Saylov kampaniyasining strategiyasi va taktikasi

1KURS   ISHI
MAVZU: SAYLOV KAMPANIYASINING STRATEGIYASI VA
TAKTIKASI. 2MUNDARIJA:
№ Boblar va paragraflarning nomlanishi Betlar
KIRISH. 3-4
I. BOB.   STRATEGIYANI TUSHUNCHASINING 
ASOSIY YONDASHUVLARI 5 -15
1.1     Saylov strategiyasi tushunchasi 5 - 11
1.2     Saylov strategiyasining siyosiy turi va imidj strategiyasi 12-15
II. BOB. SAYLOV STRATEGIYASINI ISHLAB 
CHIQISH VA AMALGA OSHIRISH 
BOSQICHLARI 16-32
2.1 Nomzod va saylovchilar o'rtasida aloqa yaratish usuli 16-22
2.2 Strategiyani samarali amalga oshirishda imijning roli. 23-29
2.3 Strategiyaga mos taktika 30-32
III. BOB. XORIJ SAVLOV KAMPANIYASINING 
STRATEGIYASI 28-33
3.1 AQSH va G’arbiy Yevropa davlatlarida siyosiy 
kampaniya  tajribasi. 33-37
3.2 Sharq mamlakatlari saylov kampaniyasining uziga 
xosligi 37-42
3.3 Xorijiy tajribadan O’zbekiston sharoitida foydalanish 
imkoniyatlari. 42-44
   XULOSA 45-46
  FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR
RO’YXATI 46-49 3KIRISH:
Bugungi   globallashuv   va   axborot   texnologiyalari   jadal   rivojlanayotgan
davrda siyosiy jarayonlarning muhim tarkibiy qismi bo‘lgan saylov kampaniyalari
davlat   va   jamiyat   hayotida   alohida   o‘rin   egallaydi.   Saylov   kampaniyasining
muvaffaqiyati   ko‘p  jihatdan   uning  puxta   ishlab   chiqilgan  strategiyasi   va  samarali
taktikasiga  bog‘liq  hisoblanadi.  Strategiya  saylovoldi  faoliyatining uzoq  muddatli
maqsadlari,   asosiy   yo‘nalishlari   hamda   umumiy   rejasini   belgilab   bersa,   taktika
ushbu   maqsadlarga   erishish   uchun   qo‘llaniladigan   aniq   usul   va   vositalarni   o‘z
ichiga   oladi.   Shu   bois,   saylov   kampaniyasining   strategiyasi   va   taktikasi   siyosiy
texnologiyalarning   eng   muhim   elementlaridan   biri   sifatida   namoyon
bo‘ladi.Hozirgi   demokratik   jamiyatlarda   saylovlar   fuqarolarning   siyosiy   irodasini
ifoda   etishning   asosiy   vositasi   hisoblanadi.   Saylov   jarayonida   siyosiy   partiyalar,
nomzodlar   hamda   ularning   jamoalari   elektorat   ishonchini   qozonish   uchun   turli
strategik   va   taktik   usullardan   foydalanadilar.   Xususan,   saylovchilar   ehtiyojini
o‘rganish,   ommaviy   axborot   vositalari   bilan   ishlash,   ijtimoiy   tarmoqlardan
samarali   foydalanish,   targ‘ibot-tashviqot   ishlarini   olib   borish   kabi   jarayonlar
kampaniyaning   muhim   tarkibiy   qismlarini   tashkil   etadi.   Ayniqsa,   raqamli
texnologiyalar   rivojlanishi   natijasida   saylov   kampaniyalarini   tashkil   etish   usullari
ham   zamonaviy   ko‘rinish   kasb   etmoqda.   Demokratik   jamiyatning   muhim
belgilaridan   biri   bu   erkin   va   adolatli   saylov   tizimining   mavjudligidir.   Saylovlar
orqali   fuqarolar   davlat   boshqaruvida   bevosita   ishtirok   etish,   o‘z   siyosiy   irodasini
erkin   ifoda   etish   hamda   jamiyat   taraqqiyotiga   daxldor   muhim   qarorlarni   qabul
qilish  imkoniyatiga  ega  bo‘ladilar.  Shu sababli  saylov jarayoni   har   qanday  davlat
siyosiy   tizimining   ajralmas   qismi   hisoblanadi.   Saylovlarning   samarali   va   shaffof
o‘tkazilishi   esa   ko‘p   jihatdan   saylov   kampaniyasining   qay   darajada   puxta   tashkil
etilganiga   bog‘liqdir.   Aynan   saylov   kampaniyasining   strategiyasi   va   taktikasi
siyosiy   kurashning   asosiy   vositalaridan   biri   sifatida   nomzod   yoki   siyosiy
partiyaning   muvaffaqiyatini   belgilab   beradi.   Bugungi   kunda   dunyo   miqyosida
siyosiy   texnologiyalar   va   axborot-kommunikatsiya   vositalarining   rivojlanishi
saylov   kampaniyalarining   mazmunini   tubdan   o‘zgartirib   yubormoqda.   Ayniqsa,
internet   va   ijtimoiy   tarmoqlarning   keng   tarqalishi   natijasida   saylovchilar   bilan
muloqot   qilish   usullari   yangicha   shakl   kasb   etdi.   Endilikda   nomzodlar   nafaqat
an’anaviy   targ‘ibot   vositalari,   balki   raqamli   platformalar   orqali   ham   elektoratga
ta’sir   ko‘rsatmoqda.   Bu   esa   strategik   va   taktik   yondashuvlarning   yanada
takomillashuviga olib kelmoqda. Shu bilan birga, siyosiy PR, imij yaratish, media
strategiyalar   va   jamoatchilik   fikrini   boshqarish   kabi   zamonaviy   texnologiyalar
saylov   kampaniyasining   ajralmas   qismiga   aylanmoqda.   O‘zbekiston
Respublikasida   ham   saylov   tizimini   demokratlashtirish,   ochiqlik   va   shaffoflikni
ta’minlash   borasida   keng   ko‘lamli   islohotlar   amalga   oshirilmoqda.   Xususan,
saylov   qonunchiligining   takomillashtirilishi,   siyosiy   partiyalar   faoliyatining
kengaytirilishi,   fuqarolarning   saylov   jarayonlaridagi   ishtirokini   kuchaytirish
bo‘yicha   muhim   chora-tadbirlar   ko‘rilmoqda.   Bu   esa   saylov   kampaniyalarini
tashkil   etishda   zamonaviy   strategik   va   taktik   yondashuvlardan   foydalanish
zaruratini yanada oshirmoqda. 4Saylov   kampaniyasi -bu   nomzod   yoki   siyosiy   partiyaning   saylovchilar
ishonchini   qozonish,   ularni   o‘z   dasturi   va   g‘oyalari   atrofida   birlashtirishga
qaratilgan   siyosiy,   tashkiliy   va   targ‘ibot   faoliyatlari   majmuasidir.   Mazkur   jarayon
murakkab   siyosiy   texnologiyalarni,   ommaviy   kommunikatsiya   vositalarini,
ijtimoiy   tarmoqlar   imkoniyatlarini   hamda   jamoatchilik   fikrini   shakllantirish
usullarini   o‘z   ichiga   oladi.   Saylov   kampaniyasining   muvaffaqiyatli   olib   borilishi
esa strategik rejalashtirish va aniq taktikalarga asoslangan holda amalga oshiriladi.
Strategiya -bu   saylov   kampaniyasining   uzoq   muddatli   maqsadlarini,   asosiy
yo‘nalishlarini   va   umumiy   harakat   rejasini   belgilovchi   tizim   hisoblanadi.   U
kampaniyaning   asosiy   g‘oyasi,   elektorat   bilan   ishlash   usullari,   siyosiy
raqobatchilarga   nisbatan   pozitsiyasi   hamda   saylovoldi   dasturining   ustuvor
jihatlarini   aniqlab   beradi.   Taktika   esa   strategiyani   amalga   oshirish   uchun
qo‘llaniladigan   amaliy   usul   va   vositalar   yig‘indisidir.   Jumladan,   uchrashuvlar
tashkil   etish,   ommaviy   axborot   vositalarida   chiqish   qilish,   reklama   materiallarini
tayyorlash,   ijtimoiy   tarmoqlarda   targ‘ibot   olib   borish   kabi   faoliyatlar   taktikaning
asosiy ko‘rinishlari hisoblanadi. Strategiya va taktika o‘zaro chambarchas bog‘liq
bo‘lib,  ulardan  birining  noto‘g‘ri   tashkil  etilishi   saylov  kampaniyasining  umumiy
natijasiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
Mavzuning   dolzarbligi   shundaki,   saylov   kampaniyasining   strategiyasi   va
taktikasi   davlatda   demokratik   qadriyatlarning   rivojlanishi,   fuqarolarning   siyosiy
faolligini   oshirish   hamda   siyosiy   raqobat   muhitini   shakllantirishda   muhim
ahamiyat   kasb   etadi.   Har   qanday   siyosiy   kuch   yoki   nomzodning   muvaffaqiyati
ko‘p jihatdan saylovchilar bilan qanday ishlashi, ularning ehtiyoj va manfaatlarini
qay   darajada   to‘g‘ri   anglay   olishi   hamda   zamonaviy   siyosiy   texnologiyalardan
oqilona   foydalanishiga   bog‘liqdir.   Shu   sababli   mazkur   mavzuni   ilmiy   jihatdan
o‘rganish   siyosatshunoslik   fanining   dolzarb   yo‘nalishlaridan   biri
hisoblanadi.Saylov kampaniyasini to‘g‘ri tashkil etish nafaqat nomzod yoki siyosiy
partiyaning   muvaffaqiyatini   ta’minlaydi,   balki   jamiyatda   demokratik
tamoyillarning mustahkamlanishiga ham xizmat qiladi. Strategik rejalashtirishning
sustligi yoki noto‘g‘ri tanlangan taktika saylov natijalariga salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Shu sababli siyosiy jarayonlarda strategiya va taktikaning o‘rni, ularning
o‘zaro   bog‘liqligi   hamda   amaliy   ahamiyatini   ilmiy   jihatdan   o‘rganish   muhim
masalalardan biri hisoblanadi.
Ushbu   mavzuning   maqsadi -saylov   kampaniyasining   strategiyasi   va
taktikasining mohiyatini ochib berish, ularning asosiy yo‘nalishlari, usullari hamda
zamonaviy   siyosiy   jarayonlardagi   o‘rnini   tahlil   qilishdan   iborat.   Shuningdek,
saylov   kampaniyalarida   qo‘llaniladigan   strategik   va   taktik   yondashuvlarning
samaradorligini   o‘rganish   ham   muhim   vazifalardan   biri   sifatida   qaraladi.Saylov
kampaniyasining   strategiyasi   va   taktikasining   mohiyatini   keng   yoritish,   ularning
siyosiy   jarayonlardagi   o‘rnini   tahlil   qilish   hamda   zamonaviy   saylov
texnologiyalarining   ahamiyatini   ochib   berishdan   iboratdir.   Shuningdek,   saylov
kampaniyalarida   qo‘llaniladigan   asosiy   strategik   va   taktik   usullarni   o‘rganish,
ularning   samaradorligini   baholash   ham   ushbu   ishning   muhim   vazifalari   sirasiga
kiradi. 5I. BOB.   STRATEGIYA TUSHUNCHASINING ASOSIY
YONDSHUVLARI
1. 1. Saylov strategiyasi tushunchasi
Saylov   strategiyasi   saylov   kampaniyasini   tashkil   etish   va   o'tkazishning
asosiy   vositasidir.   Strategiya,   strategik   ustuvorliklar,   saylov   kampaniyasining
strategik   yo'nalishlari,   strategik   konsepsiya,   strategik   imidj   —   bu   atamalarning
barchasi   saylov   kampaniyalari   tashkilotchilari   va   tahlilchilari   tomonidan   doimiy
ravishda   qo'llaniladi.   Biroq,   bu   saylov   jarayonining   barcha   ishtirokchilari   bu
atamalarni bir xil tushunishlarini anglatmaydi. Bundan tashqari, tadqiqotchilar hali
strategiya haqida umumiy tushunchaga erisha olishmagan 1
.
Asosiy   muammo   shundaki,   strategiya,   tashkiliy   faoliyatning   bir   shakli   sifatida,
jamiyat   boshidan   kechirgan   tarixiy   vaziyatdan   tortib,   nomzodning   shaxsiy
xususiyatlarigacha   bo'lgan   ko'plab   omillarga   bog'liq.   Bularning   barchasi   bizni
birlashtiruvchi   konsepsiyani   shakllantirish   uchun   saylov   strategiyasini
tushunishning turli yondashuvlarini batafsil ko'rib chiqishga majbur qiladi. 2
Saylov   siyosiy   kurashini   olib   borish   uchun   aniq,   aniq   tuzilgan   va   muvozanatli
strategiyani ishlab chiqish va amalga oshirish ancha murakkab vazifa bo'lib, uning
yechimi   butun   saylov   kampaniyasining   muvaffaqiyatini   belgilaydi.   Yaxshi
strategiya   nomzod   va   uning   jamoasining   maqsadlariga   erishish   yo'nalishini
belgilaydi.
Bu   ham   to'g'ri   yo'nalishni   ko'rsatuvchi   kompas,   ham   ko'zlangan   maqsadga
erishish   vositasidir.  Agar   nomzodning   jamoasi   saylov   strategiyasini   ishlab   chiqa
olmasa,   kampaniya   o'z-o'zidan   va   oldindan   aytib   bo'lmaydigan   holga   keladi.   Va
jamoaning   o'zi   yagona   organizmga   aylana   olmaydi,uning   tarkibiy   qismlari   bir-
birini to'ldiradi va maqsadga umumiy sadoqatni mustahkamlaydi.
Shu   munosabat   bilan,   ushbu   maqolada   so'nggi   yillarda   turli   darajalardagi   saylov
kampaniyalari tahlil qilinadi. Ushbu analitik yondashuv, saylov kampaniyalarining
strategik niyatlarini va ularning shakllanishi, amalga oshirilishi va o'zgartirilishiga
ta'sir   qilgan   siyosiy   sharoitlarni   qayta   tiklash   orqali,   ilmiy   va   amaliy   qiziqish
uyg'otadi   va   Rossiyadagi   saylov   jarayonining   xususiyatlarini   tushunish   uchun
foydali bo'ladi.
Siyosiy strateglar va tahlilchilar saylov kampaniyasi dizaynini tahlil qilishda
turli   yondashuvlardan   foydalanadilar.   Ushbu   yondashuvlarning   har   birida   saylov
strategiyasini   aniq   tushunish   shakllanadi.   Umuman   olganda,   saylov
strategiyalarining uchta asosiy turini ajratish mumkin: ijtimoiy, siyosiy va imidjga
asoslangan. Tabiiyki, bu yondashuvlarning har biri boshqalarning elementlarini o'z
ichiga oladi, ammo bo'ysundirilgan shaklda. Keling, ularning har birini batafsilroq
ko'rib chiqaylik.
Saylov   strategiyasiga   ijtimoiy   yondashuv   saylov   strategiyasi   ijtimoiy
muhitni   o'zgartirishga,   nomzodga   raqiblariga   nisbatan   shubhasiz   ustunlik
1
 Yu. A. Vedeneyev, yuridik fanlar doktori Saylov kampaniyasi strategiyasi
2
 Malkin E., Suchkov E. Saylov texnologiyalari asoslari. Moskva, 2000 6beradigan   ijtimoiy   kuchlarni   ishga   tushirishga   qaratilgan   deb   taxmin   qiladi.
Strategiyaning   asosiy   maqsadi   nomzodning   turli   ijtimoiy   guruhlar   va   qatlamlar
bilan   o'zaro   ta'sirini   o'rnatishdir,   ularning   qo'llab-quvvatlashi   ularning   asosiy
siyosiy   kapitalini   tashkil   qiladi   va   bu   orqali   ular   g'alaba   qozonish   uchun   zarur
bo'lgan boshqa resurslarga kirish imkoniyatiga ega bo'ladilar.Saylov strategiyasiga
siyosiy   yondashuv   nomzodning   asosiy   maqsadi   sifatida   siyosiy   sohaga   urg'u
beradi.   G'alaba   nomzodning   siyosiy   maydondagi   asosiy   ishtirokchilar   bilan
samarali   o'zaro   ta'sirini   o'rnatishga   bog'liq.   Ba'zi   ishtirokchilarga   qarshi   va
boshqalarni  qo'llab-quvvatlashga qaratilgan ittifoqlar  va koalitsiyalarning tuzilishi
nomzodning siyosiy maydonda rivojlanishini ta'minlaydi. Ushbu turdagi strategiya
yuqori   siyosiy   maqomga   erishishga   qaratilgan   bo'lib,   bu   ma'muriy   resurslarga
kirishni ochadi va ijtimoiy qatlamlarning qo'llab-quvvatlashini ta'minlaydi.
Imidjga   asoslangan   yondashuv   tarafdorlari   ijtimoiy   va   siyosiy   muhit   ham
o'zgaruvchan   va   moslashuvchan,   shuning   uchun   unga   ishonib   bo'lmaydi,   deb
hisoblashadi. Nomzod o'zining shaxsiy resursidan - o'z imidjidan foydalanib, ham
ijtimoiy, ham siyosiy muhitni o'z maqsadlariga bo'ysundiradi va g'alabaga erishadi.
Imidj   -   bu   ijtimoiy   va   siyosiy   muhitni   nomzodning   maqsadlariga   bo'ysundirish
uchun   mo'ljallangan   maxsus   yaratilgan   konstruksiya.Siyosiy   kurash   davomida
imidj   ramziy   kapital   sifatida   ishlatiladi,   ba'zan   ijtimoiy   yoki   siyosiy   kapitaldan
ham katta kuchga ega bo'ladi.Saylov kampaniyasi strategiyasining shunga o'xshash
tushunchasini   O.A.   Matveychevning   "Siyosiy   konsalting   nima?"   asarida   topish
mumkin.   U   saylov   strategiyasining   rivojlanishini   yakkalik,   universallik   va   o'ziga
xoslik falsafiy kategoriyalaridan  foydalangan  holda o'rganadi. Muallifning fikriga
ko'ra, strategiyaning uch turi mavjud bo'lib, ularning har biri yakkalik, universallik
yoki   o'ziga   xoslikka   e'tibor   qaratishga   asoslangan.   Strategiyani   shakllantirishning
o'ziga   xos   g'oyasi   resurslar,   kampaniya   sharoitlari   va   zarur   elementlarning
mavjudligi asosida tanlanadi.
Strategiyaning   birinchi   turi   jamoaning   barcha   harakatlarini   yakkalikka
qaratadi.   Bu   yakkalik   nomzodning   o'zi   (ularning   tarjimai   holi,   kelib   chiqishi,
hozirgi holati, qadriyatlari va e'tiqodlari bilan shaxsiyati va boshqalar). Muallifning
fikriga   ko'ra,   ushbu   shaxsiy   resurslarning   har   qanday   biri   strategik   g'oyaning
asosini tashkil qilishi mumkin - "Siz va men vatandoshmiz", "O'zini o'zi yaratgan
odam"   va   boshqalar.   Biroq,   bu   turdagi   strategiya   uchta   shartda   muvaffaqiyatli
bo'ladi:   birinchidan,   nomzod   boshqa   nomzodlar   orasida   ajralib   turadigan   taniqli
shaxsdir;   ikkinchidan,   manipulyatsiya   vositalari   nomzodning   nazorati   ostida;
uchinchidan,   saylovchilar   erkin,   aniq   siyosiy   pozitsiyalarga   ega   emaslar. 3
Biz   bu
turni imidj strategiyasi, siyosatchining jamoatchilik obro'si maqsadga erishishning
asosiy vositasi bo'lgan maqsadga erishishning asosiy vositasi sifatida tasniflaymiz.
Strategiyaning   ikkinchi   turi   harakatlarniuniversallikka   qaratadi.   Bu
universallik   -   bu   saylovchilarning   o'zi,bu   strategiyada   faol   sub'ekt.   Avvalgi
strategiyadan   farqli   o'laroq,   bu   strategiyada   nomzod   boshqalarning   manfaatlarini
ifodalaydi.   Saylovchilar   ongini   manipulyatsiya   qilish   yo'q;   nomzod   o'zini
majburlamaydi,   aksincha,birlashgan   saylovchilarning   g'ayratli   fikriga   moslashadi.
Muvaffaqiyatning   kaliti   saylovchilarning   "og'riqli   nuqtasini",   odamlar   birlashgan
3
 Matveychev, O.A. Siyosiy konsalting nima? Moskva, 1999.133-bet. 7fikrni   namoyish   etadigan   masalani   aniqlash   va   ommabop   ommaviy   axborot
vositalaridan   foydalanib,   muammoni   dramatiklashtirish   uchun   voqealar   zanjirini
ochishdir, unga nomzod yagona to'g'ri yechimni taklif qiladi.Ushbu strategiyaning
muvaffaqiyatining   uchta   sharti   -   bu   yuzsiz   nomzod,   ochiq   muloqot   kanallari   va
masalaga   "yuklangan"   saylovchilar.   Bizning   tipologiyamiz   doirasida   bu   ijtimoiy
strategiya   bo'lib,   uning   asosiy   vositasi   ijtimoiy   qatlamlar   va   guruhlarni   o'z
tashvishlarini   hal   qilish   uchun   safarbar   qilishdir.   Nomzod   shunchaki   ularning
vakili, umumiy manfaatlarning ovozidir.
Uchinchi   turdagi   strategiya   nomzodning   harakatlariga   qaratilgan   bo'lib,
ijtimoiy   va   siyosiy   muhitning   o'ziga   xos   xususiyatlarini   ta'kidlaydi.   Ushbu
strategiya   nomzodning   raqiblari   va   saylovchilarning   xulq-atvor   xususiyatlarini
batafsil   o'rganishga  asoslangan.  Bu   holda  strategik  g'oya   saylov  kampaniyasining
o'ziga   xos   holatiga   qarab   doimiy   ravishda   yangilanib   turishi,   uning   o'ziga   xos
xususiyatlarini hisobga olishi kerak. Har safar o'zingiz uchun yangi "o'ziga xoslik -
o'ziga   xoslik   -   universallik"   aloqasini   yaratish   va   uni   raqiblaringiz   uchun   yo'q
qilish kerak*. Ushbu turdagi strategiya asosan siyosiy soyabon ostida bo'lib, unda
maqsadga   erishishning   asosiy   vositasi   nomzodning   siyosiy   maqomini   oshirishdir.
Bu   holda,   saylov   kampaniyasi   asosan   siyosiy   vositalar   orqali   amalga   oshiriladi.
Har   bir  strategiya  turi   siyosiy   o'yinchilar   o'rtasida,  ham  o'zaro,  ham  turli   ijtimoiy
qatlamlar   o'rtasida   o'ziga   xos   aloqa   va   o'zaro   ta'sir   turini   nazarda   tutadi.   Ushbu
o'zaro   ta'sirlarni   mohirona   boshqarish   nomzodlarning   professionalligi   va
mahoratini   belgilaydi.   Har   bir   strategiya   ma'lum   maqsadlarga   erishish   bilan
bog'liq.   Saylov   kampaniyasi   har   doim   ham   g'alaba   kutish   bilan   o'tkazilmaydi;
nomzod   shuningdek,   saylovchilar   orasida   mashhurlikka   erishishga   yoki   davlat
siyosatidan tashqari maqsadlarda foydalanish uchun ma'lum bir siyosiy vaznga ega
bo'lishga   intilishi   mumkin.   Masalan,   A.   Lebedning   1996   yildagi   prezidentlik
saylovlaridagi   saylov   strategiyasining   maqsadi   g'alaba   emas,   balki   yuqori   siyosiy
maqomga   erishish   edi. 4
  Ba'zan   maqsad   noqulay   nomzodni   blokirovka   qilish   va
ittifoqchi   nomzodning   g'alaba   qozonishiga   yordam   berish   va   hokazo.   Shu
munosabat   bilan,   ushbu   maqolada   saylov   kampaniyasi   strategiyalarini   ishlab
chiqishni o'rganayotganda biz ijobiy maqsadlarga - saylovda g'alaba qozonish yoki
maksimal   ovozlarni   olish   -   e'tibor   qaratishimizni   ta'kidlash   kerak.   Xo'sh,   keling,
ushbu yondashuvlarning har birini batafsil ko'rib chiqaylik.
Ijtimoiy   yondashuv   E.   Malkin   va   E.   Suchkov   tomonidan   "Saylov
texnologiyalari   asoslari"   kitobida   batafsil   ishlab   chiqilgan.   Mualliflar   saylov
kampaniyasi strategiyasini "saylovchilarga ma'lum bir nomzodga (partiyaga) ovoz
berishlari uchun yetkazilishi kerak bo'lgan" mazmun sifatida belgilaydilar.Shunday
qilib,   strategiya   nomzodning   katta   ijtimoiy   guruhlarning   "talablari"ga
"javobi"dir.To'g'ri   strategiyani   tanlash   jiddiy   ijtimoiy   muammoga   ramziy   yechim
topishni   anglatadi.   Shu   munosabat   bilan   mualliflar   saylov   strategiyasini   ishlab
chiqish   uchun   bir   qator   saylov   xatti-harakatlari   modellarini   asos   sifatida   ko'rib
chiqadilar.
Ijtimoiy-iqtisodiy   model   saylovchilar   nomzodga   o'zlarining   iqtisodiy
manfaatlariga   qarab   ovoz   berishlari   haqidagi   taxminga   asoslanadi.   Strategiyani
4
 Matveychev O.A. Siyosiy konsalting nima? 135–148-betlar 8ishlab   chiqish   nomzodning   saylovlarda   saylovchilarning   muayyan   ijtimoiy
guruhlarining   iqtisodiy   manfaatlarini   aniq   ifoda   etishini   ta'minlashdan   iborat.
Siyosiy   kuchlarning   dasturlarining   iqtisodiy   mazmuniga   asoslangan   holda
an'anaviy   "o'ng"   va   "chap"ga   bo'linishiaynan   shu   modelbilan
belgilanadi. 5
Saylovchilarning   ijtimoiy-iqtisodiy   modeliga   asoslangan
strategiyaning eng yorqin namunasi 1995 yildagi parlament saylovlarida "Rossiya
kasaba   uyushmalari   va   sanoatchilari   —   Mehnat   ittifoqi"   saylov   uyushmasi
hisoblanadi.   Uyushmaning   "Ish   haqi,   bandlik,   qonun"   shiori   Rossiya
saylovchilarining   aksariyatining   ijtimoiy-iqtisodiy   manfaatlarini   eng   yaxshi
qondiradi   deb   taxmin   qilingan.   Ob'ektiv   ravishda,   bu   haqiqat   edi,   chunki
chuqurlashib borayotgan inqiroz ruslarning aksariyat qismi uchun hayot sifatining
keskin   pasayishiga   olib   keldi.   Biroq,   bu   saylov   uyushmasi   bir   milliondan   sal
ko'proq ovoz oldi (1,55%), o'n millionlab odamlarning manfaatlariga bevosita ta'sir
qiladigan   Butunrossiya   transport   ishchilari   ijtimoiy-siyosiy   harakati,   Rossiya
avtomobil   partiyasi   va   Butunrossiya   omonatchilar,   nafaqaxo'rlar   va   kam
ta'minlanganlarni   himoya   qilish   ittifoqi   kabi   ijtimoiy-iqtisodiy   uyushmalar   hatto
ro'yxatdan   o'ta   olmadilar.   Muammo   shundaki,   saylovchilarning   aksariyatining
iqtisodiy   manfaatlari   haqidagi   tasavvurlari   shunchalik   noaniq   va   yomon
ifodalanganki,   ular   saylov   tanlovlariga   sezilarli   ta'sir   ko'rsata   olmaydi.   Siyosiy
kurashdagi   iqtisodiy   manfaatlar   erishiladigan   maqsaddan   ko'ra   ko'proq   vositadir.
Ular   yetakchining   imidji   va   uning   siyosiy   qarashlari   vositachiligida   amalga
oshiriladi   va   shuning   uchun   saylov   strategiyasining   asosini   tashkil   eta   olmaydi.
Ijtimoiy-iqtisodiy   model   iqtisodiy   munosabatlar   va   qarashlarning   o'rnatilgan
tizimida   saylovchilarning   xatti-harakatlarini   ancha   aniq   bashorat   qilishi   mumkin,
ammo   iqtisodiy   tizim   hali   shakllanmagan   va   ijtimoiy   qatlamlar   iqtisodiy   emas,
balki   siyosiy   asosda   shakllangan   o'tish   davridagi   xatti-harakatlarni   tahlil   qilish
uchun   amalda   foydasizdir.Shuning   uchun   ham   juda   ko'p   qaror   qilmagan,
"o'zgaruvchan"   saylovchilar   bor   va   shunga   qaramay,   ko'pincha   saylov   natijalarini
ushbu   guruhning   ovozlari   belgilaydi.   Bu,   ayniqsa,   Rossiyadagi   vaziyatga   xosdir,
bu   yerda   barqaror   iqtisodiy   manfaatlar   hali   ijtimoiy   ko'rsatmalar   sifatida
o'rnatilmagan.
Ijtimoiy   strategiya   turi   strategiyani   ijtimoiy   muammoning   yechimi   sifatida
anglatadi.   Uning   mohiyati   nomzodning   saylovchilarga   dolzarb   ijtimoiy
muammoga   yechim   taklif   qilishida   yotadi,   bu   muammo   hozirgi   hukumat
tomonidan   ko'p   yillar   davomida   hal   qilinmagan 6
.   Ushbu   strategiyaning   asosiy
sharti   shundaki,   muammo   saylovchilarning   katta   qismini   tashvishga   solishi   va
aholining   hayotiy   manfaatlariga   bevosita   ta'sir   qilishi   kerak.   Saylov   kampaniyasi
davomida   uning   yechimiga   jamoatchilikning   sabrsizligi   avj   nuqtasiga   yetishi
kerak.   Muammo   -   bu   odamlarning   katta   guruhlarini   birlashtira   oladigan   narsa,
shuning uchun uni qanday hal qilish kerakligi haqidagi savolga javob nomzod va
saylovchilarni   birlashtiradi   va   ularni   ma'lum   bir   harakat   yo'nalishini   qo'llab-
quvvatlashga safarbar qiladi. 
5
 Malkin E., Suchkov E. Saylov texnologiyalari asoslari. 50-bet.
6
 Malkin E., Suchkov E. Saylov texnologiyalari asoslari. 66-bet. 9Nomzodning roli  shunchaki  muammo haqida bilimlarini  namoyish  etish va
jozibador   yechimlarni   taklif   qilish   emas,   balki   hozirgi   hukumatdan   farqli   o'laroq,
uni   oxirigacha   yetkazishga   tayyorligini   namoyish   etishdir.   Nomzod   hukumatga
qarshilik ko'rsatadi, saylovchilarning faol qismini safarbar qiladi. Strategiya saylov
kampaniyasini nomzod taklif qilgan yechim uchun kurashga aylantirishdan iborat.
Shu   bilan   birga,   ommaviy   faoliyatning   turli   shakllari   keng   qo'llaniladi:   mitinglar,
namoyishlar,   piketlar,   imzo   yig'ish   va   boshqalar.Ijtimoiy-iqtisodiy   model
shuningdek,   nomzod   (siyosiy   partiya)   dasturiga   asoslangan   dasturiy   strategiyani
ham o'z ichiga oladi. 
Dastur saylovchilarning asosiy tashvishlarini hal qiladigan va ularni safarbar
qiladigan   asosiy   hujjat   bo'lishi   mumkin.   Biroq,   dastur   shunchaki   nomzodning
va'dalari   bo'lishi   mumkin,   agar   ular   g'alaba   qozonsalar,   ularni   bajarishga   kafolat
beradi.   Strategiyaning   mohiyati   nomzodning   takliflari   va   raqiblarining   takliflari
o'rtasida   ijtimoiy   taqqoslash   jarayonini   boshlashdan   iborat.   Dasturlarni
taqqoslashning   bu   jarayoni   ommaviy   miqyosda   ishga   tushiriladi   va   turli   ijtimoiy
qatlamlar va guruhlar bo'ylab amalga oshiriladi.
Dastur   saylovchilarni   safarbar   qilishning   kuchli   vositasiga   aylanishi
mumkin.   Dasturiy   nuqtai   nazardan,   strategiya   quyidagicha   shakllantirilgan:   "Biz
g'alaba   qozonamiz,   chunki   biz   buni   niyat   qilganmiz   va   qila   olamiz...   Va   bu
okrugdagi   odamlar   tanlagan   nomzoddan   aynan   shuni   kutadilar. 7
Shu   ma'noda,
ijtimoiy   strategiya   saylovchilarni   orzu   qilingan   kelajakka   yo'naltiradi.   Saylov
kampaniyasi   strategiyasining   bu   turi   saylovchilarning   ular   yashashni   istagan
kelajak haqidagi tasavvurlariga asoslangan. Orzu qilingan kelajak saylovchilarning
ovoz   berishini   boshqaradigan   sabablar   bilan   chambarchas   bog'liq.   Ushbu   turdagi
strategiya   saylovchilar   ongida   saqlanib   qolgan   orzu   qilingan   kelajak   haqidagi
noaniq,   noaniq   tushunchalardan   muvaffaqiyatli   foydalanadi.   Odatda,   kelajak
qiyofasi   hozirgi   zamonning   eng   dolzarb   kamchiliklarini   inkor   etish   orqali
yaratiladi.   Ushbu   strategiyaning   ravshanligi   hozirgi   zamondan   charchagan   va   uni
rad   etgan   ijtimoiy   qatlamlar   tomonidan   belgilanadi.   Ammo   nomzod   kelajak
ramziga aylanishi kerak. Va bu imidj yaratish vazifasidir.
Siyosiy   strategiya   siyosiy   munosabatlar   tizimida   imtiyozli   mavqega   ega
bo'lishni o'z ichiga oladi. Jamiyatda hukumat, biznes, jamoat tashkilotlari, siyosiy
partiyalar va harakatlar o'rtasidagi munosabatlarning ko'proq yoki kamroq barqaror
tizimi allaqachon paydo bo'lgan. Ushbu siyosiy tizimda o'z o'rnini egallash elita va
saylovchilarning ayrim qatlamlarining qo'llab-quvvatlashini ta'minlashni anglatadi.
S.   Faer   o'zining   "Saylov   kampaniyasining   strategik   usullari   va   taktikasi"   asarida
siyosatchining   siyosiy   sahnaga   ta'sirini   oshirish   uchun   boy   vositalar   to'plamini
ko'rib   chiqadi.   U   kampaniya   strategiyasini   belgilangan   maqsadlarga   erishishga
imkon   beradigan   taktik   usullar   va   harakatlar   to'plami   sifatida   tushunadi.
Kuchaytirish,   hujum   qilish,   yashirish,   himoya   qilish   va   e'tiborni   jalb   qilish   va
saqlab   qolish   kabi   turli   xil   taktik   usullardan   foydalanish   siyosiy   san'atning   bir
turidir.   Bir   qator   usullarni   strategmalarga   birlashtirish   maqsadga   erishish
samaradorligini ta'minlaydi 8
. Nomzod sifatida ko'rsatilish yuqori siyosiy maqomga
7
 Maksimov, A. "Toza" va "iflos" saylov texnologiyalari (Rossiya tajribasi). Moskva, 1999. 21-bet.
8
 Faer S. Saylov kampaniyasida strategiya va taktika usullari. Sankt-Peterburg, 1998. 114-bet. 10da'vo   qilishni   anglatadi   va   nomzod   bilan   o'zaro   aloqada   bo'lish   tajribasiga   ega
bo'lgan   va   ularning   imkoniyatlarini   real   baholay   oladigan   nufuzli   kuchlarning
qo'llab-quvvatlashisiz   saylov   kampaniyasini   o'tkazish   qiyin.   Tahlilchilar   nomzod
haqida   bilishni   istagan   asosiy   narsa   bu   ularni   qaysi   kuchlar   qo'llab-quvvatlashi,
ularning   ta'sirchanligi   va   bu   qo'llab-quvvatlashning   qanchalik
barqarorligidir.Nomzod sifatida ko'rsatilish yuqori siyosiy maqomga da'vo qilishni
anglatadi   va   nomzod   bilan   o'zaro   aloqada   bo'lish   tajribasiga   ega   va   ularning
imkoniyatlarini   real   baholay   oladigan   nufuzli   kuchlarning   qo'llab-quvvatlashisiz
saylov   kampaniyasini   o'tkazish   qiyin.Tahlilchilar   nomzod   haqida   bilmoqchi
bo'lgan asosiy narsa bu ularni qaysi kuchlar qo'llab-quvvatlashi, ularning qanchalik
ta'sirchan ekanligi va bu qo'llab-quvvatlash qanchalik barqaror ekanligidir.
Ikkinchi   savol   -   nomzodni   qo'llab-quvvatlovchi   siyosiy   partiya   yoki
tashkilotning   ijtimoiy   bazasining   kuchi.   Partiya   va   nomzod   saylovchilarining
tuzilishi   turli   yo'llar   bilan   ifodalanishi   mumkin,   masalan,   uning   ichidagi   uchta
qismning   nisbatini   aniqlash   orqali:   hukumat   tarafdori,   mo''tadil   muxolifat
(markazdan chapga) va radikal muxolifat (norozilik). Empirik jihatdan partiyaning
maqomi saylovchilarning sotsiologik so'rovnomadagi quyidagi savolga munosabati
bilan   belgilanadi:   "Siz   mamlakatdagi   hozirgi   vaziyatni   qanday   baholaysiz?"   Bu
savol   Rossiya   siyosiy   tasavvurlarining   o'ziga   xos   xususiyatini   ifodalaydi:
saylovchilar siyosiy aktyorlarni hozirgi vaziyatni baholashlari asosida baholaydilar.
Uchta   javob   varianti   "Normal   vaziyat",   "Inqirozli   vaziyat"   va   "Falokatli   vaziyat"
uch   xil   saylovchilarga   mos   keladi:   rejimni   qabul   qiluvchi   saylovchilar,   mo''tadil
muxolifat   saylovchilari   va   norozilik   bildiruvchi   saylovchilar.   Ushbu   uchta
saylovchi   turining   nisbatini   hisoblash   orqali   biz   siyosiy   partiyalar   o'rtasidagi
kuchlar muvozanati haqida tasavvurga ega bo'lishimiz mumkin.
Keyin, nomzod "o'z"  partiyasining, birinchi  navbatda,  saylov resurslarining
mavjud   resurslarini   baholashi   kerak.   Islohotlardan   aholi   eng   ko'p   zarar   ko'rgan
saylov okruglarida muxolifat yo'nalishidagi partiyalar so'zsiz qo'llab-quvvatlashga
ega. Ular saylovchilar va mintaqaviy elita o'rtasida o'z o'rnini egallaydi. Masalan,
Bryansk   viloyatida   Rossiya   Federatsiyasi   Kommunistik   partiyasi   (KPF)   nomzodi
partiyaning   saylov   va   tashkiliy   resurslaridan,   shuningdek,   ma'muriy   resurslaridan
foydalanadi.   Shuning   uchun,   Bryanskda   nomzodning   KPF   mintaqaviy   qo'mitasi
tomonidan qo'llab-quvvatlanishi  ularga raqiblariga nisbatan ustunlik beradi.Biroq,
bu   qo'llab-quvvatlashni   oshirish   uchun   nomzod   do'stona   siyosiy   kuchlarning
siyosiy koalitsiyasini yaratishi kerak. 1996 yildagi prezidentlik saylovlari arafasida
KPF   samarali   Yeltsinga   qarshi   koalitsiya   tuzish   va   uni   hukmron   rejimga   qarshi
keng   xalq   muxolifati   sifatida   ko'rsatishga   bir   necha   bor   urinishlar   qildi.   Bu
Zyuganov   nafaqat   kommunistlar   yetakchisi,   balki   milliy   yetakchi   sifatida   ham
ko'rinishi   uchun   zarur   edi.Shunday   qilib,   koalitsiya   tuzish   strategiyasi   boshqa
koalitsiya   a'zolari   orqali   o'z   ijtimoiy   bazasini   kengaytirishga   qaratilgan.   Siyosiy
ittifoq   saylov   resurslarini   ko'paytirish   vositasidir.   Ushbu   turdagi   strategiya   zaif
ijtimoiy   baza,   qaror   qabul   qilmagan   saylovchilarga   kirish   imkoniyatining   yo'qligi
va   saylovchilarni   jalb   qila   oladigan   yangi,   qiziqarli   g'oyalarning   yo'qligi   bilan
bog'liq. 11Uchinchi   turdagi   strategiya   -   bu   imidj   strategiyasi.   U   Rossiyada   siyosiy
tizimning   noaniqligi,   saylovchilarning   beqarorligi   va   hukumatning   zaifligi   tufayli
eng   keng   qo'llaniladi.   Avvalo,   bu   ideal   nomzod   strategiyasi.   U   "ko'pchilik
saylovchilar   saylanadigan   lavozimga   nomzod   ega   bo'lishi   kerak   bo'lgan   fazilatlar
to'plami   haqida   barqaror   tasavvurga   ega   degan   taxminga   asoslangan.   Va
saylovchilar   nomzodlarning   turli   fazilatlarini   turlicha   baholasalar-da,   ma'lum   bir
o'rtacha   to'plam   -   ideal   nomzod   haqida   gapirish   mumkin".   Ushbu   usulni
umumlashtirib,  biz   turli   saylovchilar  guruhlari  uchun   ideal   nomzodni   aniqlash  va
ushbu   guruhlarning   har   biriga   saylov   kampaniyasi   strategiyasini   moslashtirish
haqida   gapirishimiz   mumkin.   Ushbu   model   g'alabaning   asosiy   strategik   omili
sifatida   nomzodning   siyosiy   mavqeini   emas,   balki   shaxsini   ko'rib
chiqadi. 9
Sotsiologik   tadqiqotlar   natijalariga   asoslanib,   idealga   eng   mos   keladigan
nomzodning imidji shakllantiriladi.
Biroq,   ideal   siyosatchi   imidjini   aniqlash   va   saylovchilarning   hozirgi
siyosatchilar   va   ularning   ovoz   berish   niyatlari   haqidagi   haqiqiy   baholarini
aniqlashda jiddiy muammolar mavjud. Biz biladigan tadqiqotchilarning aksariyati
so'rovnomalar   yoki   fokus-guruhlar   orqali   olingan   siyosiy   lider   imidjining   og'zaki
va ratsional  komponentlarini o'rganadilar. Bu, shubhasiz, saylovchilarning siyosiy
liderning   shaxsiyati   va   mavqeiga   nisbatan   kutganlari   haqida   qimmatli   ma'lumot
beradi.   Shu   bilan   birga,   siyosiy   psixolog   E.   Shestopal   ta'kidlaganidek,
"siyosatchilarga   bo'lgan   munosabat   va   haqiqiy   saylov   tanlovlari   o'rtasida   tafovut
mavjud,   bu   sotsiologik   so'rov   ma'lumotlari   va   1993,   1995   va   1996   yillardagi
saylovlardagi   ovoz   berish   natijalari   o'rtasidagi   tafovut   bilan   tasdiqlanadi.   Bu
tafovut   asosan   sotsiologik   so'rovlar,   qoida   tariqasida,   munosabatlarning   oqilona,  
eng yuzaki qatlamini qayd etishi bilan izohlanadi". 10
 Siyosatchiga nisbatan oqilona
va   hissiy   munosabatlar   hech   qachon   to'liq   bir-biriga   mos   kelmaydi   va   bu
komponentlar   bir-biridan   farq   qilganda,   saylovchilar   hissiy   afzalliklar   bilan
boshqarilish   ehtimoli   ko'proq   bo'ladi.   Shunga   ko'ra,   siyosatchining   eng   to'liq   va
yetarli   qiyofasini   olish   uchun   rahbarning   oqilona   va   hissiy   idroklaridagi   eng
muhim   tendentsiyalarni   kuzatib   borish   va   ularni   taqqoslash   kerak.   Ularning
mosligi   qiyofaning   yaxlitligini   ko'rsatadi,tafovut   esa   qiyofadagi   noaniqlik   yoki
ichki   nomuvofiqlik   bilan   izohlanishi   mumkin,   ammo   shunga
qaramay,siyosatchining shaxsiyati haqida tushuncha beradi.
 
9
 Malkin E., Suchkov E. Saylov texnologiyalari asoslari. 64-bet.
10
 Shestopal E.B. 1990-yillardagi Rossiya siyosatining psixologik profili. Moskva, 2000. 227-bet. 121.2. Saylov strtegiyasining siyosiy va imidj strategiyasi
Zamonaviy  siyosiy  texnologiya  o’zining  ilmiy  muammosini   nafaqat   institutsional
mexanizm   bilan,   balki,   jamoatchilik   fikri   va   axborot   makoni   bilan   amalga
oshirishni   tendensiyalashtirgan.   Shu   bois,   siyosiy   imij   siyosiy   marketing
sohasining   asosiy   omiliga   aylangan.Globallashuv,   axborot   texnologiyalarining
rivojlanishi   hamda   siyosiy   kommunikatsiya   vositlarining   kengayishi   natijasida
siyosioy  subyektlarning  omma ongidagi   qiyofasi  siyosiy  muvaffaqiyatning  asosiy
omillaridan biriga aylandi. 
Siyosiy   imij   (inglizcha   “image”   –   aks,   obraz,   tasavvur)   –   bu   siyosiy   subyekt
(shaxs,   partiya   yoki   davlat)   haqida   ommaviy   ongda   maqsadli   ravishda
shakllantirilgan   va   barqarorlashgan   tasavvurlar   yig‘indisidir 11
.Ilmiy   nuqtai
nazardan   siyosiy   imij   quyidagi   ikki   tomonlama   tabiatga   ega:
1.   Obyektiv   asos:   Siyosatchining   real   fazilatlari,   yutuqlari   va   xatti-harakatlari.
2.   Subyektiv   idrok:   Saylovchilar   yoki   xalqning   psixologik   filtrlaridan   o‘tgan,
hissiyotlar bilan boyitilgan obraz.
Siyosiy   imij   siyosiy   liderning   tashqi   ko‘rinishi,   nutq   madaniyati,   siyosiy
faoliyati,   axloqiy   sifatlari,   kommunikativ   qobiliyati   hamda   ommaviy   axborot
vositalaridagi namoyon bo‘lishi  asosida shakllanadi. Boshqacha aytganda, siyosiy
imij   bu   siyosiy   arbobning   real   shaxsiyati   bilan   jamiyat   uni   qanday   qabul   qilishi
o‘rtasidagi   uyg‘unlik   mahsulidir 12
.Siyosiy   imij   tushunchasi   XX   asrning   ikkinchi
yarmidan   boshlab   siyosatshunoslik   va   kommunikatsiya   nazariyasida   keng
qo‘llanila   boshladi.   Ayniqsa,   AQSh   va   Yevropa   davlatlarida   saylov
kampaniyalarining   rivojlanishi   natijasida   siyosiy   marketing   va   PR
texnologiyalariga   ehtiyoj   ortdi.   Bu   esa   siyosiy   imijni   maxsus   texnologiyalar
asosida   shakllantirish   zaruratini   yuzaga   keltirdi.   Mashhur   olim   G.G.   Pocheptsov
siyosiy   imijni   “omma   ongida   maxsus   yaratiladigan   siyosiy   obraz”   sifatida
ta’riflaydi.   Uning   fikricha,   siyosiy   imij   tabiiy   ravishda   emas,   balki   maqsadli
kommunikativ   ta’sir   orqali   shakllantiriladi.   Siyosiy   imijning   muhim   jihati   -   u
shunchaki   "niqob"   emas.   Professional   imijmeykingda   u   “reallikning
soddalashtirilgan   va   jozibador   qilingan   modeli”  
sifatida   talqin   etiladi.   Saylovchi
murakkab   siyosiy   dasturlarni   o‘qishdan   ko‘ra,   siyosatchining   imiji   orqali   unga
ishonch   bildirishni   afzal   ko‘radi.Siyosiy   imijning   asosiy   xususiyatlaridan   biri
uning   ijtimoiy   xarakterga   egaligidir.   Chunki   siyosiy   imij   alohida   shaxsning   ichki
qarashlari   bilan   emas,   balki   keng   jamoatchilikning   siyosiy   subyektga   nisbatan
shakllangan   umumiy  tasavvurlari  bilan  belgilanadi.  Shu  sababli   siyosiy   imij  ko‘p
jihatdan   ommaviy   axborot   vositalari,   internet,   ijtimoiy   tarmoqlar   va   siyosiy
kommunikatsiya   texnologiyalari   orqali   shakllanadi.Siyosiy   imijning   yana   bir
muhim jihati uning emotsional xarakteridir. Odatda saylovchilar siyosiy liderlarni
11
 Pocheptsov G. G. Imidj yaratuvchisi. Siyosatchilar va ishbilarmonlar uchun jamoatchilik bilan aloqalar. – Kiev: 
RVV, 1995. – 42-bet.
12
Zemenskaya E. S. Siyosiy imidj saylov imtiyozlarini shakllantirish vositasi sifatida. – SPb.: Sankt-Peterburg davlat
universiteti, 2004. – 210 b.. 13faqat   mantiqiy   tahlil   asosida   emas,   balki   hissiy   taassurotlar   orqali   ham
baholaydilar.   Masalan,   siyosatchining   nutq   ohangi,   yuz   ifodasi,   muomala
madaniyati   yoki   tashqi   ko‘rinishi   saylovchilar   ongida   ma’lum   ijobiy   yoki   salbiy
tasavvurlarni   shakllantirishi   mumkin.   Shu   bois   siyosiy   texnologiyalar   tizimida
emotsional ta’sir usullaridan keng foydalaniladi. 13
Siyosiy imij shuningdek dinamik
xarakterga ega. Siyosiy imij doimiy va o‘zgarmas holat emas. Jamiyatdagi siyosiy,
iqtisodiy   va   ijtimoiy   jarayonlar   ta’sirida   siyosiy   imij   o‘zgarib   boradi.   Masalan,
siyosiy   inqirozlar,   iqtisodiy   muammolar   yoki   xalqaro   mojarolar   davrida   siyosiy
liderning   omma   oldidagi   obro‘si   keskin   o‘zgarishi   mumkin.   Shu   sababli   siyosiy
imijni   muntazam   ravishda   qo‘llab-quvvatlash   va   yangilab   borish   talab   etiladi.
Siyosiy   liderning   ijobiy   imiji   uning   siyosiy   qo‘llab-quvvatlanishini   oshiradi,
elektoratni   birlashtiradi   va   siyosiy   legitimlikni   mustahkamlaydi.   Shu   bilan   birga,
siyosiy   imij   siyosiy   kommunikatsiyaning   samaradorligini   ta’minlaydi.   Chunki
ijobiy imijga ega siyosiy liderning g‘oyalari va siyosiy dasturi jamiyat tomonidan
tezroq qabul qilinadi.
  Siyosiy imijning tarkibiy qismlari (Strukturasi):
1.   Shaxsiy xususiyatlar:   Subyektning irodasi, qat’iyati, intellekti, notiqlik
san’ati va xarakteri.
2.   Ijtimoiy   tavsif:   Nomzodning   qaysi   ijtimoiy   qatlam   vakili   ekanligi,
uning yoshi, ma’lumoti, oilaviy ahvoli va boyligi.
3. G‘oyaviy-siyosiy   qatlam:   Uning   qanday   g‘oyalarni   ilgari   surishi,   qaysi
siyosiy   qadriyatlarni   (masalan,   adolat,   barqarorlik,   taraqqiyot)   himoya
qilishi.
4. Vizual   va   auditor   qatlam:   Tashqi   ko‘rinish,   kiyinish   uslubi   (dress-
code), ovoz tembri, mimika va pantomimika (tana tili).
Siyosiy imijning asosiy xususiyatlari.
Siyosiy   imij   boshqa   turdagi   obrazlardan   (masalan,   shou-biznes   imijidan)
o‘zining funksionalligi bilan ajralib turadi:
Dinamiklik:   Imij   o‘zgarmas   hodisa   emas.   U   ijtimoiy-iqtisodiy   vaziyatga
qarab   o‘zgarib   turadi.   Masalan,   tinchlik   davrida   "islohotchi"   obrazi   kerak   bo‘lsa,
inqiroz davrida "kuchli qo‘l" yoki "qutqaruvchi" imijiga ehtiyoj tug‘iladi.
Simvoliklik:   Siyosatchi   ma’lum   bir   ramzga   aylanishi   kerak.   Uning   har   bir
harakati (masalan, yeng shimarib ishlashi yoki oddiy xalq bilan birga ovqatlanishi)
ma’lum bir xabarni (messajni) anglatadi.
Idealizatsiya   va   stereotiplash:   Imij   saylovchilarning   ongida   mavjud
bo‘lgan “ideal rahbar” haqidagi stereotiplarga mos kelishi shart. Agar xalq rahbarni
“otaxon”   timsolida   ko‘rishga   o‘rgangan   bo‘lsa,   imij   shunga   moslab
shakllantiriladi.
Masofaviylik:   Siyosiy imij ko‘pincha bevosita muloqotda emas, balki OAV
(TV,   ijtimoiy   tarmoqlar)   orqali   shakllanadi.   Shuning   uchun   u   doimo   biroz
"bezatilgan" bo‘ladi.
Siyosiy imijning tarkibiy elementlari ham mavjud bo‘lib, ular quyidagilarni
o‘z ichiga oladi:
 siyosiy liderning tashqi ko‘rinishi;
13
 Olshanskiy D.V. Siyosiy psixologiya asoslari. – Ekaterinburg: Delovaya kniga, 2001. – 496 b. 14 nutq madaniyati va notiqlik mahorati;
 siyosiy faoliyat va tajriba;
 axloqiy sifatlar;
 kommunikativ qobiliyat;
 ommaviy axborot vositalaridagi faoliyat;
 xalq bilan munosabat uslubi.
Mazkur   elementlarning   uyg‘unligi   siyosiy   liderning   umumiy   qiyofasini
shakllantiradi.   Ayniqsa,   zamonaviy   axborotlashgan   jamiyatda   siyosatchining
media makondagi faolligi uning imijiga kuchli ta’sir ko‘rsatadi. Televideniye
internet   va   ijtimoiy   tarmoqlar   orqali   siyosiy   liderning   har   bir   chiqishi,
bayonoti yoki harakati jamoatchilik tomonidan tezkor baholanadi.
• Siyosiy imij tipologiyasi:  
• Subyektiga   ko'ra: Shaxsiy   imij   -   muayyan   siyosiy   lider   obrazi;Korporativ
imij   -   partiya   yoki   harakatning   umumiy   qiyofasi;Davlat   imiji   -   davlatning
xalqaro maydondagi va ichki jamiyatdagi nufuzi.
• Shakllanish   xarakteriga   ko'ra: Ideal   imij   -   saylovchilar   ongidagi
"mukammal   rahbar"   qiyofasi;Real   imij   -   subyektning   saylovchilar
tomonidan   qanday   qabul   qilinayotganligi;Strategik   imij   -   mutaxassislar
tomonidan subyekt uchun ishlab chiqilgan maqsadli obraz.
• Psixologik   ta'siriga   ko'ra: Ijobiy   imij   -   ishonch,   barqarorlik   va   taraqqiyot
ramzi sifatida ko'riladigan obraz;Salbiy imij - raqobatchilar tomonidan "qora
PR' orqali yaratilgan, saylovchidaa nafrat yoki shubha uyg'otuvchi obraz.
Siyosiy   imij   —   bu   shunchaki   tashqi   ko‘rinish   emas,   balki   ishonch   kapitalidir 14
.
Zamonaviy   siyosiy   texnologiyalarda   to‘g‘ri   shakllantirilgan   imij   siyosiy
kurashdagi g‘alabaning 50-70 foizini ta’minlashi mumkin. Bugungi kunda siyosiy
imijni shakllantirish siyosiy texnologiyalarning ajralmas qismiga aylangan. Saylov
kampaniyalari,   siyosiy   reklama,   PR   faoliyati,   media   strategiyalar   va   ijtimoiy
tarmoqlardagi   kommunikatsiya   jarayonlari   aynan   siyosiy   imijni   yaratish   va
mustahkamlashga   xizmat   qiladi.   Shu   sababli   zamonaviy   siyosiy   jarayonlarni
siyosiy   imij   tushunchasisiz   tasavvur   qilish   qiyin.   Umuman   olganda,   siyosiy   imij
siyosiy   subyektning   omma   ongidagi   qiyofasini   ifodalovchi   murakkab   siyosiy-
psixologik hodisa hisoblanadi. U siyosiy texnologiyalar, kommunikatsiya vositalari
va   jamoatchilik   fikri   ta’sirida   shakllanadi   hamda   siyosiy   jarayonlarning   muhim
tarkibiy qismi sifatida namoyon bo‘ladi.
14
 Zemenskaya E. S. Siyosiy imidj saylov imtiyozlarini shakllantirish vositasi sifatida. – SPb.: Sankt-Peterburg 
davlat universiteti, 2004. – 210 b. 15II. BOB. SAYLOV STRATEGIYASINI ISHLAB CHIQISH VA
AMAGLGA OSHIRISH BOSQICHLARI
2.1. Nomzod va saylovchilar o’rtasida aloqa yaratish usuli
Keling,   muhokama   qilingan   uch   turdagi   saylov   strategiyasining   afzalliklarini
yagona, keng qamrovli yondashuvda birlashtirishga harakat qilaylik.
Saylov   strategiyasi   -   bu   nomzodning   maqsadlariga   muvofiq   saylovchilar   va
raqobatchilarning   xatti-harakatlarini   o'zgartirishga   qaratilgan   muvofiqlashtirilgan
harakatlar   tizimi.   Saylov   strategiyasi   saylov   kampaniyasi   va   uning   rivojlanish
istiqbollariga   yaxlit   qarashni   nazarda   tutadi.   U   strategik   g'oya,   strategik   reja   va
oldindan rejalashtirilgan bir qator kampaniyalarni amalga oshirish sifatida mavjud.
Strategiyani   raqobatchilarni   to'sib   qo'yishga   va   saylovchilarni   o'ziga   jalb   qilishga
qaratilgan   ketma-ket   strategik   "harakatlar"   tizimi   sifatida   ham   ko'rib   chiqish
mumkin.
Saylov   strategiyasi   strategik   rejalashtirish   guruhi   tomonidan   ishlab   chiqiladi   va
amalga   oshiriladi,   unga   kampaniya   menejeri,   moliyaviy   direktor,   mafkurachi,
tahlilchi va texnolog kiradi. Ushbu guruhning asosiy vazifasi samarali kampaniya
strategiyasini   shakllantirish   va   uning   amalga   oshirilishini   diqqat   bilan   kuzatib
borish,   o'zgaruvchan   sharoitlarga   asoslanib   zarur   tuzatishlar   kiritishdir.   Strategik
qarorlar   juda   muhim;   ular   qo'llaniladigan   texnologiyalarni   aniqlaydi   va   ma'lum
moliyaviy xarajatlarga olib keladi. Saylov strategiyasining o'zgarishi odatda jamoa
tarkibining o'zgarishi va funktsiyalarning qayta taqsimlanishi bilan birga keladi. Bu
holatda saylov kampaniyasi inqirozga yuz tutadi, bu esa uning rivojlanishiga salbiy
ta'sir   ko'rsatadi.   Eng   jiddiy   qiyinchiliklardan   biri   tanlangan   strategiyaga   doimiy
ravishda   rioya   qilishdir.   Bu   uni   o'zgartirish   qabul   qilinishi   mumkin   emas   degani
emas,   lekin   juda   tez-tez   o'zgartirishlar   jamoaning   raqiblari   uchun   vaziyatlarni
yaratish   o'rniga   ularga   ergashishiga   olib   keladi.   Saylov   kampaniyasi   strategiyasi
tashqi ta'sirlarning saylov mashinasiga bostirib kirishiga to'sqinlik qiladigan qalqon
turidir.   Shuning   uchun   bu   qalqon   doimiy   ravishda   mustahkamlanishi   va
takomillashtirilishi   kerak.   Kampaniya   davomida   strategiyani   o'zgartirish   juda
istalmagan,  ammo uni   ishlab  chiqish  juda zarur. Yaxshi   strategiya  tabiiy ravishda
yangi   ishtirokchilarni   o'z   orbitasiga   jalb   qiladi   va   kampaniyaga   o'zlarining
yangiliklari va voqealari haqida hikoya qiladi. Nomzodning saylovchilarga ta'sirini
kengaytirish uchun yangi voqealardan faol foydalanish kerak. Saylov kampaniyasi
strategiyasini shakllantirish saylov okrugi haqida batafsil ma'lumotga ega bo'lishni
talab   qiladi:   okrug   aholisining   muammoli   sohalari,   eng   nufuzli   odamlarning
pozitsiyalari,   axborot   oqimlarining   tabiati,   oldingi   saylovlardagi   ovoz   berish
natijalari,   saylovchilarning   siyosiy   yo'nalishlari   va   boshqalar.   Shu   bilan   birga,
nomzod   strategiyasini   ishlab   chiqishda   hal   qiluvchi   to'rtta   omil   mavjud.Bular
saylov   strategiyasi   asoslangan   to'rtta   ustundir.   Saylov   strategiyasini   ishlab 16chiqishning   asosiy   vazifasi   ushbu   to'rtta   omilni   o'zaro   bog'lash   va   jamoaviy
harakatlarni   yaratadigan   va   nomzodning   xatti-harakatlarini   belgilaydigan   yagona
asosni   shakllantirishdir.   Har   qanday   saylov   strategiyasi,   birinchi   navbatda,
nomzodning   saylov   bazasini   kengaytirish,   ya'ni   ularga   ovoz   berishni   istagan
saylovchilar sonini ko'paytirish maqsadida tuziladi. Saylov kampaniyasining asosiy
maqsadi   g'alabani   ta'minlash   uchun   nomzod   atrofida   yetarli   miqdordagi
saylovchilarni   birlashtirishdir.   Bunga   nomzodning   saylovchilarga   to'g'ridan-to'g'ri
murojaat   qilishi   yoki   ommaviy   axborot   vositalari,   siyosiy   partiyalar   yoki
koalitsiyalar,   fikr   yetakchilari   yoki   maxsus   yaratilgan   nomzod   imidji   orqali
bilvosita   ta'sir   ko'rsatish   orqali   erishish   mumkin.Saylovchilarni   nomzod   atrofida
birlashtirish   oson   ish   emas.Bu   muammoni   hal   qilishda   saylovchilarning   barcha
xususiyatlari   hisobga   olinadi.Erkaklar   va   ayollar,   yoshlar   va   nafaqaxo'rlar,   ko'k
yoqali   ishchilar   va   oq   yoqali   ishchilar   va   boshqalarning   xulq-atvoridagi   taniqli
farqlarni   hisobga   olish   kerak.Saylovchilarning   yashash   joyi   ham   muhim   rol
o'ynaydi: qishloq aholisi bitta ovoz berish uslubiga, shahar aholisi esa boshqasiga
amal   qiladi.   Ishchi   sinf   jamoasida   saylovchilar   zavod   direktoriga   to'liq   bog'liq,
katta   shaharda   esa   ular   erkin   ruhdir.   Strategik   jihatdan,   butun   saylovchilarni
nomzodga   bo'lgan   munosabatiga   qarab   uning   tarkibiy   qismlariga   ajratish
muhimdir. Birinchidan, saylov kampaniyasi  boshlanishidan  oldin nomzodga ovoz
berishga tayyor bo'lgan saylovchilar bor - bu o'z saylovchilarining "qattiq yadrosi".
Saylovchilarning yana bir qismi hech qanday holatda ularga ovoz bermaydi. Ikkala
guruh ham kampaniya boshlanishidan oldin o'z xohish-istaklarini aniq bildirishgan.
Va   nihoyat,   aniq   xohish-istaklari   bo'lmagan   va   ikkala   tomonning   argumentlarini
tinglashga tayyor bo'lgan saylovchilarning uchinchi qismi bor. Saylovchilarning bu
tarkibiy   qismlarining   har   biri   hajmi,   ijtimoiy,   psixologik,   yosh   va   gender
xususiyatlari   jihatidan   farq   qiladi.Saylovchilarning   dastlabki   ikki   toifasi   saylov
uchastkalariga   borishga   va   o'z   fuqarolik   burchlarini   bajarishga   tayyor;   uchinchi
toifa   ovoz   berishi   yoki   bermasligi   mumkin.   Aynan   shu   toifada   eng   ko'p   yo'q
bo'lganlar, ya'ni saylovlarda qatnashmaydigan saylovchilar bor. Taniqli va nufuzli
siyosatchining   "qattiq   yadrosi"   dastlab   shunchalik   katta   bo'lishi   mumkinki,
raqiblari   ko'pincha   g'alaba   qozonish   imkoniyatiga   ega   bo'lmaydi.   Bu   holda,
nomzod   saylov   maydonida   ustunlik   qiladi   va   saylov   shunchaki   rasmiyatchilikka
aylanadi.   Bunday   vaziyatda   nomzodning   strategiyasi   saylov   kampaniyasi
davomida   ushbu   pozitsiyalarni   mustahkamlashdir.   Ikki   taniqli   va   nufuzli   nomzod
to'qnashib,   saylovchilarning   umumiy   ko'pchiligini   egallab   olganda,   tubdan
boshqacha  vaziyat  yuzaga  keladi. Bu vaziyatda  targ'ibotning asosiy nishoni  qaror
qabul   qilmagan   saylovchilardir.   Bunday   vaziyat   1996-yilgi   Rossiya   prezidentlik
saylovlari   paytida   yuzaga   keldi.   Boris   Yeltsin   jamoasining   strategiyasi   uni
mamlakatning shubhasiz siyosiy yetakchisi sifatida ko'rsatish edi. "Eski Yeltsin"ni
qayta   tiklash   va   eng   avvalo,   uning   xarizmasini   qayta   jonlantirish   uchun   jiddiy
harakatlar qilindi. V. Tretyakovning to'g'ri ta'kidlaganidek, uning obrazining asosiy
qismi  "Yeltsinning xalq bilan shaxsiy birligi" edi.* Shuning uchun targ'ibot  Boris
Yeltsinning   to'liq   hokimiyatga   ega   bo'lgan   prezident   sifatidagi   obrazini   yaratdi,   u
esa   bu   hokimiyatdan   voz   kechishni   niyat   qilmagan   edi.   Boris   Yeltsin   haqidagi
ma'lumotlar   liberal   ommaviy   axborot   vositalari   tomonidan   notinch   davrlarda 17mamlakatda   barqarorlikni   ta'minlagan   tarixiy   shaxs   sifatida   taqdim   etildi.
Saylovchilarga quyidagi fikr singdirildi: "U yomon bo'lishi mumkin, lekin biz uni
allaqachon   bilamiz,   boshqalari   esa   undan   ham   yomonroq   yoki   bizga   noma'lum.
Hech bo'lmaganda uning qo'l ostida hech qanday katta o'zgarishlar bo'lmaydi, lekin
agar boshqa kimdir kelsa, vaziyat yanada yomonlashishi mumkin."Shuning uchun,
prezidentlik   kampaniyasining   asosiy   strategik   g'oyalaridan   biri:   "Rossiya
prezidenti   Boris   Yeltsin   -   bu   oldindan   aytib   bo'ladigan   kelajakning   kafolati."
Ommaviy axborot vositalari saylovchilarni saylov natijasi oldindan aytib bo'lingan
xulosa ekanligiga ishontirdi: har qanday holatda ham Boris Yeltsin g'olib bo'ladi. U
g'alaba   qozonish   irodasini   namoyish   qilishi   va   o'zini   saylovchilar   allaqachon
o'rganib   qolgan   eski   Boris   Yeltsin   sifatida   ko'rsatishi   kerak   edi.   Bu   yangilik
elementi   edi,   usiz   kampaniyani   yutib   bo'lmas   edi.   Nomzodning   imidji
saylovchilarni nomzod atrofida birlashtirish vositasi bo'lib xizmat qildi; boshqacha
qilib   aytganda,   u   ijtimoiy   funktsiyani   bajardi 15
.   Va   nihoyat,   uchinchi   holat
saylovchilar   orasida   taxminan   teng   ta'sirga   ega   bo'lgan   bir   nechta   siyosatchilarni
o'z   ichiga   oladi.   Bu   holatda   ovoz   beruvchilar   soni   kam,   chunki   tanlov   har   bir
saylovchi  uchun  o'ziga yoqadigan nomzodni  topish  uchun yetarlicha keng. Keyin
jang   asosan   raqib   tomonida   bo'lib   o'tadi,   har   bir   nomzod   saylovchilarni
raqiblarining   ta'sir   doirasidan   o'ziga   jalb   qilishga   harakat   qiladi.   Bu   vaziyatda
ko'pincha   "iflos"   saylovoldi   tashviqot   usullari   qo'llaniladi:   raqiblarni
obro'sizlantirish   uchun   kompromat   materiallardan   keng   foydalanish,   siyosatga
nisbatan   salbiy   munosabatni   shakllantirish   va   boshqalar.   Saylovchilar   orasida   har
qanday holatda ham saylovlarda qatnashishdan bosh tortadigan saylovchilar bor -
qat'iy yo'qlar. Ular siyosatni iflos ish deb bilishadi va har qanday holatda ham unda
ishtirok etishdan bosh tortishadi. Ularning fikricha, ovoz berish mavjud, adolatsiz
tizimning  qonuniyligini   tan   olishdir.  Ular   o'rinli   ravishda:   "Siyosatchilar   shaharni
talon-taroj   qilgan   va   hali   ham   aholining   balkonlaridan   ularni   olqishlashlarini
istagan   gangsterlar   to'dasiga   o'xshaydi",   deyishgan.Bunday   odamlar   mafkuraviy
sabablarga   ko'ra   ovoz   bermaydigan   rejimga   qarshilardir.   Mafkuraviy   sabablar
odatda   saylovchilarning   saylov   tizimiga   ishonchsizligi,   munosib   nomzodlarni
tanlay olmaslik va boshqalarni o'z ichiga oladi deb hisoblanadi. Vaziyatli sabablar
ob-havo   sharoiti,   sog'liq,   kayfiyat   va   boshqalar   bilan   bog'liq.   Agar   biz   bu
sabablarni   birlashtirsak,   nima   uchun   ovoz   bermaganliklari   so'ralganda,
respondentlarning   54%   mafkuraviy   sabablarni,   49%   esa   vaziyatli   sabablarni
keltirganini  ko'ramiz.  Saylovchilarning  oz  qismi  barcha  nomzodlarga  qarshi  ovoz
beradi,   garchi   kelgan   nomzodlarning   deyarli   yarmi   barcha   nomzodlarga   qarshi
ovoz   bergan   holatlar   ham   mavjud   (masalan,   Vladivostok   shahar   kengashi
saylovlari).   Davlat   Dumasi   va   Moskva   meri   saylovlari   bilan   bir   vaqtga   to'g'ri
kelgan   1999   yilgi   kengash   a'zolari   saylovlarida   Moskvaning   turli   okruglaridagi
saylovchilarning   6%   dan   31%   gacha   barcha   nomzodlarga   qarshi   ovoz   bergan,
Moskvadagi   o'rtacha   ko'rsatkich   esa   20%   ni   tashkil   etgan.   Saylov   kampaniyasini
buzishga   mo'ljallangan   saylov   strategiyalari   barcha   nomzodlarga   qarshi   ovoz
bergan saylovchilar va yo'q bo'lganlarga qaratilgan edi.So'rovnoma ma'lumotlariga
ko'ra,   1996   yilda   Yo'q   bo'lganlarning   aksariyati   odatda   yoshlar   emas,   balki   25
15
 Tretyakov V. Gorbachev, Ligachev, Yeltsin. Qayta qurish fonida siyosiy portretlar. Moskva, 1990. S. 10. 18yoshdan   40   yoshgacha   bo'lgan   yetuk   saylovchilar   edi,   ular,   umuman   demokratik
e'tiqodlariga   qaramay,   amaldagi   prezidentga   nisbatan   salbiy   munosabatini   yengib
o'tolmaganlar. Qaysidir ma'noda, ularning yo'qligi oqilona edi, chunki bu ijtimoiy
tanlov   jarayonini   ko'rsatardi.  Ayollar   erkaklarga   qaraganda   ovoz   berishdan   bosh
tortish   ehtimoli   to'rtdan   bir   qismiga   ko'proq   edi.   Ularning   yo'qligining   sabablari
mafkuraviy   emas,   balki   vaziyatga   bog'liq   edi.Saylov   kampaniyasi   strategiyasini
ishlab   chiqishda   bu   nozikliklarning   barchasini   hisobga   olish   kerak.Strategik
maqsadlarga erishish uchun "bog'langan" va "erkin" saylovchilarni farqlash kerak.
"Bog'langan" saylovchilar - bu ma'lum ijtimoiy, iqtisodiy yoki siyosiy aktyorlarga
juda   bog'liq   bo'lgan   saylovchilar.Tabiiyki,   ularning   aksariyati   xo'jayini   "tavsiya
qilganidek" ovoz beradi."Bog'langan" deb hisoblangan saylovchilarning eng keng
tarqalgan   toifalari   nogironlar,   ko'p   bolali   onalar   va   ishsizlar   kabilardir.   Bu
saylovchilarning   barchasi   moliyaviy   jihatdan   ijtimoiy   ta'minot   agentliklariga
qaram, ular bilan chambarchas bog'liq va odatda ularning tavsiyalariga amal qiladi.
Qishloq   xo'jaligi   ishchilari   yoki,   masalan,   yog'och   kesuvchi   qishloq   aholisi   o'z
rahbarlariga   to'liq   bog'liq   va   ularga   ko'rsatma   berilganidek   ovoz   berishadi.
"Bog'langan"   saylovchilar.diniy,   milliy,   korporativ   va   boshqa   jamoalar   a'zolarini
o'z   ichiga   olishi   mumkin 16
.   Nomzod   strategiyasini   ishlab   chiqishda,ushbu   turdagi
saylovchilarni jalb qilish uchun maxsus sa'y-harakatlarni amalga oshirish kerak. Bu
birinchi   navbatda   ushbu   jamoalar   rahbarlari   bilan   umumiy   til   topish   va   ularning
aniq   muammolarini   hal   qilishni   o'z   ichiga   oladi.  Asosan   ma'muriy   resurslardan
foydalanishga   mo'ljallangan   saylov   strategiyasi   birinchi   navbatda   ushbu   turdagi
saylovchilarga   qaratilgan.   "Erkin"   saylovchilar   -   bu   o'z   manfaatlaridan   kelib
chiqib,   o'z   xohishiga   ko'ra   ovoz   beradigan   saylovchilar.Saylov   kampaniyasining
maqsadi   ushbu   saylovchilarni   nomzod   bilan   "bog'lash",   ularni   hech   bo'lmaganda
vaqtincha   o'zlarining.yetakchisiga   aylantirish,   hamjamiyat   tuyg'usini
rivojlantirishdir. Nomzodning ommaviy axborot vositalaridagi chiqishlari, nomzod
va   uning   vakillarining   saylovchilar   bilan   uchrashuvlari,   gazetalar,   varaqalar   va
plakatlar aynan shu toifadagi saylovchilarga qaratilgan. Nomzod va uning vakillari
"erkin"   saylovchilar   bilan   to'g'ridan-to'g'ri   muloqot   qiladilar,   "bog'langan"
saylovchilar   bilan   muloqot   esa   rasmiy   yoki   norasmiy   hamjamiyat   yetakchilari
tomonidan   amalga   oshiriladi.   Shuni   ham   ta'kidlash   kerakki,   "erkin"
saylovchilarning   bir   qismi   "ratsional   ovoz   berish"   modeli   bilan   yaxshiroq
ta'riflanadi,   bu   model   saylovchilar   o'z   manfaatlaridan   xabardor   va   ularni
nomzodning   platformasi   va   imidjiga   moslashtirishini   taxmin   qiladi.   "Ratsional"
saylovchi va'dalar va va'dalarga kamroq ishonadi va nomzodning ijtimoiy mavqei
va   imkoniyatlariga   ko'proq   e'tibor   qaratadi.Odatda,   ular   yaxshi   maoshli   ish   va
ma'lumotlarga   ega   bo'lgan   ma'lumotli   shahar   aholisi 17
.   "Aloqador"   saylovchilar
uchun yanada mos  model  - bu hokimiyat  va qulay  xulq-atvorga e'tibor  qaratishni
nazarda tutadigan safarbar qilingan ovoz berishdir.Bu "erkin" saylovchi  ommaviy
axborot   vositalari   va tajovuzkor  reklama  kampaniyalarining ta'siridan  xoli  degani
16
: Gudkov L. Prezidentlik saylovlari orasidagi siyosiy kayfiyat //
Bugun. 1996. 29 iyun.
17
 Gudkov L. Prezidentlik saylovlari orasidagi siyosiy kayfiyat //
Bugun. 1996. 29 iyun. 19emas.Aksincha,   ular   nomzodlarni   va   ularga   taklif   qilingan   platformalarni   o'z
manfaatlariga   muvofiq   baholashga   tayyor.Yana   bir   tub   farq   bor   -   yangi   ijtimoiy-
iqtisodiy   sharoitlarga   moslashgan   va   moslashmagan   saylovchi   o'rtasida.   Birinchi
toifaga   asosan   yangi   hayotlariga   "joylashgan"   saylovchilar   kiradi   —   ular   yaxshi
maoshli ishlarga, oilalarga, ijtimoiy va madaniy imtiyozlarga ega, ma'lum darajada
sog'lig'ini   saqlab   qolishga   qodir,   muntazam   ta'tilga   chiqadi   va   umuman   yangi
ijtimoiy-iqtisodiy   tizimga   ijobiy   munosabatda   bo'ladilar.   Ular   barqarorlikka
yo'naltirilgan   va   o'zgarishlardan   qo'rqishadi.   Ushbu   toifadagi   saylovchilar   uchun
asosiy   tashvish   ijtimoiy   tizimning   rivojlanishi,   yaxshilanishi   va
takomillashtirilishidir.Noto'g'ri   moslashgan   saylovchilar   uchun   asosiy   tashvish
omon qolishdir va ular barcha takomillashtirish dasturlarini ularni masxara qilish,
ijtimoiy   ekspluatatsiyani   yanada   murakkablashtirishga   urinish   sifatida   ko'rishadi.
Tabiiyki,   bu   saylovchilar   ijtimoiy   tizimni   o'zgartirishga   va   yanada   adolatli   va
xavfsizroq   jamiyat   yaratishga   qat'iy   qaror   qilgan.   Moslashgan   va   moslashmagan
saylovchilar   o'rtasidagi   qarama-qarshiliklar   turmush   tarzi   va   butun   qadriyatlar
tizimiga   bog'liq   va   ijtimoiy-iqtisodiy   tizimga   moslashmagan   fuqarolar   soni
hozirgidek   yuqori   bo'lib   qolar   ekan,   ijtimoiy-siyosiy   beqarorlik   davom   etadi.
Tabiiyki,   mavjud   rejim   va   uning   vakillarini   tanqid   qilishga   asoslangan   salbiy
saylov   strategiyasi   moslashmagan   saylovchilar   uchun   eng   mos   keladi.   Boshqa
tomondan,   ijobiy   strategiya   yaxshiroq   istiqbolga   umid   qiladigan   moslashgan
saylovchilarni jalb qilish ehtimoli ko'proq bo'ladi 18
.
 
18
 Grigoryev A., O'Day D.B. Siyosiy kampaniyalarni rejalashtirish - Saylovlarda g'alaba sari qadamma-qadam. 
Moskva, 1999. 4-bet. 202.2. Strategiyani samarali amalga oshirishda imijning roli
Zamonaviy   siyosiy   kommunikatsiya   tizimida   ommaviy   axborot   vositalari
(OAV)   va   ijtimoiy   tarmoqlar   siyosiy   imijni   shakllantirishning   eng   muhim
instrumentlaridan   biri   hisoblanadi.   Axborot   texnologiyalarining   rivojlanishi
natijasida   siyosatchilar,   davlat   arboblari,   partiyalar   va   jamoatchilik   o‘rtasidagi
aloqa shakllari tubdan o‘zgardi 19
. Avvallari siyosiy imij asosan televideniye, radio
va   matbuot   orqali   shakllantirilgan   bo‘lsa,   bugungi   kunda   Facebook,   Instagram,
Telegram,   X   (Twitter),   YouTube   va   TikTok   kabi   platformalar   siyosiy
kommunikatsiyaning   asosiy   maydoniga   aylandi.   Shu   sababli   OAV   va   ijtimoiy
tarmoqlar siyosiy subyektning omma ongidagi qiyofasini yaratish, mustahkamlash
va   boshqarishda   strategik   ahamiyat   kasb   etmoqda 20
.   Siyosiy   imijni   yaratishda
OAVning   asosiy   vazifasi   siyosiy   yetakchi   yoki   tashkilot   haqida   ma’lumotlarni
ommaga   yetkazish,   ularning   faoliyatini   yoritish   hamda   muayyan   obrazni
shakllantirishdan   iboratdir.   OAV   axborotni   tanlash,   talqin   qilish   va   taqdim   etish
orqali   jamoatchilik   fikriga   kuchli   ta’sir   ko‘rsatadi.   Siyosiy   kommunikatsiya
nazariyasida   bu   jarayon   “agenda-setting”   va   “framing”   konsepsiyalari   bilan
izohlanadi 21
.   “Agenda-setting”   nazariyasiga   ko‘ra,   OAV   odamlarning   nimani
o‘ylashi   kerakligini   emas,   balki   nima   haqida   o‘ylashi   kerakligini   belgilaydi 22
.
“Framing”   esa   voqea   yoki   siyosatchi   haqida   axborotni   ma’lum   rakursda   taqdim
etish   orqali   auditoriya   tasavvurini   shakllantirishni   anglatadi.   An’anaviy   OAVdan
televideniye uzoq vaqt davomida siyosiy imij yaratishning eng ta’sirchan vositasi
bo‘lib   kelgan.   Chunki   televizion   chiqishlarda   siyosatchining   nutqi,   tashqi
ko‘rinishi,   mimikasi,   ovoz   ohangi   va   harakatlari   birgalikda   auditoriyaga   ta’sir
qiladi.   Ayniqsa   saylov   kampaniyalari   davrida   teledebatlar,   intervyular   va   siyosiy
reklama   roliklari   nomzod   imijini   shakllantirishda   muhim   o‘rin   tutadi.   Masalan,
1960-yilda   AQSh   prezidentlik   saylovlari   davrida   Kennedi   va   Nikson   o‘rtasidagi
teledebat siyosiy kommunikatsiya tarixida muhim burilish yasagan. Tadqiqotchilar
Kennedining   televideniyedagi   ishonchli   va   jozibador   ko‘rinishi   uning   ommaviy
qo‘llab-quvvatlanishiga sezilarli ta’sir ko‘rsatganini qayd etadilar. Bosma matbuot
va   radio   ham   siyosiy   imijni   shakllantirishda   muhim   rol   o‘ynaydi.   Gazeta   va
jurnallar   siyosatchining   dasturi,   qarashlari   va   faoliyatini   tahliliy   tarzda   yoritadi.
Radio esa tezkor axborot uzatish va auditoriya bilan emotsional aloqa o‘rnatishda
samarali   vosita   hisoblanadi.   Shu   bilan   birga,   zamonaviy   davrda   an’anaviy   OAV
ko‘proq   internet   platformalari   bilan   integratsiyalashib   bormoqda. 23
  XXI   asrda
ijtimoiy   tarmoqlarning   rivojlanishi   siyosiy   imij   yaratish   texnologiyalarini   yangi
bosqichga   olib   chiqdi.   Ijtimoiy   tarmoqlarning   asosiy   afzalligi   siyosatchi   bilan
auditoriya   o‘rtasida   to‘g‘ridan-to‘g‘ri   va   tezkor   aloqa   imkoniyatini   yaratishidir.
Endilikda   siyosiy   liderlar   jurnalist   yoki   telekanallar   vositachiligisiz   bevosita
19
 Toffler A.  The Third Wave . – New York: Bantam Books, 1980.
20
 Ажлуни А. М. Социальные сети как инструмент политического имиджмейкинга. – М.: Лаборатория книги,
2012. – 116 с.
21
 Чумиков А. Н., Бочаров М. П. Связи с общественностью: теория и практика. – М.: Дело, 2011. – 552 с.
22
 McCombs M., Shaw D. “The Agenda-Setting Function of Mass Media” //  Public Opinion Quarterly . – 1972.
23
  McCombs M., Shaw D. “The Agenda-Setting Function of Mass Media” //  Public Opinion Quarterly . – 1972 21fuqarolarga   murojaat   qilishi   mumkin 24
.   Bu   esa   siyosiy   kommunikatsiyaning
interaktiv xarakterini kuchaytirdi.
Ijtimoiy   tarmoqlarda   siyosiy   imij   yaratish   bir   necha   asosiy   usullar   orqali
amalga   oshiriladi.   Birinchidan,   vizual   kontent   yordamida.   Fotosuratlar,   videolar,
jonli   efirlar   va   qisqa   roliklar   siyosatchining   samimiy,   faol   va   xalqchil   obrazini
yaratadi.   Ikkinchidan,   muntazam   kommunikatsiya   orqali.   Siyosatchining   doimiy
postlari,   izohlarga   javob   berishi   va   auditoriya   bilan   muloqoti   uning   ochiqlik   va
yaqinlik   imijini   shakllantiradi.   Uchinchidan,   maqsadli   auditoriya   bilan   ishlash
orqali.   Algoritmlar   yordamida   turli   ijtimoiy   qatlamlarga   mos   kontent   tarqatilishi
siyosiy   texnologiyalarning   samaradorligini   oshiradi.   Bugungi   kunda   ko‘plab
siyosiy   yetakchilar   ijtimoiy   tarmoqlardan   faol   foydalanmoqda.   Xususan,   Barak
Obama   2008-yilgi   prezidentlik   kampaniyasida   ijtimoiy   tarmoqlardan   samarali
foydalangan   ilk   siyosatchilardan   biri   sifatida   e’tirof   etiladi.   Uning   internet
kampaniyasi yoshlar va faol internet foydalanuvchilarini keng jalb qilishga xizmat
qilgan.   Shuningdek,   Donald   Trump   X   (Twitter)   platformasi   orqali   o‘z   siyosiy
imijini shakllantirish va ommaga ta’sir o‘tkazishda yangi uslub yaratgan siyosatchi
sifatida ko‘riladi.
Ijtimoiy   tarmoqlar   siyosiy   imij   yaratishda   katta   imkoniyatlar   bilan   birga
ayrim   xavflarni   ham   yuzaga   keltiradi.   Xususan,   fake   axborotlar,   manipulyativ
texnologiyalar,   botlar   faoliyati   va   sun’iy   ravishda   shakllantirilgan   jamoatchilik
fikri   siyosiy   kommunikatsiya   sifatiga   salbiy   ta’sir   ko‘rsatishi   mumkin.   Bundan
tashqari, siyosatchining  noto‘g‘ri  bayonoti  yoki  salbiy videolari  qisqa vaqt  ichida
millionlab   foydalanuvchilarga   tarqalib,   uning   imijiga   jiddiy   zarar   yetkazishi
ehtimoli mavjud. Shu sababli  zamonaviy siyosiy imijni boshqarish jarayonida PR
mutaxassislari, SMM menejerlari va media texnologiyalar muhim o‘rin egallaydi. 
O‘zbekiston   misolida   ham   OAV   va   ijtimoiy   tarmoqlarning   siyosiy   imij
shakllantirishdagi ahamiyati ortib bormoqda. Davlat organlari, siyosiy partiyalar va
rasmiy   shaxslarning   Telegram,   Facebook   va   Instagram   sahifalari   orqali   aholiga
tezkor   axborot   yetkazilishi   siyosiy   kommunikatsiyaning   yangi   modelini
shakllantirmoqda.   Ayniqsa,   yoshlar   auditoriyasi   bilan   ishlashda   ijtimoiy
tarmoqlarning ta’siri sezilarli darajada kuchaygan.
Xulosa   qilib   aytganda,   OAV   va   ijtimoiy   tarmoqlar   zamonaviy   siyosiy   imij
yaratishning asosiy instrumentlari hisoblanadi. Ular siyosatchining omma ongidagi
qiyofasini   shakllantirish,   jamoatchilik   fikrini   boshqarish   va   siyosiy   legitimlikni
mustahkamlashda   muhim   rol   o‘ynaydi.   Raqamli   kommunikatsiya   vositalarining
rivojlanishi   esa   siyosiy   imij   texnologiyalarini   yanada   murakkab   va   ta’sirchan
tizimga   aylantirmoqda. 25
  Siyosiy   imijni   shakllantirish   jarayonida   verbal   va
noverbal   kommunikatsiya   muhim   strategik   vositalardan   biri   hisoblanadi.
Zamonaviy   siyosiy   kommunikatsiya   tizimida   siyosatchining   nafaqat   nima
gapirayotgani,   balki   qanday   gapirayotgani,   o‘zini   qanday   tutayotgani,   mimikasi,
jestlari,   tashqi   ko‘rinishi   va   auditoriya   bilan   muloqot   uslubi   ham   jamoatchilik
24
 Шарков Ф. И. Интерактивные электронные коммуникации (возникновение «Четвертой волны»). – М.: 
Дашков и Ко, 2010. – 260 с.
25
  McCombs M., Shaw D. “The Agenda-Setting Function of Mass Media” //  Public Opinion Quarterly . – 1972 22fikriga   kuchli   ta’sir   ko‘rsatadi 26
.   Shu   sababli   verbal   va   noverbal   kommunikatsiya
siyosiy   imijning   tarkibiy   elementlari   sifatida   siyosiy   texnologiyalar   tizimida
alohida ahamiyat kasb etadi.
Verbal   kommunikatsiya   —   bu   til,   nutq,   matn   va   og‘zaki   ifoda   vositalari
orqali   amalga   oshiriladigan   muloqot   shaklidir.   Siyosiy   jarayonda   verbal
kommunikatsiya   siyosatchining   g‘oyalari,   siyosiy   dasturi,   maqsadlari   va
pozitsiyasini   ommaga   yetkazishda   asosiy   vosita   vazifasini   bajaradi 27
.   Siyosiy
nutqning   mazmuni,   uslubi,   mantiqiyligi   va   emotsional   ta’sir   kuchi   siyosiy   imij
shakllanishida   muhim   rol   o‘ynaydi.   Siyosiy   liderning   nutqi   oddiy,   tushunarli   va
auditoriyaga   mos   bo‘lishi   lozim.   Murakkab   siyosiy   terminlardan   haddan   tashqari
foydalanish auditoriyaning siyosatchiga nisbatan qiziqishini kamaytirishi mumkin.
Shu   sababli   zamonaviy   siyosiy   kommunikatsiyada   qisqa,   aniq   va   emotsional
jihatdan   ta’sirchan   iboralardan   foydalanish   samarali   usul   hisoblanadi.   Masalan,
saylov   kampaniyalari   davrida   ishlatiladigan   sloganlar   siyosiy   imijning   ajralmas
qismiga aylanadi. Xususan, Barak Obamaning “Yes We Can” shiori yoki Donald
Trampning “Make America Great Again” iborasi siyosiy kommunikatsiyada verbal
texnologiyalarning kuchli namunasidir.
Verbal   kommunikatsiyada   notiqlik   mahorati   alohida   o‘rin   tutadi.
Siyosatchining ovoz ohangi, pauza qo‘llashi, nutq tempi va auditoriyani ishontirish
qobiliyati   uning   liderlik   imijini   shakllantiradi.   Aristotel   notiqlik   san’atini   etos,
pafos   va   logos   tamoyillari   orqali   izohlagan.   Etos   —   nutq   so‘zlovchining
ishonchliligi,   pafos   —   auditoriyaning   hissiyotiga   ta’sir   qilish,   logos   esa   mantiqiy
dalillashni   anglatadi 28
.   Zamonaviy   siyosiy   kommunikatsiyada   ushbu   uch
komponent   uyg‘unligi   muvaffaqiyatli   siyosiy   imij   yaratishda   muhim   omil
hisoblanadi. 
Noverbal kommunikatsiya esa so‘zsiz muloqot vositalarini o‘z ichiga oladi.
Bunga mimika, jest, tana harakatlari, qarash, tashqi ko‘rinish, kiyinish uslubi, ovoz
tembri   va   hatto   siyosatchining   sahnadagi   joylashuvi   ham   kiradi 29
.   Psixologik
tadqiqotlarga ko‘ra, inson tomonidan qabul qilinadigan axborotning 56%i noverbal
signallar orqali shakllanadi. Shu sababli siyosiy liderning noverbal xatti-harakatlari
uning omma oldidagi imijiga bevosita ta’sir qiladi.
Mimika   va   jestlar   siyosatchining   hissiy   holatini   namoyon   etadi.   Samimiy
tabassum,  ishonchli  qarash  va ochiq tana harakatlari  auditoriyada  ijobiy taassurot
uyg‘otadi.   Aksincha,   asabiy   harakatlar,   ko‘z   bilan   kontakt   qilmaslik   yoki   sun’iy
mimika siyosatchining ishonchliligiga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin 30
. Shu bois
siyosiy   texnologlar   ommaviy   chiqishlardan   oldin   siyosatchining   noverbal
harakatlarini maxsus tayyorlaydilar.
Tashqi   ko‘rinish   ham   siyosiy   imijning  muhim   elementi   hisoblanadi.   Kiyim
uslubi, rang tanlovi, soch turmagi va umumiy vizual obraz siyosatchining xarakteri
va   siyosiy   pozitsiyasi   haqida   tasavvur   uyg‘otadi.   Masalan,   rasmiy   klassik   uslub
26
 Lippmann W.  Public Opinion . – New York: Free Press, 1922.
27
 Goffman E.  The Presentation of Self in Everyday Life . – New York: Anchor Books, 1959.
28
  Аристотель .  Риторика . –  Москва :  Азбука , 2018.
29
 Mehrabian A.  Nonverbal Communication . – Chicago: Aldine-Atherton, 1972.
30
 Почепцов Г.Г.  Имиджелогия . – Москва: Рефл-бук, 2001. 23ko‘proq   jiddiylik   va   professionalizmni   ifodalasa,   oddiyroq   va   xalqona   kiyinish
uslubi siyosatchining xalqqa yaqinligi imijini shakllantiradi.
Siyosiy   debat   va   ommaviy   chiqishlarda   noverbal   kommunikatsiyaning
ahamiyati  ayniqsa   yuqori   bo‘ladi 31
. Tarixda  Kennedi   va  Nikson  o‘rtasidagi   1960-
yilgi   teledebat   noverbal   kommunikatsiyaning   siyosiy   imijga   ta’sirini   yaqqol
namoyon   etgan.   Kennedining   ishonchli   ko‘rinishi   va   auditoriya   bilan   ochiq
kommunikatsiyasi uning ijobiy imijini mustahkamlagan bo‘lsa, Niksonning asabiy
ko‘rinishi salbiy taassurot uyg‘otgan.
Bugungi   kunda   ijtimoiy   tarmoqlarning   rivojlanishi   verbal   va   noverbal
kommunikatsiya   ahamiyatini   yanada   kuchaytirdi .   Qisqa   videolar,   jonli   efirlar   va
vizual   kontent   orqali   siyosatchining   har   bir   harakati   keng   auditoriya   tomonidan
kuzatilmoqda.   Shu   sababli   zamonaviy   siyosiy   imijni   boshqarishda   media-trening,
nutq texnologiyalari va vizual kommunikatsiya usullaridan faol foydalanilmoqda.
Verbal va noverbal kommunikatsiya o‘zaro chambarchas bog‘liq bo‘lib, bir-
birini   to‘ldiradi.   Agar   siyosatchining   so‘zlari   bilan   tana   harakatlari   mos   kelmasa,
auditoriyada   ishonchsizlik   paydo   bo‘lishi   mumkin.   Masalan,   ishonch   haqida
gapirayotgan   siyosatchining   noaniq   qarashi   yoki   asabiy   jestlari   uning   verbal
xabarini   zaiflashtiradi.   Shu   bois   samarali   siyosiy   kommunikatsiyada   verbal   va
noverbal vositalarning uyg‘unligi muhim hisoblanadi.
Xulosa   qilib   aytganda,   verbal   va   noverbal   kommunikatsiya   siyosiy   imijni
shakllantirishning   asosiy   omillaridan   biridir.   Nutq   madaniyati,   notiqlik   mahorati,
mimika,   jest   va   tashqi   ko‘rinish   siyosatchining   omma   ongidagi   qiyofasini
belgilaydi. 
XXI   asrda  siyosiy   imijmeyking  siyosiy  raqobatning  eng  muhim   texnologik
vositalaridan   biriga   aylandi.   Ayniqsa,   AQSh   va   G‘arbiy   Yevropa   davlatlarida
siyosiy   liderlar,   partiyalar   hamda   davlat   institutlari   o‘z   siyosiy   pozitsiyasini
jamoatchilik   ongiga   samarali   singdirish   uchun   professional   imij   strategiyalaridan
keng   foydalanmoqda.   Shu   sababli   AQSh   va   Yevropa   tajribasi   siyosiy
imijmeykingning   eng   rivojlangan   modeli   sifatida   e’tirof   etiladi.   Ularning   siyosiy
madaniyatida imij – bu shunchaki tasodifiy obraz emas, balki yulab mutaxassislar
(psixologlar,   sotsiologlar,   dizaynerlar)   tomonidan   ishlab   chiqilgan   va   raqamli
texnologiyalar orqali boshqariladigan yirik kampaniyadir 32
. 
AQShda   siyosiy   imijmeyking   professional   PR-agentliklar,   media
texnologiyalar   va   raqamli   kommunikatsiya   asosida   shakllangan.   Bu   mamlakatda
siyosiy   kampaniyalar   deyarli   marketing   tamoyillari   asosida   olib   boriladi.   Bu
davlatda   “shou-siyosat”   va   shaxsga   sig’inish   tamoyillari   ustunlik   qiladi.   Nomzod
“siyosiy mahsulot” sifatida auditoriyaga taqdim etiladi 33
. Siyosiy imijni yaratishda
televizion debatlar, reklama roliklari, sotsiologik tadqiqotlar, fokus-guruhlar va big
data texnologiyalaridan faol foydalaniladi.
AQShda   siyosiy   imijning   asosi   –   shaxsiylashtirish   (personifikatsiya)
hiisoblanadi,   ya’ni   nomzodning   siyosiy   dasturidan   ko’ra   uning   shaxsiy   hayoti   va
31
 Castells M.  Communication Power . – Oxford: Oxford University Press, 2009.
32
 McNair B.  An Introduction to Political Communication . — London: Routledge, 2017.
33
 Nimmo D.  Political Communication and Public Opinion in America . — New York: Longman, 2005. 24xarakteri  birinchi  o’ringa chiqadi 34
. Masalan,  Tramp “Oddiy va mard biznesmen”
imijini yaratdi. Uning asosiy quroli — ijtimoiy tarmoqlar (X/Twitter, Truth Social)
bo‘ldi.   U   an’anaviy   OAV   filtrlarini   chetlab   o‘tib,   saylovchilar   bilan   to‘g‘ridan-
to‘g‘ri   “diplomatiyasiz”   muloqot   qilish   orqali   “tizimga   qarshi   kurashuvchi
qahramon”   obrazini   mustahkamladi.   Yoki,   Obama   imijida   “Umid”   (Hop)   va
“O‘zgarish”   (Change)   tushunchalari   markaziy   o‘rin   tutdi.   Uning   imijmeykerlari
birinchi bo‘lib “Big Data” (katta ma’lumotlar) texnologiyasidan foydalanib, har bir
saylovchi guruhiga alohida virtual xabarlar jo‘natishgan.
G‘arbiy   Yevropa   davlatlarida   siyosiy   imijmeyking   AQSh   modeliga   yaqin
bo‘lsa-da,   ayrim   o‘ziga   xos   jihatlarga   ega.   Yevropada   siyosatchining   individual
xarizmasidan   tashqari   partiyaning   tarixiy   obro‘si,   mafkuraviy   pozitsiyasi   va
siyosiy   madaniyati   ham   katta   ahamiyatga   ega.   Shu   bois   Yevropada   siyosiy   imij
ko‘proq “institutsional imij” bilan bog‘liq shakllanadi 35
. G’arbiy Yevropa “Xalqqa
yaqinlik”   va   “Professional   menejer”   tamoyiliga   asoslanib,   ayniqsa,   Germaniya,
Fransiya,   Buyuk   Britaniya   siyosiy   imijmeykingi   AQShga   qaraganda   ko‘proq
vazminlik   va   professionalizmga   tayanadi.   Masalan,   Fransiya   lideri   Makronning
imiji   “Yupiterian”  (kuchli   yetakchi)   va   “Menejer”   obrazlari   uyg‘unligidan   iborat.
Uning kampaniyasida “En Marche!” (Olg‘a!) harakati orqali u o‘zini o‘ng va so‘l
kuchlardan   ustun   turuvchi,   zamonaviy   va   yosh   “millat   birlashtiruvchisi”   sifatida
pozitsiyaladi.   Yoki,   Germaniyada   Olaf   Shols ning   imiji   “Barqarorlik   va   ishonch”
(Seriousness) ustiga qurilgan. Angela Merkeldan so‘ng nemis saylovchilari “shou”
emas,   balki   xotirjam   va   tajribali   rahbar   imijini   afzal   ko‘rishdi.   Shols   hatto   tashqi
ko‘rinishi va nutq uslubini Merkelning vazminligiga o‘xshatib shakllantirdi 36
.
Zamonaviy G‘arb imijmeykingining 3 ta trendi:
1.   Storytelling   (Hikoyachilik):   Nomzodni   quruq   tanishtirish   emas,   balki
uning hayoti haqida hissiy hikoya (masalan, qiyinchilikdan yutuqqa erishish yo‘li)
yaratish.
2.   Raqamli   ochiqlik:   Siyosatchining   orqa   fondagi   hayoti   (oilaviy   tushlik,
sevimli itini sayr qildirishi) orqali unga nisbatan hissiy yaqinlik uyg‘otish.
3.   Media-shaxsiylashtirish:   Har   bir   ijtimoiy   tarmoq   uchun   alohida   obraz
yaratish (LinkedInda — strateg, TikTokda — quvnoq va xalqchil) 37
.
G‘arbda,   ayniqsa   AQShda,   siyosiy   imijni   shakllantirish   bilan   shunchaki
havaskorlar emas, balki   “Political Consulting Firms”   (Siyosiy konsalting firmalari)
deb   ataluvchi   yirik   korporatsiyalar   shug‘ullanadi.   Ular   nomzodni   xuddi   yangi
rusumdagi avtomobil yoki smartfon kabi “brend” sifatida bozorga olib chiqishadi.
Ushbu   kompaniyalar   nomzod   bilan   shartnoma   imzolagach,   ishni   quyidagi
yo‘nalishlarda olib borishadi.
34
 Napolitan J. The Election Game and How to Win It. – New York: Doubleday, 1972.
35
 Street J.  Politics and Popular Culture . — Temple University Press, 2011.
36
 Chadwick A.  The Hybrid Media System: Politics and Power . — Oxford University Press, 2017.
37
 Castells M.  Communication Power . — Oxford University Press, 2013. 252.3. Strategiyaga mos taktikalar
Siyosiy  marketingning  mohiyatini  chuqur  anglash  uchun  uni  zamonaviy
siyosiy     jarayonlar     kontekstida     kompleks     tarzda     tahlil     qilish     zarur.     Ilmiy
tahlillar  shuni  ko‘rsatadiki, siyosiy marketing oddiy targ‘ibot  vositasi  emas, balki
siyosiy   jarayonlarni   boshqarishning   ko‘p   bosqichli   va   tizimli   mexanizmi
hisoblanadi.   U   elektorat       ehtiyojlarini       aniqlash,       siyosiy       takliflarni
shakllantirish,       ularni       mos   kommunikatsiya   kanallari   orqali   yetkazish   hamda
saylovchilarni   siyosiy   faoliyatga   jalb   etish   jarayonlarini   o‘z   ichiga   oladi.Siyosiy
marketingning   mohiyati,   avvalo,   elektorat   xulq-atvoriga   ta’sir ko‘rsatish orqali
siyosiy   qo‘llab-quvvatlashni   shakllantirishda   namoyon   bo‘ladi.   Zamonaviy
tadqiqotlar   shuni   ko‘rsatadiki,   saylovchilar   qarorlari   ko‘pincha   faqat   ratsional
omillar    asosida   emas,   balki    emotsional    va   kommunikativ   ta’sirlar  natijasida
shakllanadi.       Shu       bois       siyosiy       marketing       strategiyalari       psixologik
segmentatsiya,     auditoriyani     guruhlash     va     maqsadli     xabarlar     ishlab     chiqish
orqali   amalga   oshiriladi.   Masalan,   2008-yilda   AQShda   o‘tkazilgan   prezidentlik
saylovlari   jarayonida   Barak   Obama   kampaniyasi   siyosiy   marketingning
innovatsion modelini qo‘lladi.  Kampaniya  doirasida  ijtimoiy  tarmoqlar,  elektron
pochta     va     raqamli   platformalar   orqali   saylovchilar   bilan   bevosita   muloqot
o‘rnatildi 38
.Natijada   yosh   saylovchilar   faolligi   sezilarli   darajada   oshdi   hamda   bu
strategiya   saylov   natijalariga   bevosita   ta’sir   ko‘rsatdi4.   Tadqiqotlarga   ko‘ra,
raqamli   kommunikatsiyadan   faol   foydalangan     kampaniyalar     saylovchilarning
ishtirok     darajasini     o‘rtacha     15–20   foizga   oshirishi   mumkin.Siyosiy
marketingning     yana     bir     muhim     jihati   —bu     axborot     oqimini   boshqarish     va
jamoatchilik     fikrini     shakllantirish     mexanizmlaridir.     Ushbu     jarayon   siyosiy
kommunikatsiya   strategiyalari   orqali   amalga   oshiriladi,   bunda   xabarlarning
mazmuni, shakli va uzatish kanallari muhim ahamiyat kasb etadi. Ayniqsa, raqamli
texnologiyalar   rivojlangan   sharoitda   siyosiy   marketing   interaktiv   xarakter   kasb
etib, saylovchilar   bilan   ikki   tomonlama   muloqot   shakliga   o‘tmoqda.   Bu   esa
siyosiy subyektlarga  elektorat  kayfiyatini  tezkor  aniqlash  va  unga  moslashish
imkonini   beradi.     O‘zbekiston     tajribasidaham       siyosiy       kommunikatsiya
jarayonlarida   zamonaviy   yondashuvlar   asta-sekin   shakllanib   bormoqda.   Xususan,
so‘nggi saylov kampaniyalarida siyosiy partiyalar va nomzodlar ijtimoiy tarmoqlar
orqali   elektorat   bilan       bevosita       muloqot       qilishga       intilmoqda.       Bu       holat
siyosiy       marketing   elementlarining   milliy   siyosiy   tizimda   ham   joriy
etilayotganidan dalolat beradi.Siyosiy marketingning mohiyatini yanada chuqurroq
ochib berishda uning funksiyalari  alohida  ahamiyatga  ega.  Ilmiy  tahlil  asosida
siyosiy     marketingning   quyidagi   asosiy   funksiyalarini   ajratish
mumkin:Birinchidan,  analitik  funksiya.  Ushbu  funksiya  elektoratning  ijtimoiy-
demografik,   iqtisodiy   va   psixologik   xususiyatlarini   o‘rganishni   o‘z   ichiga   oladi.
38
 Bimber, B. Digital Media and American Democracy. –Cambridge: Cambridge University Press, 2003. –312 p 26Analitik jarayon asosan so‘rovnomalar, fokus-guruhlar, kontent tahlil hamda katta
ma’lumotlar   (big   data)   orqali   amalga   oshiriladi.   Bu   funksiya   ayniqsa   siyosiy
raqobat   yuqori   bo‘lgan   sharoitda   samarali   bo‘lib,   saylovchilarning   real
ehtiyojlarini   aniqlash   imkonini   beradi.   Analitik   natijalar   keyingi   strategik
qarorlaruchun   asos   vazifasini   bajaradi.Ikkinchidan,   kommunikativ   funksiya.
Siyosiy marketing siyosiy g‘oyalar va dasturlarni   ommaga   yetkazishning   asosiy
vositasi     hisoblanadi.     Ushbu     funksiya   ommaviy   axborot   vositalari,   ijtimoiy
tarmoqlar va bevosita muloqot orqali amalga oshiriladi.   Kommunikativ   funksiya
samarali   bo‘lishi   uchun   xabarlar   aniq auditoriyaga   moslashtirilgan,   sodda   va
ta’sirchan     bo‘lishi     zarur 39
.     Zamonaviy   sharoitda     ushbu     funksiya     interaktiv
xarakter     kasb     etib,     saylovchilar     bilan     ikki   tomonlama
muloqotgaasoslanadi.Uchinchidan,  strategik  funksiya.  Mazkur  funksiya  siyosiy
kampaniyalarni   rejalashtirish   va     boshqarish     jarayonlarini     o‘z     ichiga     oladi.
Strategik   yondashuv   orqali     siyosiy     subyektlar     o‘z     maqsadli     auditoriyasini
aniqlaydi,     pozitsiyalash   strategiyasini   ishlab   chiqadi   hamda   resurslarni   optimal
taqsimlaydi.   Ushbu   funksiya   ayniqsa   uzoq   muddatli   siyosiy   muvaffaqiyatni
ta’minlashda   muhim   ahamiyatga   ega.To‘rtinchidan,     mobilizatsiya     funksiyasi.
Ushbu     funksiya     saylovchilarni   siyosiy     jarayonlarda     faol     ishtirok     etishga
undash     bilan     bog‘liq.     Mobilizatsiya   mexanizmi     orqali     siyosiy     marketing
saylovchilarning   siyosiy   faolligini    oshiradi,   ularni    ovoz   berishga   va   siyosiy
qarorlar     qabul     qilish     jarayonida     ishtirok     etishga   rag‘batlantiradi.   Ushbu
funksiya   ayniqsa   saylovoldi   davrida   yuqori   samaradorlikka   ega
bo‘ladi.Beshinchidan,   legitimatsiya   funksiyasi.   Siyosiy   marketing   hokimiyat
faoliyatini   jamoatchilik   tomonidan   qabul   qilinishini   ta’minlashga   xizmat   qiladi.
Ushbu  funksiya  orqali  davlat  siyosati  va  qarorlarining  ijtimoiy  asoslanganligi
va   zarurligi   tushuntiriladi.   Natijada   fuqarolarning   davlat   institutlariga   bo‘lgan
ishonchi   oshadi     hamda     siyosiy     barqarorlik     mustahkamlanadi.     Umuman
olganda,   siyosiy marketingning funksiyalari o‘zaro uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning
samarali ishlashi siyosiy  tizimning  barqarorligi  va  samaradorligini  ta’minlashga
xizmat     qiladi.  Muallifning       fikricha,       ayniqsa       zamonaviy       raqamli       jamiyat
sharoitida     siyosiy marketing   mexanizmlarini   chuqur   o‘rganish   va   amaliyotga
tatbiq     etish     siyosiy   boshqaruv   sifatini   oshirishda   muhim   omil   hisoblanadi.
Yuqorida     amalga     oshirilgan     ilmiy     tahlillar     asosida     shuni     xulosa     qilish
mumkinki,     siyosiy     marketing     zamonaviy     siyosiy     tizimlarning     ajralmas
elementi   sifatida     shakllanib,     siyosiy     jarayonlarni     samarali     tashkil     etish     va
boshqarishda   muhim     o‘rin     tutadi.     Tadqiqot     natijalari     siyosiy     marketingning
nafaqat     saylov  kampaniyalarini     yuritish     vositasi,   balki    elektorat    ehtiyojlarini
aniqlash,     siyosiy   kommunikatsiyani   yo‘lga   qo‘yish   va   jamoatchilik   fikrini
shakllantirishga xizmat qiluvchi kompleks mexanizm ekanligini ko‘rsatdi.Nazariy
yondashuvlar  tahlili  shuni  ko‘rsatdiki, siyosiy marketing turli ilmiy konsepsiyalar
—marketing     nazariyasi,     siyosiy     kommunikatsiya     va     siyosiy     xulq-atvor
yondashuvlari   —integratsiyasi   asosida   shakllangan.   Shu   bilan   birga,   mavjud
39
  Nimmo D.  Political Communication and Public Opinion in America . — New York: Longman, 2005. 27yondashuvlarning   ayrimlari   siyosiy   jarayonlarning   murakkab   ijtimoiy   va
psixologik   jihatlarini   to‘liq   qamrab   olmaydi.   Muallifning   fikricha,   siyosiy
marketingni chuqur anglash uchun uni faqat iqtisodiy model doirasida emas,balki
ijtimoiy-psixologik   va   kommunikativ   omillar   bilan   uzviy   bog‘liq   holda   o‘rganish
zarur.Tadqiqot       davomida       aniqlanishicha,       siyosiy       marketingning       asosiy
funksiyalari —analitik,  kommunikativ,  strategik,  mobilizatsion  va  legitimatsion
funksiyalar   —o‘zaro   uzviy   bog‘liq   bo‘lib,   ularning   uyg‘un   ishlashi   siyosiy   tizim
samaradorligini     ta’minlaydi.    Ayniqsa,     analitik     funksiyaning     to‘g‘ri     amalga
oshirilishi       siyosiy       qarorlarning       sifatini       belgilab       bersa,       kommunikativ
va   mobilizatsion   funksiyalar   elektorat   bilan   samarali   aloqani   ta’minlaydi.Amaliy
misollar  shuni  ko‘rsatadiki,  zamonaviy  siyosiy  jarayonlarda, xususan,    raqamli
texnologiyalar         rivojlangan         sharoitda         siyosiy         marketing   vositalaridan
samarali   foydalanish   saylovchilar   faolligini   oshirish   va   siyosiy natijalarga
ta’sir ko‘rsatishda muhim omil hisoblanadi. Shu bilan birga, siyosiy marketingning
manipulyativ       imkoniyatlari   mavjud     bo‘lib,     bu     uning     etik     va   demokratik
me’yorlar   doirasida   qo‘llanishini   ta’minlash   zaruratini   yuzaga   keltiradi.Siyosiy
marketingni   ilmiy   asosda   qo‘llash   demokratik   jamiyatlarda   siyosiy   raqobatni
rivojlantirish,   fuqarolarning   siyosiy   faolligini   oshirish   va   davlat boshqaruvi
samaradorligini   yuksaltirishda   muhim   ahamiyat   kasb   etadi.   Muallifning   yakuniy
xulosasiga   ko‘ra,   siyosiy   marketingni   yanada   rivojlantirish   uchun   uning   nazariy
asoslarini chuqurlashtirish, amaliy tadqiqotlar doirasini kengaytirish hamda milliy
siyosiy tajribani xalqaro tajriba bilan uyg‘unlashtirish zarur 40
.
40
 Kotler, P. Marketing Management. –15th ed. –New Jersey: Pearson Education, 2016. –714 p 28III.   BOB.   XORIJ   SAVLOV   KAMPANIYASINING
STRATEGIYASI
III.1. AQSH   va   G’arbiy   Yevropa   davlatlarida   siyosiy   kampaniya
tajribasi
Saylov   strategiyasini   ishlab   chiqish   bir   necha   bosqichda   amalga   oshiriladi.
Birinchi   bosqich   saylov   okrugini   tahliliy   o'rganishdir.   Bu   mas'uliyatli   va   mehnat
talab   qiladigan,   ham   tahliliy,   ham   loyihaga   asoslangan   vazifadir.   Strategiyaning
samarali   bo'lishi   uchun   saylov   okrugini   batafsil   o'rganish,   jumladan,   sotsiologik
so'rovlar   o'tkazish   va   ularning   ma'lumotlarini   tahlil   qilish,   statistik   materiallar,
gazeta   nashrlari   va   ommaviy   axborot   vositalarining   siyosiy   pozitsiyalarini   tahlil
qilish,   shuningdek,   fikr   yetakchilari   va   okrugdagi   eng   nufuzli   shaxslar   bilan
ekspert   intervyularini   o'tkazish   talab   etiladi.   Natijada,   saylov   okrugi,   ijtimoiy-
siyosiy kuchlar muvozanati va nomzodlarning imkoniyatlari haqida to'liq tasavvur
shakllanadi.   Bu   bosqichda   saylov   kampaniyasida   turli   nomzodlarning
harakatlarining   amalga   oshirilishi   baholanadi,   turli   kampaniyalarning   saylov
samaradorligi  muhokama qilinadi  va hokazo.Keling, birinchi  bosqichdagi  ishning
asosiy   yo'nalishlarini   batafsilroq   ko'rib   chiqaylik.Avvalo,   bu   sotsiologik   so'rovlar
bo'lib,   ular   bizga   potentsial   nomzodlarning   reytinglari   va   ijtimoiy   bazasini
aniqlash,
muammoli   sohani,   siyosiy   yo'nalishlarni   va   saylovchilarning   axborotga   bo'lgan
afzalliklarini   baholash   imkonini   beradi.   Keyin   oldingi   saylovlar   natijalari   tahlil
qilinadi,   bu   ma'lum   bir   saylov   okrugidagi   saylovchilarning   saylovoldi   xatti-
harakatlarining o'ziga xos xususiyatlarini ochib beradi. Nomzod imidjining asosiy
tarkibiy   qismlarini   baholash   uchun   fokus-guruh   tadqiqotlari   keng   qo'llaniladi.
Ayniqsa,   okrugdagi   eng   nufuzli   odamlar   bilan   suhbatlar   muhim   ahamiyatga   ega,
ularning   qarorlari   ma'lum   nomzodlarni   qo'llab-quvvatlashni   belgilaydi.   Bundan
tashqari,   okrugdagi   axborot   oqimlarini   boshqarish   uchun   zarur   bo'lgan   ommaviy
axborot vositalari xabarlarining kontent tahlili o'tkaziladi 41
.
Bu   tadqiqotlarning   barchasi   ijtimoiy   keskinlik   nuqtalarini,   muayyan
muammolarni hal qilishdan manfaatdor ijtimoiy qatlamlarni, nomzodlarni qo'llab-
quvvatlashning   ijtimoiy   bazasini   aniqlashga,   "hokimiyat   partiyasi"   tomonidan
nomzodlarni   qo'llab-quvvatlash   uchun   foydalaniladigan   ma'muriy   resurslarni
baholashga, nomzodning prognoz qilingan imidjini, ularning taklif qilingan harakat
dasturini va kampaniya uchun zarur bo'lgan resurslarni baholashga yordam beradi.
Saylov strategiyasini shakllantirish uchun asosiy sotsiologik so'rov o'tkazish kerak.
U   asosiy   so'rov   deb   ataladi,   chunki   u   saylov   kampaniyasining   asosini   tashkil
etadigan   asosiy   masalalar   va   faoliyat   sohalarini   baholashga   qaratilgan.   Saylov
kampaniyasining butun tadqiqot komponenti asosiy so'rov natijalariga asoslanadi.
Odatda,   asosiy   so'rovnoma   anketasi   bir   nechta   savollar   to'plamidan   iborat   (2-
ilovaga   qarang).  Avvalo,   ushbu   savollar   to'plami   nomzod   va   uning   raqiblarining
reytinglarini o'lchaydi. Reyting so'rovi nomzodga ovoz berishga tayyor yoki hech
bo'lmaganda ularga sodiq qoladigan saylovchilar guruhlarini aniqlashga qaratilgan.
41
  Saitqosimov A. Siyosiy texnologiyalar: darslik. – Toshkent: TDIU, 2011. – B. 154 29So'rov   natijalariga   ko'ra,   okrug   xaritasida   nomzod   va   saylovoldi   tashviqoti
xodimlari   uchun   jadval   va   marshrutlar   chiziladi.  Agar   nomzod   okrugda   umuman
noma'lum   bo'lsa,   vazifa   murakkablashadi.   Bu   holda,   nomzod   imidjining   asosiy
tarkibiy   qismlari   va   nomzod   tomonidan   ifodalangan   tashkilotning   maqbulligi
aniqlanadi.   Masalan,   agar   so'rov   natijalariga   ko'ra,   saylovchilar   bankirlarga
nisbatan juda salbiy munosabatda bo'lsa, unda nomzod o'zini "Ijtimoiy yordam va
qo'llab-quvvatlash" xayriya jamg'armasining raisi sifatida ko'rsatgan ma'qul, aslida
esa bu sohada sezilarli yutuqlarga erishgan. Sotsiologik tadqiqotlar orqali olingan
saylovchilarning nomzod va ularning raqiblariga munosabati haqidagi ma'lumotlar
kampaniya o'tkazish uchun zarur bo'lgan resurs bazasini baholash uchun muhimdir.
Agar nomzodning reytingi yuqori va raqiblari kam bo'lsa, unda minimal resurslar
yetarli   bo'lishi   mumkin;   aks   holda,   katta   xarajatlardan   qochib   bo'lmaydi.   Shuni
ta'kidlash   kerakki,   sotsiologik   ma'lumotlar   faqat   tadqiqot   metodologik   jihatdan
to'g'ri olib borilgandagina ob'ektiv hisoblanadi. 
Xususan,   sotsiologik   so'rov   o'tkazishda,   okrug   aholisining   asosiy   ijtimoiy-
demografik   toifalari   va   odatiy   saylov   uchastkalariga   nisbatan   namunaviy   vakillik
talablariga  javob   berish   kerak.   Intervyu   oluvchilarga  yaxshi   ko'rsatmalar   berilishi
va   ularning   ishi   nazorat   qilinishi   kerak.   Aks   holda,   tadqiqotni   umuman
o'tkazmaslik   yaxshiroqdir,   chunki   buzib   ko'rsatilgan,   noto'g'ri   ma'lumotlar   faqat
nomzodni chalg'itadi va ularni noto'g'ri qarorlar qabul qilishga olib keladi.
Sotsiologik tadqiqotning asosiy maqsadlaridan biri nomzodlarning ijtimoiy bazasi
va   qo'llab-quvvatlash   darajasini   aniqlashdir.   Ijtimoiy   bazani   aniqlash
respondentlarning   ma'lum   bir   nomzodni   qo'llab-quvvatlashga   yoki   unga   ovoz
berishga tayyormi degan savolga javoblarini  tahlil  qilish orqali amalga oshiriladi.
Ijtimoiy   baza   saylov   okrugida   mavjud   bo'lgan   har   bir   ijtimoiy   qatlamdagi
potentsial   saylovchilardan   iborat.   Diagrammada   aholining   turli   qatlamlarining
saylovchilardagi   ulushi   va   nomzodni   qo'llab-quvvatlovchilarning   har   bir   ijtimoiy
qatlamdagi,   ya'ni   nomzodning   saylov   bazasidagi   ulushi   o'rtasidagi   farq
ko'rsatilgan.   Masalan,   tadbirkorlar   saylovchilarning   atigi   3   foizini   tashkil   qiladi,
shu bilan birga, bu guruhdagi respondentlarning 75 foizi nomzodga ovoz berishga
tayyor.   Shubhasiz,   bu   guruh   nomzodni   qo'llab-quvvatlashga   moyil   bo'lsa-da,
saylov   natijalarini   hal   qilishga   qodir   emas.   Aksincha,   biz   kattaroq   guruhlarga
tayanishimiz   kerak.   Katta   ijtimoiy   guruhlarda   nomzodni   qo'llab-quvvatlovchi
respondentlarning   ulushi   faqat   davlat   xizmatchilari   va   muhandislik-texnik
xodimlar orasida yuqoriroq. Shuning uchun, saylov kampaniyasini rejalashtirishda
ushbu   guruhlardan   yanada   ko'proq   saylovchilarni   jalb   qilish   uchun   maxsus
choralarni ko'rib chiqish kerak.
Shunday qilib, ijtimoiy bazani  tahlil  qilish  turli  toifadagi  respondentlarning
umumiy   saylovchilar   orasida   nomzodni   qo'llab-quvvatlashga   tayyor   bo'lgan
ulushini   aniqlashni   o'z   ichiga   oladi.   Bu   asosiy   strategik   maqsadlarga   olib   keladi:
"do'stona"   ijtimoiy   guruhlarda   nomzodni   qo'llab-quvvatlashni   oshirish,   qaror
qilmagan saylovchilarni jalb qilish va raqiblarning saylov bazasini kamaytirish 42
.
42
  Ильясов Ф. Н.   Политический маркетинг: концепции и технологии. – М.: Каскад, 2000. – 200 с. 30Ijtimoiy bazani o'rganish jarayonida, shuningdek, o'z ijtimoiy bazasining ijtimoiy-
siyosiy faollik darajasini va ularning siyosiy yo'nalishlarining mohiyatini aniqlash
kerak.   Faollik   darajasini   bilish   o'z   saylovchilarini   safarbar   qilishning   o'ziga   xos
xususiyatlarini   aniqlashga   imkon   beradi   va   turli   ijtimoiy   guruhlarning   siyosiy
afzalliklarini   tahlil   qilish   nomzodning   platformasi   ularning   kutganlari   va
manfaatlarini   qay   darajada   aks   ettirishini   aniqlashga   imkon   beradi.
Saylovchilarning   siyosiy   afzalliklari   respondentlarning   siyosiy   partiyalar   va
ularning   yetakchilariga   bo'lgan   munosabatini   aniqlash   orqali   aniqlanadi.   Ularga
"O'tgan saylovda qaysi partiya ro'yxatiga ovoz bergan edingiz va yana unga ovoz
bergan   bo'larmidingiz?"   kabi   savollar   beriladi   va   ushbu   ma'lumotlarga   asoslanib,
tadqiqotchi turli ijtimoiy guruhlarning "siyosiy profilini" yaratadi.
Ushbu ma'lumot quyidagilarga imkon beradi:
•   saylovchilarning   siyosiy   pozitsiyalarini   aniqlash   (turli   siyosiy   partiyalar   va
harakatlarni   saylovchilarning   qo'llab-quvvatlashi,   saylovchilarning   siyosiy
ustuvorliklari kabi aniq ko'rinadi);
•   saylov   okrugidagi   turli   ijtimoiy   guruhlar   o'rtasida   siyosiy   pozitsiyalarning
taqsimlanishining ko'p o'lchovli manzarasini ko'rish;
•   o'z   siyosiy   pozitsiyasini   saylovchilarning   pozitsiyalari   bilan   taqqoslash   orqali
ob'ektiv baholash;
• o'zlarining g'alaba qozonish imkoniyatlarini, shuningdek, boshqa nomzodlarning
imkoniyatlarini baholash;
• (eng muhimi) siyosiy afzalliklariga ega bo'lmagan saylovchilar  uchun jozibador
bo'ladigan   strategiyani   ishlab   chiqish.  Aholining   siyosiy   afzalliklarini   aniqlashga
qaratilgan   savollar   to'plami   federal   va   mintaqaviy   hukumat   organlari   va
rahbarlariga,   shuningdek,   ushbu   okrugdan   hozirgi   deputatga   bo'lgan   munosabat
haqidagi   savollar   bilan   to'ldirilishi   mumkin.   "Siz   Rossiyada   islohotlarni   amalga
oshirishni   qo'llab-quvvatlaysizmi?"   kabi   savollar   ham   tez-tez   so'raladi,   bu   esa
mafkuraviy   moyilliklarga   asoslangan   siyosiy   afzalliklarni   aniqlash   imkonini
beradi.
Sotsiologik tadqiqotlar bizga saylov okrugidagi asosiy ijtimoiy guruhlarning
munosabatini   va   eng   avvalo,   ularning   saylov   uchastkalariga   borish   va   ovoz
berishga   tayyorligini   aniqlash   imkonini   beradi.   Bu   ma'lumotlar   ijtimoiy
guruhlarning   siyosiy   maydondagi   ahamiyatini   aniqlash   va   natijada   saylov
kampaniyasi   strategiyasini   shakllantirish   hamda   har   bir   ijtimoiy-siyosiy   guruhga
yetib   borishning   tegishli   yondashuvlarini   aniqlash   uchun   juda   muhimdir.   Biz   har
bir   saylov   okrugining   o'ziga   xos   ijtimoiy-siyosiy   pozitsiyalari   va   siyosiy   faollik
darajalari borligini ta'kidlaymiz, ularni aniqlash uchun sotsiologik tadqiqotlar talab
etiladi. Saylov faolligi darajasini boshqarish asosiy strategik maqsadlardan biridir.
Siz   ajoyib,   mazmunli   strategiya   ishlab   chiqishingiz,   chuqur   va   ilmiy   asoslangan
dastur ishlab chiqishingiz va dunyoga mashhur pop yulduzlarini saylov tadbirlarida
ishtirok   etishga   taklif   qilishingiz   mumkin,   ammo   agar   saylovchilarning   ishtiroki
yetarli   bo'lmasa,   barcha   harakatlaringiz   behuda   ketadi 43
.   Saylov   vaziyatlarini
sotsiologik   o'rganish   odatda   saylovchilarga   saylovchilar   ideal   deputatga   xos
43
  Полуэктов В. В. Полевые культурные технологии. – М.: Русская панорама, 2002. – 412 с. 31bo'lgan   fazilatlarni,   nomzodning   bu   fazilatlarga   qay   darajada   ega   ekanligini
baholash   va   nomzodning   imidjini   shunga   mos   ravishda   o'zgartirish   imkonini
beruvchi   savollarni   tahlil   qiladi.   Sotsiologik   so'rovnomada  ushbu   savollarni   tahlil
qilish jinsi, yoshi, kasbi, ma'lumoti, partiyaga mansubligi va boshqa xususiyatlarga
asoslanib,   asosiy   ijtimoiy   guruhlar   uchun   nomzodning   imidjini   yaratish   imkonini
beradi.
Muayyan   saylov   okrugi   aholisini   alohida   tashvishga   soladigan   masalalarni
aniqlash nomzodlar uchun juda muhimdir. Ushbu masalalarga yechimlar yoki hech
bo'lmaganda   ularga   yondashuv   nomzodning   saylovoldi   platformasida,   nutqlarida,
intervyularida va targ'ibot materiallarida aks ettirilishi kerak. Muammoli sohalarni
aniqlash uchun sotsiologik so'rovnomalar odatda "Jamiyatimizdagi qaysi hodisalar
sizni   eng   ko'p   tashvishga   soladi?"   yoki   "Sizning   shahringiz,   tumaningiz   yoki
mahallangizdagi qaysi muammolarni eng muhim deb hisoblaysiz?" kabi savollarni
beradi.   Respondentlarning   javoblarini   yoshi,   ijtimoiy   mavqei,   yashash   joyi   va
boshqalarga   qarab   taqsimlash   orqali   har   bir   ijtimoiy   guruhni   nima   tashvishga
solayotgani   aniq   bo'ladi.   Aholining   turli   qatlamlari   uchun   ustuvor   masalalarni
tushunish   strategiyani   diversifikatsiya   qilish,   asosiy   saylovchilar   toifalari   uchun
maqbul   yechimlarni   taklif   qilish   imkonini   beradi.   Saylov   kampaniyasi
strategiyasini  ishlab  chiqish ommaviy axborot  vositalarining saylovchilarga ta'siri
haqida maxsus bilimlarni talab qiladi.
Resurslar   cheklanganligi   nomzodlarga   barcha   targ'ibot   vositalaridan   to'liq
foydalanishga   to'sqinlik   qiladi   va   saylov   kampaniyasining   qisqa   davomiyligi   bu
vositalarning   optimal   muvozanatini   topishda   sinov   va   xato   usulini   qo'llashga
imkon bermaydi - xatolar narxi juda yuqori 44
.
Ko'pgina   nomzodlar   o'z   vaqtlari   va   kuchlarining   ko'p   qismini   shaxsiy
uchrashuvlarga   yoki   saylovoldi   tashviqotini   tashkil   qilishga   sarflashadi,   garchi
minglab   odamlar   yashaydigan   doimiy   saylov   okruglarida   bu   targ'ibot   vositalari
samarali   bo'la   olmaydi.   Shuning   uchun,   okrugda   turli   axborot   manbalariga
jamoatchilikning   ishonch   darajasini   va   siyosiy   aloqa   kanallari   va   vositalarining
samaradorligini aniqlash uchun ixtisoslashgan tadqiqotlar zarur. Shunday qilib, har
bir   saylov   okrugi   va   uning   turli   ixtisoslashgan   segmentlari   uchun   eng   samarali
ta'sir vositalarini aniqlash va targ'ibot ishlarida to'liq qo'llash mumkin.
Fundamental   sotsiologik   tadqiqotlar   strategik   qarorlar   qabul   qilish   uchun
aniq   ma'lumotlarni   olishga   yordam   beradi   va   shu   bilan   saylov   kampaniyasidagi
xavf   darajasini   pasaytiradi,   bu   esa   kampaniyani   samaraliroq   boshqarish   imkonini
beradi.
Ikkinchi   bosqichda   olingan   ma'lumotlar   sintez   qilinadi   va   nomzodning
saylov   kampaniyasining   asosiy   yo'nalishlari   ishlab   chiqiladi,   bunda
saylovchilarning   aniq   guruhlariga   qaratilgan.   Asosiy   strategik   tashabbus
nomzodning   xabari   va   imidjini   saylovchilarning   maqsadli   guruhlariga   yetkazish
imkonini beruvchi bir qator maxsus kampaniyalar, tadbirlar va tadbirlarda batafsil
bayon   etilgan.   Nomzodning   xabari   va   kampaniya   shiorlarining   asosiy   g'oyalari
ham   bu   yerda   taklif   qilingan.   Asosiy   strategik   yo'nalishlar   nomzodning   saylov
kampaniyasini   nima   va   qanday   qurish   kerakligi   haqidagi   savolga   javob   beradi.
44
  Saitqosimov A. Siyosiy texnologiyalar: darslik. – Toshkent: TDIU, 2011. – B. 154 32Odatda uch yoki to'rtta strategik yo'nalish taklif qilinadi. Biroq, agar nomzod kam
ma'lum   bo'lsa,   ko'proq   yo'nalishlardan   foydalanish   mumkin.   Masalan,   tadqiqot
amaldagi gubernator uchun nisbatan yuqori ma'qullash reytingini aniqladi. Bundan
tashqari, oldingi saylovda unga ovoz bergan saylovchilarning aksariyati unga yana
ovoz   berishga   tayyor   ekanliklarini   bildirishdi.   Shu   bilan   birga,   saylovchilar
amaldagi gubernator tomonidan psixologik jihatdan charchaganligi ma'lum bo'ldi.
Bundan   tashqari,   uning   asosiy   raqibi   viloyat   poytaxtining   yosh   meri   edi.
Tadqiqotga ko'ra, saylovchilarni tashvishga solayotgan eng dolzarb muammolardan
biri   giyohvandlikning   ko'payishi   edi.   Shu   asosda   saylovoldi   kampaniyasining
asosiy   strategik   yo'nalishi   sifatida   mintaqaviy   darajadagi   giyohvandlikka   qarshi
dasturni   ishga   tushirish   to'g'risida   qaror   qabul   qilindi.   Ushbu   ijobiy   dastur   davlat
idoralari   va   jamoat   tashkilotlari   tomonidan   o'nlab   turli   tadbirlar   orqali   amalga
oshirilmoqda.   Gubernator   o'zini   qat'iyatli   va   qat'iyatli   siyosatchi   sifatida   ko'rsatdi
va   ushbu   ijtimoiy   ofatga   qarshi   kurashish   uchun   aniq   choralar   taklif   qildi 45
.
Ikkinchi   strategik  yo'nalish  mintaqada  tarixiy  va ta'lim   maqsadlarini,  shuningdek,
mahalliy   ishlab   chiqarishni   rivojlantirishni   qo'llab-quvvatlashni,   iqtisodiyot   va
madaniyatga   xorijiy   ta'sirga   qarshi   kurashishni,   ijtimoiy   jihatdan   nochor
vatandoshlarni  har  tomonlama qo'llab-quvvatlash va yordam berishni  e'lon qilgan
"Mening   yurtim"   ijtimoiy-siyosiy   harakatining   tashkil   etilishi   edi.   Harakat
dasturida   vatanparvarlik,   ma'naviy   tiklanish   va   jismoniy   salomatlik   kabi
qadriyatlarni   tiklashga   qaratilgan   aniq   choralar   taklif   qilingan   edi.   Bu   harakat
vatanparvarlik fikrlaydigan tashkilotlar va ularning rahbarlarini birlashtirdi va shu
bilan vatanparvarlikka yo'naltirilgan elektoratni jalb qildi.
Uchinchi   strategik   yo'nalish   ommaviy   axborot   vositalarida   mazhablarga
qarshi   targ'ibotni   keng   yo'lga   qo'yish,   jamoat   arboblari,   fikr   yetakchilari   va
pravoslav   cherkovi   vakillarining   nutqlari,   noqonuniy,   noqonuniy   va   buzg'unchi
mazhab   faoliyati   qurbonlari   bilan   intervyular   va  bunday   faoliyatni   fosh   etish   edi.
Bu   yo'nalish   "dushman"ga   qarshi   birlik   hissini   yaratishga   qaratilgan   edi.   Shunda
"dushman"   obrazini   salbiy   axborot   maydoniga   tushib   qolgan   asosiy   raqib   bilan
osongina bog'lash mumkin.
Taklif qilingan saylov strategiyasi hayratga solishi mumkin: bu yerda siyosiy
kurash qayerda? Siyosiy pozitsiyalar to'qnashuvi qayerda — islohotlar tarafdori va
qarshi?   Javob   oddiy:kurash   raqiblarga   qarshi   emas,   balki   saylovchilar   uchun.   U
siyosiy emas, balki ijtimoiy shakllarda olib boriladi*. Nomzod
o'zini yangidan ko'rsatishi kerak. Mintaqani boshqarishning ulkan kuch va g'ayrat
talab qiladigan  odatiy  ishi  saylovchi   tomonidan  e'tibordan chetda  qoladi,  shuning
uchun   dolzarb   ijtimoiy   muammolarga   aniq   javoblar   talab   etiladi.   Ushbu
kampaniyalar natijasida mavjud imidj yangilanadi va nomzod yangi, kuchli ramziy
resursga ega bo'ladi 46
.
45
  Goffman E.  The Presentation of Self in Everyday Life . – New York: Anchor Books, 1959.
46
 Malkin E., Suchkov E. bu turdagi faoliyatni saylovoldi loyihalari deb atashadi.Malkin E., Suchkov E. Saylov 
texnologiyalari asoslari. 340-betlar
– 347. 33III.2. Sharq mamlakatlari saylov kampaniyasining uziga xosligi
To'g'ri,   bitta,   ammo   juda   kuchli   hujum   chizig'iga   asoslangan   monostrategiyalar
bo'lishi   mumkin.   Masalan,   T.   Gdlyanning   1990-yilgi   saylovlardagi   saylov
strategiyasi   korruptsiyaga   qarshi   kampaniyaga   asoslangan   edi.   Bu   sohada
allaqachon taniqli himoyachi bo'lgan u boshqa nomzodlarni osongina mag'lub etdi
va   o'zining   korruptsiyaga   qarshi   platformasini   ilgari   surdi.   Uning   nutqlari   tabiiy
edi,   korruptsiyaga   qarshi   kurashuvchi   sifatidagi   imidjiga   mos   keldi   va   ishtiyoq
bilan   qabul   qilindi.   1989-1990   yillardagi   ko'plab   saylov   kampaniyalari   eski
nomenklatura siyosiy tizimi va rasmiy mafkura o'rtasidagi qarama-qarshilik to'lqini
asosida   qurilgan   edi.   Katta   shaharlarda   ular   muvaffaqiyatga   "mahkum"   edilar,
chunki   qudratli   davlatga   qarshi   kurash   nomzodga   darhol   xalq   manfaatlari
himoyachisi   maqomini   berdi.   Jamiyatda   siyosiy   munosabatlarning   ikki   qutbli
tizimi   faoliyat   yuritdi:   eski   kommunistik   tizim   tarafdorlari,   konservatorlar   va
reaktsionerlar   noaniq   konturlarga   ega,   ammo   erkinlik,   mustaqillik   va   avtonomiya
istagi   bilan   yangi   siyosiy   tizim   tarafdorlariga   qarshi   turishdi.   Yirik   shaharlarda
ommaviy   axborot   vositalari   eski   siyosiy   tizimni,   uning   mafkurasini   va   uning
vakillarini   rad   etishning   dominant   stereotipini   yaratdilar.   Saylov   kampaniyasi
uchun monostrategiyani tuzishda dominant stereotipdan foydalanish mumkin. Agar
strategiya saylovchilarga ta'sir ko'rsatishning bir nechta asosiy sohalarini o'z ichiga
olsa, strateglar maqsadli ijtimoiy guruhlarning asosiy stereotiplariga tayanadilar.Bu
bosqichda   saylov   kampaniyasining   asosiy   fitnasi   ishlab   chiqiladi   va   butun
kampaniya   davomida   jamoatchilik   qiziqishini   uyg'otadi 47
.Saylov   strategiyalari
raqiblarning   tanqidiga   daxlsizlikni   hisobga   olgan   holda   ishlab   chiqiladi.
Strategiyaning   maqsadlaridan   biri   Teflon   effektini   yaratishdir,   buning   natijasida
nomzodning   obro'siga   hech   qanday   axloqsizlik   yopishmaydi.   Gdlyanga   qarshi
bo'lgan   raqiblar   saylovchilarga   korruptsiyaga   hech   bo'lmaganda   bag'rikeng
siyosatchilar sifatida ko'rinadi. Giyohvandlikka qarshi dasturni tanqid qilish qabul
qilinishi  mumkin bo'lmagani kabi, bunday tanqid saylovchilar  nazarida shafqatsiz
deb   hisoblanganidek,   bosqinchilardan   himoyachiga   qarshi   turish   ham   xoin
hisoblanadi. Shunday qilib, strategiya raqiblarning qasoskor  harakatlarini  nazarda
tutadi.   Bundan   tashqari,   bu   harakatlar   oldindan   ko'ra   olinadi   va   shu   bilan
neytrallashtiriladi.   Natijada,   raqiblarning   har   qanday   harakati   ularning   reytingini
pasaytiradi.   Saylov   kampaniyasining   asosiy   yo'nalishlari   strategik   rejalashtirish
guruhi tomonidan muhokama qilinadi va qabul qilinadi. Bu qat'iy maxfiy ma'lumot
bo'lib,   undan   shtabning   qolgan   xodimlari   faqat   eng   umumiy   ma'noda   -   o'zlari
mas'ul bo'lgan tegishli ish sohalarini amalga oshirish uchun zarur bo'lgan darajada
xabardor bo'ladilar. 48
Saylov strategiyasini ishlab chiqishning uchinchi bosqichi - bu
saylov   kampaniyasi   uchun   strategik   reja   stsenariylarini,   byudjetlarni   va   ayrim
muhim   vaziyatlarning   ta'siriga   qarab   alohida   sohalar   uchun   rejalarni   ishlab
chiqishdir.   Strategik   reja   -   bu   ijtimoiy,   siyosiy,   tashkiliy   va   axborot   sohalari
bo'yicha   muvofiqlashtirilgan   tadbirlar,   kampaniyalar   va   tadbirlarning   to'plami.   U
47
: Malkin E., Suchkov E. Saylov texnologiyalari asoslari. 72-77-betlar.
48
  Почепцов   Г . Г .  Имиджелогия . –  Москва :  Рефл - бук , 2001. 34jadval   sifatida   taqdim   etiladi,   uning   qatorlari   saylov   kampaniyasining   asosiy
yo'nalishlarini,   ustunlari   esa   istalgan   vaqtda   amalga   oshirilayotgan   tadbirlar,
kampaniyalar va tadbirlarni ifodalaydi. Strategik reja asosiy strategik yo'nalishlarni
amalga   oshirish   vositasidir.   U   vaqt   omilini   hisobga   olgan   holda   ularni   bir-biriga
bog'laydi.   Odatda,   strategik   reja   saylov   kampaniyasining   butun   davri   uchun
tuziladi.   Kampaniyaning   dastlabki   uch   oyi   batafsilroq   tavsiflanadi,   qolganlari   esa
faqat bayon qilinadi. Strategik reja asosiy kampaniyalar, tadbirlar va tadbirlarning
asosiy jihatlarini belgilaydi, bu esa saylov kampaniyasini aniq monitoring qilish va
o'z   vaqtida   tuzatishlar   kiritish   imkonini   beradi.   Strategik   rejani   amalga   oshirish
nomzodning   mavjud   resurslariga   bog'liq,   shuning   uchun   har   bir   sohani   resurslar
mavjudligini   sinchkovlik   bilan   baholash   kerak.   Inson,   intellektual,   tashkiliy,
texnologik, axborot va moliyaviy resurslar baholanadi. Kampaniyada qaysi jamoat
tashkilotlari, partiyalar, konsalting va reklama firmalari ishtirok etishi kerakligi va
bu   qanchaga   tushishi   aniqlanadi. 49
Ko'pincha,   bu   jarayon   davomida   saylov
kampaniyasining ba'zi sohalari qisqartiriladi, boshqalari esa arzonroq sohalar bilan
almashtiriladi. Ushbu ma'lumotlar asosida har bir kampaniya sohasi uchun byudjet
tayyorlanadi,   bu   zarur   xarajatlar   va   to'lovlar   jadvali   haqida   tasavvur   beradi   va
saylov kampaniyasi uchun moliyaviy rejaning asosini tashkil qiladi. Bu bosqichda
muayyan   tadbirlar   va   kampaniya   harakatlari   uchun   rejalar   va   stsenariylar   ishlab
chiqiladi.   Bu   operatsion   rejalashtirish   darajasi   bo'lib,   u   bir   qator   taktik
muammolarni hal qilishni va oraliq maqsadlarga erishishni o'z ichiga oladi.
Odatda,   shtab-kvartirada   amalga   oshiriladigan   harakatlar   batafsil   bayon
etilgan   haftalik   rejalar   tuziladi.   Mas'ul   shaxslarning   individual   tadbirlar   uchun
stsenariylari   mavjud.   Bundan   tashqari,   ularning   saylovoldi   xatti-harakatlarini
tartibga soluvchi maxsus nomzod rejasi mavjud. Bunga nomzodning sayohati, turli
tadbirlarda ishtirok etishi, fotosessiyalar, intervyular, televideniyedagi chiqishlar va
boshqalar   uchun   reja   kiradi.   Tabiiyki,   muayyan   tadbirlar   rejalari   strategik   rejaga
kiritiladi   va   uning   batafsil   rejasi   bo'lib   xizmat   qiladi.   Muayyan   sohalar   uchun
mas'ul   shaxslar   muayyan   tadbirlar   va   harakatlar   uchun   rejalarni   rejalashtirish   va
amalga   oshirish   uchun   mas'uldirlar.   Kampaniya   menejeri   individual   tadbirlarni
boshlaydi   va   ularning   amalga   oshirilishini   nazorat   qiladi. 50
Aynan   shu   darajada
tadbirlarning   samaradorligi   va   shunga   mos   ravishda   tanlangan   kampaniya
strategiyasi   baholanadi.   Saylov   kampaniyasi   strategiyasini   ishlab   chiqish   nomzod
va   uning   jamoasi   tomonidan   kampaniyaning   har   bir   bosqichida   turlicha
yondashuvni   nazarda   tutadi.   G'alaba   saylov   kampaniyasidagi   eng   murakkab   va
ko'p   qirrali   maqsaddir.   1989-1993   yillardagi   saylov   kampaniyalarida   g'alabaga
kampaniya boshlanganligi rasmiy e'lon qilingandan so'ng darhol saylov jarayoniga
oldindan   tayyorgarliksiz   qo'shilish   orqali   erishish   mumkin   edi.   Bu   qutblangan
saylov maydonida, obro'sizlantirilgan rasmiy siyosiy tizimga "xalq" nomzodi duch
kelganda,   uning   har   bir   so'zi   darhol   tarafdorlarining   qo'llab-quvvatlashi   bilan
mustahkamlanganda   mumkin.   G'alaba   mavjud   hukumat   va   uning   kamchiliklarini
tanqid   qilish   orqali   erishiladi.   Zamonaviy   sharoitda   g'alabaga   erishish   uzoq   va
mashaqqatli mehnatni talab qiladi, bu jadvalda ko'rsatilgan bosqichlarni o'z ichiga
49
  Аристотель .  Риторика . –  Москва :  Азбука , 2018
50
  Mehrabian A.  Nonverbal Communication . – Chicago: Aldine-Atherton, 1972 35oladi.   Saylov   jarayonini   bosqichlarga   bo'lish   o'zboshimchalik   bilan   amalga
oshiriladi,   ammo   shuni   yodda   tutish   kerakki,   ularning   har   birida   siyosiy   kurash
mantig'i har xil 51
.
Dastlabki   bosqichda   nomzod   saylovlarda   ishtirok   etish   haqida   o'ylaydi   va
qaror   qabul   qiladi,   ijtimoiy-siyosiy   tashkilotlar   bilan   bo'lajak   saylovlar   bo'yicha
muzokaralar olib boradi, moliyaviy imkoniyatlarni baholaydi va jamoatchilik bilan
ishlaydigan   turli   fondlar   va   jamoat   tashkilotlarini   yaratadi.   Bu   strategik   qaror
bo'lib,   u   saylovlardan   bir-bir   yarim   yil   oldin   qabul   qilinadi.   Bu   davrda   poydevor
ishlarining katta  qismi   keng jamoatchilikdan  yashirin  holda  amalga  oshiriladi;  bu
yerda   tashviqot   usullari   bilvosita   va   yashirindir.   Aynan   shu   davrda   saylov
strategiyasi   shakllantiriladi,   asosiy   harakatlar   takomillashtiriladi   va   nomzod   "o'z"
saylovchilariga   e'tibor   qaratiladi.   Bu   bosqichda   saylov   strategiyasiga   tuzatishlar
kiritish   mumkin,   chunki   bir   qator   kampaniya   omillari   hali   aniq   bo'lmagan.
Tayyorgarlik   bosqichida,   hatto   saylov   kampaniyasi   boshlanganligi   rasmiy   e'lon
qilinishidan oldin ham, quyidagi masalalar hal qilinishi kerak:
•   okrug   va   hududiy   saylov   komissiyalarini   tuzishda   ishtirok   etishni
rejalashtirish;
• saylov okruglarining bo'linishini nazorat qilish;
• sotsiologik tadqiqotlar o'tkazish.
Bu   bosqichda   nomzodning   imidjini   shakllantirish   ham   boshlanadi.Bu   ish
nomzodning   saylov   okrugida   mashhurlikka   erishishga   qaratilgan   o'z   sa'y-
harakatlarini va nomzodning ijobiy fazilatlarini ta'kidlash uchun ommaviy axborot
vositalari   ishtirokidagi   maxsus   tadbirlarni   o'z   ichiga   oladi.   Bu   nomzodning
strategiyasini   amalga   oshirish   ishi.   Oldindan   tanlangan   imidjni   keyinchalik
o'zgartirish qiyin; uni faqat sozlash mumkin. Shu bilan birga, boshqalar strategiya
elementlarini,   xususan,   raqiblarga   nisbatan   xulq-atvor   strategiyasini
shakllantirishda   davom   etadilar 52
.   To'g'ridan-to'g'ri   saylov   raqobati   bosqichi
nomzod   ko'rsatilgandan   va   rasmiy   ro'yxatdan   o'tkazilgandan   so'ng   boshlanadi:   u
taxminan   ikki   oy   davom   etadi.   Bu   yerda   eng   qizg'in   saylovoldi   kurashlari
boshlanadi,   nomzodning   jamoasi   kurashga   qo'shiladi,   keng   targ'ibot   kampaniyasi
olib boriladi va boshqa zarur ommaviy tadbirlar o'tkaziladi. Bu bosqichda ovozlar
uchun  to'g'ridan-to'g'ri   kurash   bo'lib   o'tadi,   bu  barcha   mavjud  resurslarni   safarbar
qilishni   talab   qiladi.   Kurash   allaqachon   ommaviy   bo'lib,   yuqori   intensivlik
darajasiga etadi. Bu strategiyani aniq rejalarga aylantirish va ularni amalga oshirish
bosqichidir   -   strategiya   aniq   tadbirlar,   tadbirlar   va   tadbirlar   orqali   amalga
oshiriladi.   Saylov   kampaniyasi   davomida   unga   tobora   ortib   borayotgan   ijtimoiy
kuchlar jalb qilinadi va samarali strategiya doirasida ular osongina ishga qo'shilib,
kümülatif   effekt   yaratadilar.   Saylovchilar   nomzodga   yordam   takliflari   bilan   jalb
qilinmaydigan   zaif   safarbarlik   effekti   samarasiz   strategiyaning   o'ziga   xos
belgisidir.
Yakuniy   bosqich   ovoz   berish   jarayonini   kuzatish   va   kampaniya   natijalarini   tahlil
qilishni   o'z   ichiga   oladi.   Ba'zilar   bu   bosqichda   saylov   natijalariga   ta'sir   o'tkazish
51
  Chadwick A.  The Hybrid Media System: Politics and Power . — Oxford University Press, 2017
52
  Street J.  Politics and Popular Culture . — Temple University Press, 2011. 36endi   mumkin   emas,   deb   aytishlari   mumkin,   ammo   bu   to'g'ri   emas:   ovozlarni
soxtalashtirish,   ma'muriy   resurslardan   faol   foydalanish,   saylovchilarga   ta'sir
o'tkazish   va   boshqalar   xavfi   mavjud.   Bundan   tashqari,   saylov   jarayonidan   ijobiy
yoki   salbiy   natija   bilan   chiqish   moliyaviy   hisobotni   tayyorlash   va   saylov
kampaniyasining ijobiy va salbiy tajribalarini aks ettirish bo'yicha maxsus ishlarni
talab qiladi. Bu bosqichda nazorat, tahlil va o'z harakatlarini aks ettirish qobiliyati
ustunlik  qiladigan  xulq-atvor  modeli  talab  qilinadi.  Bu   yerda   allaqachon  umumiy
saylov   kampaniyasi   strategiyasining   ham,   uning   individual   harakatlarining   ham
samaradorligini   baholash   mumkin.Keling,   saylov   kampaniyasining   asosiy
bosqichlarining xususiyatlarini batafsilroq ko'rib chiqaylik.
Saylov   kampaniyasining   dastlabki   bosqichi   ikkita   asosiy   komponentni   o'z
ichiga oladi: strategik tadqiqotlar o'tkazish va saylovlarda ishtirok etish to'g'risidagi
qarorni   asoslash.   Nomzod   yoki   ijtimoiy-siyosiy   tashkilot   tomonidan   saylovlarda
ishtirok   etish   to'g'risidagi   qaror   saylovlarga   tayyorgarlik   ko'rishdagi   asosiy
lahzalardan   biridir,   chunki   butun   saylov   kampaniyasi   strategiyasi   shu   asosda
qurilgan*.   Biz   avvalgi   bo'limda   mustaqil   nomzodning   saylov   kampaniyasida
ishtirok etish qaroriga ta'sir qiluvchi omillarni muhokama qilgan edik 53
.
Nomzod   butun   kelajakdagi   hayoti   ushbu   qarorga   bog'liq   bo'lishi
mumkinligini   tushunishi   kerak.   G'alaba   ularning   ijtimoiy   va   siyosiy   mavqeini
oshiradi,   mag'lubiyat   esa   butun   hayoti   davomida   qo'lga   kiritgan   lavozimlarini
yo'qotishiga olib kelishi mumkin. Bu davrdagi asosiy strategik vazifa "o'z" saylov
okrugini aniqlash va o'zini kelajakdagi nomzod sifatida ko'rsatishdir. Ikkita asosiy
variant   mumkin.Birinchi   variant   -   nomzodning   oddiy   aholi   orasida   ishlashi,   turli
ijtimoiy va siyosiy tashkilotlarni, shuningdek, turli darajadagi davlat amaldorlarini
ommaviy   e'lon   qilmasdan   o'ziga   jalb   qilishi.   Bu   variantning   afzalligi   shundaki,
nomzodga oldindan bosim  o'tkazilmaydi, chunki ular  noma'lum  va "qorong'u ot".
Kamchilik   shundaki,   na   yirik   partiyalar   rahbarlari,   na   ma'muriyat   nomzodni
hisobga olmaydi. Natijada, okrug shunchalik kuchli raqibni jalb qilishi mumkinki,
saylov   kampaniyasida   g'alaba   qozonish   xarajatlari   uni   samarasiz   qiladi.   Ikkinchi
variant - nomzod parlamentga nomzod bo'lish niyatini ochiqchasiga bildirganda va
siyosiy   maydonda   yuqori   mavqega   ega   bo'lish   uchun   shunga   mos   ravishda
ishlaganda.   Bu   holda,   ular   allaqachon   hisobga   olinadi   va   ular   bilan   muzokaralar
boshlanadi.   Ular   boshqa   saylov   okrugiga   ko'chirilishi   yoki   boshqa   o'zaro   foydali
kombinatsiyalar   mumkin   bo'lishi   mumkin.   Birinchi   holda,   ijtimoiy   strategiya
amalga   oshiriladi,   ikkinchisida   esa   siyosiy   strategiya.   Ulardan   birini   tanlash
hokimiyat   yoki   yirik   siyosiy   kuchlarning   (masalan,   Rossiya   Federatsiyasi
Kommunistik   partiyasi,   Birlik,   Vatan   yoki   Yabloko)   saylov   okrugidagi   vaziyat
ustidan nazorat darajasiga bog'liq.
Strategik   jihatdan,   bu   yerda   eng   muhim   nuqta   saylov   maydonini
"tozalash"dir:   eng   kuchli   nomzodlar   bilan   saylovda   qatnashmaslik   to'g'risida
oldindan  kelishib   olish   kerak. Agar   eng   kuchli   raqib  sizning   saylov  okrugingizda
qatnashsa, siz potentsial nomzodlar va ma'muriyat va siyosiy partiyalar vakillarini
jalb qilgan holda koalitsiya tuzish ustida ish boshlashingiz kerak. Ijtimoiy-siyosiy
53
  Shea D. M., Burton M. C. Campaign Craft: The Strategies, Tactics, and Art of Political Campaign Management. – 
Westport: Praeger, 2006. – 304 p. 37tashkilotlarga   kelsak,   bu   davrda   nomzodlar   korpusini   shakllantirish   vazifasi   eng
muhim   vazifaga   aylanadi.   Saylov   poygasida   ishtirok   etish   uchun   yetarli
ambitsiyaga ega va yetarli darajada ambitsiyaga ega odamlar doimo yetishmaydi.
Shuning   uchun,   saylovchilar   ro'yxatini   tuzish   oson   ish   emas.   Bu   ish   odamni   tor
doiradagi tanishlar doirasidan chiqib, odamlar (deputatlar, jurnalistlar, o'qituvchilar
va   boshqalar)   bilan   ishlash   tajribasiga   ega   bo'lgan   mutaxassislar   tarmog'iga
qo'shilishga   majbur   qiladi.   Qanday   bo'lmasin,   potentsial   nomzodlarni   tanlash
tashkilotga   kengroq   ijtimoiy   muhit   bilan   ma'lum   aloqalarni   o'rnatish   imkonini
beradi.
Potentsial   nomzodlarni   tanlashda   ijtimoiy-siyosiy   tashkilotlar   o'zlariga
kelajakda  saylov  kampaniyasi  boshlanishidan  oldin erishilgan  kelishuvlarga  rioya
qiladimi   yoki   yo'qmi,   deb   so'rashlari   kerak.   Tajriba   shuni   ko'rsatadiki,   bu   bekor
savol emas: haqiqat shundaki, deputat hokimiyat tuzilmalariga kirib,
o'zi   tasavvur   ham   qilmagan   va   homiy   tashkiloti   taqdim   eta   olmaydigan   yangi,
ba'zan   kutilmagan   imkoniyatlarni   topadi.   Shu   nuqtai   nazardan   qaraganda,
nomzodlarni   tanlash   ancha   jiddiy   muammo   hisoblanadi.  Asosiysi   shundaki,   ular
tashkilotning asosiy tamoyillarini  baham  ko'rishadi  va ularni hukumat  qarorlarida
qo'llay   olishadi.   Homiy   tashkilot   va   potentsial   nomzodlar   o'rtasida   hamkorlik
shartnomalarini   tuzish   amaliyoti   hozirda   keng   tarqalmoqda.   Bu   nomzod   bilan
munosabatlarni   tartibga   solishga   va   ularning   tashkilot   oldidagi   majburiyatlarini
bajarmasliklarining oldini olishga yordam beradi 54
.
Bu   bosqichda   nomzodning   saylovoldi   kampaniyasini   qo'llab-quvvatlovchi
partiya   yoki   tashkilot   deputatlikka   nomzodlar   koalitsiyasini   tuzishni   boshlaydi.
Bundan tashqari, koalitsiya gorizontal (bir xil darajadagi deputatlikka nomzodlarni
blokirovka qilish orqali) va vertikal (turli darajadagi nomzodlarni blokirovka qilish
orqali) shakllantiriladi. Ushbu tizim saylovchilarga kümülatif ta'sir ko'rsatadi.
Norasmiy   nomzodlarni   tanlash   protseduralaridan   tashqari,   rasmiy   protseduralar
ham   qo'llaniladi:   suhbatlar,   testlar   va   so'rovnomalarni   ko'rib   chiqish.   Turli   xil
treninglar,   biznes   o'yinlari   va   miya   hujumi   sessiyalari   ham   samarali   hisoblanadi.
Masalan,   N.  Borisova,  V. Amelin,  V.  Naumov   va Yu.  tomonidan   ishlab   chiqilgan
"Saylov kampaniyasi" biznes o'yini. Puzdrach nafaqat parlamentga nomzodlarning
yetakchilik   fazilatlarini   baholash,   balki   saylov   jarayoni   uchun   zarur   bo'lgan
strategiya   va   asosiy   hujjatlarni   ishlab   chiqish   imkonini   beradi*.   Eng   muhimi,
biznes   o'yinlari   nomzodlarga   o'zlarining   intellektual   va   tashkiliy   resurslarini,
shuningdek,   o'z   tashkilotining   vakillari   sifatida   harakat   qilish   qobiliyatlarini
baholash   imkonini   beradi.   3-ilova   strategik   fikrlash   ko'nikmalarini   rivojlantirish
uchun innovatsion faoliyat o'yini dasturini taqdim etadi.
54
 Amelin V., Borisova N., Naumov V. va Puzdrach Yu. Saylovoldi tashviqoti strategiyasi. Moskva, 1996 yil. 38III.3. Xorijiy tajribadan O’zbekiston sharoitida foydalanish
imkoniyatlari:
Saylov  kampaniyasining  tayyorgarlik  bosqichi   saylov  sanasini  rasmiy  e'lon   qilish
bilan   boshlanadi   va   nomzodlarni   ko'rsatish   bilan   yakunlanadi.   Ta'kidlash   joizki,
nomzodlarni  ko'rsatish vaqti  va formatini  tanlash oson ish bo'lib, qancha nomzod
allaqachon ko'rsatilgani yoki ishtirok etishni rejalashtirayotgani va ularning g'alaba
qozonishga qanchalik qat'iy ekanligi bilan belgilanadi.
Nomzodni ko'rsatish ishlab chiqilgan strategiya doirasida amalga oshiriladi;
bu endi saylovchilar va elita uchun kutilmagan holat emas, chunki dastlabki ishlar
yakunlangan va nomzodni ko'rsatish tayyorlangan zaminga asoslangan.
Bu   yerda   ijtimoiy-siyosiy   tashkilot   uchun   eng   muhim   vazifa   -   bu   o'z   vakillarini
viloyat,   okrug   va   hududiy   saylov   komissiyalariga   ko'rsatish   va   ularning   ishida
ishtirok   etishdir.   Saylov   komissiyalarining   roli   juda   muhim:   ular   saylov
kampaniyasi   davomida   ma'muriy   va   nazorat   funktsiyalarini   bajaradilar.   Shuning
uchun,   ushbu   organlarda   ishtirok   etish   saylov   jarayoni   haqida   keng   qamrovli
ma'lumot   olish   imkonini   beradi   va   nomzodlarning   huquqlari   va   vakolatlarining
buzilishi ehtimolini kamaytiradi. Bu bosqichda, ayniqsa, g'alaba qozonish ehtimoli
eng   yuqori   bo'lgan   okrugni   aniqlash   uchun   saylov   okruglari   haqida   eng   to'liq
ma'lumot   olish   muhimdir.   Turli   saylov   okruglaridagi   saylovchilarning
xususiyatlarini   tushunish   maqsadli   tashviqot   olib   borish   imkonini   beradi.
Okrugning afzalligi aniqlanadigan mezonlarni yodda tutish muhimdir, ya'ni:
• nomzod okrugda yashaydi va natijada u yerda mustahkam aloqalarga ega;
• nomzodning kasbiy faoliyati ham okrugda joylashgan;
•   nomzodning   siyosiy   yo'nalishi   okrug   aholisining   aksariyatining   siyosiy
yo'nalishiga mos keladi;
• okrugda nomzodni qo'llab-quvvatlashga tayyor siyosiy faol fuqarolar bor;
• nomzod okrugdagi nufuzli odamlar tomonidan qo'llab-quvvatlanadi;
• nomzod okrug muammolari va ularni hal qilish yo'llari bilan tanish 55
 
Shu   davrda   nomzodning   shtab-kvartirasi   va   saylovoldi   tashviqoti   tarmog'i
shakllanmoqda.   Albatta,   nomzodning   yaqin   va   ishonchli   odamlari,   ko'plab
tanishlari   bor.   Ular   unga   siyosiy   va   jamoat   faoliyatining   oldingi   bosqichlarida
yordam  berishgan. Ammo bu juda xilma-xil konglomeratni funktsiyalar  taqsimoti
va   o'zaro   qo'llab-quvvatlash,   fidoyilik   va   ishtiyoqning   maxsus   muhitiga   ega
bo'lgan   yaxlit   jamoaga   aylantirish   ancha   qiyin   ish   bo'lib,   katta   kuch   talab   qiladi.
Tajriba   shuni   ko'rsatadiki,   jamoani   yig'ish,   uni   o'qitish   va   uni   joyiga   qo'yish
taxminan   bir   oy   davom   etadi.   Ammo   imzo   yig'ish   boshlangunga   qadar   saylov
mashinasi allaqachon "ishlayotgan" va ishga tayyor bo'lishi kerak.
Jamoa   tarkibi   dastlabki   bosqichda   ishlab   chiqilgan   strategik   yo'nalishlar
bilan belgilanishi o'z-o'zidan tushunarli.
Siyosiy   koalitsiyalarni   shakllantirish   va   ma'muriy   va   axborot   resurslarini
to'plash   jarayoni   yakunlandi.   Potentsial   raqiblar   bilan   ish   olib   borilmoqda,   ularni
55
 Amelin V., Borisova N., Naumov V. va Puzdrach Yu. Saylovoldi tashviqoti strategiyasi. Moskva, 1996 yil. 39ittifoqchilarga aylantirmoqda. Natijada, saylov maydoni ma'lum bir nomzod uchun
"tozalanadi".   Bo'lajak   nomzodning   obro'si   ommaviy   axborot   vositalarida   targ'ib
qilinmoqda.
Shu   davrda   birinchi   rasmiy   saylov   kampaniyasi   -   imzo   yig'ish   -   davom
etmoqda.   Amaldagi   qonunchilikda   nomzodni   ro'yxatdan   o'tkazishni
kafolatlaydigan   saylov   depoziti   nazarda   tutilgan.   Ammo   saylovoldi   tashviqoti
nuqtai   nazaridan,   imzo   to'plash,   albatta,   ancha   sezilarli   targ'ibot   ta'siriga   ega.
Bundan tashqari, imzo to'plash asosida aniq masalalar ma'lumotlar bazasi  tuziladi
va saylovchilar ma'lumotlar bazasi yaratiladi, keyin u saylovoldi tashviqoti uchun
ishlatiladi.
Imzo   to'plovchilar   nomzodga   ovoz   berishga   tayyor   bo'lgan   yoki   hech
bo'lmaganda   o'zlariga   sodiq   qolgan   saylovchilar   haqida   ma'lumot   to'playdilar.
Ularga   nisbatan   allaqachon   noto'g'ri   fikrda   bo'lgan   saylovchilarni   ishontirish
moddiy   va   inson   resurslarini   isrof   qilishdir.   Maqsad   "o'jar"larni   ishontirish   emas,
balki   "o'zlarinikilar"   orasidan   qo'llab-quvvatlash   topishdir.   Ushbu   ish   natijalariga
ko'ra, nomzod va uning tashviqotchilari uchun uchrashuvlar jadvali va marshrutlari
tuziladi.
Saylovga potentsial nomzod uchun ijobiy imidj yaratish ancha murakkab va
mashaqqatli   vazifadir.   Agar   nomzod   okrugda   kam   tanilgan   bo'lsa,   bu   yanada
qiyinroq. Saylovchilar orasida tezda e'tirofga sazovor bo'lganlar kam. Imzo to'plash
jarayonida   potentsial  saylovchilar   bo'lajak  nomzodning  fazilatlari  bilan  yaxshiroq
tanishadilar   va   ularga   ishonch   hosil   qiladilar.   Imzo   to'plash   hamkorlik   qilishga
tayyorligini bildirgan jamoat tashkilotlarining sadoqatini sinashdir.
Shuni ta'kidlash kerakki, saylovga nomzodlarni tanlash va ularning imidjini
shakllantirish   saylov   kampaniyasi   rasmiy   e'lon   qilinishidan   kamida   bir   yil   oldin
boshlanadi. 40XULOSA:
Xulosa   qilib   aytganda,   saylov   kampaniyasining   strategiyasi   va   taktikasi
demokratik jamiyatda siyosiy jarayonlarning eng muhim tarkibiy qismlaridan biri
ҳисоб lanadi.   Har   қандай   saylov   kampaniyasining   muvaffaqiyati   avvalo   to‘g‘ri
ishlab   chiqilgan   strategiya   va   samarali   qo‘llanilgan   taktikalarga   bog‘liq   bo‘ladi.
Strategiya saylov kampaniyasining uzoq muddatli maqsadlari, asosiy yo‘nalishlari
va umumiy rejasini belgilab bersa, taktika ana shu maqsadlarni amalga oshirishda
qo‘llaniladigan amaliy usullar, vositalar va texnologiyalar majmuasini tashkil etadi.
Bugungi   kunda   siyosiy   raqobatning   kuchayib   borishi   saylov   kampaniyalarini
yanada   puxta   va   professional   tarzda   tashkil   etishni   talab   qilmoqda.   Saylovchilar
bilan   samarali   muloqot   olib   borish,   jamoatchilik   fikrini   o‘rganish,   ommaviy
axborot   vositalari   va   ijtimoiy   tarmoqlardan   unumli   foydalanish   kampaniyaning
asosiy   ustuvor   yo‘nalishlariga   aylanmoqda.  Ayniqsa,   axborot   texnologiyalarining
rivojlanishi   natijasida   siyosiy   reklama,   PR   texnologiyalar,   media   strategiyalar   va
raqamli   kommunikatsiyalar   saylov   kampaniyalarida   muhim   ahamiyat   kasb
etmoqda.
Shuningdek,   saylov   kampaniyasida   nomzodning   siyosiy   imiji,   nutq   madaniyati,
elektorat bilan ishlash qobiliyati  ham  katta rol  o‘ynaydi. Saylovchilarning ehtiyoj
va   manfaatlarini   chuqur   o‘rganish,   ularning   muammolariga   real   yechimlar   taklif
qilish   saylov   jarayonidagi   ishonchni   mustahkamlaydi.   Shu   sababli   strategik
rejalashtirish   bilan   bir   qatorda,   har   bir   hudud   va   elektorat   qatlamiga   mos
taktikalardan foydalanish muhim sanaladi.
Tadqiqot davomida saylov kampaniyasining strategiyasi va taktikasi nafaqat
siyosiy kurash vositasi, balki fuqarolarning siyosiy faolligini oshirish, demokratik
qadriyatlarni   mustahkamlash   hamda   davlat   va   jamiyat   o‘rtasidagi   aloqalarni
rivojlantirishga   xizmat   qilishi   aniqlandi.   Demokratik   saylov   tizimida   ochiqlik,
shaffoflik va qonuniylik tamoyillariga amal qilish kampaniyaning samaradorligini
yanada oshiradi.
Bundan   tashqari,   rivojlangan   davlatlar   tajribasi   shuni   ko‘rsatadiki,
zamonaviy   saylov   kampaniyalarida   innovatsion   yondashuvlar,   sotsiologik
tadqiqotlar   va   siyosiy   marketing   texnologiyalaridan   foydalanish   muhim   natijalar
beradi. O‘zbekistonda ham saylov tizimini modernizatsiya qilish, siyosiy partiyalar
faoliyatini   takomillashtirish   va   fuqarolarning   saylov   madaniyatini   oshirish   orqali
saylov kampaniyalarining sifat darajasi tobora yuksalib bormoqda.
Yakuniy   xulosa   sifatida   aytish   mumkinki,   saylov   kampaniyasining
strategiyasi   va   taktikasi   siyosiy   jarayonning   muvaffaqiyatini   belgilovchi   asosiy
omillardan biri hisoblanadi. To‘g‘ri ishlab chiqilgan strategiya va puxta o‘ylangan
taktika   nomzod   yoki   siyosiy   partiyaning   saylovdagi   muvaffaqiyatini   ta’minlash
bilan   birga,   jamiyatda   siyosiy   barqarorlik   va   demokratik   taraqqiyotning
rivojlanishiga   ham   xizmat   qiladi.   Shu   bois,   saylov   kampaniyalarini   ilmiy   asosda
tashkil etish va zamonaviy siyosiy texnologiyalardan samarali foydalanish bugungi
kunning dolzarb vazifalaridan biri bo‘lib qolmoqda. 41FOYDALANGAN ADABIYOTLAR:
1.  Amelin,   V.N.,   Ustimenko,   S.V.,   "Saylov   kampaniyasi   texnologiyasi."   Moskva,
1993.
2. Amelin, V.N., Levchik, D.A., Ustimenko, S.V., "Urush belgilari."
Nomzod imidji va uni takomillashtirish yo'llari. Moskva, 1995.
3. Amelin, V.N., Fedorkin, N.S., "Deputat bo'lishni xohlaysizmi?"
"Bir bo'ling!" Monografiyasi. Moskva, 1999.
4.  Afanasyev,   M.N.,   "Rossiyada   saylovchilarning   xulq-atvori   va   saylov   siyosati."
POLIS, 1995, № 3.
5. Boxer, V.O., McFaul, M., Ostashev, V.E. 1993-1996 yillardagi saylovlar:
Barqaror   va   beqaror   saylovchilar   //   Rossiyadagi   Prezidentlik   saylovlari   (Moskva
Karnegi markazi byulleteni), 1996. № 10.
6. Byzov, L. Prezidentlik kampaniyasi va yangi saylov talabi // Rossiya 1999-2000
yillardagi saylov siklida //
M. MakFol, N. Petrov, A. Ryabov tomonidan tahrirlangan. -
http://pubs.carnegie.ru/books/2000/09np/06bm.asp.
7. Saylovlar: Nazariya va amaliyot. Moskva, 1998.
8. Gould, F. Saylov kampaniyasini strategik rejalashtirish // POLIS. 1993. № 4.
9.   Grigoriev,   A.,   O'Day,   D.B.   Siyosiy   kampaniyani   rejalashtirish   —   Saylov
g'alabasiga bosqichma-bosqich. Moskva, 1999.
10. Egorova-Gantman E.V., Mintusov I.E. Siyosiy konsalting. Moskva, 1999.
11. Egorova-Gantman E.V., Pleshakov K.V. Siyosiy reklama. Moskva, 1999.
12.   Egorova-Gantman   E.V.   Uchinchi   chaqiriq   Davlat   Dumasiga   saylov
kampaniyasining   psixologik   texnikasi   va   oqibatlari.   Konsalting/PR/Saylov
texnologiyalari ko'rgazmasidagi hisobot, 2000 yil 22-25 fevral.
13.   Zotova   Z.M.   Saylov   kampaniyasi:   Tashkilot   va   o'tkazish   texnologiyasi.
Moskva, 1995.
14.   Ilyasov   F.   Siyosiy   marketing.   Saylovlarda   g'alaba   qozonish   san'ati.   Moskva,
2000.
15. Kovler A.I. Saylov texnologiyalari: Rossiya va xorijiy tajriba. Moskva, 1995.
16.   Kudinov,   O.P.,   Kolosova,   S.V.,   Tochitskaya,   N.N.   Rossiya   mintaqasida
samarali   saylov   kampaniyasini   o'tkazishning   kompleks   texnologiyasi.   Moskva,
1997. 4217. Kudinov O.P., Shipilov G.A. Saylovlar dialektikasi. Moskva, 1997.
18. Makarenko B. "Vatan - Butun Rossiya" // Rossiya 1999-2000 yillardagi saylov
siklida / Muharrir M. MakFol, N.
Petrov, A. Ryabov.
http://pubs.carnegie.ru/books/2000/09np/06bm.asp.
19.   Makarenko   B.   Putin   V.V.   //   Rossiya   1999-2000   yillardagi   saylov   siklida   /
Muharrir M. MakFol, N. Petrov, A.
Ryabov.   http://pubs.carnegie.ru/books/2000/09np/06bm.asp.   20.   Makarkin   A.
Hokimiyat   partiyalari   /   Birlik   //   Rossiya   1999-2000   yillardagi   saylov   siklida   /
Muharrir. M. MakFol, N.
Petrov, A. Ryabov.
http://pubs.carnegie.ru/books/2000/09np/06bm.asp.
21. Maksimov A. A. "Toza" va "iflos" saylov texnologiyalari.
Moskva, 1999.
22. Malkin E., Suchkov E. Saylov texnologiyalari asoslari.
Moskva, 2000.
23. Matveychev O. A. Siyosiy konsalting nima? Moskva,
1999.
24. Petropavlovskiy N. N., Sitnikov A. P. Hokimiyatga yo'l. Moskva,
1996.
25. Pishchulin N. P. Siyosiy yetakchilik va saylov jarayoni // POLIS. 1998. № 5.
26. Vakillik demokratiyasi va saylov-huquqiy madaniyat. Moskva, 1997.
27.   Sedov,   L.   Saylovchilar   labirintida   //   Iqtisodiy   va   ijtimoiy   o'zgarishlar.
Jamoatchilik fikrini monitoring qilish.
VTsIOM. 1998. № 6 (38).
28. Faer, S. Saylovoldi strategik va taktik kurash usullari.
Sankt-Peterburg, 1998.
29. Tsvetnov, A. Ijtimoiy-siyosiy jarayonlarni boshqarish. Moskva, 1995.
30. Tsuladze, A. Rossiyada siyosatchi imidjini shakllantirish. Moskva,
1999.
31. Shampan, P. Fikrni shakllantirish: yangi siyosiy o'yin. Moskva,
1997. 4332.   Shestopal,   E.B.   1990-yillardagi   Rossiya   siyosatining   psixologik   profili.
Moskva, 2000

MUNDARIJA

KIRISH

BOB. STRATEGIYANI TUSHUNCHASINING ASOSIY YONDASHUVLARI

Saylov strategiyasi tushunchasi

Saylov strategiyasining siyosiy turi va imidj strategiyasi

BOB. SAYLOV STRATEGIYASINI ISHLAB CHIQISH VA AMALGA OSHIRISH BOSQICHLARI

Nomzod va saylovchilar o'rtasida aloqa yaratish usuli

Strategiyani samarali amalga oshirishda imijning roli

Strategiyaga mos taktika

BOB. XORIJ SAVLOV KAMPANIYASINING STRATEGIYASI

AQSH va G’arbiy Yevropa davlatlarida siyosiy kampaniya tajribasi

Sharq mamlakatlari saylov kampaniyasining uziga xosligi

Xorijiy tajribadan O’zbekiston sharoitida foydalanish imkoniyatlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR VA MANBALAR RO’YXATI