Saylov tizimi jarayonlarini tartibga solishda ijtimoiy nazoratning o‘rni - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	36.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Saylov tizimi jarayonlarini tartibga solishda ijtimoiy nazoratning o‘rni

Купить

Saylov tizimi jarayonlarini tartibga solishda
ijtimoiy nazoratning o‘rni
Reja
1.O‘zbekistonda saylov jarayonini yanada demokratlashtirish va
liberallashtirish masalalari .
2. Mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi nazorat tizimini
takomillashtirish masalalari.
3.Saylov jarayonidagi tartib demokratik siyosiy tartibot asosida
fuqarolik jamiyati nazoratiga bog‘liqligi.
1.O‘zbekistonda saylov jarayonini yanada demokratlashtirish va
liberallashtirish masalalari .

Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati sari o‘tib borayotgan
mamlakatimizda demokratiyaning tarkibiy qismi bo‘lgan saylov
jarayonini yanada demokratlashtirish va liberallashtirish masalalari
bugungi kunning eng dolzarb muammosi hisoblanadi. O‘zbekiston
Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoevning 2017 yil 7 fevralda
tasdiqlangan “2017-2021 yillarda O‘zbekiston Respublikasini
rivojlantirishning besh ustuvor yo‘nalishlari bo‘yicha Harakatlar
strategiyasi”da demokratlashtirish ustuvor vazifa sifatida belgilab
berilgan. Demokratlashtirish masalasiga bag‘ishlangan t adbir lar da
M amlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi va Harakatlar strategiyasi
talablari dan kelib chiqib , saylov jarayonlarini yanada liberallashtirish va
demokratlashtirish borasida taklif va tavsiyalar ishlab chiqish ko‘zda
tutilib, unda asosiy e’tibor saylov jarayonlarida ochiqlik, oshkoralikni va
fuqarolarni ng erkin ishtirokini ta’minlaydigan nazorat mexanizmini
kuchaytirishga qaratil moqda . Buning uchun esa, Harakatlar strategiyasida
ta’kidlanganidek, mamlakatimizda nominal demokratiyani real
demokratiyaga aylantirish kerak bo‘ladi.
I jtimoiy tartibning o‘rnatilishi va barqarorligi nazorat tizimiga
bog‘liq. Mamlakatdagi tartib har bir jamoadagi tartibdan va har bir
jarayondagi tartibdan tashkil topadi. Ijtimoiy tartibni ta’minlashda, eng
avvalo, saylov jarayonidagi tartib muhim rol o‘ynaydi, chunki saylovda
hokimiyat shakllanadi. Hokimiyatning xarakteri saylov tizimi xarakteri
bilan bog‘liq bo‘ladi. Agar saylov adolatli o‘tsa, hokimiyat ham
adolatparvar bo‘ladi, agar saylov adolatsiz o‘tsa, demak hokimiyat ham
adolatsiz bo‘ladi. Saylov adolatli o‘tishi uchun saylov jarayonida
elektoratning erkin ishtirokini ta’minlaydigan mexanizm shakllangan
bo‘lishi lozim. Bugungi kunda bunday mexanizmning huquqiy asoslari
shakllangan bo‘lib, endigi vazifa ana shu mexanizmning ishlashini
ta’minlaydigan nazoratning konstitutsion mexanizmini topishdan iborat.
Saylov tizimida tartib o‘rnatish uchun, eng avvalo, nomzod
ko‘rsatish jarayonida nazoratni kuchaytirish ham muhim ahamiyatga ega.
Chunki aynan ana shu nomzod ko‘rsatish jarayonida saylovning taqdiri
hal bo‘ladi. Nega deganda, nomzod ko‘rsatish jarayonida minglab
odamlar orasidan kuchlisini tanlab olish imkoniyati kengroq. Keyingi
bosqichlarda faqat besh kishidan birini tanlash imkoniyati qoladi, xolos,
ya’ni elektoratni tanlash imkoniyati keskin pasayadi. Shuning uchun
nazorat aynan ana shu nomzod ko‘rsatish jarayonida kuchayib borishi
lozim. Buning uchun nomzod ko‘rsatish mezonlari ishlab chiqilishi va
keng jamoatchilikka ma’lum qilinishi hamda ommaviy axborot vositalari
orqali nazorat qilinishi lozim. Boshqacha qilib aytganda, nomzod
ko‘rsatish jarayonida ochiqlik va oshkoralik ta’minlanishiga erishish
kerak.

Saylov tizimida tartib o‘rnatish uchun asosiy e’tibor ovoz berish
va ovoz sanash jarayonini nazorat qilishga qaratilmoqda. Lekin ovoz
berish jarayoni yopiq ravishda amalga oshirilishi sababli ushbu jarayonda
nazoratni takomillashtirish ancha murakkab kechmoqda. Shuning uchun
nazorat saylov tizimining boshqa jarayonlarida, ya’ni yashirin emas, balki
ochiq amalga oshiriladigan nomzod ko‘rsatish va elektorat bilan deputat
o‘rtasidagi aloqa jarayoniga qaratilishi maqsadga muvofiqdir. Ushbu
jarayonlarda nazoratning kuchayishi ovoz berish va sanash jarayonidagi
nazoratni ng yetarli emasligini kompensatsiya qiladi. Agar biror-bir
nomunosib nomzod noqonuniy yo‘l bilan deputatlikka erishsa, keyingi
bosqichlarda nazorat kuchli bo‘lsa, u o‘z deputatlik faoliyatini amalga
oshirishga qodir emasligini ko‘rsatib qo‘yadi va bunday deputatni
chaqirtirib olish mumkin bo‘ladi. Bundan tashqari, umuman barcha
darajadagi deputatlar o‘zlarining deputatlikka munosibligini jamiyatga
isbotlab berishi kerakligini muhim shart sifatida belgilab qo‘yish lozim.
Natijada, keyingi saylovlarda nomunosib nomzodlar noqonuniy yo‘l bilan
deputatlikka intilmay qo‘yadilar. Bu esa , o‘z navbatida , nomunosib
nomzodlarning keskin kamayishiga olib keladi va deputatlar tarkibi
kuchayishining muhim omili bo‘lib xizmat qiladi. Saylov tizimini
demokratlashtirish va liberallashtirish borasida ishlab chiqilan taklif va
tavsiyalar saylov tizimida tartibni o‘rnatishga xizmat qiladigan nazorat
mexanizmini shakllantirishda muhim omil bo‘lishi mumkin. Saylov
jarayoni nazoratini samarali amalga oshirish nazoratga doir bilimni ng
kuchliligiga bog‘liq. Siyosiy o‘quv va targ‘ibotlar jarayonida olingan
nazoratga doir bilim jamiyatda fuqarolik pozitsiyasini kuchaytirib ,
nazorat tizimini ng samarali ishlashiga xizmat qiladi. Buning uchun,
“Saylov tizimi jarayonlarida ijtimoiy nazoratni ng o‘rni” mavzu s ida davra
suhbati va seminarlar muntazam ravishda o‘tkazib borilishi lozim.
Mamlakatim i zda “Kuchli davlatdan – kuchli fuqarolik jamiyati
sari ” tamoyili asosida demokratik tartibot mustahkamlanib bormoqda.
Amalga oshirilayotgan islohotlarning muvaffaqiyati demokratlashtirish
jarayonlarini yanada chuqurlashtirishga bog‘liqdir. Odamlar hayotini
baxtli qiladigan farovon jamiyat qurishning yagona maqbul yo‘li bu
demokratik taraqqiyot yo‘lidir. Demokratiya o‘rnatilishi uchun, eng
avvalo, demokratiya sharoitida yashay oladigan siyosiy va huquqiy
madaniyati yuksak avlod shakllangan bo‘lishi lozim. Bunday avlodni
shakllantirish ma’lum bir vaqtni taqozo qiladigan jarayon bo‘lganligi
uchun O‘zbekiston evolyusion taraqqiyot yo‘lini tanladi. Bugungi kunda
asosiy e’tibor jamiyatning siyosiy va huquqiy madniyatini oshirishga
qaratilmoqda, chunki faqat siyosiy va huquqiy madaniyati yuksak
avlodgina demokratiya sharoitida yashay oladi, ya’ni o‘zining nazorat
funksiyasini amalga oshirishga qodir bo‘ladi. Hozircha jamiyat

hokimiyatni shakllantirishda faol ishtirok etgani holda nazorat qilishda
passiv ishtirok etmoqda. Jamiyat nazoratini faollashtirish fuqarolik
jamiyatini kuchaytirishni taqozo etadi. Fuqarolik jamiyatining kuchliligi
ijtimoiy hayotning barcha sohalarida va jarayonlarida, jumladan, saylov
tizimida ham nazoratning kuchli bo‘lishini ta’minlaydi.
2. Mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasi nazorat
tizimini takomillashtirish masalalari.
Mamlakatimizda demokratik saylov tizimini shakllantirish va
rivojlantirish sohasida g‘oyat ulkan o‘zgarishlar amalga oshirilmoqda.
Mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasida Birinchi Prezidentimiz
Islom Karimovning saylov tizimini takomillashtirish borasida bergan
takliflari fuqarolarning saylov huquqi erkinligini ta’minlash va saylov
qonunchiligini rivojlantirish jarayonida muhim ahamiyatga ega. Saylov
tizimida amalga oshirilayotgan islohotlardan asosiy maqsad saylov
jarayonida fuqarolarning erkin ishtirok etishini ta’minlashdir. Shuning
uchun mamlakatni modernizatsiyalash konsepsiyasida taklif qilingan
qonunchilik tashabbuslari fuqarolarning saylov jarayonida erkin ishtirok
etishlariga xizmat qiladigan huquqiy asos hisoblanadi. Konsepsiya
talablari dan kelib chiqib, O‘zbekiston Respublikasining ayrim
qonunlariga qo‘shimcha va o‘zgartirishlar kiritilishi, jumladan,
“O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to‘g‘risida”gi
Qonunning 27-moddasiga saylovoldi tashviqotini nafaqat saylov kuni,
balki ovoz berish boshlanishidan bir kun oldin ham olib borish mumkin
emasligi to‘g‘risidagi normaning kiritilishi fuqarolarning saylov
jarayonida erkin va ongli ravishda ishtirok etishlariga xizmat qiladi.
Mamlakat i mizda 2002 yil 27 yanvarda o‘tkazilgan referendum asosida
qabul qilingan konstitutsiyaviy qonunlar xususida gapirib, Birinchi
Prezidentimiz shunday degan edilar: “ Biz oddiy bir haqiqatni tushunib
olishimiz kerak, agar biz yaxshi qonunlar qabul qilsak va Konstitutsiyada
muhrlab qo‘ysak, lekin saylov jarayonida xalqning erkin ishtirokini
ta’minlay olmasak, bularning hammasi, hech narsaga arzimaydigan quruq
gap bo‘lib qoladi ” . Xalq saylov jarayonida va, umuman, hayotda erkin
yashashi uchun, eng avvalo, ijtimoiy tartibning barqarorligi ta’minlangan
bo‘lishi lozim. Bu esa nazorat tizimining samarali ishlashini
ta’minlaydigan mexanizm orqaligina ta’minlanishi mumkin .
Dunyoning biror - bir mamlakati o‘z taraqqiyotini demokratiyasiz
tasavvur qila olmaydi. Demokratiya deganda hokimiyat xalq tomonidan
shakllantirilishi va nazorat qilinishi tushuniladi. Demokratiya, eng
avvalo, saylov jarayonida namoyon bo‘ladi va saylovda nafaqat
hokimiyat shakllantiriladi, balki hokimiyat nazorat ham qilinadi. Chunki
saylov faqat ovoz berish jarayonidan gina iborat emas, balki saylov tizimli

xarakterda bo‘lib, uch elementdan iborat yaxlitlik kasb etadi. Saylov
tizimi nomzod ko‘rsatish, saylovoldi tashviqoti va ovoz berish hamda
uchinchi element elektorat bilan deputat o‘rtasidagi aloqa jarayonidan
iborat bo‘ladi. Ana shu uch jarayondan iborat bo‘lgan saylov tizimi
demokratiyani to‘liq namoyon qiladi. Saylov jarayonida xalq manfaatini
ifodalaydigan va xalqqa xizmat qiladigan hokimiyat shakllanishi lozim.
Lekin haqiqatan ham xalqqa xizmat qiladigan hokimiyatni shakllantirish
qiyin kechmoqda, chunki demokratiyani anglatadigan nazorat funksiyasi
yaxshi yo‘lga qo‘yilmagan. Muhimi, hokimiyatni shakllantirish emas,
balki hokimiyatni nazorat qilishdir. Boshqacha qilib aytganda, muhimi
hokimiyatga kim va qaysi partiya kelganligi emas, balki hokimiyat
ustidan jamiyat nazorati qanday kucha ya yotganligidadir. Agar nazorat
tizimi yaxshi ishlamasa, har qanday yaxshi hokimiyat ham xalq
manfaatini ifodalamay qo‘yadi. Nazorat tizimi kuchli bo‘lgan
mamlakatda xalq manfaatini ifodalamaydigan hokimiyat o‘z
hukmronligini saqlab qololmaydi. Shuning uchun saylov qonunchiligi
muntazam ravishda takomillashtirib borilmoqda va bunda asosiy e’tibor
nazorat tizimini kuchaytirishga qaratilmoqda. Mamlakatni
modernizatsiyalash konsepsiyasi va Harakatlar strategiyasi ning asosiy
e’tibori nazorat tizimini takomillashtirishga qaratilganligi fikrimizni
tasdiqlaydi.
