Korxonaning xarajatlar darajasiga va summasiga
ta’sir qiluvchi asosiy omillarga quyidagilar kiradi: Ishlab chiqarilgan va
realizasiya qilingan mahsulot hajmi; Xom ashyo va material xarajatlari; Ishlab
chiqarish xodimlari va boshqaruv personalining miqdoriy va sifat tarkibi;
Ishchilarning mehnat unumdorligi; Boshqa tashkilotlarning xizmatlari va ta’rifi;
Asosiy vositalar va nomoddiy aktivlarning ishlatilishi samaradorligi; Joriy
(oborot) mablag’larining ishlatilish samaradorligi; Xaridorlar va mol yetkazib
beruvchilar bilan shartnomaning uz vaqtida va sifatli tuzilishi va tulov-hisob
intizomining tashkil etilishi. Bu omillarning har biri u yoki bu xarajatlarga ta’sir
qilib uzining hisoblash usuliga ega. Korxona rahbarlari, analitiklar va auditorlar
xarajatlarni urganish va tahlilchi qilishida bu omillarning ta’sirini hisoblashni
bilishi kerak, har bir faktorni alohida tahlil qilib, ular asosida mablag’larning
tejamkorlik bilan sarflanishi va kamayish imkoniyatlarini aniqlab, xarajtlar
samaradorligi buyicha boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun tegishli va
18

tavsiyalar maslahatlar ishlab chiqarishlari lozim. Hisoblash uchun
ma’lumotlarni «Foyda va zararlar tug’risida»gi 2- shakl, ya’ni moliyaviy
hisobotdan olamiz. Shuning bilan birga xarajatlarni uzgaruvchi va shartli
doimiy xarajatlarga bulinishini hisobga olish kerak. Uzgaruvchi xarajatlarga
«sotilgan tovarlar, mahsulot, ish, xizmat tannarxi»ni va «tijorat xarajatlari»ni
kiritish mumkin. Doimiy xarajatlarga (ishlab chiqarish hajmiga va mahsulot
realizasiyasiga tobe bulmagan) quyidagilar kiradi: «Boshqaruv xarajatlari»,
«Realizasiyaga taalluqli bulmagan xarajatlar» va «Favqulodda xarajat»lar.
Uzgaruvchi xarajat moddalari yuqorida ta’kidlanganidek ishlab chiqarilgan va
realizasiya qilingan mahsulot hajmiga tobe bulib, ularning uzgarishiga muvofiq
ravishda uzgaradi. Uzgaruvchi moddalar summasiga realizasiya qilingan
mahsulot hajmi uzgarishining ta’sirini aniqlash uchun realizasiya qilingan
tovarlar summasining farqini sotilgan tovar, mahsulot, ish, xizmatlarning
tannarxini bazis darajasiga kupaytirish kerak. Hisob quyidagi formula orqali
amalga oshiriladi: ∆ Xar = (Real haq. sotil – Real bazis sotil ) .
19

2-Bob. Sanoat korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish tannarxi tahlili
2.1.Mahsulot ishlab chiqarish tannarxi tarkibiy tahlili
Mamlakatimiz ishlab chikaruvchilari raqobatbardoshligini oshirish,
mahsulotlarini ichki va tashqi bozorda Sotish xajmini kengaytirish, shuningdek
O’zbekiston Respublikasi Prezidentining 2008 yil 28 noyabrdagi PF-4058-sn
farmoni bilan tasdiqlangan Iqtisodiyotning real sektori bazaviy tarmoqlari
korxonalarini qo’llab-quvvatlash, ularning barqaror ishlashini ta’minlash va
eksport saloxiyatini oshirish chora-tadbirlari dasturiga va Vazirlar
maxkamasining 26-sonli K,aroriga muvofiq yirik sanoat korxonalari, xo’jalik
birlashmalari tomonidan O’zbekiston Respublikasi Iqtisodiyot vazirligi va
Moliya vazirligi bilan birgalikda tanqidiy tahlil asosida texnologiya
jarayonlarini xamda xom ashyo, materiallar va energiya resurslari sarfi
normalarini maqbullashtirish, quvvatlardan foydalanish darajasini kupaytirish
va Mehnat unumdorligini oshirish, foydalanish va qo’shimcha sarf xarajatlarni
qisqartirish, xarid kilinadigan xom ashyo materiallar va butlovchi buyumlar
qiymatini pasaytirish, xodimlar xisobini maqbullashtirish xisobiga sanoat
mahsulotlari tannarxini kamaytirishga yo’naltirilgan kompleks chora tadbirlar
ishlab chikildi xamda xo’jalik birlashmalari va yirik sanoat korxonalarida ishlab
chiqarish tannarxini qisqartirishning yig’ma parametrlari tasdiqlandi. Mazkur
tasdiqlangan yig’ma parametrlarga muvofiq ishlab chiqarish tannarxini
kamaytirish darajasi respublika bo’yicha o’rtacha 20,6% kilib belgilandi.
Quyida «URG-ANTEP-YASHAM” qo’shma korxonasi tomonidan sotilgan
mahsulot tannarxining 2011-2012 yillar davomida o’zgarish tendensiyasini
20

ko’rib chiqamiz. 2.1.1.-jadval «URG-ANTEP-YASHAM” qo’shma korxonasi
tomonidan 2011-2012 yillarda sotilgan mahsulot tannarxining tarkibiy tahlili
(ming so’mda) № Xarajat elementlari 2011 yil 2012 yil Xarajat % da Xarajat
% da 1 Ishlab chiqarish moddiy xarajatlari 5419302,57 69 4247754,84 70 2
Ishlab chiqarish xususiyatiga ega bo’lgan mehnatga xak to’lash xarajatlari
1256649,87 16 940574,286 15,5 3 Ishlab chiqarishga tegishli bo’lgan ijtimoiy
sug’urtaga ajratmalar 282746,221 3,6 212387,742 3,5 4 Ishlab chiqarish
ahamiyatiga ega bo’lgan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar amartizasiyasi
785406,17 10 546139,908 9 5 Ishlab chiqarish ahamiyatiga ega bo’lgan
boshqa xarajatlar 109956,864 1,4 121364,424 2 JAMI 7854061,7 100
6068221,2 100 Manba: “ URG-ANTEP-YASHAM ” qo’shma korxonasining
2011-2012 yillar uchun tuzilgan statistik xisoboti ma’lumotlari 2.1.1-jadvalda
«URG-ANTEP-YASHAM” qo’shma korxonasi tomonidan sotilgan mahsulot
tannarxining 2011-2012 yillar davomida o’zgarish tendensiyasini ko’rishimiz
mumkin. Qo’shma korxonada yillar davomida mahsulot ishlab chiqarish va
Sotish xajmi kamayib borgan, ya’ni bu 2011 yilda 7854061,7 ming so’m bo’lsa,
2012 yilga kelib bu mikdor 6068221,2 ming so’mni tashkil etib, o’tgan yilga
nisbatan 77,3 % ga kamaygan. Shunga mos ravishda ishlab chiqarishda
sarflangan moddiy xarajatlar 2011 yilda 5419302,57 ming so’m bo’lsa, bu
mikdor 2012 yilga kelib 4247754,84 ming so’mga aylangan. Ishlab chiqarish
xususiyatiga ega bo’lgan mehnatga xak to’lash xarajatlari 2011 yilda
1256649,87 ming so’m bo’lsa, bu mikdor 2012 yilga kelib 940574,286 ming
so’mga aylangan. Ishlab chiqarishga tegishli bo’lgan ijtimoiy sug’urta
ajratmalari 2011 yilda 282746,221 ming so’m bo’lsa, bu mikdor 2012 yilga
kelib 212387,742 ming so’mga aylangan. Ishlab chiqarish ahamiyatiga ega
bo’lgan asosiy vositalar va nomoddiy aktivlar 2011 yilda 785406,17 ming so’m
bo’lsa, bu mikdor 2012 yilga kelib 546139,908 ming so’mga aylangan. Ishlab
chiqarish ahamiyatiga ega bo’lgan boshqa xarajatlar 2011 yilda
109956,864ming so’m bo’lsa, bu mikdor 2012 yilga kelib 121364,424 ming
so’mga aylangan. Bundan ko’rinadiki qo’shma korxonada mahsulot ishlab
21

chiqarish xarajatlari mahsulot xajmi kamayishi xisobiga kamaygan. Umuman
olganda bu ko’rsatkichlarning xar biri shu yillar davomida kamayish
tendensiyasiga ega. Faqatgina amartizasiya xarajatlari to’g’ri chizikli usulda
xisobga olib borilganligi uchun uncha katta o’zgarish bo’lmagan. Bunda 2012
yil asosiy vositalarni kayta baholash xamda yangi ishlab chiqarish uchun
asosiy vositalar olinganligi xisobiga shu yilda unga nisbatan xisoblangan
amartizasiya summasi xam oshishi kuzatilgan. Mahsulot ishlab chiqarish xajmi
ma’lumotlardan ko’rinadiki 2011 yilda oldingi yilga nisbatan mahsulot ishlab
chiqarish xamda Sotish xajmi ko’proq oshgan bo’lsa, 2012 yilda o’tgan yilga
nisbatan mahsulot Sotish xajmi pasayib borganligini ko’rishimiz mumkin.
Demak, shuni aytish mumkinki “URG-ANTEP-YASHAM” qo’shma
korxonasida 2011 yilda mahsulot ishlab chikarish xamda Sotish belgilangan
tartibda olib borilib, mahsulot Sotish xajmini oshirishga erishilgan. Buni ijobiy
baholashimiz mumkin.
3-BOB.Iqtisodiyotni modernizasiyalash sharoitida sanoat korxonalarida
mahsulot tannarxini pasaytirish yo’llari
3.1. Mahsulot tannarxini pasaytirishning manbalari va omillari
Mehnat unumdorligini oshirish, xomashyo va material, yoqilg’i va
elektroenergetika xarajatlarini kamaytirish, xizmat ko’rsatish va boshqarish
sarflarini qisqartirish, ishlab chiqarishdan tashqari, xarajatlarni tejash sanoat
mahsuloti tannarxini pasaytirishning eng muhim manbalari hisoblanadi.
Mehnat unumdorligini oshirish uchun yangi texnika, texnologiya jarayonlarini
va ishlab chiqarishni o’stirish yoki tashkil etishning ilg’or usullarini joriy qilish
orqali har bir mehnatchi tomonidan tayyorlanayotgan mahsulotni ko’paytirish
kerak bo’ladi. Bu holda har bir mahsulot birligiga sarflanadigan ish haqi
qisqaradi, ammo ishchining umumiy ish haqi esa ortib boradi. Mehnat
unumdorligi ish haqiga nisbatan jadal o’sgandagina tannarx pasayadi. Mehnat
unumdorligining o’sish mohiyati shundan iboratki, bunda mahsulot ishlab
chiqarishga ketadigan jonli mehnat ulushi kamayadi, ilgari sarflangan
mehnatning ulushi esa ortadi, biroq mahsulot birligi uchun ketadigan mehnat
22

sarfi qisqaradi. Material, yoqilg’i va elektr energiya xarajatlarini kamaytirish
uchun ularni tejab sarflash, qimmatbaho materiallarni arzon, Lekin yaxshi
materiallar bilan almashtirish, ularni sotib olish va korxonaga keltirish bilan
bog’liq bo’lgan sarflarni qisqartirish kerak bo’ladi. Xizmat ko’rsatish va
boshqarish uchun ketadigan xarajatlarni qisqartirishga esa tarmoq va
korxonalardagi ma’muriy boshqaruv apparatining sarflarini kamaytirish, asbob-
uskuna, bino va inshootlarni saqlash, yoritish, isitish uchun ketadigan
mablag’larni tejab-tergab sarflash orqali erishiladi. Unumsiz xarajatlarni (jarima
to’lash, penya va hokazolar) tugatish mahsulot tannarxini pasaytirishda muhim
ahamiyat kasb etadi. Texnika taraqqiyoti ishlab chiqarishni tashkil etishning
ijtimoiy shakllarini takomillashtirishning, ishlab chiqarishni rasional
joylashtirish, ishlab chiqarish va
mehnatni korxonaning ichida uyushtirishni yaxshilash mahsulot tannarxini
pasaytirishning ta’minlovchi omillari bo’lib hisoblanadi. Masalan, texnika
taraqqiyoti mahsulot tannarxini pasaytirishning barcha manbalariga ta’sir
ko’rsatadi. Ishlab chiqarishni elektrlashtirish va elektronizasiyalash hamda
kompleks avtomatlashtirish, ximiyalash mahsulot tayyorlash uchun
sarflanadigan solishtirma xarajatlarni kamaytiradi. Har bir korxonada mahsulot
tannarxini pasaytirish darajasini hisoblash uchun eng avvalo undagi rezervlarni,
ya’ni foydalanilmayotgan imkoniyatlarni aniqlash kerak. Ular ko’zga
tashlanadigan, yuzaki, juda murakkab, ko’z ilg’amaydigan bo’lishi mumkin.
Faqat chuqur, har taraflama iqtisodiy-texnik tahlildan keyin ularni aniqlash,
topish mumkin bo’ladi. Rezervlar har xil belgilarga qarab guruhlarga ajratilishi
mumkin. Ular eng avvalo to’planish joyiga qarab ichki ishlab chiqarish va
tashqi rezervlarga ajraladi. Tashqi rezervlarga tarmoqlar bo’yicha rezervlar,
regional (hududiy) va tabiiy- ekologik rezervlar kiradi. Rezervlar safarbar
etilishi muddati bo’yicha joriy va istiqbolli rezervlarga ajraladi. Rezervlarni
ishlab chiqarish jarayonlarining elementlari bo’yicha ham guruhlarga bo’lish
mumkin. Bunday rezervlarga mehnat, moddiy va asosiy fondlardan foydalanish
rezervlari kiradi. Korxona yoki tarmoq faoliyatini tahlil etish uchun rezervlarni
23

ikkiga bo’lib ko’rish mumkin: - tashkiliy-texnikaviy rezervlar; - ijtimoiy-
iqtisodiy rezervlar. Mana shu yuqorida keltirilgan barcha rezervlar, ya’ni
foydalanilmayotgan imkoniyatlarni safarbar etish, ishga solish hamda shu
asosda tannarxni keskin pasaytirish uchun bir qator omillardan keng
foydalanish va ularni hisoblab chiqish kerak. U ishning metodikasi, usulini
“Korxonalar faoliyatini tashkil etish, rejalashtirish va boshqarish” fanidan
o’qiladigan ma’ruzalarda, amaliy
mashg’ulotlarda chuqqurroq va har tomonlama tushuntirib beriladi. Mahsulot
tannarxini rejalashtirish mehnat, moddiy va moliyaviy mablag’lardan oqilona
foydalanish asosida ishlab chiqarishning yuqori samaradorligiga erishishga
qaratilgandir. Tannarx rejasi quyidagi bo’limlarni o’z ichiga oladi: 1. Mahsulot
tannarxini pasaytirish rejasi; 2. Mahsulot tannarxini kalkulyasiya etish; 3.
Ishlab chiqarish xarajatlari smetasi; 4. Tovar va sotiladigan mahsulot
tannarxining hisobi. Tannarx rejasi, ikki bosqichda ishlab chiqiladi. Birinchi
bosqichda, eng avvalo, hisobot yilida rejalarning bajaralishi tahlil etiladi,
mahsulot tannarxini pasaytirish, foyda va rentabellikni oshirish rezervlari
aniqlanadi va aniqlangan rezervlardan foydalanish tadbirlari belgilanadi, reja
loyihasi ishlab chiqiladi. Ikkinchi bosqichda esa rejaning uzil-kesil loyihasi
ishlab chiqiladi va bu reja topshiriqlari korxona bo’limlariga yetkaziladi.
Mahsulot tannarxi va uni pasaytirish topshiriqlari davlat va korxona rejasida
yuqoridan belgilanmaydigan, aksincha, korxonalarning o’zida hisob qilinadigan
ko’rsatkich hisoblanadi. Shunga qaramay, mahsulot tannarxi sanoat
ko’rsatkichlaridan biri bo’lib qolaveradi. Chunki sanoat mahsuloti tannarxini
pasaytirish ishlab chiqarishning rentabellik darajasini oshirish rezervlaridan biri
hisoblanadi. Mahsulot tannarxi qanchalik past bo’lsa, albatta, boshqa shart-
sharoitlar bir xil bo’lgan holda (masalan, xuddi o’sha mahsulotning narxi
barqaror bo’lganda) uni Sotishdan kelgan foyda ham shunchalik ko’p bo’ladi.
3.2. Sanoat korxonalarida mahsulot tannarxini pasaytirish yo’llari Mahsulot
ishlab chiqarish xarajatlarining uzluksiz pasayishi bozor iqtisodiyotida ishlab
chiqarish usulining konuniyatidir. U Mehnat unumdorligining tuxtovsiz o’sishi,
24

Mehnatkashlar madaniy, texnikaviy darajasini yuksalishi, moddiy va Mehnat
resurslaridan rasional foydalanish, Xo’jalik yuritish usullarining
takomillashtirishi bilan ta’minlanadi.
Ishlab chiqarish xarajatlarini pasaytirishning ahamiyati yildan yilga oshib
bormokda, chunki uni pasaytirishning xar bir foizi absolyut xajmni oshirib
yuboradi. Ya’ni korxonada ishlab chikarilayotgan mahsulotning tannarxini 1
%ga kamaytirish evaziga korxona ancha mikdorda moliyaviy resurslarini
iktisod kilishga erishadi. Bu xar qanday korxonaning oldiga turgan eng dolzarb
masalalrdan biri xisoblanadi. Ishlab chiqarish xarajatlarining pasaytirishning
yullarini keltiramiz. Ishlab chiqarish xarajatlarining pasaytirishda ishlab
chiqarishning texnikaviy darajasini oshirish katta ta’sir ko’rsatadi. Yangi
texnikani joriy kilish va mahsulot tayyorlash texnologiyasini takomillashtirish
jarayonalaring kamayishiga kompleks ta’sir ko’rsatadi. Ular moddiy
resurslardan yanada samaralirok foydalanish, buyumlarni tayyorlashga
ketadigan Mehnat sarfini kamaytirish imkonini beradi. Amaldagi jixozlarni
zamonaviylashtirish xamda kullanilayotgan texnikadan foydalanishni xisobiga
ishlab chiqarish xarajatlarini anchagina kamaytirishga erishish mumkin. Yangi
texnika va progressiv texnologiya asosida utgan va jonli Mehnatni tejashga
erishiladi. Moddiy resurslarda buyumlashgan utgan Mehnatni tejash xuddi shu
mikdordagi xom- ashyo va materiallardan ko’prok mahsulot ishlab chiqarish
imkonini beradi; jonli mehnat sarfini tejash mahsulot unumdorligini oshirish
imkonini beradi, ya’ni xar bir ishchiga xisoblanaganda ko’prok mahsulot ishlab
chiqarishga imkon yaratadi. Bunga fan-texnika tarakkiyoti yordam beradi. Yangi
texnika va ilg’or texnologiya ishlab chiqarishni Boshqarishni takomillashtirish
asosida Mehnat unumdorligi oshib boradi bu esa ishlab chiqarish xarajatlarini
kamaytirishga olib keladi. Moddiy va pul mablag’larini sarflashda kat’iy
iktisodiy tejashga rioya kilish katta ahamiyatga ega. Asbob uskunalarni
asrashga doir sarflarini kamaytirish, material shuningdek ishlab chiqarish
chikindilaridan maksimal foydalanish. Brak natijasida ruy beradigan
nobudgarchiliklarni kamaytirish fondlarining samaradorlik darajasini oshirish,
25

ish xaqi fondini rasional sarflash sex va umumzavod xarajatlarini kamaytirish -
bularning barchasi u yoki bu darajsida mahsulotning arzonlashuviga ta’sir
ko’rsatadi.
Moddiy texnika ta’minotini yaxshilash ishlab chiqarish xarajatlarini kamaishiga
olib keladi. Korxonaning xom-ashyo material, yokilgi va energiya yetkazib
berishning o’zilib kolishi ishlab chiqarish ritmini bo’zishga bekor turtib
kolishlariga oy oxirida xaybarakallachilikka va okibat natijada unumsiz
xarajatlarga olib keladi. Korxona iqtisodiyotga xaddan tashqari normativdan
ortikcha zapaslarni bo’lishi xam salbiy ta’sir ko’rsatadi. Zahira kupayib
ketganda oborot mablag’lari oshib ketadi, moliyaviy axvol yomonlashadi,
ishlab chiqarishning rentabelligi pasayib ketadi. Ishlab chiqarish xarajatlarini
kamaytirishga Mehnatni tashkil etishda takomillashtirish ta’sir ko’rsatadi. X,ar
qanday texnikadan xatto yangisidan xam ishlab chiqarishni to’g’ri tashkil
kilmay turib, maksimal ravishda foydalanish mumkin emas. Shuning uchun
texnologik prosesslarni mexanizasiya va avtomatlashtirish bilan bir katorda,
Mehnatni ilmiy asosda tashkil etishga katta e’tibor berish kerak. Mahsulot
tannarxini pasaytirishda xisobotning roli kattadir. Xisob olib borish yokilgi va
energiyadan, xom ashyo va materiallardan rasional foydalanishga yordam
beradi, xarajatlarni kamaytirish va korxona jamgarmasini oshirish ikonini
beradi. Kolektivning kuchini yetishtirilladigan mahsulotning tannarxini
pasaytirishga karatish uchun ishlab chiqarishga kilinadigan xarajatlarni to’g’ri
rejalashtirish va xisobga olish zarur. Iktisod kilish yullarni aniqlash ortikcha
xarjatlarning sababini ochib tashlash uchun bu xarjatlarni doimi tahlil kilib
turish kerak. Ishlab chiqarish xarajatlarini kamaytirish rejasining bajarilishini
tahlil kilish ishlab chiqarish rentabelligining oshishi uchun korxonadagi barcha
ishlarning takomillashtirshiuchun muxim ahamiyatga ega. Lekin tahlil faqatgina
tannarxning pasaytirsh rejasini bajarilishiga kuyilgan baho bilan
chegaralanmaydi, u ishlab chiqarish xarajatlarini yanada kamaytirish uchun
taxlikiy va texnikaviy xarakatlarni xam kurishi kerak. Mahsulot ishlab
chiqarishni tahlil kilishning ishchilarning aktiv ishtirok etishlari uni
26

pasaytirishning muxim yulidir. Xarajatlar korxonaga bog’liq bulmagan
omillarga karab o’zgaradi. Masalan; resurs narxi xar xil xizmat xakkining
tebranishi korxona xoxishidan kat’iy nazar xarajatlarni o’zgartiradi. Korxonada
ishlab chiqarish kulami kengaysa, resurslar sarfi kiskaradi, chunki ular kamrok
isrof etiladi. Resurslarni tejovchi texnologiya joriy etilganda xarajatlar keskin
kiskaradi. O’rtacha xarajatlar Mehnat unumliga nisbatan teskari mutanosiblikda
o’zgaradi. Mehnatni unumigning ortishi xam moddiy xam Mehnat sarfini
kiskartiradi bozordagi narx binobarin tovar barqaror sharoit Mehnat
unumdorligi xarajatlari pasaytirish orqali foydani kupaytiradi. Xarajatlarni
doimiy ravishda pasaytirib borish korxona foydasini oshirishning asosiy
vositasi bo’lib xizmat qiladi. Zero mahsulot bahosi tarkibining asosiy
elementlari bu xarajat va foydadir. Binobarin xarajatlar qanchalik kiskarib borsa,
shunga mos foyda oshib boradi. Ishlab chiqarish xarajatlarini pasaytirish asosiy
yo’nalishlaridan biri bu fan texnika tarakkiyotining yutuklaridan okilona
foydalanishga erishishdir. Fan texnika tarakkiyoti yutuklaridan foydalanish
mavjud ishlab chiqarish quvvatlaridan, xom-ashyo materiallaridan yokilgi
resurslaridan yanada tularok foydalanishga imkon beradi. Shuningdek yangi
unumdorligi yukori bo’lgan samarador mashina, dastgoxda yangi texnologik
jarayonlar yaratish, uni ishlab chiqarish joriy etish pirovard natijada korxonada
ishlab chiqarish samaradorligini oshirishga sharoit yaratadi. Fan texnika
tarakkiyoti ning 20-asr ikkinchi yarmidagi o’ziga xos jixati prinsipal yangi
texnologik usulga utilishi bilan xarakterlanadi. Uning mavjud texnologik ishlab
chiqarish usullaridan ustunligi faqat nisbatan yukori iktisodiy samaradorligida
emas, balki sifat nuktai nazaridan moddiy ne’matlar va xizmatlarni ishlab
chiqarish imkoniyatidir. Xarajatlarni pasaytirish asosiy yo’nalishlardan biri bu
ishlab chiqarish va Mehnat tashkil etishning takomillashtirishdir. Ushbu
yo’nalish ishlab chiqarishda yukotishlarni kamaytirish yuli bilan xarjatlarni
pasaytirish bu esa o’z navbatida jonli Mehnatni iktisod kilishga ya’ni ishlab
chiqarish unumdorligini oshishiga olib keladi. Samaradorlik iktisodiy
kategoriya sifatida odamlarni ayrim extiyojlarini kondirishga karatilgan
27

mahsulotlar kobiliyatlarini anglatadi. Samaradorlik mikdoriy ulchov darajsiga
ega bo’ladi. Iqtisodiyotda eng avvalo yukori samaradorlik kupincha
imkoniyatlari bilan birgalikda istyemol kilishdan xosil bo’lgan samaradorlikning
yuksalishini izoxlaydi. Barcha samaradorliklar majmuasi eng yukori maksimal
samaradorliklardan iborat ekanini izoxlash kiyin emas. Xar bir istyemol
kilinayotgan yangi tovar o’zining eng yukori samaradorlik darajasiga teng
samaradorlik darajasini kengaytiradi. Maksimal samaradorlikni pasaytiruvchi
konunga ko’ra navbatdagi xar bir istyemol kilinayotgan ne’matni yukori
samaradorlik darajsi oldingi bosqichga nisbatan past bo’ladi. Demak, bir
ulchovga to’g’ri keluvchi qo’shimcha . ne’matlar xosil kilish samarasi oldingi
bosqich da olingan natijalardan pastrok bo’ladi. Iktisodiy samaradorlik bir
necha iktisodiy kursatgichlar orqali tavsiflanadi. Ishlab chiqarish samaradorligi
bir qancha jo’ziy kursatgichlar orqali tavsiflanadi. Samaradorlikning umumiy
kursatgichi Mehnat unumdorligidir. U umummahsulot mikdorining jonli
Mehnat sarfiga nisbatan ifodalanadi. Jonli Mehnat sarfi kunlarda soatlarda
xisoblanadi. Mehnat unumdorligi bilan birga Mehnat sigimi degan samaradorlik
kursatgichi xam kullanadi. Mehnat sigimi jonli Mehnatni mahsulot mikdoriga
nisbatan orqali aniklanadi. Mahsulotning material sigimi degan iktisodiy
kursatgich xam bizning davrimizda katta ahamiyat kasb etmokda.. Material
sigimi moddiy ashyolar sarfini mahsulot mikdori ga nisbatan orqali aniklanadi.
Ishlab chiqarish fondlarini samaradorligi mahsulotning fond sigimi yoki fondlar
kaytimi kursatgichlari orqali ulchanadi. Kurinib turibdiki jo’ziy kursatgichlar
samaradorlik umumiy ifodasini aniqlashtirilgan shaklida bu nisbatlarda
mahsulotlar mikdori kursatgichlari urnida jami mahsulot yalpi milliy mahsulot,
jami ichki mahsulot, sof mahsulot, qo’shimcha mahsulot, uning pul
shakllaridan biri foyda milliy daromad kabi kategoriyalar kullaniladi. Bozor
iqtisodiyotiga o’tish davrida ayniksa, respublikamizning xozirgi sharoitida
samaradorlikni oshirish juda jiddiy masaladir. Gap shundaki, xozirgi davrda
kupgina resurslar chegaralangan ularning aksariyat qismi xorijdan keltiriladi,
zamonaviy texnologiya yetishmaydi, kadrlar malakasi yukori emas. Shuning
28

uchun resurslardan tejamli foydalanish, Mehnat unumdorligini oshirish milliy
va xorijiy sarmoyalarni eng zarur soxalarga joylashtirish yukori malakali
kadrlar tayyorlash kabi samaradorlikni oshirish vositalariga yetarlicha e’tibor
berish talab kilinadi. Lekin oxirgi yillarda mamlakatimizda mamlakatimizda
inkirozga karshi choralar dasturi asosida qilingan ishlar natijasida mahsulot
ishlab chiqarish tannarxi 18 foizga tushirishga erishildi. Bu jaxon moliyaviy
iktisodiy inkirozi kechayotgan bir paytda juda katta natijadir. Bunday ishlar
albatta korxonalar barqarorligini yanada oshiradi. Chunki ishlab chiqarish
tannarxi pasaytirilsa, mahsulot Sotish bahosi xam nisbatan pasaytirilishi
mumkin, bu esa bunday sharoitda mamlakatimizdagi iste’molchilari uchun ayni
muddao bo’ladi. Olmaliq kon - metallurgiya kombinati , “O’zmetakom”
aksiyadorlik ishlab chiqarish birlashmalari, «O’zeltexsanoat» uyushmasi,
“O’zkurilishmateriallari” kompaniyasi singari va Boshqa korxona va
tarmoqlarda mahsulot ishlab chiqarish tannarxi 20-25 foizga kamaydi.
Bu korxonalar ishlab chikaradigan tayyor mahsulotlari Boshqa ishlab chiqarish
korxonalari uchun xom ashyo bo’lib xizmat qiladi. Masalan Olmlik kon-
metalurgiya kombinati ishlab chikarayotgan mis katodi va Boshqa mahsulotlari
O’zkabel korxonasida turli elektr o’zatuvchi simlar ishlab chiqarishda xom
ashyo bo’lib xizmat qiladi. Demak yukorida bir korxonaning mahsulot ishlab
chiqarish tannarxining pasayishi, ikkinchi korxonaning xam mahsulot ishlab
chiqarish tannarxi pasayishiga olib keladi. Inkirozga karshi choralar dasturi
doirasida amalga oshirilgan yo’nalishlardan biri - mamlakatimizdagi mahsulot
eksport qiladigan korxonalarni xar tomonlama qo’llab-quvvatlash va
rag’batlantirish, eksport saloxiyatini mustaxkamlash buldi. Bu esa bunday
korxonalar yanada barqaror ishlashida muxim ahamiyat kasb etdi. Buning
uchun korxonalarning tashqi bozorlarda raqobatdoshligini oshirish uchun
ularni qo’llab-quvvatlash maqsadida kat’iy choralar kurildi. Energiya manbalari
va kommunal xizmatlar narxlarining asossiz oshishiga yul kuymaslik, Sanoat
korxonalarda texnologik jarayonlarni optimallashtirish xisobidan mahsulot
tannarxini pasaytirish, eksport narxlarini shakllantirishga doir yangi
29

mexanizmlarni joriy etish, bank kafolatlari muddatlarini o’zaytirish,
qo’shimcha . qiymat soligini kaytarish muddatini qisqartirish va Boshqa
rag’batlantirish choralari shular jumlasidandir. Demak mamlakatimizda
inkirozga karshi choralar dasturidan kelib chikib, Sanoat korxonalarda mahsulot
ishlab chiqarish xarajatlari tarkibi urganilib, mahsulot tannarxi tarkibiga
kiruvchi xarajatlarni asossiz oshirilishiga yul kuyilmagan. Bu esa
korxonalarning moliyaviy holati yanada yaxshilanishiga turtki bo’lgan.
Mamlakatimizda iqtisodiyotni modernizasiyalash sharoitida korxonalarni
qo’llab quvvatlash maqsadida, mahsulot ishlab chiqarish tannarxini
pasaytirishda imtiyozli kreditlar berilishi xam muxim ahamiyatga egadir.
Inkirozga karshi dasturdagi amalga oshiririladigan yo’nalishlardan biri xam
shundan iborat buldi. Ya’ni mahsulot eksport qiladigan korxonalarga
mamlakatimiz banklari tomonidan imtiyozli kreditlar berildi. Bu esa ularning
yanada barqaror ishlab chiqarishga yordam berdi. Birgina utgan yilning o’zida
bu korxonalarga aylanma mablag’larini kupaytirish uchun umumiy mikdori 233
milliard so’mdan iborat imtiyozli kreditlar berildi. Ma’lumki eksport kiluvchi
korxonalar mahsulot eksport kilganda, xar doim xam ishlab chiqarish bir xil
boravermaydi. Chunki bunday sharoitda sotilgan mahsulot puli o’z vaktida
kelib tushmasligi yoki ishlab chikarilgan mahsulotga talab oshishi yoki bulmasa
ko’prok mahsulot ishlab chiqarish uchun texnika- texnologiyalarning
yetishmasligi natijasida korxonlarda vaktinchalik mahsulot ishlab chiqarish
tuxtab kolishi yoki belgilangan mikdorni ishlab chiqarishga ulgurmasligi
mumkin. Bunda banklarning imtiyozli kredilar berilishi korxonalar uchun juda
katta yordam bo’ladi. Bunda birinchidan ishlab chiqarish tezlashadi, bu degani
birinchidan Mehnat unumdorligi oshadi, ikkinchidan asosiy vositalar
rentabelligi oshadi. Bu ikkita ko’rsatkichlar xam bevosita korxona mahsulot
ishlab chiqarish tannarxiga kiruvchi o’zgarmas xarajatlarga bog’liqdir. Buning
natijasida esa korxonada mahsulot ishlab chiqarish tannarxi yanada pasayadi.
30

Xulosa
Mamlakatimizda ishlab chiqarishni modernizasiya kilish, texnik yangilash va
diversifikasiya kilish, inovasion texnologiyalarni keng joriy etish ishlari keng
ko’lamda amalga oshirilib, iqtisodiyotimiz salohiyatini o’sishiga bevosita ijobiy
ta’sir ko’rsatib kelmoqda. Mamlakatimiz Prezidenti I.A.Karimov tomonidan
olib borilgan ishlar, inkirozga karshi choralar dasturining ishlab chikilishi
bunday salbiy natijalarning o’z vaktida oldini olishga erishildi. Xozirgi kunda
butun jaxon iktisodchi olimlari, yetakchi mutaxasislar tomonidan
mamlakatimizda inkirozga karshi olib borilayotgan ishlarga ijobiy baholar
berilib, O’zbek modeli qanchalik to’g’ri ekanligini tan olmokdalar, xamda
mamlakatimiz tajribasini o’rganish muxim ahamiyat kasb etishini
ta’kidlamokdalar. Mamlakatimiz jaxonda moliyaviy-iktisodiy inkirozdan
talofatsiz chikkan sanokli davlatlardan biri bulishga erishdi. Sanoat
korxonalarda xar doim xam mahsulot ishlab chiqarish tannarxini takomillash
uni pasaytirishga karatilgan ishlar olib borilgan. Chunki bugungi kunda bozor
iqtisodiyoti sharoiti ekan, korxonalar nafaqat ichki bozorlardja balki tashqi
bozorlarda, o’z raqobatbardoshligini oshirishga xarakat qiladi. Lekin bu ishlar,
ya’ni mahsulot ishlab chiqarish tannarxini pasaytirishning ahamiyati jaxon
moliyaviy- iktisodiy inkirozi sharoitida tobora oshdi. Buning uchun
mamlakatimizda korxonalarni, ayniksa xorijga mahsulot eksport kiluvchi
korxonalarni xar tomonlama kullab quvvatlash maqsadida imtiyozlar,
rag’batlantirishlar berildi. Inkirozga uchrab bankrot bo’lgan korxonalarni kayta
ishga tushirishga davlat tomonidan turli choralar kurildi. Mamlakatimizda
inkirozga karshi choralar dasturida eng ahamiyatli ishlardan biri,
mamlakatimiz banklarining moliyaviy barqarorligini oshirish maqsadida,
davlatimiz tomonidan ularning ustavini keskin oshirildi. Bu esa banklarning
korxonalar bilan o’zaro moliyaviy munosabatlarini juda yaxshiladi.
Korxonalarning banklardagi pul mablag’larining tez va o’z vatida aylinishi
ta’minladi. Bu esa korxonalarning ishlab chiqarishini o’z vaktida bo’lishini
31

ta’minlaydi. Bundan tashqari banklarning zaxirasi oshirilishi, korxonalarga turli
imtiyozli kreditlar bera olish imkoniyatini oshirdi. Natijada mamlakatimizda
juda kup korxonalar, ayniksa xorijga mahsulot eksport kiluvchi korxonalar
banklarda imtiyozli kreditlar olishga muvaffak buldi. Buning natijasida esa
korxonalar ishlab chiqarish xajmi xamda sifati oshirildi. Eksportyor canoat
korxonalarda mahsulot sotilishida pul mablag’lari o’z vatida kelib tushmasligi
natijasida vaktinchalik ishlab chiqarishning o’zilishi oldi olindi. Buning
natijasida esa mahsulot unumdorligi oshirildi, korxona o’z aktivlaridan samarali
foydalanib ularning rentabelligi darajasi yanada oshirildi. Bu esa o’z navbatida
mahsulot ishlab chiqarish tannarxi tarkibiga kiruvchi doimiy ya’ni o’zgarmas
xarajatlar xajmi kamaytirilishi natijasida umumiy mahsulot tannarxi
kamaytirilishiga erishildi. Sanoat korxonalarda mahsulot ishlab chiqarish
tannarxini pasaytirishda korxona moliyaviy holati ning yukoriligi juda
ahamiyatga ega. Korxonalarning mahsulot ishlab chiqarishida kerakli bo’lgan
zamonaviy texnologiyaning sotib olinishi mahsulot sifatini xamda xajmini
oshirib, juda kup ijobiy natijalarni keltirib chikaradi. Bulardan eng asosiysi
Mehnat unumdorligi. Chunki bugungi kunda mahsulot ishlab chiqarishda eng
katta xarajatlardan biri Mehnatga xak to’lash xarajatlaridir. Ayrim sanoat
korxonalarda, masalan kompyuter dasturlari ishlab chikaruvchi va uni
tuzatuvchi sanoat korxonalarda eng katta xarajat Mehnatga xak to’lash
xarajatlari xisoblanadi. Bunday sharoitda korxonada ishchi xodimlardan samarli
foydalanib, ular ishlab chiqarishini kupaytirish xamda mahsulot sifatini oshirish
juda katta ahamiyat kasb etadi. Buning natijasida korxona mahsulot ishlab
chiqarish tannarxi yanada tushadi. Korxonada uzoq muddatli aktivlariga
amartizasiya xisoblash uchuli xam ahamiyatlidir. Bugungi kunda bozor
iqtisodiyotining tez o’zgaruvchan bir sharoitida amartizasiya xisoblashning
tezlashtirilgan usulining o’ziga xos ijobiy tomonlari mavjud. Mahsulot ishlab
chiqarishda tezlashtirilgan amartizasiya usulini kullash, bir tomondan
vaktinchalik mahsulot ishlab chiqarish tannarxini oshirsada, lekin amartizasiya
xisobi natijasida korxonaga kup pul mablag’lari kelib tushadi. Bu esa yukorida
32

aytib utganimizdek kup ijobiy natijalarga olib boradi. Boshqa tomondan esa
boshlang’ich yillarda tezlashtirilgan usulda ko’p mikdordan amartizasiya
xisoblash natijasida mahsulot tannarxi oshishi, keyingi yillarda kam
amartizasiya xisoblaydi va mahsulot tannarxi kamayadi. Mehnat unumdorligi
oshirilishi natijasida mahsulot tannarxi tarkibiga kiruvchi ijtimoiy sug’urta
fondiga ajratmadan xam samarali foydalangan bo’ladi. Bu ajratma xam korxona
uchun asosiy xarajatlardan biri bo’lib, Mehnatga xak to’lash xarajatlariga
to’g’ri proporsional xisoblanadi. Agarda korxona Mehnatga xak to’lash
xarajatlarining samaradorligiga erishilsa, o’z navbatida mazkur xarajatning xam
samaradorligiga erishgan bo’ladi. Demak korxonalar xar qanday vaziyatda,
jumladan iqtisodiyotni modernizasiyalash sharoitida mahsulot sifati xamda
xajmini oshirishi, turli davlat tomonidan berilayotgan imtiyozlardan okilona
foydalanishi, ishchi va xodimlaridan yanada samarali foydalanishi natijasida
mahsulot ishlab chiqarish tannarxini kamaytirishi mumkin ekan. Bu esa
korxonaning moliyaviy barqarorligini yanada oshiradi. Yukoridagi xulosalar
asosida bitiruv malakaviy ishimizning quyidagi takliflarini keltirdik: 1.
Sanoat korxonalarda xom ashyo va materiallardan samarali foydalanish, ya’ni
ulardan ortikcha isrofgarchilikka yul kuyilmasligi lozim. Aks xolatda
korxonaning xom ashyo va materiallarga bo’lgan xarajatlarini oshirib mahsulot
ishlab chiqarish tannarxini oshiradi. Agarda ulardan okilona foydalanishni
yo’lga kuyilsa mahsulot ishlab chiqarish tannarxini kamaytirishga erishgan
bo’ladi. 2. Korxona ishchi xodimlaridan samarali foydalanishni yo’lga
kuyish orqali Mehnat unumdorligini oshirish lozim. Ulardan mahsulot ishlab
chiqarishda sifat va mikdorining yaxshilashi ustidan nazoratni kuchaytirish
lozim. Mehnat unumdorligi qancha oshsa mahsulot tannarxi xam shuncha
kamayadi. 3. Asosiy vositalardan samarali foydalanishni yo’lga kuyish
lozim. Ishlab chiqarishda kam samara berayotgan asosiy vositalarni Sotishi yoki
Boshqa Xo’jalik yurituvchi subyektlarga ijaraga berish lozim. Natijada
amartizasiya kam xisoblanib, mahsulot ishlab chiqarish tannarxini yanada
kamaytiradi. 4. Uzluksiz ravishda korxonada barcha xisob kitoblarni olib
33

borish xamda tahlil kilish lozim. Amartizasiya xisoblash usulining eng
maqbulinitanlash kerak. Eng maqbul deganda shu korxonaning shu davrdagi
sharoitidan kelib chikadi. Tezlashtirilgan amartizasi usulini tanlashi natijasida
korxonaga ko’prok pul mablag’lari keladi. Buning natijasida korxona turli
operasiyalarini moliyalash imkoniga ega bo’ladi yoki ishlab chiqarish uchun
zarur bo’lgan zamonaviy texnikani tezrok olishga imkoni bo’ladi. Bu esa
keyinchalik ishlab chiqarish tannarxi pasayishiga imkon yaratadi. 5.
Banklar tomonidan takdim etilayotgan imtiyozli kreditlardan samarali
foydalanish lozim. Bunda korxona ishlab chiqarishdja turli o’zilishlarni oldini
olib o’z vaktida ishlab chiqarishni amalga oshirib, realizasiya kilishi mumkin
bo’ladi. imtiyozli kreditlardan samarali foydalanish natijasida Mehnat
unumdorligi xam oshadi. Bu esa mahsulot tannarxining pasayishiga zamin
yaratadi. 6. Iqtisodiyotni modernizasiyalash sharoitida mahsulot realizasiya
kilishda, eng maqbul to’lov usuli oldindan to’lashni ta’minlash lozim. Bu esa
korxonada debitorlik karzlarini oshib ketish oldini oladi va ishlab chiqarish bir
maromda borishini ta’minlaydi.

34

FOYDALANILGAN ADABIYoTLAR RO’YXATI
1. O’zbekiston Respublikasi Konstitusiyasi. - Toshkent: O’zbekiston, 2010 y.
2. “O’zbekiston Respublikasining “Byudjet tizimi to’g’ri sida”gi 2000 yil 14
dekabrdagi Konuni. //Soliklar va bojxona xabarlari, 2001 yil №2.
3. O’zbekiston Respublikasining “Xususiy korxona to’g’ri sida”gi 2003 yil 11
dekabrdagi Konuni. // Solik va bojxona xabarlari, 2004 yil 10 fevral, №6.
4. O’zbekiston Respublikasining 2009 yilgi Davlat byudjetining parametr lari va
asosiy makroiktisodiy ko’rsatkichlarning prognozi to’g’ri sida” O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining PK-1024-sonli Karori, 29 dekabr 2008 yil.
5. O’zbekiston Respublikasining 2010 yilgi Davlat byudjetining parametr lari
va asosiy makroiktisodiy ko’rsatkichlarning prognozi to’g’ri sida” O’zbekiston
Respublikasi Prezidentining PK-1245-sonli Karori, 22 dekabr 2009 yil.
6. “Mamlakatimizni modernizasiya kilish va yangilashni izchil davom ettirish -
davr talabi”. Prezident I.A.Karimovning 2008 yilda mamlakatimizni ijtimoiy-
iktisodiy rivojlantirish yakunlari va 2009 yilda iktisodiy isloxotlarni
chukurlashtirishning eng muxim ustuvor yo’nalishlariga bagishlangan Vazirlar
Maxkamasi majlisidagi ma’ro’zasi // Xalk so’zi, 2009 yil 14 fevral.
7. Prezident I.A.Karimovning O’zbekiston Respublikasi Oliy Majlisi
Konunchilik Palatasi va Senatining kushma majlisidagi ma’ro’zasi. 2005 yil 28
yanvar.
8. Karimov I.A. Asosiy vazifamiz - vatanimiz tarakkiyoti va xalkimiz
farovonligini yanada yuksaltirishdir. T.: “O’zbekiston”, 2010. 38-bet
9. Karimov I.A. Jaxon moliyaviy-iktisodiy inkirozi, O’zbekiston sharoitida uni
bartaraf etishning yullari va choralari. -T.: O’zbekiston, 2009. - 56 b.
10. Karimov I.A. “Vatanimizning bosqich ma-bosqich va barqaror tivojlanishini
ta’minlash - bizning oliy maqsadimiz” , - T.: “O’zbekiston”, 2008, 24 bet
11. Karimov I.A. “Bizning bosh maqsadimiz - jamiyatni demokratlashtirish va
yangilash, mamlakatni madernizasiya va islox etishdir”, - T.: “O’zbekiston”,
2005, 83 bet.
35

12. Karimov I.A. Bank tizimi, pul muomalasi, kredit, investisiya va moliyaviy
barqarorlik to’g’ri sida. -T.: O’zbekiston, 2005y. T.1. - 465 b. -55-
36

Sanoatda tannarx, foyda va ishlab chiqarish rentabelligi. 33v

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish