Sarmishsoy yodgorligining jahon hamjamiyatida tutgan o‘rni va ahamiyati - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	953.8KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sarmishsoy yodgorligining jahon hamjamiyatida tutgan o‘rni va ahamiyati

Купить

«SARMISHSOY YODGORLIGINING JAHON
HAMJAMIYATIDA TUTGAN O’RNI VA AHAMIYATI»
MAVZUSIDAGI
REJA:
KIRISH _________________________________________
ASOSIY QISM: _____________________________________
1. Sarmishsoy qoyatosh rasmlari va uning joylashuvi.
2. Sarmishsoy qoyatosh yodgorligining jahon hamjamiyatida tutgani o’rni va
ahamiyati.
XULOSA ______________________________________________
ADABIYOTLAR RO’YXATI ______________________________
SLAYDLAR ______________________________ MUSTAQIL ISH

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi . Respublikamiz mustaqilligining
dastlabki kunlaridanoq xalqimizning o’tmish tarixi boy madaniy
merosini o’rganish, uni saqlash va kelajak avlodga yetkazishga
hukumatimiz tomonidan alohida e`tibor berildi.
Xususan, Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyevning «…tarixiy merosni
asrab-avaylash, o’rganish va avlodlardan avlodlarga qoldirish davlatimiz
siyosatining eng muhim ustuvor yo’nalishlaridan biridir» deb
ta’kidlaganlarini ham e’tirof o’tmoq lozim. 1
Darhaqiqat, eng qadimgi o’tmishdan to hozirgacha bo’lgan
davlatchiligimiz va uning rivojlaninsh bosqichlari tarixi shu hududda
yashagan xalqlarning, ijtimoiy-siyosiy, madaniy va iqtisodiy hayotini
chuqur hamda keng o’rganish uchun katta imkoniyatlar yaratib berildi.
Shu bois yurtimizning qadimiy tarixiga oid har bir tarixiy jarayonni
o’rganish biz bo’lg’uvsi tarixchi-arxeologlar oldiga ulkan mas’uliyatlar
qo’yadi. Shularni hisobga olib, biz yurtimiz tarixiga oid Sarmishsoy
yodgorligi kabi tarixiy ahamiyatga ega bo’lgan yodgorliklarimizni
batafsil o’rganib, unga xolislik nuqtai-nazaridan yondashib, uni to’g’ri
o’rganmog’imiz va ahamiyatini ochishda o’z hissamizni qo’shmog’imiz
lozim.

1
Мирзиёев Ш.М. «Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз». 1-жилд. Тошкент
«Ўзбекистон» 2017й. Б-29.

Tadqiqot obyekti va predmeti . Sarmishsoy yodgorligi
tadqiqotning asosiy obyekti bo’lsa, yodgorlikdan arxeologik qazishmalar
natijasida qo’lga kiritilgan moddiy madaniyat namunalari asosida e’lon
qilingan ilmiy maqolalar, dissertasiyalar predmetini tashkil etadi.
Tadqiqotning maqsadi va vazifalari . Tadqiqotning asosiy
maqsadi Sarmishsoy yodgorligida olib borilgan ilmiy izlanishlar
natijalari-maqolalar, risolalar hamda qo’lga kiritilgan moddiy madaniyat
namunalarini ilmiy tahlil qilish va o’rganishdir. Tadqiqot vazifasi esa
ushbu tahlil asosida Sarmishsoy yodgorligini o’rganilish tarixini yoritish
bilan birga uning umumiy tadrijiy rivojlanish tarixini yaxlit holatga
keltirishdan iboratdir.
Tadqiqotning asosiy masalalari va kutilayotgan natijalar.
Tadqiqot quyidagi asosiy masalalarni hal etishga qaratilgan:
Sarmishsoy yodgorligining respublikamiz mustaqillikgacha va
undan keyingi davr tarixshunosligini yoritish va shu orqali turli yillarda
qo’lga kiritilgan natijalarni yaxlit tizimga solish.
Tadqiqotda qo’llanilgan uslublar. Dissertasiyada tadqiq
etilayotgan masalalarga tarixiy xaqiqat, xolislik nuqtayi – nazardan
yondoshiladi. Prezidentimiz Sh.Mirziyoyev asarlarida tarixiy tadqiqotlar
oldiga qo’ygan vazifalardan kelib chiqib, mavzuni yoritish bo’yicha
ilmiy izlanish olib borish ko’zda tutilgan. Ilmiy muammoni o’rganish va
tahlil qilish tarixiy - falsafiy uslublardan, ya’ni analiz va sintez,

tizimlashish, qiyosiy solishtirma, obektiv holatni taxlil qilish kabi
metodlardan foydalaniladi.
Tadqiqot natijalarining nazariy va amaliy ahamiyati . Tadqiqot
ishi materiallari va ilmiy xulosalardan O’zbekiston tarixining qoyatosh
tasvirlariga oid davri tarixini yoritishda hamda qo’llanmalar chiqarishda
ahamiyatga ega bo’lishi e’tiborga olingan.

ASOSIY QISM
Vatanimiz sarhadlari nafaqat Markaziy Osiyo, balki ko’hna
Sharq miqiyosida, qolaversa butun jahon kishilik tarixining qadimgi
madaniyat markazlaridan biri hisoblanadi. Xususan, bu mintaqa
insoniyat tarixiy taraqqiyotining barcha bosqichlari madaniyati va
mazkur hududda sodir bo’lgan sivilizasiyaning ko’hna ildizlarini
ifodalovchi tarixiy-madaniy yodgorliklarga nihoyatda serob o’lkadir. Bu
madaniy-tarixiy yodgorliklarni tadqiq etish esa ajdodlarimizning jahon
sivilizasiyasiga qo’shgan hissasini idrok etishda muhim ahamiyat kasb
etadi. Shu maqsadda respublikamiz mustaqillik yillarida vatanimiz
tarixini yozma va moddiy manbalar asosida o’rganish bo’yicha keng
ko’lamli va maqsadli tadqiqotlar amalga oshirib borilmoqda. Ayniqsa,
mustaqillik yillarida mamlakatimizning qadimiy tarixini yoritish, uning
insoniyat tarixidagi o’rniga xolisona baho berib, jahon hamjamiyatiga
tanishtirish, qolaversa uning tarixiy-madaniy hududlarida urbanizasiya
jarayonlarining rivojlanishi, shaharlarning shakllanishini o’rganishga
bo’lgan qiziqish ortib, tadqiqotlar uchun davlat rag’bati kuchayib
bormoqda. Tarixni o’rganishga bo’lgan e’tiborni mamlakatimiz qadimiy
va navqiron shaharlari bo’lmish Marg’ilonning 2000, Toshkentning
2200, Xiva va Termizning 2500, Qarshi va Shahrisabzning 2700,
Samarqandning 2750 yillik yubileylari YuNESKO homiyligida keng
nishonlanganligi fikrimizni isbotlaydi. Prezidentimiz Sh.M.Mirziyoyev
ta’kidlaganidek, «…tarixiy merosni asrab-avaylash, o’rganish va
avlodlardan avlodlarga qoldirish davlatimiz siyosatining eng muhim
ustuvor yo’nalishlaridan biridir» 2
.
2
Мирзиёев Ш.М. «Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом эттириб, янги босқичга кўтарамиз».
1-жилд. Тошкент «Ўзбекистон» 2017й. Б-29.

Mana shunday jarayonda respublikamiz hududlari tarixiy-madaniy
meroslari yoritilganligini o’rganish va shular asnosida kelgusidagi
amalga oshirishimiz lozim bo’lgan tadqiqot rejalarni belgilab olish biz
bo’lg’usi tadqiqotchilar oldiga ulkan mas’uliyatlar qo’yadi. Jumladan,
bo’lg’usi tadqiqotchi sifatida respublikamiz aholisi qadimiy tarixiga oid
Sarmishsoy yodgorligini o’rganilish tarixini tadqiq etish muhim
ahamiyatga egadir.
Sarmishsoy rasmlari — Qoratog (ʻ Navoiy viloyati )
ning janubiy yon bag ridagi Sarmishsoy
ʻ darasi qoyatoshlariga o yib ʻ
ishlangan rasmlar . 1958-yilda X.Muhamedov tomonidan topilgan. 1966-
yildan ilmiy tadqiqot ishlari olib borilmoqda (dastlab N. Toshkanboyev,
keyinroq, A. Kabirov, 1960—70 y.lar; 1993-yildan M. Xo janazarov va
ʻ
b.). Mil. av. 4-1 ming yillikka va undan keyingi davrlar (mil. 1 - 7 asrlar )
ga mansub 4 mingga yaqin rasmlar bronza , temir va tosh bilan urib
cho kichlab
ʻ sxematik , kontur , soya va naqshdor uslubda ishlangan.
Sarmishsoy rasmlarida yovvoyi hayvonlarni ov itlari yordamida ovlash ,
hayvonlarning o zaro
ʻ urushi , chorvachilik , raks tushayotgan odamlar ,
d iniy marosimlarning ijro etilishi bilan bog liq
ʻ manzaralar tasvirlangan.
Xonaki va yovvoyi hayvonlar, o q-yoy
ʻ , xanjar, qilich , nayza kabi turli
buyumlar, kiyimlar (dubulg a,uchli quloqchin,
ʻ
kalta chopon , oyoq kiyimi va boshqalar) tasviri o ziga xos
ʻ tarzda yuksak
ma hor at bilan nozik, hayotiy qilib ishlangan. Sarmishsoy rasmlari
ibtidoiy san ʼ atning nodir yodgorligi hamda shu hududda yashagan
qadimiy xalqlarning hayoti , hayvonot dunyosi tarixini o rganishda
ʻ
muhim arxeologik yodgorlik obidasi sifatida q immatlidir. 3

3
O zME
ʻ . Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil

2003-2010 yillar mobaynida Sarmishsoy vohasida O’zRFA
Arxeologiya instituti yetakchi ilmiy xodimi M.Xo’janazarov
(O’zbekiston) va Riksantikvaren – Norvegiya madaniy merosni saqlash
direktorati vakili doktor Anna-Sofi Xigen (Norvegiya) rahbarligida
“Sarmishsoy barqarorligini saqlash va menedjmenti”, «Menedjment i
ustoychivoye soxraneniye Sarmishsaya» o’zbek-norveg xalqaro loyihasi
doirasida maqsadli ravishda, to’laqonli ilmiy tadqiqotlar, konservasiya
va ta’mirlash ishlari bajarildi. Loyiha doirasida Sarmishsoyda kompleks
ilmiy tadqiqot ishlari amalga oshirilib, bunga arxeologlardan tashqari
restavrator, geolog, botanik va zoolog mutaxassislar jalb qilindi.
Jumladan, Sarmishsoy vodiysining geologo-geomorfologik holati
Qozog’iston Milliy Akademiyasi mutaxassisi professor B.J.Aubekerov
tomonidan o’rganilgan. Sarmishsoy vodiysining ekologiyasi va o’simlik
olami, O’zRFA Samarqand bo’limi katta ilmiy xodimi b.f.n.
K.N.Toderich tomonidan atroflicha o’rganildi. Tadqiqotlar natijasi
vohada 84 oila, 475 urug’dan tashkil topgan 1074 xil o’simliklar mavjud
bo’lib, ularga yana daraxtlar, buta, yarim butalar, ko’p yillik va bir yillik
o’tlarni ham kiritish mumkin. Shuningdek, tadqiqotchi Sarmishsoy
vodiysining endemik va yo’qolib borayotgan hamda yo’qolish xavfi
ostida turgan o’simliklar ro’yxatini tuzib chiqadi. Tadqiqotchi o’z ilmiy
izlanishlari davomida ularni saqlash va qayta tiklash chora tadbirlarini
ishlab chiqdi. Bu o’simliklarning ba’zilari O’zbekiston Respublikasi
«Qizil kitob» i ro’yxatiga kiritilgan.
Shuningdek, Sarmishsoyda O’zbek-Norveg xalqaro loyihasi
doirasida amalga oshirilgan kompleks tadqiqotlar jarayonida, vodiyning
hayvonot olami, O’z RFA Samarqand bo’limi katta ilmiy xodimi

N.V.Marmazinskiy tomonidan ilmiy tadqiq etilgan. Nurota tog’
tizmalari zoogeografik hududlashtirish jihatidan Hisor-Darvoza
hududiga tegishli bo’lib, Markaziy Osiyodagi Golarktika, Turon past
tekisligi bilan chegaradosh va o’zining xilma-xil boy hayvonot
dunyosiga ega. Tadqiqotlar jarayonida olim tomonidan Sarmishsoy
darasida o’n turdagi biotoplar aniqlanib, ularning har biriga umumiy
tavsiflar berib o’tiladi. Xususan, Sarmishsoy hamda uning atrof tog’ oldi
va cho’l hududlaridagi hozirgi vaqtda mavjud bo’lgan umurtqali
hayvonlar ro’yxati tuzilgan bo’lib, ular baliqlar, baqalar, toshbaqalar,
gekkonlar, cho’l agamalari, echkiemarlar, kaltakesaklar, ilonlar, qushlar,
kemiruvchilar, quyonsimonlar va sutemizuvchi hayvonlardan iborat.
Ularning turlari 60 tadan ortiq bo’lib, shulardan 8 tasi O’zbekiston
Respublikasi «Qizil kitobi» ro’yxatida. Sarmishsoy rasmlari buzilishini
oldini olish yoki biroz to’xtatib turish uchun O’zRFA Arxeologiya
instituti konservasiya va ta’mirlash bo’limi xodimlari M.A.Rauteva
boshchiligida, konservasiya va ta’mirlash ishlari olib borildi.
M.Xo’janazarov tavsiyasi bilan 2004 yilda Sarmishsoy yodgorligi
Navoiy viloyati hokimining qarori bilan ochiq osmon ostidagi muzey-
qo’riqxonaga aylantirildi. Sarmishsoyda “Sarmishsoy tabiiy va moddiy
meroslarini, yangi nuqtai nazar asoslarida o’rganish, ularni saqlab qolish
va barqarorlikda boshqarish” mavzusida xalqaro ilmiy amaliy
konferensiya o’tkazildi. Bu anjumanda dunyoning 20 ta mamlakatidan
kelgan mutaxasislar ilmiy ma’ruzalar bilan ishtirok etib, ushbu masala
yuzasidan o’z fikr mulohazalarini aytib o’tishdi.
2009 yil 5-6 mart kunlari Samarqand shahrida ham YuNESKOning
“Markaziy Osiyo qoyatosh rasmlarini ilmiy–metodologik jihatdan

o’rganish masalalari” mavzusida ilmiy-amaliy seminar tashkil etildi.
Ushbu anjumanning asosiy maqsadi qoyatosh rasmlari yodgorliklarining
mahalliy va jahon sivilizasiyasi rivojida tutgan o’rnini belgilashdan
iborat bo’ldi. Bundan tashqari anjumanda bu yodgorliklar chuqur ilmiy-
amaliy o’rganilib, ularning ilmiy – metodologik asoslarini ishlab
chiqish, hamda YuNESKO ning Butunjahon yodgorliklarini saqlash
ro’yxatiga kiritish kabi masalalar ko’rib chiqildi. Jumladan, 2010 yilning
6-10 sentyabr kunlari Samarqand shahrida Markaziy Osiyo qoyatosh
rasmlari yodgorliklarini YuNESKO ning madaniy meros yodgorliklarini
saqlash ro’yxatiga kiritish masalasi bo’yicha 2-mintaqaviy seminar
bo’lib tashkil etildi. Seminarda xalqaro ekspertlar tomonidan Markaziy
Osiyo qoyatosh rasmlari yodgorliklari, xususan, Sarmishsoy
yodgorligini YuNESKO ning butunjahon madaniy meros yodgorliklarini
saqlash ro’yxatiga kiritish masalasi muhokama qilindi. Muhokamalar
jarayonida Sarmishsoyda qilingan ishlarga yuqori baho berilib, uni
YuNESKO ning Butunjahon madaniy yodgorliklari dastlabki ro’yxatiga
kiritildi. Nurota tog’lari qoyatosh rasmlari tadqiqotida istiqbolli
hududlardan biri hisoblanadi. Buni J.Kabirov, M.Xo’janazarov va
G.Shaskiylar tomonidan Janubiy Nurota tog’ tizmasining Oqtog’,
Qoratog’, Qaroqchitog’ tog’larining janubiy yon bag’irlarida va
Shimoliy Nurota tog’ tizmasining shimoliy yon bag’irlarida olib borgan
tadqiqotlari misolida kuzatish mumkin. Biroq, Shimoliy Nurota tog’
tizmasining janubiy yon bag’irlarida hali jiddiy ilmiy izlanishlar amalga
oshirilmagan edi. 2010 yilning yanvar oyida A. Xolmatov tomonidan bu
hududda boshlangan tadqiqotlar davomida dastlab, Noqi qishlog’ida
yashovchi 51-maktab tarix fani o’qituvchisi Shavkat Qobilov bergan

ma’lumotlarga oydinlik kiritish maqsadida bu qishloqqa borilganida,
haqiqatdan ham Noqi qishlog’i atrofidagi Noqisoy, Ustuksoy, Savraksoy
va Gadoyxona soylari yon qayirlaridagi grandiorit qoyalarga urib
cho’kichlab ishlangan yangi qoyatosh rasmlari mavjudligi aniqlandi. Bu
yodgorliklarda olib borilgan dastlabki tadqiqotlar natijasida ko’plab
tasvirlar xaritaga olindi. Ular mazmuni xilma-xil bo’lib, odam, yovvoyi
buqa (tur), tog’ echkisi, bug’u, ot, tuya, bo’ri, it, arab va kirill
harflaridagi yozuvlar hamda noaniq tasvirlardan iborat. Bu
petrogliflarning ishlanish texnikasi, chizilish uslublari, saqlanish va
quyosh nurida kuyish darajalari turlicha bo’lib, bunday xilma-xillik
ularning turli davrlarga oidligidan dalolat beradi. Shu nuqtaiy-nazardan,
Noqisoy qoyatosh rasmlari ustida olib borilgan dastlabki tadqiqot
natijasi va ularni boshqa yodgorlik rasmlari bilan solishtirib
o’rganishlarimiz, bizga Noqisoydagi eng qadimgi tasvirlarning bronza
davriga oid deb aytishimiz imkonini berdi.

XULOSA
Yuqorida ta’kidlab o’tganimizdek, vatanimiz sarhadlari nafaqat
Markaziy Osiyo, balki ko’hna Sharq miqiyosida, qolaversa butun jahon
kishilik tarixining qadimgi madaniyat markazlaridan biri hisoblanadi.
Xususan, bu mintaqa insoniyat tarixiy taraqqiyotining barcha bosqichlari
madaniyati va mazkur hududda sodir bo’lgan sivilizasiyaning ko’hna
ildizlarini ifodalovchi tarixiy-madaniy yodgorliklarga nihoyatda serob
o’lkadir. Bu madaniy-tarixiy yodgorliklarni tadqiq etish esa
ajdodlarimizning jahon sivilizasiyasiga qo’shgan hissasini idrok etishda
muhim ahamiyat kasb etadi. Shu maqsadda respublikamiz mustaqillik
yillarida vatanimiz tarixini yozma va moddiy manbalar asosida
o’rganish bo’yicha keng ko’lamli va maqsadli tadqiqotlar amalga oshirib
borilmoqda. Ayniqsa, mustaqillik yillarida mamlakatimizning qadimiy
tarixini yoritish, uning insoniyat tarixidagi o’rniga xolisona baho berib,
jahon hamjamiyatiga tanishtirish, qolaversa uning tarixiy-madaniy
hududlarida urbanizasiya jarayonlarining rivojlanishi, shaharlarning
shakllanishini o’rganishga bo’lgan qiziqish ortib, tadqiqotlar uchun
davlat rag’bati kuchayib bormoqda.
Mana shunday jarayonda respublikamiz hududlari tarixiy-madaniy
meroslari yoritilganligini o’rganish va shular asnosida kelgusidagi
amalga oshirishimiz lozim bo’lgan tadqiqot rejalarni belgilab olish biz
bo’lg’usi tadqiqotchilar oldiga ulkan mas’uliyatlar qo’yadi. Jumladan,
bo’lg’usi tadqiqotchi sifatida respublikamiz aholisi qadimiy tarixiga oid
Sarmishsoy yodgorligini o’rganilish tarixini tadqiq etish muhim
ahamiyatga egadir.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR:
1. Mirziyoyev Sh.M. «Milliy taraqqiyot yo’limizni qat’iyat
bilan davom ettirib, yangi bosqichga ko’taramiz». 1-jild.
Toshkent «O’zbekiston» 2017y.
2. N.Xolmatov “Markaziy Osiyo tog’-kon metallurgiyasi ishlab
chiqarishi va tog’ qoyatosh rasmlari” fanidan ma’ruza
matnlari. Samarqand. 2021 y.
3. O zMEʻ . Birinchi jild. Toshkent, 2000-yil
4. www.google.com , www.yandex.ru manbalari

Sarmishsoy yodgorligining jahon hamjamiyatida tutgan o‘rni va ahamiyati

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish