Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 343.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Saylov va saylov tizimi

Купить
MUN DA RIJ A Kirish ……………………………...……………………………………………….2 I BOB. Say lov haqida umumiy ma’lumot v a O’zbek ist on say lov t izimi 1.1. Saylov va saylov tizimi tushunchasi ………………………………...………...3 1.2. O’zbekiston saylov tizimining shakllanishi va takomillashib borishi ………...8 II BOB. Say lov ni t ashk il et ish v a uni o’t k azish 2.2. Saylov jarayoni va unda ishtirok etuvchi subyektlar……………... ………….11 2.3. Saylovni tashkil etish va uni o’tkazish……………………………………….16 X ulosa ………………………………………………………………...…………..25 Foy dalanilgan adabiy ot larv a manbalar ...…..…………………………………26 1 Kirish Saylovlarga tayyorgarlik koʻrish va ularni oʻtkazish qoidalari dunyo mamlakatlarida bir-biridan turli tartiblari bilan ajralib, ularni amalga oshirishga u yoki bu xalqning tarixiy anʼanalari, demografik vaziyat, Konstitutsiya yoki boshqa asosiy qonunning amaldagi meʼyorlari, joriy siyosatdagi dolzarb vaziyat va mamlakatdagi davlat muassasalariga boʻlgan ishonchning umumiy darajasi kabi omillar orqali farqlanadi. Saylov insoniyat o’ylab topgan, hokimiyat vakolatini vujudga keltiruvchi eng qadimiy usullardan hisoblanib, u demokratiyaning yorqin ifodasi, fuqarolarning jamiyat va davlat ishlarida ishtirokining muhim shakli, davlat boshlig’i, vakillik organlarini (qonunchilik organini) vujudga keltirishning asosiy vositasidir. Vujudga kelib, qo’llanila boshlagandan to hozirgacha saylovlar takomillashib keldi va hamma joyda bir nechta ijtimoiy funksiyalarni bajarib kelmoqda. Birinchidan, saylovlar mavjud hokimiyatning legitimligini ta’minlaydi, bu aholi saylov natijasidagina vujudga kelgan hokimiyat tuzilmalarinigina tan olib, ularning ko’rsatmalarini ixtiyoriy bajarishini ta’minlaydi. Ikkinchidan, jamiyatdagi turli siyosiy kuchlar nisbatini aniqlash imkonini beradi, bu qaysi siyosiy kuch nimaga qodirligini, aholi nimani ma’qul ko’rishini, kimga ishonishini bildiradi. Uchinchidan, siyosiy hokimiyatni, siyosiy boshchilarni, siyosatchilarni tinch yo’l bilan almashishini ta’minlaydi, bu – hokimiyatga yangi kuchlar kelishi, ishonchni oqlamagan shaxslar, vakillik organlarining a’zolari siyosat maydonidan chiqishi, uning o’rniga yangilari kelishi demakdir. To’rtinchidan, xalq suverenitetini, demokratik siyosiy rejimni ta’minlab, siyosiy elitani aholi nazoratida bo’lishini ta’minlaydi. Bu degani har bir yangi saylov davrida avval saylanganlar saylovchilar oldida hisobot berishini ta’minlashni bildiradi. O’zbekiston o’z taraqqiyotini insonparvar demokratik huquqiy davlat qurishda ko’rmoqda. Shu maqsadda barcha jabhalarda demokratik islohotlar o’tkazilmoqda, natijada demokratiyaning o’zi ham takomillashmo qda. Demokratiyani ng takomillashuvi ni esa saylovlarning takomillashuvisiz, demokratlashuvisiz tasavvur qilib bo’lmaydi. Shu fikrlar ularoq, quyidagi kurs ishi mavzusi bo’yicha saylovni tashkil qilish va uni o’tkazish to’g’risida turli adabiyot, qo’llanma va manbalardan ma’lumotlar o’rganildi. 2 I BOB. Say lov haqida umumiy ma’lumot v a O’zbek ist on say lov t izimi 1.1. Say lov v a say lov t izimi t ushunchasi Saylovlar – bu jamoaviy qarorlar qabul qilishning rasmiy jarayoni boʻlib, uning yordamida aholi qonun chiqaruvchi organlarda, mintaqaviy va mahalliy kengashlarda, baʼzida ijro etuvchi va sud hokimiyatlarida, shuningdek boshqa koʻplab notijorat va tijorat tashkilotlarining kasaba uyushmalaridan tortib, korporativ kuzatuv kengashlarigacha boʻlgan organlarda saylanadigan lavozimlarga bir yoki bir necha shaxslar saylanadilar. Saylovlar demokratik davlatlar taraqqiyotida va fuqarolarning siyosiy huquqlari tizimida muhim Konstitutsiyaviy-huquqiy institut sifatida markaziy o‘rin egallaydi. Aynan, mazkur institut orqali fuqarolar bevosita yoki o‘zlari saylagan vakillari timsolida davlat va jamiyatni boshqarish imkoniga egadirlar. Davlatimizda bevosita saylov usuli bilan davlat boshlig‘i – O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti hamda Oliy Majlisning quyi – Qonunchilik palatasi deputatlari saylanadilar. Shuningdek, saylash uslubi bilan Qoraqalpog‘iston Jo‘qorg‘i Kengesi va mahalliy davlat hokimiyati vakillik organlari shakllantiriladi. Saylovlar referendum kabi xalq irodasini to‘g‘ridan to‘g‘ri namoyon etilishini qonunlashtirilgan shaklini bildiradi. Har qanday davlatni demokratik davlat, deb e’lon qilishning o‘zi kifoya emas, muhimi, uning tashkil etilishi va faoliyatining tegishli huquqiy institutlar, huquqiy kafolatlar bilan ta’minlashdan iboratdir. Bunda, Konstitutsiyaviy-huquqiy institutlarning tizimida saylov huquqi instituti muhim rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasida saylov tizimi maxsus bobda (XIII bob) mustahkamlangan. Konstitutsiyaning saylov tizimi bobi bitta, ya’ni 117-moddadan iborat bo‘lib, u fuqarolarning saylov huquqini, saylov huquqi prinsiplari, qaysi organlar saylov yo‘li bilan tashkil qilinishi, saylov o‘tkazishning muddatlari, Oliy Majlis Senati a’zolarini saylash tartibini, kimlar saylovda qatnashmasligini belgilovchi qoidalardan iborat. Shubhasiz, saylovlar barcha manfaatdor tomonlar uchun aniq belgilangan va muayyan qoidalar asosida oʻtkazilishi kerak. Saylovlarning qanday oʻtkazilishini va 3 ularning natijalari qanday aniqlanishini belgilovchi tartib-qoidalar toʻplami saylov tizimi hisoblanadi. Shubhasiz, saylovlar barcha manfaatdor tomonlar uchun aniq belgilangan va muayyan qoidalar asosida oʻtkazilishi kerak. Saylovlarning qanday oʻtkazilishini va ularning natijalari qanday aniqlanishini belgilovchi tartib-qoidalar toʻplami saylov tizimi hisoblanadi. Saylov tizimining soddalashtirilgan shakldagi tartibini (formulasini) ovoz sonini mandatlar soniga aylantirish usuli deya tavsiflanishi mumkin. Dunyoning turli mamlakatlarida eng koʻp ishlatiladigan tartib – oddiy koʻpchilik, nisbiy koʻpchilik, bergan ovozlarga asoslanadi. Yuqorida keltirilgan elementlarning majmuasiga qarab, saylov tizimlari uch turga (oilalarga) boʻlinishi mumkin va oʻz navbatida, ularning har biri bir nechta saylov tizimini oʻz ichiga oladi: Say lov t izimlari t urlari Majoritar Proporsional Aralash saylov saylov tizimlari saylov tizimilari tizimlari Majoritar saylov tizimlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: 1) Nisbiy koʻpchilik majoritar tizimi (FPTP); 2) Mutlaq (absolyut) koʻpchilik majoritar tizimi (TRS); 3) Muqobil ovoz berish (AV); 4) Blokli ovoz berish (BV); 5) Partiya-blokli ovoz berish (PBV). Proporsional saylov tizimlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: 1) Yopiq roʻyxatli proporsional tizim (Closed List PR); 2) Ochiq roʻyxatli proporsional tizim (Open List PR); 3) Yagona oʻtkaziladigan ovozga asoslangan tizim (STV). Aralash saylov tizimlari quyidagilarni oʻz ichiga oladi: 1) Parallel tizim; 4 2) Oʻzaro bogʻliq (bir-birini toʻldiruvchi) tizim (MMP). Boshqa tizimlarga quyidagilar kiradi: 1) Yagona oʻtkazilmaydigan ovozga asoslangan tizim (SNTV); 2) Borda usuli boʻyicha ovozlarni sanash (BC); 3) Cheklangan ovoz berish (LV). Majoritar saylov tizimi turlariga qisqacha tavsif Nisbiy koʻpchilik majoritar tizimi (FPTP) – mamlakatning hududi bir mandatli okruglarga boʻlinadigan majoritar saylov tizimining bir turi boʻlib, unda har bir raqibidan koʻproq ovoz olgan nomzod bir mandatli okrug gʻolibi hisoblanadi. Mutlaq (absolyut) koʻpchilik majoritar tizimi (“ikki bosqichda ovoz berish”) (TRS) – mamlakatning hududi bir nechta bir mandatli okruglarga boʻlinadigan va bir mandatli okrugda gʻolib 50% dan ortiq ovoz olgan nomzod hisoblanadigan tizim. Nomzodlardan birortasi ham koʻpchilik ovozini olishga muvaffaq boʻlmagan boʻlsalar, odatda birinchi turda koʻproq ovoz olgan ikkita nomzod uchun saylovning ikkinchi turi tashkil qilinadi. Ikkinchi turda koʻproq ovoz olgan nomzod gʻolib deb hisoblanadi. Muqobil ovoz berish (AV) – mamlakatning hududi bir nechta bir mandatli okruglarga boʻlinadigan, saylovchilar esa, byulletendagi nomzodlarni oʻz xohishiga koʻra ustuvorlik jihatdan mos ravishda raqamlab chiqadigan tizimdir. Masalan, agar saylovchi A nomzod qarshisiga – 1, B nomzod qarshisiga – 2, D nomzod qarshisiga – 3 sifatida tegishli nomzodlar nomi toʻgʻrisiga raqam qoʻyib chiqqan boʻlsa, u saylovchi A nomzodning saylanishini koʻproq xohlashini bildiradi. Agar A nomzod gʻolib chiqmasa, demak, 2-ovoz B nomzodga berilganligini bildiradi. Bu yerda, saylovchi D nomzodning saylanishiga unchalik ham xayrixoh emas). Agar ovozlarni sanab chiqishda, 1- ustuvor nomzod boʻyicha biror nomzod ham mutlaq koʻpchilik ovozini (50%+1) toʻplamagan boʻlsa, eng kam ustuvorlik bahosini olgan nomzod uchun berilgan ovozlar ikkinchi ustuvorlik boʻyicha nomzod asosida qolgan nomzodlarga taqsimlanadi. Nomzodlardan biri ovozlarning mutlaq koʻpini olgunga qadar ushbu tartib davom etadi. Blokli ovoz berish (BV) – mamlakatning hududi bir nechta koʻp mandatli okruglarga boʻlinadigan, saylovchida esa, oʻz xohishidan kelib 5 chiqib, qancha mandat boʻyicha nechta nomzodga ovoz berish huquqi beriladigan tizimdir. Bunda okrugdagi mandatlar soni boʻyicha koʻproq ovoz olgan nomzodlar gʻolib chiqadi. Masalan, uch mandatli okrugda 5000, 4500 va 4000 ta ovoz bilan uchta nomzod gʻolib chiqadi, bunda boshqa barcha nomzodlar kam ovoz olgan boʻlishi kerak boʻladi. Partiya-blokli ovoz berish (PBV) – mamlakatning hududi bir nechta koʻp mandatli okruglarga boʻlinadigan va saylov byulletenida saylovchilar 1 ta siyosiy partiyaga ovoz beradigan tizim. Koʻproq ovoz olgan partiya okrugdagi barcha oʻrinlarni toʻldirish huquqini oladi (masalan, uch mandatli okrugda “A” partiya koʻproq ovoz olgan boʻlsa, unda barcha uchta mandat uning vakillari bilan toʻldiriladi). Proporsional saylov tizimi turlariga qisqacha tavsif Yopiq roʻyxatli proporsional tizim (Closed List PR) – deputatlik mandatlari nomzodlarning roʻyxatlari oʻrtasida nomzodlar roʻyxatiga berilgan ovozlarga mutanosib ravishda taqsimlanadi (masalan, agar partiyada saylovchilarning 15% ovoz bergan boʻlsa va parlamentda 100 ta deputat oʻrni boʻlsa, bu partiyaga 15 ta oʻrin beriladi). Roʻyxatlardagi nomzodlarning tartibi partiya rahbariyatini belgilab beradi. Ochiq roʻyxatlari proporsional tizim (Open List PR) – deputatlik mandatlari nomzodlarning roʻyxatlari oʻrtasida nomzodlar roʻyxatiga berilgan ovozlarga mutanosib ravishda taqsimlanadi, ammo saylovchilar ushbu roʻyxatdagi muayyan nomzodlar uchun ovoz berish imkoniyatiga ega boʻladi (usullar mamlakatlarga qarab farqlanadi). Masalan, agar partiyada saylovchilarning 15% ovoz bergan boʻlsa va parlamentda 100 ta deputat oʻrni boʻlsa, bu partiyaga 15 ta oʻrin beriladi. Biroq bu oʻrinlarni roʻyxatdagi kim egallashi ovoz berish natijalariga taʼsir qiladi. Yagona oʻtkaziladigan ovozga asoslangan tizim (STV) – mamlakatning hududi bir nechta kichik koʻp mandatli okruglarga boʻlinadigan va saylovchi oʻz xohishiga qarab nomzodlarni tasniflashi kerak boʻlgan tizim. Gʻoliblarni aniqlash uchun maxsus kvota qoʻllaniladi. Agar kvotalar sanalgandan soʻng joylar toʻliq boʻlmasa (nomzodlar belgilangan kvota boʻyicha kam ovoz toʻplagan boʻlsa), maxsus koeffitsiyentlardan foydalangan holda gʻoliblarning byulletenlarida ikkinchi va 6 undan keyingi oʻrinlardagi deputatlar uchun ovozlar qayta hisoblanadi. Agar bundan keyin ham mandatlar toʻliq boʻlmasa, ular eng kam muvaffaqiyatli nomzodlarning saylov byulletenlarini qayta taqsimlashga oʻtadilar. Aralash saylov tizimi turlariga qisqacha tavsif Parallel saylov tizimi – bir vaqtning oʻzida parlamentning bir qismini saylash uchun proporsional saylov tizimidan, boshqa qismi uchun esa, majoritar saylov tizimidan foydalanishni koʻzda tutuvchi tizim. Bunda, saylovchiga ikkita saylov byulletenini beriladi: ularning birida partiya belgilansa, ikkinchisida, okrug boʻyicha nomzodga ovoz beriladi. Aralash (bir-birini toʻldiruvchi) tizim (MMP) – bunda ham, saylovchiga ikkita saylov byulletenini beriladi: ularning birida partiya belgilansa, ikkinchisida, okrug boʻyicha nomzodga ovoz beriladi. Biroq saylov natijalari aniqlanayotganda, dastlab beruvchi proporsional tarkibi soni hisoblanadi. Bu oʻsha partiyaning parlamentda nechta oʻrin olishini aniqlab beradi. Undan soʻng, ana shu sondan okruglardagi partiya vakillari yutib olgan oʻrinlar soni ayirib tashlanadi. Qolgan qismini esa, partiya oʻz roʻyxatidagi nomzodlar bilan toʻldirishi mumkin. Quyida 2021-yil mart oyi holatiga dunyodagi mamlakatlarning yagona yoki quyi palatalariga saylash uchun saylov tizimlarining turlari xaritasi keltirilgan. Majoritar tizim (87 ta mamlakat) Boshqa tizimlar (6 ta mamlakat) Proporsional tizim (86 ta mamlakat) Saylovlar mavjud emas (6 ta mam.) Aralash 7 1.2. O’zbek ist on say lov t izimining shak llanishi v a t ak omillashib borishi Saylov tizimini murakkab mexanizmlardan, tarkibiy qismlardan tarkib topgan qurilmaga o’xshatish mumkin. Uning mexanizmlar ining yangilanish i, takomillashuvi, ishlamay qolganlarini almashtirilishi, oxir oqibatda tizimni mazmuniga, sifatiga ta’sir qiladi. Biror-bir mamlakatning saylov tizimi birdaniga hozirgi holatida vujudga kelmagan. Ularning shu vaqtdagi saylov tizimining vujudga kelishi uchun ko’p vaqtlar o’tgan, mablag’lar sarflangan, ba’zi paytlarda jamiyatda to’qnashuvlar, kurashlar bo’lgan. Saylov tizimidagi umumiylik, tenglik, ixtiyoriylik, xohish-irodani erkin bildirish o’z-o’zidan yoki birdaniga vujudga kelmagan. Saylovlarda yosh chegarasini kamaytirish, ayollarni saylovlarda ishtirok etishiga erishish, saylovlardagi ortiqcha cheklashlarni olib tashlash uchun uzoq vaqt kurashilgan. Mamlakatdagi saylov tizimi bo’lishi davlat xarakteriga, u еrdagi rejimga bog’liq, ya’ni davlatning suverenligi, demokratik yoki avtoritar rejim, diktatura ko’rinishida bo’lishligi saylov tizimiga ta’sir qiladi. Lekin har qanday rejim ham o’z saylov huquqini demokratik qilib ko’rsatish uchun turli choralarni ko’radi. Sobiq ittifoq davrida ham saylov eng demokratik deb ko’rsatilar, hatto fashistlarni hokimiyat tepasiga keltirgan Germaniya saylov tizimi ham demokratik hisoblangan. O’zbekiston ittifoq tarkibida turgan vaqtda uning mustaqil saylov tizimi bo’lmagan. O’zbekiston saylov tizimi SSSR saylov tizimining tarkibiy qismi bo’lib, u qanday bo’lsa bu ham shunday bo’lgan. XX asr 80-yillarining ikkinchi yarmidan SSSR, shuningdek, O’zbekiston saylov tizimiga o’zgartirishlar kiritishga o’rinishlar bo’lgan. Shu davrda SSSR saylov tizimi va tajribasiga kirib kelgan, muqobil saylov, ko’p mandatli okrug, dеputat o’rinbosarlari degan institutlar O’zbekiston saylov tizimiga ham kirib kelgan. O’zbekiston saylov tizimining shu vaqtda mustaqil emasligini har qanday saylov qonunlari va qonuniy hujjatlar asosan markazda qabul qilinishi, respublikada qabul qilingan qonunlar, hujjatlar aslo ulardan chetga chiqishi mumkin emasligida ko’rishimiz mumkin. O’zbekiston saylov tizimining mustaqillik yo’lidan borishi 1989-yil 20- oktabrdagi saylov to’g’risida qonun qabul qilinishi va 1990-yil 18- fevralda 8 o’tkazilgan saylovlardan boshlandi. Natijada nomzodlar soni cheklanmay saylovlar muqobillik asosida o’tkazish sharoiti vujudga keldi, takroriy ovoz berish, takroriy saylov degan yangi saylov institutlari vujudga keldi va bu esa saylov munosabatlarining kengayishi, ularni tartibga soluvchi huquqiy normalarning saylov tizimida bo’lishini nazarda tutdi. O’zbekiston saylov tajribasida saylovlarni haqiqiy emas deb topish faktlari paydo bo’ldi. O’zbekiston saylov tizimining shakllanishi O’zbekistonning mustaqilligi bilan bog’liq bo’lsa, uni rivojlanishi, mamlakatimizda amalga oshirilayotgan demokratik islohotlarga bog’liq. O’zbekiston Respublikasining mustaqil, demokratik saylov tizimini shakllanishi, O’zbekiston Respublikasining 1992-yil 8-dekabrdagi Konstitusiyasini qabul qilinishi 1991-yil 18-noyabrdagi “O’zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi to’g’risida”, 1993-yil 28-dekabrdagi “O’zbekiston Respublikasining Oliy Majlisiga saylov to’g’isida”, 1994-yil 5-maydagi “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga saylov to’g’risida”gi qonunlar qabul qilinishi bilan bog’liq va bular saylov tizimini yanada takomillashtirish, demokratlashtirishga olib keldi. Yuqoridagi qonunlar saylov munosabatlarini keng ravishda tartibga solish bilan yangi munosabatlarni vujudga keltirdi, masalan saylovlarni ko’p partiyaviylik asosida o’tishi, nomzodlarni fuqarolar va vakillik hokimiyati organlari tomonidan ko’rsatilishi va boshqalar. Mamlakatimizda olib borilgan demokratik islohotlarga monand ravishda saylov tizimi ham isloh qilib borildi. Yuqorida tilga olingan qonunlarga ko’plab o’zgartirishlar kiritilib, saylov tartiblari o’zgartirildi. Saylov tizimidagi (tartibidagi) eng muhim va sezilarli o’zgarishlar: - vakillik hokimiyati va fuqarolar nomzod ko’rsatish huquqiga ega sub’ektlar qatoridan chiqarib tashlandi va nomzod ko’rsatishga faqat siyosiy partiyalar (quyi vakillik organlariga, fuqarolarni o’zini-o’zi boshqarish organlari ham) ega bo’ldi; - saylovlarni bo’lib o’tgan deb hisoblash uchun ro’yxatga olinganlarning yarmidan ko’pi emas, 33 foizi qatnashishi еtarli miqdor deb belgilandi; - siyosiy partiyalar nomzod ko’rsatishda nomzodlarning kamida 30 foizi ayollardan iborat bo’lishi belgilandi; 9 - Oliy Majlis Senati tashkil etilishi munosabati bilan saylov tizimiga pog’onali saylov kirib keldi; - siyosiy partiyalar saylovda ishtirok etishi uchun to’planadigan imzolar miqdori oltmish mingdan qirq mingga tushirildi; - saylov uchastkalarida ovoz natijalarini aniqlashda nomzod ko’rsatgan siyosiy partiyalardan bittadan vakolatli vakil ishtirok etishi belgilandi; - Qonunchilik palatasi deputatlikka nomzodlarning ishonchli vakillari soni 10 ta qilib belgilandi. O’zbekiston Respublikasi saylov tizimining rivojlanishida “Mamlakatimizda demokratik islohotlarni yanada chuqurlashtirish va fuqarolik jamiyatini rivojlantirish” Konsepsiyasi muhim rol o’ynaydi. Uning ko’rsatmalari asosida saylov qonunchiligiga ancha o’zgartirishlar kiritildi va bu o’z- o’zidan saylov tizimida namoyon bo’ldi. Konsepsiya asosida: - Bosh vazir nomzodi saylovlarda eng ko’p o’rin olgan siyosiy partiyalar tomonidan ko’rsatiladigan bo’ldi; - Markaziy saylov komissiyasining tashkil bo’lish tartibi, vazifasi, faoliyat shakli va prinsiplari Konstitusiyada belgilab qo’yildi; - saylovoldi tashviqotlarining tushunchasi, usullari, shakllari, qachon to’xtatilishi qonunlarda belgilab qo’yildi; - muddatdan oldin ovoz berish tartibi yangicha o’rnatildi; - sudgacha qamoq joylarida saqlanayotganlar ovoz berishda ishtirok etishi belgilandi. Saylov tizimini takomillashuvida mamlakatimizda olib borilayotgan ilmiy izlanishlar, o’tkazilgan ilmiy-amaliy anjumanlar, ayniqsa, markaziy saylov komissiyasi tomonidan o’yushtirilayotgan xalqaro anjumanlar muhim rol o’ynamoqda. 10 II BOB. Say lov ni t ashk il et ish v a uni o’t k azish 2.2. Say lov jaray oni v a unda isht irok et uv chi suby ek t lar Saylov, ya’ni hokimiyatining vakillik organlarini shakllantirish tartibi siyosiy-huquqiy mexanizm shaklida namoyon bo'lib, bunday mexanizmni bir vaqtda saylov huquqi va saylov jarayoni tashkil etadi. Bunda saylov huquqi, bir tomondan, saylangan vakillarning hokimiyat vakolatlariga ega bo'lishlariga tegishli bo'lib, jamiyat va davlat faoliyatining ayrim jihatlarini batafsil ifoda etsa, ikkinchi tomondan, saylov jarayoni unda subyektiv siyosiy huquqni amalga oshirishning shakli sifatida saylovchilarning hokimiyatni amalga oshirishdagi ishtiroki texnologiyasini aks ettiradi. Demokratik saylov jarayoni — bu mamlakatda o'rnatilgan siyosiy jarayon va rejimning bir qismi bo'lib, u fuqarolar saylov huquqlari amalga oshirilishining ijtimoiy-siyosiy va ijtimoiymadaniy infratuzilmasini tashkil etuvchi demokratik institutlar rivojlanishining umumiy shartlari bilan bevosita bog'liqdir. Bundan tashqari, saylov kampaniyasini boshlashdan oldin bir qancha muhim harakat va protseduralar amalga oshirilishi talab etiladi. Ularga ko'ra, saylov jarayoni nafaqat ovoz berishni tashkillashtirishning yuridik texnikasi bo'lib, balki u hokimiyatning siyosiy barqarorligi va uzluksizligi, xalqchilligi va qonuniyligini ta minlovchi muhim huquqiy institut sifatida namoyon bo'ladi. О’zbekiston Respublikasida saylov jarayoni har qanday mamlakatlardagi kabi bir-birini to'ldirib va almashtirib boruvchi bir qancha bosqichlardan iborat. Bunda saylov jarayonining bosqichlari deganda, saylovlarni tashkil etish va o'tkazish uchun belgilangan davrlar tushuniladi. Ular doirasida qonunlarda ko'zda tutilgan saylov harakatlari, shuningdek saylovchilar va saylovning boshqa ishtirokchilari huquqlari amalga oshirilishini ta’minlovchi saylov tartib- taomillari amalga oshirilib boriladi. Odatda, har qanday saylov jarayoni quyidagi asosiy bosqichlardan tashkil topadi: birinchi, saylov kampaniyasi boshlanganligini e’lon qilish yoki saylovlarni tayinlash, ikkinchi, saylov okruglari va saylov uchastkalarini tuzish; uchinchi, saylov komissiyalarini tuzish; to'rtinchisi, nomzodlar ko'rsatish va ularni ro'yxatga olish; beshinchi, saylovoldi tashviqoti; oltinchi, saylovchilar ro'yxatini tuzish; 11 yettinchi, ovoz berishni tashkil etish va saylov natijalarini aniqlash; sakkizinchi, saylov yakunlarini e’lon qilish va deputatlarni, senatorlarni, Prezidentni ro'yxatga olish. Zarurat tug'ilsa, takroriy ovoz berish hamda takroriy saylov o'tkaziladi. Bular qo'shimcha bosqichlardir. Bo'shab qolgan o'rinlarga deputatlar saylovlarini, navbatdan tashqari yangi saylovlarni o'tkazish kabi jarayonlar har qanday mamlakatlarning saylov tizimida mavjud bo'ladi. Saylov jarayoniga oid bosqichlarning funksional vazifasi xilmaxil saylov harakatlari va tadbirlarni amalga oshirishda vaqt jihatdan ketma-ketlik va mantiqan bosqichma-bosqichlikni ta’minlashdan iborat. Ular saylovlarni va tegishli saylanuvchi shaxslarning saylanishida legitimlik jihatlarini belgilashga ko'maklashadi. Saylov jarayonida jarayon ishtirokchilari - subyektlarni aniqlash zarur. Saylov jarayoni subyektlari bu saylovni turli bosqich va tadbirlarida ishtirok etadigan va o'zlarining alohida vazifasi va o'rni mavjud ishtirokchilardir. Saylov jarayoni subyektlari quyidagilardan iborat: 1. Fuqarolar. Fuqarolar saylovlar jarayonining deyarli barcha bosqichlarida ishtirok etadi. Ular saylov jarayonida bevosita o'zlari yoki tegishli tuzilmalar, organlar faoliyati orqali ishtirok etadi. Boshqa barcha saylov jarayonining subyektlari faoliyatida fuqarolar ishtirok etadi. Faqat u yerda fuqaro sifatida emas, tegishli tuzilma a’zosi, xizmatchi sifatida. Fuqarolar saylov jarayonining targ'ibot-tashviqot ishlarida, saylovoldi yig'ilishlarida, siyosiy partiyalar, fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlari faoliyatida, turli saylov komissiyalari tarkibida a’zo bo'lib, ishonchli vakillar bo'lib, kuzatuvchilar tarkibida qatnashib, vakolatli vakil sifatida qatnashib, saylov jarayonining subyekti sifatida bevosita ishtirok etadi. Ommaviy axborot vositalarida, turli davlat organlarida ishtirok etish fuqarolarning saylov jarayonida bilvosita ishtirokini ko'rsatadi. 2. Saylov komissiyalari. Vakillik organlariga saylov, Prezidentlikka saylov jarayonida saylov komissiyalari alohida rol o'ynaydi. Oliy Majlisning Qonunchilik palatasi va Prezidentlikka saylovda Markaziy saylov komissiyasi, okrug saylov komissiyasi, uchastka saylov komissiyalari tuzilsa, xalq deputatlari Kengashlariga 12 saylovda tegishli Kengashga (viloyatga, shaharga, tumanga) saylov o'tkazuvchi saylov komissiyasi, okrug saylov komissiyasi, uchastka saylov komissiyasi tuziladi. Markaziy saylov komissiyasi doimiy ishlaydigan Markaziy muassasa bo'lib, Oliy Majlis tomonidan tuziladi. Raisi O'zbekiston Respublikasi Prezidenti taqdimiga binoan a’zolari tomonidan saylanadi. Okrug saylov komissiyasi Markaziy saylov komissiyasi tomonidan, uchastka saylov komissiyasi okrug saylov komissiyasi tomonidan tuziladi. Okrug va uchastka saylov komissiyalari saylov natijalari e’lon qilinib, deputatlar ro'yxatga olingach faoliyatini tugatadi. Mahalliy Kengashlarga saylovlarda viloyat, tuman, shahar Kengashiga saylov o'tkazuvchi saylov komissiyasi tegishli Kengash tomonidan tuzilib, keyingi saylov kampaniyasi e’lon qilingunga qadar faoliyat ko'rsatadi. Okrug saylov komissiyasi tegishli Kengashga saylov o'tkazuvchi komissiya tomonidan, uchastka saylov komissiyasi esa, okrug saylov komissiyasi tomonidan tuzilib, saylov natijalari e’lon qilinib, deputatlar ro'yxatga olingach, o'z faoliyatlarini tugatadi. Markaziy saylov komissiyasining faoliyati “O'zbekiston Respublikasining Markaziy saylov komissiyasi to'g'risida’’ gi. okrug va uchastka saylov komissiyalarini faoliyati “O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to'g'risida”gi mahalliy Kengashlarga saylov o'tkazuvchi saylov komissiyalar faoliyati “Xalq deputatlari viloyat, turnan va shahar Kengashlariga saylov to‘g'risida”gi qonunlar bilan tartibga solinadi. 3. Siyosiy partiyalar va harakatlar. Siyosiy partiyalar vakillik organlariga saylovda nomzod ko'rsatish huquqiga ega subyektdir. Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzod va Prezidentlikka nomzod ko'rsatish huquqi faqat siyosiy partiyalarga berilgan. Siyosiy partiyalar nomzod ko'rsatishdan tashqari, saylov jarayonida targ'ibot-tashviqot ishlarida, ovoz berish jarayoni va ovoz berish natijalarini aniqlashda o'z vakillari orqali nazorat ishlarida ishtirok etadi. 4. Ommaviy axborot vositalari. Saylov to'g'risidagi qonunlarga asosan OAV saylovga tayyorgarlikning borishi va saylov qanday o'tayotganligini yoritib boradi. OAV saylov jarayonidagi har bir tadbirni, saylov kampaniyasi boshlanganligi e’lon 13 qilingandan boshlab, saylov natijalarini e’lon qilishgacha yoritadi, ma’lumotlar beradi. Saylovlarda targ'ibot-tashviqot ishlarini yo'lga qo'yadi, saylovning barcha ishtirokchilari uchun teng imkoniyatlar yaratadi va saylovlarning oshkora o'tishini ta’minlaydi. 5. Kuzatuvchilar. Saylovlarning qonunga asosan, adolatli o'tishini ta ’minlashda kuzatuvchilar instituti muhim rol o'ynaydi. Kuzatuvchilar milliy, ya’ni mamlakat ichidagi tuzilmalardan tuzilgan hamda xalqaro kuzatuvchilar, xalqaro tashkilotlar va xorijiy davlatlar vakillaridan iborat tarkibda tuzilishi mumkin. Kuzatuvchilar barcha saylov tadbirlarida, shuningdek ovoz berish natijalarini aniqlashda ishtirok etishi mumkin. Manfaat tashkilotla r o‘z kuzatuvchi lari to'g'risida okrug saylov komissiyalariga saylovga kamida o'n besh kun qolganda m a’lum qiladi. Okrug saylov komissiyasi belgilangan namunadagi mandatni ariza tushgandan so'ng besh kun ichida kuzatuvchilarga beradi. Xalqaro kuzatuvchilarga mandatni Markaziy saylov komissiyasi beradi. Kuzatuvchilarning huquq va burchlari saylov to’g’risidagi qonunda belgilangan. 6. Vakillar. Saylov jarayonida deputatlikka, Prezidentlikka nomzodlarning ishonchli vakillari, siyosiy partiyalarning vakolatli vakillari ishtirok etadi. O'zbekiston Respublikasi Prezidentligiga nomzod 15 tagacha, Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzodlar o'n nafargacha mahalliy Kengash deputatligiga nomzodlar uch nafargacha ishonchli vakilga ega bo'ladi. Ishonchli vakillar nomzodlarga saylov kampaniyasini o'tkazishda yordam beradi. targ'ibot-tashviqot ishlarini olib boradi, saylov kampaniyalari, davlat va jamoat tashkilotlari bilan munosabatlarda nomzodlarning manfaatini ifoda etadi. Prezidentlikka nomzodning ishonchli vakillari nomzod taqdimiga ko'ra Markaziy saylov komissiyasida ro'yxatga olinib, ularga guvohnoma beriladi. Deputatlikka nomzodlar o'z ishonchli vakillarini o'zi belgilaydi va okrug saylov komissiyalarida ular ro'yxatga olinib, tegishli guvohnoma beriladi. Qonunlarda siyosiy partiyalarning vakolatli vakili bo'lish belgilangan. Qonunchilik palatasi va mahalliy Kengash deputatligiga nomzod ko'rsatgan siyosiy 14 partiyalar ovozlarni sanab chiqishda ishtirok etish uchun Markaziy saylov komissiyasi tomonidan belgilanadigan tartibda o'z a’zolari orasidan vakolatli vakil tayinlashga haqli. Vakillar faoliyati, huquq va burchlari, vazifasi saylov to'g'risidagi qonunlarda belgilangan. 7. Fuqarolarning o‘zini o‘zi boshqarish organlari. Fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlari saylovni o'tkazishda faol ishtirok etadi. Ular tashviqot-targ'ibot ishlarida, nomzodlar bilan uchrashuvlar tashkil qilishda, saylovchilarning ro'yxatini tuzishda, saylov kuni, vaqti, joyi haqida saylovchilarga m a’lumotlar berishda tegishli organlarga yordam beradi. Fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlarini saylov ishtirokchisi sifatida namoyon qiladigan eng muhim narsa, ularning tuman, shahar Kengashlariga saylovda shu Kengash deputatligiga nomzod ko'rsatish huquqiga ega ekanligidir. 8. Davlat organlari . Turli davlat organlari saylov jarayonlarida ishtirok etadi. Ular turli vazifalarni bajaradi. Mahalliy davlat hokimiyati organlari saylov o'tadigan joylar bilan ta’minlash. saylov uchastkalarini tegishli holatga keltirish, moddiy ta’minotiga yordam berish. saylov komissiyalari a’zoligiga nomzodlar taqdim qilish, tegishli Kengashlarga saylov o‘tkazuvchi komissiyalarni tuzish bilan saylov jarayonida ishtirok etadi. Saylovlarning adolatli, qonun asosida o‘tishini, fuqarolar saylov huquqlarining buzilishiga yo‘l qo‘ymaslik maqsadida saylov jarayonida sud va prokuratura organlarining ishtiroki ham nazarda tutilgan. Ularning vazifa va vakolatlari saylov to'g'risidagi qonunlarda belgilangan. 15 2.3. Say lov ni t ashk il et ish v a uni o’t k azish Saylovlarni tashkil qilish va o'tkazish mantiqiy ketma-ketlikka asoslangan, qonunlarda aniq muddatlari ko'rsatilgan tadbirlar tizimidan iborat. Bu saylov jarayoni ham deb ataladi. Saylov jarayonlarini boshlanishini jahon tajribasida asosan ikki usuli mavjud. Birinchisi, saylovni tayinlash, ikkinchisi saylov kampaniyasini boshlanganligini e’lon qilish. Har ikkala holda ham saylov kuni belgilanadi. Bu esa fuqarolarning saylov huquqlarini ro’yobga chiqishiga sharoit tug’diradi. Saylovlar tayinlash bilan belgilanadigan mamlakatlarda, Konstitusiya yoki saylov to’g’risidagi qonunlarda qaysi saylovni qaysi organ tayinlashi belgilab qo’yilgan. Hokimiyat bo’linishi prinsipi, hokimiyat tarmoqlarining bir-birini tiyib turish mexanizmlarini ishlashi natijasida bir organ (hokimiyat tuzilmasini) saylovini boshqa organ tayinlashi tajribaga kiritilgan. SAYLOV JARAYONI Saylov kompaniyasi boshlanganligini e’lon qilish Saylov okruglari va saylov uchastkalarini tuzish Saylov komissiyalarini tuzish Nomzodlarni ko'rsatish Saylovoldi tashviqoti. Nomzodlar faoliyatining dasturlari Saylovchilar ro'yxatini tuzish va saylov byulletenlarini rasmiylashtirish Ovoz berish jarayoni Saylov natijalarini aniqlash 16 Birinchi t adbir bu saylov jarayonining boshlanishiga asos soluvchi harakat, ya’ni saylov kampaniyasining boshlanganligini e’lon qilish (bo'shab qolgan o'rinlarga saylov tayinlash) hisoblanadi. O'zbekistonda barcha saylovlarda saylov kampaniyasining boshlanganligini e’lon qilish Markaziy saylov komissiyasining vakolatiga kiradi va u tegishli organlarning vakolat muddati tugashidan kamida uch oy oldin e ’lon qilinadi. I k k inchi. Saylov ok ruglari va say lov uchast k alarini t uzish. Oliy Majlisning Qonunchilik palatasiga saylovda mamlakat bo'yicha 135 ta okrug tuziladi, unda saylovchilarning soni teng bo'lishiga erishiladi. Mahalliy Kengashlarga saylovda viloyatlar va Toshkent shahri uchun 60 tagacha okrug, tuman va shahar Kengashlari uchun saylovda 30 tagacha okrug tuziladi. Saylov okruglari saylovga kamida yetmish besh kun qolganda tuziladi. Qonunchilik palatasiga va Prezident saylovida okruglar, viloyatlar, Toshkent shahri hokimlari va Qoraqalpog'iston Jo'qorg'i Kengesi taqdimiga muvofiq Markaziy saylov komissiyasi tomonidan tuziladi. Viloyat, tuman, shahar Kengashlariga saylov o'tkazishda okruglar shu Kengashga saylov o'tkazuvchi komissiya tomonidan savlovdan kamida yetmish besh kun qolganda e'lon qilinadi. Saylov uchastkalari saylovchilarga qulay sharoit yaratish uchun savlovga kamida oltmish kun qolganda, qoida tariqasida, kamida yigirma nafar, ko'pi bilan uch ming saylovchiga tuziladi. Istisno tariqasida saylov uchastkalari olis joylarda, xorijdagi vakolatxonalarda savlovga kamida besh kun qolganda ham tuzilishi mumkin. Saylov uchastkalari okrug saylov komissiyalari tomonidan (Qonunchilik palatasi va Prezident saylovida) tuziladi. Mahalliy Kengashlarga saylovlarda saylov uchastkalari tegishli Kengashga saylov o'tkazuvchi saylov komissiyasi tomonidan tuziladi. Saylov uchastkalari hokimliklar, harbiy qism qo'mondonlari taqdimnomasi asosida tuziladi. Qonunchilik palatasi, Prezident saylovida xorijiy mamlakatlardagi vakolatxonalarda Tashqi ishlar vazirligining taqdimnomasiga asosan Markaziy saylov komissiyasi tomonidan saylov uchastkalari tuziladi va ularni qaysi okruglar tartibiga kiritish masalasini Markaziy saylov komissiyasi hal qiladi. 17 Uchinchi. Say lov k omissiy alarini t uzish. Qonunchilik palatasi va Prezident saylovida uch turdagi saylov komissiyalari ishtirok etadi, bular: Markaziy saylov komissiyasi, okrug saylov komissiyasi, uchastka saylov komissiyasi. Markaziy saylov komissiyasi doimiy ishlovchi organ bo'lib, kamida 15 nafar a’zolardan iborat tarkibda Oliy Majlis tomonidan tuziladi. Uning raisi Prezident taqdimiga binoan komissiya a’zolari orasidagi komissiya majlisida saylanadi. Rais o'rinbosari, kotibi komissiya a’zolari orasidan komissiya majlisida saylanadi. Markaziy saylov komissiyasi saylovning barcha jarayonlariga rahbarlikni amalga oshiradi, majburiy harakterdagi hujjatlar qabul qiladi. Qonunchilik palatasiga saylovda okrug saylov komissiyasi Markaziy saylov komissiyasi tomonidan saylovga kamida yetmish kun qolganda rais, rais o'rinbosari, kotib va kamida olti nafar boshqa a’zolardan iborat tarkibda tuziladi. Qonunchilik palatasiga saylovda uchastka saylov komissiyalari okrug saylov komissiyalari tomonidan saylovga kamida qirq kun qolganda besh-o'n to'qqiz nafar a’zodan, shu jumladan rais, rais o'rinbosari, kotibdan iborat tarkibda tuziladi. Agar komissiya yetti nafargacha a’zodan iborat bo'lsa, rais va kotib saylanadi. Mahalliy Kengashlarga saylovda, viloyat Kengashiga saylov о’tkazuvchi saylov komissiyasi, tuman Kengashiga saylov о’tkazuvchi saylov komissiyasi, shahar Kengashiga saylov о tkazuvchi komissiyasi va okrug saylov komissiyalari, uchastka saylov komissiyalari tuziladi. Viloyat, tuman va shahar saylov komissiyalari (alohida-alohida) tegishli xalq deputatlari Kengashlari tomonidan saylovga kamida sakson kun qolganida komissiya raisi va olti-o‘n to‘rt nafar boshqa a’zolardan iborat tarkibda tuziladi, ular o‘z vakolatlarini keyingi navbatdagi saylovlar e’lon qilinguncha davom ettiradi. Komissiya raisi o'rinbosari va kotibi komissiya majlisida uning a’zolari orasidan saylanadi. Okrug saylov komissiyasi tegishli Kengashlarga saylov o'tkazuvchi komissiya tomonidan saylovga kamida yetmish kun qolganda komissiya raisi, rais o'rinbosari kotibi va olti-sakkiz nafar a’zolardan iborat tarkibda tuziladi. 18 Uchastka saylov komissiyasi tuman, shahar saylov komissiyasi tomonidan saylovga kamida qirq kun qolganida besh-o‘n to'qqiz a’zodan, shu jumladan rais, rais o'rinbosari va kotibdan iborat tarkibda tuziladi. Agar komissiya tarkibi yetti nafargacha a’zodan iborat tartibda tuzilsa, rais va kotib saylanadi. Uchastka saylov komissiyasi a’zolari (hamma saylovlarda ham) ko'paytirilishi yoki kamaytirilishi mumkin. Saylov komissiyalarining vazifalari, vakolatlarining tashkil bo'lish tartibi “O'zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi to'g'risida” gi Qonunning 12-20-moddalarida, “O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to'g'risida”gi Qonunining 9-18-moddalarida, “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga saylov to'g'risida”gi Qonunning 9-18-moddalarida belgilangan. To'rt inchi. De put at lik k a nomzod k o'rsat ish. Qonunchilik palatasi deputatligiga, viloyatlar va Toshkent shahri Kengashlari deputatlariga nomzod ko'rsatish huquqiga faqat siyosiy partiyalar ega. Tuman va shahar Kengashlari deputatligiga nomzod ko'rsatish huquqiga siyosiy partiyalar bilan birga fuqarolarning o'zini o'zi boshqarish organlari ham ega Siyosiy partiyalar saylovda ishtirok etishi uchun vakillik hokimiyati organlariga saylov kampaniyasi boshlanganligi e’lon qilingunga qadar kamida to'rt oy oldin Adliya vazirligi tomonidan ro'vxatga olingan bo'lishi kerak. Deputatlikka nomzod ko'rsatish saylovga oltmish besh kun qolganda belgilanadi va qirq besh kun qolganda tugallanadi. Siyosiy partiyalar nomzod ko'rsatishda ishtirok etish uchun qonunda belgilangan hujjatlarni Markaziy saylov komissiyasiga belgilangan muddatlarda topshirishi shart. Bu hujjatlarning orasida nomzodlarni qo'llab-quvvatlovchi imzo varaqalari uchun talablar qo'yilgan. Qonunchilik palatasiga saylovda siyosiy partiyalar saylovda nomzod ko'rsatish uchun qirq ming nafar saylovchining imzosini to'plashi kerak. Bir ma’muriy-hududiy tuzilmada saylovchilarning ko'pi bilan sakkiz foizi imzosini to'plash mumkin. Mahalliy Kengashga saylovda siyosiy partiyalardan imzo to'plash talab etilmaydi. Chunki, ularning Qonunchilik palatasi saylovi uchun to'plagan imzosi mahalliy saylov uchun ham yetarli hisoblanadi. 19 Siyosiy partiyalardan Qonunchilik palatasiga va mahalliy Kengashlarga saylovda har bir okrugda bittadan nomzod ko'rsatish mumkin. Tuman va shahar Kengashlariga fuqarolarning o'zini-o'zi boshqarish organlari tegishli hududda joylashgan har bir saylov okrugidan bittadan nomzod ko'rsatish huquqiga ega. Nomzod ko'rsatish tartibi, ularni ro'yxatga olish, zarur hujjatlar, nomzodlarga qo'yiladigan talablar qonunlarda belgilangan. Nomzod ko'rsatish masalalari “O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to'g'risida”gi Qonunning 20-26-moddalarida; mahalliy Kengashlarga deputatligiga nomzod ko'rsatish masalalari “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar kengashlariga saylov to'g'risida”gi Qonunning 20-24- moddalarida belgilangan. Be shinchi. Say lovoldi t ashviqot i. De put at lik k a nomzodlar f aoliy at ining k af olat lari. Saylovoldi tashviqot va targ'ibot ishlari saylov qonunlari bilan tartibga solingan va saylov jarayonining alohida tadbirlaridan hisoblanadi. 2012-yil 19-dekabrda O‘zbekiston Respublikasining “Saylov erkinligi yanada ta minlanishi va saylov qonunchiligi yanada rivojlantirilishi munosabati bilan “O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to‘g‘risida”gi hamda “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar kengashlariga saylov to‘g ‘risida”gi O'zbekiston Respublikasi qonunlariga o'zgartish va qo'shimchalar kiritish haqida”gi Qonuni qabul qilingan bo'lib, ushbu qonunda “saylovoldi tashviqoti” tushunchasiga rasmiy ta’rif berildi. Unga ko'ra, saylovoldi tashviqoti - saylov kampaniyasi davrida amalga oshiriladigan va saylovchilarni deputatlikka nomzodni yoki siyosiy partiyani yoqlab ovoz berishga undashga qaratilgan faoliyat. Saylovoldi tashviqoti Qonunchilik palatasi deputatligiga nomzodlar Markaziy saylov komissiyasi tomonidan, mahalliy Kengashning tegishli Kengashlari deputatligiga nomzodlar tegishli Kengashlarga saylov o'tkazuvchi saylov komissiyalari tomonidan ro'yxatga olingan kundan boshlanadi. Saylovoldi tashviqoti deputatlikka nomzodlar Markaziy saylov komissiyasi yoki tegishli viloyat, tuman, shahar saylov komissiyasi tomonidan ro'yxatga olingan 20 kundan e’tiboran boshlanadi. Saylov kuni va ovoz berish boshlanishiga bir kun qolganida saylovoldi tashviqotiga yo'l qo'yilmaydi. Vakillik organlari deputatligiga nomzodlar uchun ommaviy axborot vositalaridan teng foydalanish imkoniyati yuklatiladi. Saylovchilar bilan uchrashuv uchun yig'ilishlarni siyosiy partiyalar mustaqil o'tkazadilar. Mahalliy davlat hokimiyati organlari, jamoat birlashmalar yig'ilishlar o'tkaziladigan joylarni talab darajasida jihozlashga ko'maklashadi. Yig'ilishlar ish vaqtidan boshqa vaqtlarda o'tkaziladi. Saylov kuni tashviqot olib borishga yo’l qo’yilmaydi. Tashviqot- targ’ibot ishlarida nomzodlarning vakillari muhim rol о’ynaydi. Prezident tomonidan ilgari surilgan Konsepsiyada saylovlarda tenglikni ta’minlash maqsadida saylovoldi tashviqotining shakl, usullarini kuchaytirish, qonunlarda saylovoldi tashviqotining tushunchasiga aniq ta’rif berish, uning turlarini aniqlashtirish, bularni qonunlarda aks ettirish alohida ko'rsatildi1. 2012-yil 19-dekabrda O'zbekiston Respublikasining “Saylov erkinligi yanada ta’minlanishi va saylov qonunchiligi yanada rivojlantirilishi munosabati bilan “O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to‘g'risida”gi hamda “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar kengashlariga saylov to‘g‘risida”gi O’zbekiston Respublikasi qonunlariga o'zgartish va qo'shimchalar kiritish haqida”gi Qonuni qabul qilindi. Shu asosda qonunlarga tegishli o'zgartish va qo'shimchalar kiritiladi. Saylov jarayonida, ayniqsa, tashviqot va targ'ibot bosqichida nomzodlar o'z faoliyatlarini erkin olib borishlari uchun ularning mehnat huquqlari, transportdan foydalanish huquqlari alohida muhofaza qilinadi. O'zbekiston Respublikasi Prezidentligiga nomzod, O'zbekiston Respublikasi Bosh Prokurorining roziligisiz Jinoiy javobgarlikka tortilishi, hibsga olinishi yoki sud tomonidan beriladigan m a’muriy jazoga tortilishi mumkin emas. Nomzodni majburiy yuborish, uni shaxsiy buyumlarini, yukini, transporting turarjoy va xizmat binolarini ko'zdan kechirishga yo'l qo'yilmaydi. Saylovoldi tashviqotida nomzodlarning huquqlari kafolatlandi. “O'zbekiston Respublikasi Prezidenti saylovi to'g'risida”gi Qonunning 28, 28,29-moddalarida, 21 “O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to'g'risida”gi Qonunning 27-30-moddalarida, “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga saylov to'g'risida”gi Qonunning 25-28-moddalarida ko'rsatilgan. Xususan, 2012-yil 19-dekabr qonuni bilan O'zbekiston Respublikasining “O'zbekiston Respublikasi Oliy Majlisiga saylov to'g'risida”gi Qonuni 27-moddasi yangi tahrirda bayon etildi va 271, 272, 273, 274-moddalari bilan to'ldirildi. “Xalq deputatlari viloyat, tuman va shahar Kengashlariga saylov to'g'risida”gi Qonunning 25-moddasi yangi tahrirda bayon etildi va 251, 252, 253, 254-moddalari bilan to'ldirildi. Ushbu moddalar orqali caylovoldi tashviqoti tushunchasi aniq belgilandi. saylovoldi tashviqotini ommaviy axborot vositalari orqali, bosma, ko'rgazmali, audiovizual va boshqa tashviqot materiallarini chiqarish hamda tarqatish orqali olib borish va saylovchilar bilan uchrashuvlar o'tkazish orqali saylovoldi tashviqotini olib borish tartibi aniq belgilandi. Bundan tashqari, mazkur qonunlarda deputatlikka nomzodlik maqomidan mahrum qilish, nomzodlikdan voz kechish jarayonlari ham belgilangan. Olt inchi. Saylovchil ar ro'y xat ini t uzish va saylov byulle t e nl arini rasmiy lasht irish. Saylovchilar ro'yxati - uni tuzish, ro'yxat bilan saylovchilarni tanishtirish, ro'yxat yuzasidan kelishmovchiliklarni hal qilish munosabatlarini keltirib chiqaradi. Saylovchilar ro'yxati ovoz berish imkoniyatini beruvchi hujjat. Saylovchilar ro'yxati saylov uchastkalarida uchastka saylov komissiyasi tomonidan tuziladi. Tuman, shahar hokimlari saylovchilarni hisobga olishni ta’minlaydi, ro'yxat tuzishga jamoatchilik vakillari jalb qilinishi mumkin. Harbiy qismlarda saylovchila rning ro'yxati qism qo'mondo nligi taqdimi bilan, xorijdagi vakolatxonalarda, sog'liqni saqlash, dam olish muassasalarida saylovchilar ro'yxati tashkilot rahbarlari taqdim etgan ma’lumotlar bo'yicha tuziladi. Saylov kuniga qadar o'n sakkiz yoshga to'lgan, ro'yxat tuzilayotgan vaqtda mazkur saylov uchastkasida doimiy yoki vaqtincha istiqomat qilayotgan fuqarolar ro'yxatga kiritiladi. Ro'yxat uchastka saylov komissiyasi raisi va kotibi tomonidan imzolanadi. Ro'yxatda har bir saylovchining familiyasi, ismi, otasining ismi, tug'ilgan sanasi va manzili aks ettiriladi. Ro'yxat saylovga o'n besh kun qolganda, kasalxona, dam 22 olish uylari va boshqa uzoq joyiarda yetti kun (Prezident sayloviga ikki kun) qolganda tanishish uchun saylov uchastkasida osib qo’yiladi. Ro'yxat xususida shikoyat uchastka saylov komissiyasiga beriladi, Prezident saylovlarida shikoyat kechi bilan ikki kunlik muddatda, saylov arafasida esa, darhol ko'rib chiqilishi kerak. Vakillik organlariga saylovda shikoyat 24 soat ichida ko’rib chiqilishi kerak. Komissiya xatti-harakati ustidan sudga shikoyat qilish ko'rsatilgan. Prezident saylovi to'g'risidagi qonunda sudga saylovdan kechi bilan uch kun oldin shikoyat qilinishi, sud shikoyati ikki kunlik muddatda ko'rib chiqilishi belgilangan. Saylov jarayonida saylov byulletenlarini tayyorlash, yetkazib berish va rasmiylashtirish alohida bir tadbir deb qaraladi. Saylov byulleteniga nomzodlar familiyasini, otasining ismi alifbo tarkibida kiritilib, uning tug'ilgan yili, egallab turgan lavozimi, nomzodlikka ko'rsatgan siyosiy partiya ko'rsatiladi. Tuman, shahar Kengashiga saylovda nomzod ko'rsatgan fuqarolarning o'zini-o'zi boshqarish organlari ham ko'rsatiladi. Saylov byulletenida uni to'ldirish tartibi ham ko'rsatiladi. Byulletenlar davlat tili, okrug saylov komissiyasining, viloyat, tuman, shahar kengashiga saylovda shu hududlar uchun saylov o'tkazuvchi saylov komissiyasining qarori bilan okrugining ko'pchilik aholisi so'zlaydigan tilda nashr qilinadi. Saylov byulletenlari saylovga kamida uch kun qolganda uchastka saylov komissiyasiga yetkazib beriladi. Olingan byulletenlar soni ro'yxatga kiritilgan saylovchilar sonidan yarim foizdan ko'p bo'lmasligi kerak. Byulletenning o'ng tomoni yuqori burchagiga uchastka saylov komissiyasining ikki a’zosi imzo qo'yadi, imzolar komissiya muhri bilan tasdiqlanadi. Shunday usulda rasmiylashtirilmagan byulletenlar sanab chiqishda hisobga olinmaydi. Y e t t inchi. Ovoz be rish va say lov nat ijalarini aniqlash — har qanday saylov jaray onining muhim bosqichi . Ovoz berish alohida jihozlangan, saylovchilar uchun qulay, yashirin ovoz berishni ta’minlaydigan darajada shakllantirilgan binolarda o'tkaziladi. Ularda yetarli miqdorda yashirin ovoz berish kabinalari bo'lib, ovoz berishga ulardan o'tib boradigan qilib joylashtiriladi. 23 Ovoz berish belgilangan kunda soat 6 dan 20 gacha o'tkaziladi. Ovoz berish joyi, vaqti to'g'risida uchastka saylov komissiyasi saylovga kamida o'n kun qolganda saylovchilarni ogohlantiradi. Xorijiy davlatlardagi vakolatxonalarda, harbiy qismlarda, sanatoriy va dam olish uylarida, kasalxonalarda, borish qiyin bo'lgan yerlarda tuzilgan saylov uchastkalarida ro'yxatga kiritilgan saylovchilar ovoz berib bo'lgan bo'lsa, uchastka saylov komissiyasi istalgan vaqtda ovoz berish tugaganligini e’lon qilishi mumkin. Saylov kuni ovoz berish binosida uchastka saylov komissiyasi a’zolarining uchdan ikki qismi hozir bo'lganda ochiladi. Komissiya aisi a’zolar hozirligida saylov qutisini muhrlaydi, saylov byulletenlari va saylovchilar ro'yxatini komissiya a’zolari o'rtasida taqsimlaydi va ovoz berish boshlanganligini e’lon qiladi. Ovoz beruvchi shaxs binoga kelib, shaxsni tasdiqlovchi hujjat ko'rsatib, saylov byulletenini oladi va ro'yxatga u haqda imzo qo'yadi. Biror-bir sabab bilan saylovchi ro'yxatga kiritilmagan bo'lsa, u hujjati asosida ro'yxat ilovasiga kiritiladi. Saylovchi byulletenni yashirin ovoz berish kabinasida to'ldiradi. Saylov byulleteni to'ldirilayotgan vaqtda uning oldida hech kim bo'lmasligi kerak. Saylovchi o'zi xohlagan nomzod familiyasi ro'parasiga belgi-krestik qo'yish bilan ovoz beradi va byulletenni qutiga tashlaydi. Saylov kuni yashash joyida bo'lish imkoniyati yo'q saylovchi uchastka saylov komissiyasidan saylov varaqasini talab qilib olib, to'ldirib, konvertga solib, yopiq holda qoldirishi mumkin. Saylov varaqasi olganligi haqida u ro'yxatga imzo qo'yadi. Saylovchi uzrli sabab bilan (kasallik) uchastkaga kela olmasa, uning turar joyida ovoz berish tashkil qilinadi. Sak k izinchi. Say lov nat ijalarini aniqlash. Saylov natijasini aniqlashning birinchi bosqichida saylov uchastkasidagi ovozlar sanab chiqiladi. Ovoz berish tugaganligi e’lon qilingach, saylov komissiyasi a’zolari hozirligida, varaqalar solingan konvertlar qutilarga tashlanadi, foydalanilmagan byulletenlar sanab chiqilib bekor qilinadi va quti ochiladi. Komissiya saylovchilarning umumiy soni va byulleten olganlar sonini aniqlab, har bir nomzodga berilgan ovozlarni alohida alohida sanab chiqadi. Uchastka saylov komissiyasi: 24 - ovoz berishda ishtirok etganlarning umumiy sonini; - har bir nomzodga yoqlab berilgan ovozlar sonini; - haqiqiy emas deb topilgan byulleten va varaqalar sonini aniqlaydi. Ovozlarni sanab chiqishda siyosiy partiyaning vakolatli vakili, kuzatuvchilar ishtirok etishi mumkin. Sanab chiqish natijalari bayonnomada qayd qilinib, u rais, o'rinbosar, kotib va boshqa a’zolar tomonidan imzolanadi Bayonnomani bir nusxasi 48 soatdan kam bo'lmagan muddatga uchastkada osib qo'yiladi va bayonnoma okrug saylov komissiyasiga yuboriladi. Okrugda saylov natijalari uchastka saylov komissiyasi taqdim etgan bayonnoma asosida aniqlanadi. Okrug saylov komissiyasi: - okrugdagi saylovchilarning umumiy sonini; - saylov byulleteni va varaqalarni olganlar sonini; - ovoz berishda ishtirok etgan saylovchilar sonini; - har bir nomzodga yoqlab berilgan ovozlar sonini; - haqiqiy emas deb topilgan byulleten va varaqalar sonini aniqlaydi. Bular bayonnomada ko'rsatiladi va u rais, o'rinbosar, kotib hamda barcha a’zolar tomonidan imzolanadi hamda tegishlicha Markaziy saylov komissiyasiga yoki viloyat, tuman, shahar saylov komissiyalariga yuboriladi. Qonunchilik palatasiga saylovlarda ham Markaziy saylov komissiyasi okrug saylov komissiyasi bayonnomasi asosida Prezident saylovidagi kabi ishlarni bajaradi, faqat u yerda deputatning saylanishiga bir okrugdagi natija ta’sir qiladi. Okrug bo'yicha ovoz berishda ishtirok etganlarning yarmidan ko'pining ovozini olgan nomzod saylangan hisobalandi. Saylov okruglari yoki ayrim uchastkalarda saylov natijalariga ta’sir qiluvchi qonun buzilish hollari uchrasa, Markaziy saylov komissiyasi shu joyda saylovni haqiqiy emas deb topishi mumkin. Bunday qaror chiqqan kundan e’tiboran o'n kun ichida Prezidentlikka nomzod, deputatlikka nomzod Respublika Oliy sudiga shikoyat qilishi mumkin Markaziy saylov komisssiyasi saylov yakunlari bo'yicha 25 bayonnoma tuzadi. Mahalliy Kengashga saylovning yashirin natijalari tegishlicha viloyat, tuman va shahar saylov komissiyalarida aniqlanadi. Mazkur komissiyalar okrug saylov komissiyalarining bayonnomasi asosida Markaziy saylov komissiyasi qilgan ishlarni amalga oshiradi va bayonnoma tuziladi. Barcha saylovlarda ham saylovni o'tgan deb topish, haqiqiy deb topish uchun ro'yxatga olingan saylovchilarning kamida o'ttiz uch foizi ishtirok etgan bo'lishi kerak. Saylov jarayonida takroriy ovoz berish yoki takroriy saylov o'tkazilishi mumkinligi e’tiborga olingan. Takroriy ovoz berish saylovda nomzodlar ikkitadan ortiq bo’lib, ularning birortasi ham ovoz berishda ishtirok etganlarning yarmidan ko‘pining ovozini ololmagan bo'lsa, eng ko‘p ovoz olgan ikki nomzod bo‘yicha ikki hafta ichida o‘tkaziladi. Takroriy saylovda ovoz berishda ishtirok etgan saylovchilarning nisbatan ko'proq ovozini olgan nomzod saylangan hisoblanadi va bu saylovda saylovchilarning ishtirok etish loizi hisobga olinmaydi. Takroriy saylov quyidagi hollarda o'tkaziladi: - saylov o'tmagan yoki haqiqiy emas deb topilsa; - nomzodlar bitta bo'lib, u zarur miqdordagi ovozni to'play olmagan bo'lsa; - deputat saylovida saylov okrugida saylov o'tmagan yoki haqiqiy emas deb topilgan bo'lsa, agar takroriy ovoz berish deputat saylanganligini aniqlash imkoniyatini bermasa; okrug bo'yicha ikki nomzod ovozga qo'yilib ulardan birortasi ham yetarli ovoz ololmagan bo'lsa. Qonunchilik palatasiga va mahalliy Kengashlarga saylovda takroriy ovoz berish va takroriy saylov tegishli okruglarda o'tkaziladi. Takroriy saylov o'tkazish avvaigi saylov komissiyalariga topshirilishi yoki yangi komissiya tuzib o'tkazilishi mumkin. Takroriy saylov kechi bilan bir oy ichida o'tkaziladi. Bunda barcha saylov jarayonidagi tadbirlar qayta o'tkaziladi. Qonunchilik palatasiga saylov jarayonida qo'shimcha bir tadbir, bosqich mavjud bo'lib, u Qonunchilik palatasiga Ekologik harakatdan deputat saylash hisoblanadi. 26 X ulosa “Saylov jarayoni” saylov huquqini amalga oshirishni ta’minlovchi tadbirlar, harakatlar yig’indisi bo’lib, uni qanday tashkil qilish saylovlarni muvaffaqiyatli o’tkazishga, adolatli o’tishiga hal keluvchi ta’sir etadi. “Saylov jarayoni” ma’lum bosqichlardan iborat bo’lib, bu bosqichlarda turli tadbirlar o’tkaziladi. Bu tadbirlarning yuridik ahamiyati ularni o’tkazishning aniq vaqtlari, amalga oshiruvchilarning qonunlarda aniq belgilab qo’yilganidir. “Saylov jarayoni” bosqichlari bir birini almashtirib turadi. “Saylov jarayoni” saylov komissiyasini ham o’z ichiga oladi va ayrim paytda umumiy saylov davridan chiqib boshqa vaqtlarda ham ko’rinadi. Masalan: - o’rni bo’shab qolgan deputatlarning saylovida, - deputatlarni chaqirib olishda. Saylov kampaniyasi boshlanganligini e’lon qilish bilan saylovga tayyorgarlik ko’rish va o’tkazishning asosiy tadbirlari boshlanadi. Saylov kampaniyasi boshlanganligini e’lon qilish saylov kunini belgilash bilan boshlanadi. Bunda saylov tayinlanmay, avvaldan aniqlab qo’yilgan muddatlarda uni o’tkazish belgilanadi. Lekin O’zbekistonda saylovni tayinlash tartibidan ham foydalaniladi. Saylovlarni o’tkazishda turli vazifalarni bajaruvchi saylov tuzilmalari – saylov okruglari va uchastkalari tashkil etiladi. Turli saylovlar o’tkazish uchun tuziladigan saylov okrugalrini tuzish tartibi ularning hududi, saylovchilar soni har xil. Bu tartib va normalar qonunlarda aniq belgilab qo’yilgan. Saylovlarda saylovchilarga qulaylik yaratish va ovozlarni dastlabki natijalarni aniqlash uchun, barcha saylovlarda saylov uchastkalari tuziladi. Saylovlar qanday organlar uchun bo’lishidan qat’iy nazar saylov uchastkalarini tuzishda, ularning vazifasida farq yo’q, faqat mahalliy saylovlarda xorij mamlakatlarda saylov uchastkalari tuzish ko’zda tutilmagan. Saylovlarni demokratik, adolatli o’tishi nuqtai nazaridan qonunchiligimizda nomzodlar faoliyatini huquqiy asoslari mustahkamlab qo’yilgana bo’lib, u asoslar saylovlarda nomzodlarning teng ishtirok etishi, ularga bir xil sharoit yaratilishini ta’minlanishini ko’zda tutadi. 27 FOY DA LA N ILGA N ADA BIY OTLA R VA MA N BA LA R O’zbek ist on Respublik asi qonunlari 1. O‘zbekiston Respublikasining Saylov kodeksi // Qonun hujjatlari ma’lumotlari milliy bazasi, 26.06.2019., 03/19/544/3337-son. Prezident asarlari 1. Mirziyoyev Sh. M. O’zbekiston Respublikasi Prezidentining Oliy Majlisga Murojatnomasi. 28.12.2018// O’zbekiston Respublikasi Prezidentining rasmiy veb-sayti. Ilmiy asarlar, Monagrafi y alar, risolalar 1. Saidov A.X. “Saylov – 2021”: Saylov qonunchiligining rivojlanish bosqichlari 2. Odilqoriyev X., Matkarimova G.A. “Xalqaro va milliy huquq” 3. “Saylovlar va gender: siyosatda xotin-qizlarni qoʻllabquvvatlashning xalqaro va milliy amaliyotlari” Uslubiy qo’llanma. Toshkent-2021 4. Saylov Kuzatuv Missiyasi. O’zbekiston Respublikasi muddatidan oldin president saylovi. 04.12.2016. 5. Turg’unboyev O.K. “Saylov huquqi” Toshkent-2016. 243b. Int ernet say t lari 1. 2. 3. 4. 5. 6. 28

MUNDARIJA

Kirish

I BOB. Saylov haqida umumiy ma’lumot va O’zbekiston saylov tizimi

1.1. Saylov va saylov tizimi tushunchasi

1.2. O’zbekiston saylov tizimining shakllanishi va takomillashib borishi

II BOB. Saylovni tashkil etish va uni o’tkazish

2.2. Saylov jarayoni va unda ishtirok etuvchi subyektlar

2.3. Saylovni tashkil etish va uni o’tkazish

Xulosa

Foydalanilgan adabiyotlar va manbalar

Купить