Sayohat agentligi ma’lumotlar bazasini loyihalash
![yilda dasturlashtiriladigan yozuv uskunalari paydo bo‘lgani bilan bog‘lash
mumkin. Bu vaqtda dasturiy ta’minot fayllarga asoslangan yozuvlarni qayta
ishlash modelini qo‘llab-quvvatlar edi. Ma’lumotlarni saqlash uchun
perfokartalardan foydalanilgan [1]. Internet tarmog‘ining ma’lumotlar bazasi 1960-
yillarning o‘rtalarida paydo bo‘ldi. Ma’lumotlar bazasidagi operatsiyalar
terminallar yordamida interaktiv ravishda qayta ishlandi. Keyingi muhim qadam
Edgar Koddning ishi tufayli 1970-yillarning boshlarida relyatsion ma’lumotlar
modelining paydo bo‘lishi bilan bog‘liq. Kodd ishi amaliy ma’lumotlar bazasi
texnologiyasini matematika va mantiq bilan chambarchas bog‘lash uchun yo‘l
ochdi. “Ma’lumotlar bazasi” atamasi 1960-yillarning boshlarida paydo bo‘lgan,
garchi dastlab bu tushuncha sun’iy intellekt tizimlari nuqtai nazaridan tor ma’noda
tushunilgan bo‘lsa-da, 1964-1965-yillarda SDC tomonidan tashkil qilingan
simpoziumlarda joriy etilgan. Ushbu atama zamonaviy ma’noda faqat 70-yillarda
keng qo‘llanilgan.
1. Ma’lumot bazasi tushunchasi
Baza bu – ishlov berilmagan elementlar bo`lib, ularning ichiga matn,
son, tasvir, audio va videolar kirishi mumkin. Masalan, matn klaviaturada
kiritiladi , ovoz kompyuter mikrofoni orqali , fototasvirlar raqamli kamera,
video va uning ovozi esa raqamli videokamera orqali yoziladi hamda
kompiyuterning xotirasigasaqlanadi.
Axborot – bu ishlov berilgan ma’lumotdir. Aniqrog ’֥ i tashkiliy , aniq,
sifatli va foydali ma lumotlardir. Undan tashqari axborot hujjatlari audio
‟
ko`rinishida, tasvir va video ko`rinishda bo`lishi mumkin. Masalan, muloqot
aloqasi (ya ni yozilgan ovoz) elektron xat shaklida, do`stga, oila a’zolariga
‟
ularni eshitish uchun yuborilgan bo`lishi mumkin. Yana bir misol , do`stlar
raqamli kamerada olingan fotorasmni Veb sahifada ko`rishi mumkin. Veb
kamerada real vaqt rejimida video konferentsiya shaklida ko`rib, gaplashish
mumin bo`ladi .
Kompyuterlar axborotlarni ma’lumotlar bazasi asosida ishlov beradi.
Masalan, universitetning ma’lumotlar bazasi deganda, o`quv xonalari , o`quv](https://docx.uz/documents/59d517e4-6052-479b-8f7a-1e4ea8a3a815/page_3.png?v=1)
![birga topib beradi ? Qanday qilib normativ-huquqiy hujjatlar to`plamidan
iborat elektron axborot tizimlari bizning so`rovga mos hujjatlarni bir lahzada
topib beradi . Javob oddiy, bularning hammasi berilganlar bazasini bosh qa-
rish tizimlari (keyingi o`rinlarda BBBT) orqali amalga oshiriladi . BBBT
uchun ko`p dasturiy ta’minotlar ishlab chiqilgan, misol uchun SQL Server,
Oracle, MySQL, MS Access va h.k.
Bugungi dunyoda ma’lumotlar har xil va keng tarqalgan. Ma’lumotlar bazasi
ma’lumotlarni saqlash va boshqarishning eng yaxshi usuli hisoblanadi.
Ma’lumotlar bazalari ma’lumotlarni doimiy ravishda va xavfsiz tarzda almashishni
ta’minlaydi.
Ma’lumotlar nafaqat keng yoyilgan va keng tarqalgan hamdir. Bu
tashkilotlarning yashashi va rivojlanishi uchun ham zarurdir. Masalan, OTM
o‘zining professor-o‘qituvchilari, fakultetlari, tegishli yo‘nalishlari va
mutaxassisliklari hamda talabalari haqida hech qanday ma’lumotga ega
bo‘lmasdan turib rivojlanishi mumkinmi, degan savolni o‘rtaga qo‘yib ko‘raylik.
Barcha OTMlar ushbu turdagi ma’lumotlarni saqlashlari kerak. Muhim ahamiyatga
ega bo‘lganidek, ular kerak bo‘lganda qaror qabul qiluvchilar uchun
ma’lumotlarga ega bo‘lishlari kerak. Ishonch bilan aytish mumkinki, OTMning
barcha axborot tizimlarining maqsadi ularga axborotni tashkiliy manba sifatida
ishlatishga yordam berishdir. Ushbu tizimlarning barchasida ma’lumotlarni
yig‘ish, saqlash, umumlashtirish, boshqarish va tarqatish turadi.
Ma’lumotlar bazasi – tegishli ma’lumotlar to‘plamini o‘z ichiga olgan
umumiy, birlashgan kompyuter tuzilmasi[6].
Axborot tizimining turiga va masalaning qo‘yilishiga qarab, bu ma’lumotlar
bir yoki ikki mavzudagi bir necha megabaytdan biznesning ichki va tashqi
muhitidagi yuzlab mavzularni qamrab oladigan terabaytgacha o‘zgarishi mumkin.
Ma’lumotlar bazalari, kompyuterlarga asoslangan tizimlarga ma’lumotlarni
tezda saqlash, boshqarish va olish imkonini beradigan ixtisoslashgan tuzilmalardir.
Ma’lumotlar bazasi tushunchasi maydon, yozuv, fayl atamalari bilan bog‘liq.](https://docx.uz/documents/59d517e4-6052-479b-8f7a-1e4ea8a3a815/page_5.png?v=1)
![Maydon – bu saqlanadigan ma’lumotlarning eng kichik birligi. Tipik
ma’lumotlar bazasida bir qancha tiplarning yoki saqlanadigan maydonlarning har
birini tavsiflovchi ko‘plab nusxalari (occurrence yoki instance) mavjud. Masalan,
OTMlar haqida ma’lumot mavjud bo‘lgan ma’lumotlar bazasida "OTM raqami"
nomi bilan saqlanadigan maydon turini o‘z ichiga olishi mumkin va ma’lumotlar
bazasida tavsiflangan OTMlarning har bir turi uchun (fakultetlar, yo‘nalishlar,
guruhlar, talabalar va boshqalar) ushbu saqlanadigan maydonning alohida nusxasi
mavjud bo‘ladi.
Yozuv – bu tegishli saqlanadigan maydonlar to‘plamidir. Bunday holda,
saqlangan yozuvning nusxasi saqlanadigan maydonlarning tegishli nusxalari
guruhidan iborat.
Fayl - bu bir xil turdagi saqlangan yozuvlarning barcha mavjud nusxalari
to‘plami. Oddiylik uchun har qanday berilgan fayl faqat bitta turdagi saqlanadigan
yozuvlarni o‘z ichiga olishi mumkin deb qabul qilinadi. Ushbu soddalashtirish
keyingi mulohazalarga jiddiy ta’sir ko‘rsatmaydi.
Ma’lumotlar bazasini loyihalash uchun axborot va ma’lumotlar o‘rtasidagi
farqni tushunib olish kerak.
Axborot - bu ma’lumotlarning ma’nosini ochib berish uchun qayta ishlash
natijasidir. Axborotdan qaror qabul qilish uchun asos sifatida foydalanish mumkin.
Masalan, OTM professor-o‘qituvchilari haqidagi ma’lumotlarning qisqacha tavsifi
attestatsiya organlariga OTM uchun attestatsiyani o‘tkazish yoki o‘tkazmaslikni
belgilashda foydali bo‘lgan tushunchalarni beradi.
Ushbu misoldan ko‘rinib turibdiki, ma’lumot o‘z vaqtida va aniq
ma’lumotlarni talab qiladi. Bunday ma’lumotlar to‘g‘ri yaratilishi va ularga kirish
va qayta ishlash oson bo‘lgan formatda saqlanishi kerak. Bundan tashqari, har
qanday asosiy manba kabi ma’lumotlar muhiti ehtiyotkorlik bilan boshqarilishi
kerak.
Ma’lumotlarni boshqarish - bu ma’lumotlarning to‘g‘ri yaratilishi,
saqlanishi va olinishiga qaratilgan qoidalar [6]. Ma’lumotlar muhim rol o‘ynashini
hisobga olib, ma’lumotni boshqarish har qanday biznes, davlat idorasi, xizmat](https://docx.uz/documents/59d517e4-6052-479b-8f7a-1e4ea8a3a815/page_6.png?v=1)
![ko‘rsatish tashkiloti yoki xayriya faoliyatining asosiy yo‘nalishi ekanligi biz to‘liq
anglashimi lozim.
Ma’lumotni samarali boshqarish odatda kompyuter ma’lumotlar bazasidan
foydalanishni talab qiladi. Ma’lumotlar bazasi bu quyidagilar to‘plamini
saqlaydigan umumiy, birlashtirilgan kompyuter tuzilmasi:
Tashqi foydalanuvchi ma’lumotlari, ya’ni oxirgi foydalanuvchini
qiziqtirgan muhim faktlar;
Metadata (ma’lumotlar haqidagi ma’lumotlar [6]), ular orqali oxirgi
foydalanuvchi ma’lumotlari birlashtiriladi va boshqariladi.
Metadata ma’lumotlar xarakteristikalarini va ma’lumotlar bazasida topilgan
ma’lumotlarni bog‘laydigan munosabatlar to‘plamini tavsiflaydi. Masalan, meta-
ma’lumotlar komponenti har bir ma’lumot elementining nomi, har bir ma’lumot
elementida saqlanadigan qiymatlar turi (raqamlar, sana yoki matn) va ma’lumotlar
elementini bo‘sh qoldirish mumkinligi kabi ma’lumotlarni saqlaydi. Metadata
ma’lumotlarning qiymati va ishlatilishini to‘ldiruvchi va kengaytiradigan
ma’lumotlarni taqdim etadi. Qisqa qilib aytsak, metadata ma’lumotlar bazasida
ma’lumotlarning yanada to‘liq tasvirini taqdim etadi.
Ma’lumotlar bazasini boshqarish tizimi (MBBT) bu ma’lumotlar bazasi
tuzilishini boshqaruvchi va unda saqlanadigan ma’lumotlarga kirishni
boshqaradigan dasturlar to‘plami. Qaysidir ma’noda ma’lumotlar bazasi juda
yaxshi tashkillashtirilgan elektron topshirish kabinetiga o‘xshaydi, unda kuchli
dasturiy ta’minot (MBBT) kabinet tarkibini boshqarishga yordam beradi.
Ma’lumotlar bazasining turlari. Har bir ma’lumotlar bazasi ma’lum bir
ma’lumot to‘plamini saqlaydi va ma’lum maqsadda foydalaniladi. Yillar o‘tishi
bilan, ma’lumotlar bazalaridan texnologiya va innovatsion foydalanish rivojlanib
borgan sari ma’lumotlar bazalarini tasniflashda turli xil usullar qo‘llanilmoqda.
Masalan, ma’lumotlar bazalari qo‘llab-quvvatlanadigan foydalanuvchilar soni,
ma’lumotlar joylashgan joyda, saqlanadigan ma’lumotlar turi, ma’lumotlardan
maqsadli foydalanish va ma’lumotlar tuzilish darajasi bo‘yicha tasniflanishi
mumkin.](https://docx.uz/documents/59d517e4-6052-479b-8f7a-1e4ea8a3a815/page_7.png?v=1)
Sayohat agentligi ma’lumotlar bazasini loyihalash