Sart atamasi taxlili masalasi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	1.1MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Sart atamasi taxlili masalasi

Купить

Mavzu: Sart atamasi taxlili
masalasi

Sart" atamasi bilan yuritilgan turkiy tilli
o'zbek etnik qatlamining kelib chiqish
ildizlari ilk o'rta asrlarga borib
taaqaladi, ya'ni arablar bosqini davrida
O'rta Osiyoga istilochi Arab qo'shini
bilan birga yana ikki toifa arablar kirib
kelishgan. Ularning birinchisi
payg'ambar avlodlari-saidlar bo'lsa
(bular asosan aholi orasida Islom dinini
tashviqot-targ'ibot qilish bilan
shug'ullangan), ikkinchisi-tazik nomi
bilan kirib kelgan Arab savdogarlari
bo'lgan.

Sart Markaziy Osiyo sart aholisi
tomonidan qoʻllaniladigan turkiy til,
yoki til edi. Sovetlar hukumatidan
oldingi Markaziy Osiyoda mavjud
boʻlgan etnik oʻzlik masalasi oʻta
bahsli boʻlsada, sartlar mintaqa
boʻylab sochilib ketgan turli aholi
maskanlarida oʻtroqlashgan turkiylar,
degan umumiy tushuncha mavjud.

Ularning kelib chiqishi forslarga taqaladi
deb hisoblangan boʻlsa ham, Britaniya
Kutubxonasi toʻplamlari ichida
saqlanayotgan ikki material sartlarning
koʻproq turkiyzabon boʻlganligiga ishora
qiladi.
Ushbu materiallar 19 asr oxirida rus
rasmiylari va sayohatchilari tomonidan
yozib olingan xotiralarga asoslangan. Bu
tadqiqot ishlari sartlar Pomir tizmalarida
istiqomat qilib kelgan tojiklardan alohida
etnik birlikdir,

Shunday qilib, o'sha kezlarda, ya'ni ilk o'rta
asrlarda savdo bilan shug'ullanuchi
toifaning etnik kelib chiqishidan qatiy nazar
"taziklar" deb atalgan. Mahmud
Qashg'ariyning "Devoni lug'atit turk"
asarida "sart" savdogar ma'nosini
anglatadi, deyilgan. "Sart" atamasi dastlab
Arab va Sug'd savdogarlariga nisbatan
ishlatilsa, X-XI asrlardan boshlab, umuman
savdo bilan shug'ullanuvchi aholi qatlamiga
nisbatan ishlatildi, ya'ni savdo bilan
shug'ullanuvchi turklar ham sart deb atala
boshlandi.

Yuqorida keltirilgan tahliliy fikr-
mulohazalardan kelib chiqib xulosa qilish
mumkinki, "sart"va "tazik" atamalari
sinonim so'zlar bo'lib, har ikkalasi ham
dastlab savdogar ma'nosini anglatgan.
VIII-IX asrlarda savdogarni sug'dlar "tazik"
desa, savdoda ustasi farang sug'dlarni
o'zini ham tevarak-atrof aholi "tazik" deb
atay boshlaydilar.

Kitobda keltirilgan grammatik tizimli
asoslanmagan va tilning muhim morfologik
tuzilmalarini birmuncha ifodalab beradi,
xolos.
Shunday boʻlsada, bu grammatikadan
koʻrish mumkinki, sart tili qarluq lahjasidan
deyarli farq qilmagan. Chigʻatoy va
zamonaviy oʻzbek yoki uygʻur tillarini bilgan
odam uchun sartchani tushunish qiyinchilik
tugʻdirmaydi.
Asosiy savdo tili sifatida sartcha Markaziy
Osiyo boʻylab taʼsirini yoyishga intilayotgan
sovet rasmiylarining eʼtiboriga tushishi
kutilgan edi, lekin bunday boʻlmadi.

Sart" atamasi esa tazikni
sinonimi sifatida til jihatidan
turkiylashgan sug'diylar bo'lib,
dastlab, har ikki tilning
(sug'diy-tojik va turkiy-o'zbek)
sohiblari bo'lsa, keyinchalik
(XVII asr oxirlaridan) asosan
eski o'zbek tilida so'zlashuvchi
o'troq aholining etnik qatlami
bo'lib qoldi

Sartlarni yangi yaratilgan oʻzbek millati
tarkibiga qoʻshib yuborishga qaror qilindi.
Oqibatda sart tiliga rasmiy maqom
berilmadi va sartlarning madaniyati sotsial
oʻzbek millati foydasiga eʼtiborsiz qoldirildi.
1926 yildan boshlab "sart" nomi aholi
roʻyxati va siyosiy muhokamalardan
chiqarib tashlandi. Kommunizm qurish
yoʻlidagi kurashda qurilajak jamiyat
maqsadlariga muvofiq emas deb
hisoblangan boshqa koʻplab shevalar
qatori sart tili ham rasmiy tarixiy
manbalardan oʻchirib tashlandi.

1926 yildan boshlab "sart" nomi aholi
roʻyxati va siyosiy muhokamalardan
chiqarib tashlandi. Kommunizm qurish
yoʻlidagi kurashda qurilajak jamiyat
maqsadlariga muvofiq emas deb
hisoblangan boshqa koʻplab shevalar
qatori sart tili ham rasmiy tarixiy
manbalardan oʻchirib tashlandi.

E’tiboringiz uchun raxmat!

Sart atamasi taxlili masalasi

Купить