Saylov qonunchiligida asosiy e’tibor saylovoldi tashviqoti va
ovoz berish, sanash jarayonini tartibga olishga qaratilgan. Bu borada
qonunchilik qanchalik takomillashgan bo‘lmasin, ushbu jarayonda
adolatni ta’minlash muammo bo‘lib qolmoqda. Chunki yashirin ovoz
berish jarayonida ochiqlik va oshkoralikni ta’minlash qiyin kechadi. Agar
saylovda ovoz berish yashirin emas, balki ochiq tarzda amalga
oshirilganda edi, muammo osonroq hal bo‘lar edi. Ya shirin ovoz berish
kim uchun kerak, davlat uchunmi yoki jamiyat uchunmi buni aniqlab
olish lozim. Umuman, yashirin ovoz berish ma’qulmi yoki ochiq ovoz
berish afzalroqmi degan savollar yuzasidan ham o‘ylab ko‘rish kerak.
Saylov jarayonida hokimiyat shakllanadi va bu hokimiyat xalqqa
xizmat qilishi uchun eng kuchlilardan hokimiyat shakllanishi lozim.
Buning uchun esa nomzod ko‘rsatishda va deputatga baho berishda
ma’lum bir mezonlarga qat’i y rioya qilish ta’minlanishi lozim. Eng
muhimi, deputat o‘zini deputatlikka munosibligini jamiyatga isbotlab
berishi muhim shart sifatida belgilab qo‘yilishida. Agar shunday shart
belgilab qo‘yilsa, nomunosib odamlar deputatlikka intilmay qo‘yadi va
yashirin ovoz berishga zaruriyat kuchli bo‘lmaydi. Chunki nomzod
ma’lum bir mezonlar asosida ko‘rsatila boshlaydi. Kim barcha
mezonlarga javob bersa, o‘sha odamga ovoz berish ochiq tarzda amalga
oshirilishi mumkin bo‘ladi. Umuman, ushbu masala yuzasidan chuqurroq

fikrlab ko‘rish lozim. Lekin hozircha yashirin ovoz berish shakli eng
maqbul yo‘l deb topilgan ekan, ana shu holatdan kelib chiqib, saylovda
tartib o‘rnatish choralarini topish kerak. Buning uchun asosiy e’tiborni
ovoz berish va sanash jarayonini tartibga solishga emas, balki nomzod
ko‘rsatish va elektorat bilan deputat o‘rtasidagi aloqa jarayonini tartibga
olishga qaratish lozim, chunki ushbu jarayonda ochiqlik va oshkoralikni
ta’minlash osonroq kechadi.
E ng avvalo, nomzod ko‘rsatish jarayonining ma’lum bir
mezonlarga asoslanishini nazorat qilish kerak bo‘ladi. Chunki ushbu
jarayonda saylovning taqdiri deyarli hal bo‘ladi, nega deganda bunda
minglab odamlar ichidan eng zo‘rlari tanlab olinadi. Keyingi bosqichda
esa, tanlash imkoniyati pasayib boradi, chunki, bunda 5 ta siyosiy
partiyaning nomzod i dan birinigina tanlash imkoniyati qoladi, xolos.
Shuning uchun nomzod ko‘rsatish jarayonida nazorat kuchli bo‘lishi
lozim. Buning uchun esa, nomzod ko‘rsatish mezonlari ishlab chiqilgan
va unga rioya qilish ta’minlangan bo‘lishi kerak. Deputatlikka nomzod
qanday mezonlarga javob berishi lozim. Birinchi mezon, siyosiy
madaniyatning yuksaklik darajasi; ikkinchisi, ma’naviyatni ng yuksaklik
darajasi; uchinchisi, oiladagi muhitni ng sog‘lomlik darajasi va nihoyat,
to‘rtinchisi, jismonan sog‘lomligi. Ushbu mezonlarga rioya qilib nomzod
ko‘rsatish uchun nomzod boshlang‘ich partiya tashkilotlari orqali
ko‘rsatilishi lozim, chunki yuqori tashkilotlar nomzodni keltirilgan
mezonlar orqali baholay olmaydi.
