Satrlarni qayta ishlash algoritmlari
![a = """ Bu
ko'p qatorli
satr """
b = ''' Bu ham
ko'p qatorli
satr '''
print ( a )
print ( b )
Satr konstantalarini birlashtirish uchun ularni yonma-yon
joylashtirishning o'zi kifoya. Python
avtomat ularni birlashtiradi. Misol uchun: "Ismingiz" "kim?" avtomat
"Ismingiz kim?" ga aylanadi.
Eslatma: Bir tirnoq va qo'sh tirnoqdagi satrlar bir-biridan hech ham
farq qilmaydi.
Satr – bu massiv
Satrni alohida belgilar ketma-ketligidan tashkil topgan massiv deb
hisoblash mumkin. Pythonda
belgini ifodalovchi ma’lumot turi yo’qligi uchun bitta belgi deb, bitta
elementdan tashkil topgan
satrga aytiladi. Satrning istalgan elementiga murojaat qilish
mumkin. Buning uchun kvadrat
qavslardan foydalanamiz va elementning satrdagi o’rnini kiritamiz.
Eslatma : Elementning satrdagi o’rnini ifodalash uchun sanoq o
dan boshlanadi. Ya’ni satrdagi
birinchi elementning o’rni 0 ga, ikkinchi elementning o’rni 1 ga teng
va hokazo.
Quyidagi misolimizda biz ikkinchi elementni ekranga chiqaramiz:
a = " Dasturlash "
print ( a [ 1 ])
Satrlar ustida amallar
Shunday qilib satrlar bilan ishlash haqida gapirdik, endi satrlarning
funksiyalari va metodlari haqida
gapiramiz. Quyida satrlarning barcha funksiya va metodlari
keltirilgan.
Konkatenatsiyalash (qo`shish)
Satrni takrorlash (dublikat qilish)
Satr uzunligi (len() funksiyasi)](https://docx.uz/documents/312cd803-44f9-4292-b838-bc570db47f93/page_7.png?v=1)
![ Indeks bo`yicha chiqarish
Misoldan ko`rinib turibidiki Python manfiy indeks bo`yicha
chiqarishga ruxsat etadi, lekin
hisoblash qator oxiridan boshlanadi. Satrdan qism ajratib olishni
uning oxiridan boshlash
uchun manfiy indeks ishlatiladi.
Satrdan qism ya’ni kesma ajratib olish. Satrdan bir nechta
elementdan tashkil topgan
qismini ajratib olish mumiin. Buning uchun ajratilayogan qismining
boshlang’ich
elementining satrdagi o’rni va oxirgi elementining satrdagi o’rni
olinadi. Ularni bildirgan
sonlar orasiga: belgisi qo’yilgan holda kvadrat qavs ichiga yoziladi.
Kesmani ajratib olish operatori:[ X:Y ].
X - kesmaning boshi, Y esa –oxiri. Y raqamli belgi kesmaga
kirmaydi. Jimlik holatida
birinchi indeks 0 ga teng, ikkinchi indeks esa qator uzunligiga teng
bo`ladi.
Bundan tashqari kesmani ajratib olishda qadamni belgilash
mumkin:](https://docx.uz/documents/312cd803-44f9-4292-b838-bc570db47f93/page_8.png?v=1)
![Satrga oid funksiyalar
Pythonda satr bilan ayrim amallarni bajarish uchun maxsus
funksiyalar bor. Ularning soni ancha
ko’p, hammasini eslab qolish esa qiyin. Shuning uchun kerakli
fuksiyani manbadan tanlab
foydalangan ma’qul. Hozir esa shulardan ba’zilarini ko’rib
chiqamiz.
Metodlarni chaqirganga Pythondagi satrlar o`zgarmaydigan ketma-
ketliklar darajasiga kirishini
inobatga olishimiz kerak. Bu degani hamma funksiyalar va
metodlar faqat yangi satrni tuzishi
mumkin.
Shuning uchun hamma metodlar yangi satrni qaytaradilar, va u
keyin boshqa nomga ega bo`ladi.
S = ‘str’; S = “str”; S = ‘’‘str’‘’; S = “”“str”“”- Satrlarni literallari
S = “s\np\ta\nbbb” - ekran bilan ishlash ketma-ketliklari
S = r”C:\temp\new” - Formatlashtirilmagan satrlar
S = b”byte” - Baytlar qatori
S1+S2 - Konkatenatsiya (qo`shish)
S1*3 - Satrni takrorlash
S[i] - Indeks bo`yicha murojaat
S[i:j:step] - Step qadamli i elementdan boshlab j elementgacha
bo`lgan kesmani ajratib olish.
len() - Satr uzunligini hisoblaydi. Bunda har bir harf, belgi, xatto
bo’shliq ham hisobga olinadi.](https://docx.uz/documents/312cd803-44f9-4292-b838-bc570db47f93/page_9.png?v=1)
![S.find(str,[start],[end]) - Satrdan satr ostini izlash. Satr ostining
birinchi belgisini o`rinini
qaytaradi, agar satrda satr osti bo`lmasa -1 ni qaytaradi.
S.rfind(str,[start],[end]) - Satrdan satr ostini axtarish. Oxirgi kirish
raqamini yoki 1 ni qaytaradi
S.index(str,[start],[end]) - Satrdan satr ostini axtarish. Birinchi
kirish raqamini qaytaradi yoki
ValueError istisnosini chaqiradi
S.rindex(str,[start],[end])- Satrdan satr ostini axtarish. Oxirgi
kirish raqamini qaytaradi yoki
ValueError istisnosini chaqiradi.
S.isdigit() - Satrda raqamlar ishtirok etganligini tekshirish.
S.isalpha() - Satr faqat harflardan iboratligini tekshirish.
S.isalnum() - Satr harf yoki raqamlardan iboratligini tekshiradi.
S.islower() - Satr quyi registrdagi belgilardan iboratligini tekshiradi .
S.isspace() - Satrda ko`rinmaydidan belgilar borligini tekshirish
(probel, sahifani o`tkazish
belgisi(‘\p’), yangi satrga o`tish(‘\n’), koretkani qaytarish(‘\r’),
gorizontal tabulyatsiya(‘\t’) va
vertikal tabulyatsiya)
S.istitle() - Satrda so`zlar bosh harf bilan boshlanishini tekshirish.
S.starswith(str)- S satr str shablonidan boshlanishini tekshirish.
S.endswith(str)- S satr str shabloni bilan tugashini tekshirish.
S.join(ro`yxat)- S ajratuvchiga ega ro`yxatdan qatorni yig`ish.
Ord(belgi)- Belgiga mos ASCII kodni qaytaradi.
Chr(son)- ASCII kodga mos belgini qaytaradi.
S.capitalize()- Satrning birinchi belgisi yuqori registrda qolganlarini
quyi registrga o`tkazadi.
S.center(width,[fill])- Chegaralari bo`yicha fill (jimlik holatida
probel) belgisi turuvchi
markazlashtirilgan satrni qaytaradi.
S.expandtabs(tabsize)- Joriy ustungacha bir yoki bir qancha
probellar bilan tabulyatsiyaning
hamma belgilari almashtirilgan satr nusxasini qaytaradi. Agarda
TabSize ko`rsatilmagan bo`lsa](https://docx.uz/documents/312cd803-44f9-4292-b838-bc570db47f93/page_10.png?v=1)
![tabulyatsiya hajmi 8 probelga teng bo`ladi.
S.lstrip([chars])- Satr boshidagi probel belgilarini olib tashlash.
S.rstrip([chars]) - Satr oxiridan probel belgilarini olib tashlash.
S.strip([chars]) - Satr boshidan va oxiridan probel belgilarini olib
tashlash.
S.partition(shablon) - Birinchi shablon oldida turuvchi qismni
keyin shablonni o`zini va
shablondan keyin turuvchi qismga ega kortejni qaytaradi. Agarda
shablon topilmasa satrga ega
bo`lgan kortejni qaytaradi, avval ikki bo`sh satr keyin satrni o`zini.
S.rpartition(sep)- Oxirgi shablon oldida turuvchi qismni keyin
shablonni o`zini va shablondan
keyin turuvchi qismni qaytaradi. Kortej qator o`zidan va undan
keyin ikkita bo`sh qatordan iborat
bo`ladi.
S.swapcase()- Quyi registrdagi belgilarni yuqori registrga,
yuqorilarni esa quyiga o`tkazadi.
S.title() - Har bitta so`zning birinchi harfini yuqori registrga
qolganlarini esa quyi registrga
o`tkazadi.
S.zfill(width) - Qator uzunligini Widthdan kam qilmaydi agar kerak
bo`lsa birinchi belgilarni
nollar bilan to`ldiradi.
S.strip() funksiyasi satrning boshi va oxirida bo’shliqlar bo’lsa, olib
tasdiqlaydi:
a = " Dastur "
print ( a . strip ())
S.lower() funksiyasi satrdagi barcha so’zlarni kichik harf bilan
yozilishini ta’minlaydi:
a = " Markaziy Osiyo "
print ( a . lower ())
S.upper() funksiyasi satrdagi barcha so’zlarni katta harflar bilan
yozadi:
a = " Markaziy Osiyo "
print ( a . upper ())
S.replace() funksiyasi satrdagi bir so’z yoki harfni boshqasi bilan
almashtiradi:
a = " Bor "
b = " Markaziy Osiyo "
print ( a . replace (" r ", " y "))
print ( b . replace (" Markaziy ", " O'rta "))
Boy
O'rta Osiyo](https://docx.uz/documents/312cd803-44f9-4292-b838-bc570db47f93/page_11.png?v=1)
![S.split() funksiyasi satrni ko’rsatilgan belgi bo’yicha qismlarga
bo’lib chiqadi. Masalan, vergul
ko’rsatilsa satrdagi har bir vergulgacha bo’lgan so’z yoki harflar
bitta alohida qism deb olinadi.
Yoki probel (bo’shliq) ko’rsatilsa har bir probelgacha bo’lgan qismi
ajratiladi.
a = " Python bilan ishlash qiziqarli "
print ( a . split (" "))
['Python', 'bilan', 'ishlash', 'qiziqarli']
Satrlarni tekshirish
Aniq bir jumla yoki harf(belgi) satrda bor yoki yo’qligini in yoki not
kalit so’zlari bilan tekshirish
mumkin. Bunday holatda qidirilaytogan jumla bor bo’lsa True (rost)
, aks holda False (yolg’on)
qiymati qaytariladi. Quyidagi kodimizda “ol” jumlasi borligini
tekshirib ko’ramiz:
txt = " Olmaxon yerdagi olmani olib ketdi "
x = " ol " in txt
print ( x )
Endi satrda “ol” jumlasi yo’qligini tekshiramiz. Bu yerda “ol” jumlasi
satrda borligi uchun False
(yolg’on) qiymati qaytariladi:
txt = " Olmaxon yerdagi olmani olib ketdi "
x = " ol " not in txt
print ( x )
Satrlar formati
Biz satr va sonli o’zgaruvchilarni birgalikda to’g’ridan to’g’ri ishlata
olmaymiz. Satr ichida sonli
o’zgaruvchini qo’llash uchun format() funksiyasidan foydalaniladi.
Bu funksiya sonli qiymatni
olib satrli o’zgaruvchiga aylantiradi va {} belgisi qo’yilgan joy
o’rnida o’sha qiymatni joylashtiradi.
yosh = 21
matn = " Mening yoshim {} da "
print ( matn . format ( yosh ))
format() funksiyasi bilan istalgancha sonli qiymatlarni bir satrga
joylash mumkin. Uning o’zi
qiymatlarni tartib bo’yicha tegishli joylarga qo’yib chiqadi:
raqam = 2
kilo = 3
pul = 5000
savdo = " {} -do'kondan {} kg olmani {} so'mga sotib oldim "
print ( savdo . format ( raqam , kilo , pul ))](https://docx.uz/documents/312cd803-44f9-4292-b838-bc570db47f93/page_12.png?v=1)
Satrlarni qayta ishlash algoritmlari