Saylov tizimining uchinchi bosqichida, ya’ni elektorat bilan
deputat o‘rtasidagi aloqa jarayonida ham nazoratni kuchaytirish saylovda
tartibni o‘rnatishda muhim axamiyatga ega. Ushbu jarayonda deputat
jamiyatga o‘zining deputatlikka munosibligini isbotlab berishi muhim
shart sifatida belgilab qo‘yilishi lozim. Ana shunday shartning qo‘yilishi
nomunosib nomzodlar paydo bo‘lishining oldini oladi. Chunki odam
o‘zining deputatlikka munosibligini isbotlab berishi uchun unda siyosiy-
huquqiy madaniyat va ma’naviyat yuksak bo‘lishi kerak. Turli xil
noqonuniy yo‘llar bilan deputat bo‘lgan odam o‘z deputatlik funksiyasini
bajara olmaydi. Agar bunday holatda elektorat nomunosib deputatni
chaqirtirib olish masalasini ko‘tarib chiqmasa, deputat ham o‘z
funksiyalarini bajarishga harakat qilmaydi. Bunday holatni bartaraf qilish
uchun deputatning faoliyatiga baho berish mezoni ishlab chiqilishi va
unga qat’iy rioya qilish ta’minlangan bo‘lishi lozim. Deputatni ng
faoliyatiga asosan uchta mezon orqali baho berish to‘g‘ri bo‘ladi. Birinchi
mezon, qonun tashabbuskorligi, ijodkorligidagi faolligi; ikkinchi mezon,
nazorat jarayonidagi faolligi va uchinchi mezon, siyosiy faoliyatining
samardorligi. Bu har uchala mezonni birlashtirib turadigan eng asosiy
mezon jamiyat hayotining barcha sohalarida ro‘y beradigan huquq va

axloq normalari buzilishi holatiga nisbatan o‘z munosabatini bildirish,
ya’ni boshqacha qilib aytganda , befarq bo‘lmasdan daxldorlik hissi bilan
yashash darajasi.
Birinchi va uchinchi bosqichda nazoratni kuchaytirish ikkinchi
bosqichdagi nazoratning zaifligini kompensatsiya qilib, saylov tizimida
tartibni ta’minlashda muhim ahamiyatga ega. Rivojlangan
mamlakatlarning saylov tizimidagi tartibi aynan ana shu birinchi va
uchinchi bosqichdagi nazorat orqali ta’minlanmoqda. Chunki G‘arb
mamlakatlarida fuqarolik jamiyati kuchliroq va shunga yarasha nazorat
ham yaxshi yo‘lga qo‘yilgan. Bizlarda esa, fuqarolik jamiyati endigina
shakllanib bormoqda, chunki bugungi kunda bizda kuchli davlat va
nisbatan kuchsiz jamiyat bor. Tarix shundan guvohlik bermoqda k i, faqat
yuqoridan bo‘lgan davlat nazorati adolatli ijtimoiy tartibning
barqarorligini ta’minlash uchun yetarli emas ekan, buning uchun quyidan
amalga oshiriladigan jamiyat nazorati ham zurur. Faqat davlat va
jamiyatning birgalikdagi nazorati adolatli ijtimoiy tartib barqarorligining
kafolati bo‘lishi mumkin.
3. Saylov jarayonidagi tartib demokratik siyosiy tartibot
asosida fuqarolik jamiyati nazoratiga bog‘liqligi.
Nazorat tizimining samarali ishlashiga nazoratga doir bilimning yetarli
emasligi ham sabab bo‘lmoqda. Inson o‘z nazorat funksiyasini amalga
oshirishi uchun nazorat tushunchasining ma’nosini, maqsad va
vazifalarini hamda u qanday shakllarda amalga oshirilishini aniq tasavvur
qilishi lozim. Bu boradagi muammolardan biri shuki, ayrim odamlar
nazorat so‘zini ishlatishdan ham hayiqishadi. Nazorat to‘g‘risida gapirish
bilan kimlarningdir vakolatlarini olib qo‘yishga urinilayotganday yolg‘on
yoki xato tushunchalar paydo bo‘ladi. Bunday fikrlar kelib chiqmasligi
uchun, eng avvalo, kim kimni nazorat qilishi kerakligi to‘g‘risida aniq
tushunchaga ega bo‘lish kerak. Aslida, kim kimni emas, balki, kim
nimani nazorat qilishi kerak deb aytish to‘g‘riroq bo‘ladi. Chunki, bir
kishi ikkinchi bir kishini nazorat qilsa, nazorat qilinuvchi albatta nazorat
qiluvchini yomon ko‘ra boshlaydi. Bu yerda, tabiiy ravishda, ular
o‘rtasida qarama-qarshilik kelib chiqa boshlaydi. Shuning uchun kim
nimani nazorat qilishi kerak deb aytish nazorat jarayonida kelib chiqishi
mumkin bo‘lgan ziddiyatlarni yumshatadi. Xo‘sh, nimani nazorat qilish
kerak va kim nazorat qilishi kerak deganda, huquq va axloq normlariga
rioya qilishni va barcha odamlar, ya’ni davlat va jamiyat nazorat qilish i
kerak deb aytish mumkin. Masalan, huquq va axloq me’yorlari buzildimi,
uni davlat va jamiyat birgalikda nazorat qilishi kerak. Agar nazoratni
faqat davlat amalga oshirsa, u ko‘proq jamiyat ustidan nazoratni kuchli
qilishi mumkin, lekin o‘zini ng ustidan emas. Shuning uchun jamiyat ham

nazoratda faol ishtirok etishi lozim. Inson kim bo‘lishidan qat’i nazar,
davlatning a’zosimi, jamiyatning a’zosimi bir xil nazorat ostida bo‘lishi
lozim. Buning uchun esa nazorat tizimli xarakterda bo‘lib, uning tarkibi
davlat va jamiyatdan iborat bo‘lishi kerak.
G‘arb mamlakatlarida saylov tizimidagi tartib va, umuman,
ijtimoiy tartibning kafolati – bu yuqoridan amalga oshiriladigan davlat
nazorati va quyidan amalga oshiriladigan jamiyat nazoratining
uyg‘unligidir. Bizda ham davlat va jamiyat nazoratidan iborat bo‘lgan
nazorat mexanizmi shakllanib bormoqda. Buning uchun G‘arb
mamlakatlarining tarixiy tajribasini mamlakatimizda ijodiy qo‘llashimiz
kerak bo‘ladi. Chunki G‘arbdagi individualizm va Sharqdagi jamoaviylik
tuyg‘usi ijtimoiy hayotning barcha sohalarida o‘z ta’sirini o‘tkazgan. Gap
shundaki, Sharq mentalitetining asosini tashkil qilgan jamoaviylik
tuyg‘usi ma’naviyatga ehtiyojni kuchaytiradi. Chunki jamoaviylik
o‘zgalar manfaatini kuchliroq ifodalashga asoslanadi, o‘zgalar manfaatini
ifodalash esa ma’naviy yuksaklikni taqozo etadi. Shuning uchun ham
saylov tizimida nomzodlarga qo‘yiladigan mezonlar ichida ma’naviy
yuksaklik asosiy mezon sifatida tan olinishi lozim. G‘arb mamlakatlarida
nomzodga qo‘yiladigan asosiy mezon bilimning yuksakligi bo‘lsa, Sharq
mamlakatlarida ma’naviyatning yuksakligi asosiy mezon sifatida tan
olinishi lozim. Sharq mamlakatlari taraqqiyotida ma’naviyatning
ustuvorligi to‘g‘risidagi Konfutsiy va Sharq Aristoteli deb tanilgan Abu
Nasr Farobiylarning ta’limoti yuqoridagi fikrimizni tasdiqlaydi.
Mamlakatimizda demokratik islohotlarning amalga
oshirilayotganligi va demokratiyaning rivojlanish darajasiga xalqaro
hamjamiyat tomonidan baholanganda asosiy mezon – bu odamlarning
erkin fikrlashi va o‘z fikrini erkin ifodalashi darajasidir. Buni xalqaro
tashkilotlar qaerdan bilishlari mumkin deganda, albatta, eng avvalo,
ommaviy axborot vositalaridan deb aytish mumkin. Lekin xalqning o‘z
fikrini erkin ifodalay olishi darajasini turli tadbirlardan ham bilib olish
mumkin. Shuning uchun mamlakatimizda o‘tkaziladigan tadbirlarda
fikrlarning xilma-xilligini, jumladan, tanqidiy fikrlarni ham aytib turish
lozim. Chunki dunyoda biror-bir mamlakat yuqki, unda biror-bir
muammo bo‘lmasa, lekin hamma mamlakatlarda ham o‘sha muammolar
aytilmaydi. Qaerda ijtimoiy hayot to‘g‘risida tanqidiy fikrlar bildirilmasa,
demak, o‘sha yerda erkin fikrlash va gapirish yo‘q degan xulosa kelib
Masalan, 2011 yilda va 2012 yilda Samarqand shahridagi “ Registon
palas ” mehmonxonasida o‘takazilgan OAVlari va s a ylovga bag‘ishlangan
xalqaro tadbirlarda mamlakatimiz vakillari asosan yutuqlar to‘g‘risida
gapirib, tanqidiy fikrlar deyarli bildirilgani yo‘q. Vaholanki, barcha
mamlakatlarda bo‘lgani kabi, O‘zbekistonda ham, o‘z yechimini kutib
yotgan muammolar mavjud. Dunyoda biror-bir mamlakat yo‘qki, unda

tanqid qilinishi kerak bo‘lgan muammo bo‘lmasa. Hatto dunyoning eng
rivojlangan mamlakatlarida, ya’ni AQSh va G‘arbiy Yevropa
mamlakatlarida ham o‘z yechimini kutib yotgan muammolar mavjud va
bu mamlakatlar vakillari xalqaro tadbirlarda ushbu muammolar
to‘g‘risida o‘z fikrlarini erkin ifodalashadi. Bu bilan ular o‘z
mamlakatlarida erkin fikrlash, gapirish va yashash imkoniyati
mavjudligini ko‘rsatishadi. Bu esa, o‘z navbatida , o‘sha mamlakatda
demokratiyaning rivojlanish darajasini belgilab beradi. Demokratiyaning
rivojla n ish darajasiga baho berganda OAVlarining mustaqilligi va
erkinligi darajasiga qarab berish ham mumkin.
Mamlakat i mizda OAVlarining mustaqil va erkin bo‘lishlari uchun
barcha huquqiy asoslar yaratilgan bo‘lishiga qaramasda ular zamon
talablaridan orqada qolishmoqda. Ijtimoiy hayotning qaysi sohasi
bo‘lmasin, saylov tizimimi, ta’lim tizimimi, kadrlarni tanlash tizimimi,
sud-huquq tizimimi – barchasida tartib o‘rnatilishi uchun OAVlari
mustaqil va erkin bo‘lishlari kerak. OAVlari asosiy e’tiborni jamiyatda
mavjud bo‘lgan muammolarga va, eng avvalo, huquq va axloq
me’yorlarining buzilishi holatlarini yoritishga qaratishlari maqsadga
muvofiqdir. Ular o‘z e’tiborlarini ko‘proq uch jarayonda, ya’ni,
birinchisi, kadrlarni tanlash va joy joyiga quyish jarayonida va,
ikkinchisi, sud-huquq tizimida va, uchinchisi, rag‘batlantirish jarayonida
huquq va axloq me’yorlariga rioya qilinishini yoritishga qaratishlari
kerak. Ana shunda ushbu jarayonlar ustidan jamiyat nazorati o‘rnatiladi
va natijada, kadrlash tanlashda, rag‘batlantirishda va sud hukmida
adolatning kafolati ta’minlanadi. Sud hukmi adolatliligining kafolati
ta’minlanishi, umuman, jamiyatdagi adolat kafolatini anglatadi.
Demak, saylov tizimida tartibni o‘rnatish uchun, umuman,
jamiyatda tartib o‘rnatilgan bo‘lishi kerak, jamiyatda tartib o‘rnatilishi
uchun esa sud hukmi adolat li ligining kafolati ta’minlangan bo‘lishi
lozim. Buning uchun esa OAVlari sud-huquq tizimida huquq va axloq
me’yorlariga rioya qilinishi to‘g‘risida tanqidiy va tahliliy materiallarni
ko‘proq berib borishlari lozim. Buning uchun demokratik siyosiy tartibot
asosida fuqarolik jamiyati shakllanib, kuchayib o‘z nazorat funksiyasini
amalga oshirishi talab qilinadi.

Saylov tizimi jarayonlarini tartibga solishda ijtimoiy nazoratning o‘rni

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish