Sayyoralar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	28.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sayyoralar

Купить

SAYYORALAR
Reja:
1. Sayyoralar va ularning paydo bo‘lishi haqida tushuncha.
2. Sayyoralar harakati va ularning o‘lchamlari
3. Sayyoralarga umumiy tavsif.

Quyosh sistemasiga Quyoshdan tashqari 8 ta sayyora, ularning yo‘ldoshlari,
asteroidlar, kometalar, meteor jismlar kiradi. Sayyoralar Quyoshga nisbatan
quyidagi tartibda joylashgan. 1-Merkuriy (Utorid), 2-Venera (Zuhro), 3-Er, 4-Mars
(Mirrix), 5-YUpiter (Zuhal), 6-Saturn (Mushtariy), 7-Uran, 8-Neptun, 9-Pluton
(3.1-rasm).
Sayyoralarning paydo bo‘lishi haqida birinchi ilmiy gipotezani 1755 yili
nemis faylasufi I.Kant ishlab chiqdi. Uning fikriga ko‘ra, Quyosh bilan sayyoralar
gaz va qattiq jismlardan iborat dastlabki kosmik tumanlikdan kelib chiqqan. 1796
va 1824 yilarda fransuz matematigi P. Laplas ham shunga o‘xshash gipotezani
oldinga surdi. Uning fikriga ko‘ra sayyoralar Quyoshni o‘rab olgan qizigan
gazlardan vujudga kelgan.
1940-1950 yillar mobaynida O.Yu.Shmidt boshchiligida bir guruh olimlar
yangi bir kosmogonik gipotezani yaratishdi. Bu gipoteza Quyosh yaqinida kosmik
zarra jismlar qanday hosil bo‘lib qolganini va ulardan planetalar qanday vujudga
kelganligini tushuntirib beradi.
Sayyoralar hayotida Quyosh benihoya katta rol o‘ynaydi. Yerdagi hayot ham
Quyoshga bog‘liq. Quyosh atrofida aylanadigan va Quyoshdan kelayotgan
yorug‘likning aks etishi bilan ko‘rinadigan sharsimon sovuq osmon jismlari
sayyoralar (planetalar) deb ataladi. Katta sayyoralar atrofida aulanadigan kichik
sayyoralar yo‘ldoshlar deb ataladi. Sayyoralar Quyosh atrofida aylanib, harakat
qilganida (yo‘ldosh esa sayyora atrofida aylanib harakat qilganida) hosil
bo‘ladigan berk egri chiziq orbita deb ataladi.
Barcha sayyoralar Quyosh atrofida va o‘z o‘qi atrofida bir tomonga, shimoliy
qutbga qaratib qo‘yilgan soat strelkasi harakatiga teskari tomonga aylanadi. Katta
sayyoralarning orbitalari deyarli bir tekislikda yotadi. Ularning ekstsentrisiteti
kichik. Shuning uchun ular bir-birlariga uncha ko‘p yaqin kelmaydilar va
gravitatsion ta’siri kam bo‘ladi. Ko‘pchilik sayyoralarning yo‘ldoshlari bor.
Sayyoralarning ko‘pchiligi yo‘ldoshlari sayyoralar aylanadigan tomonga, ba’zilari
teskari tomonga tomonga aylanadi.

Sayyoralar yulduzlarga nisbatan juda kichik bo‘lganidan ularda termoyadro
energiyasi o‘z-o‘zidan ajrab chiqmaydi. Lekin ular o‘zida suyuq suvni, atmosferani
ushlab turishga qodir. SHuning uchun ham sayyoralarda tirik organizmlar paydo
bo‘lishi uchun sharoit mavjuddir.
1-jadval
Sayyoralar o‘lchamining miqdoriytavsifi
Sayyoral
ar Massa
si M
[1024
kg] Er
massasi
ga
nisbatan Massa
sining
zichlig
i [kg m
-3] Ekvato
rial
radius,
km Aylanis
h davri
(kun) Qutb
yassilig
i
F-(a-
c)/a Ekvator
tekisliginin
g orbita
tekisligiga
nisbatan
og‘maligi
[°]
Er guuhiga kiruvchi sayyoralar va Oy
Merkuriy 0,3302 0,0553 5,427 2,440 58,81 0,0 0,1
Venera 4,869 0,815 5,243 6,052 243,7 0,0 177,4
Er 5,974 1,000 5,515 6,378 0,9973 0,0033
53 23,45
Oy (Er
atrofida) 0,0735 0,0123 3,347 1,738 27,32 0,0012 6,68
Mars 0,6419 0,1074 3,933 3,397 1,0275 0,0064
8 25,19
Katta sayyoralar va Pluton
YUpiter 1,899 317,8 1,326 71,492 0,414 0,0649 3,12
Saturn 568,5 95,2 687 60,268 0,444 0,098 26,73
Uran 86,8 14,4 1,270 25,559 0,720 0,023 97,86
Neptun 102,4 17,15 1,638 24,766 0,671 0,017 29,6
Pluton 0,125 0,0021 1,750 1,195 6,405 - 122,5
2-jadval
Quyosh sistemasi sayyoralarining ayrim ko‘rsatkichlari

Sayyoral
ar Orbital
radius
[A b] Asosiy
yarim
oqi [106
km] Orbitasinin
g
Ekstsentrisi
teti Orbitasining
og‘ganligi
ekliptikada Orbita
bo‘ylab
harakat
tezligi Orbitani
aylanib
chiqish
vaqti [yil]
Yer guuhiga kiruvchi sayyoralar va Oy
Merkuriy 0,3830 57,91 0,2056 7,00 47,87 0,2408
Venera 0,7234 108,2 0,0068 3,39 35,02 0,6152
Er 1,000 149,6 0,01671 0,0 29,79 1,000
Oy ( Y er
atrofida) 0,0025
7 0,3844 0,0549 15,145 1,023 0,0748
Mars 1,520 227,9 0,0934 1,85 24,13 1,881
Katta sayyoralar va Pluton
YUpiter 5,202 778,4 0,0484 1,305 13,07 11,86
Saturn 9,576 1,427 0,0542 2,484 9,69 29,4
Uran 19,19 2,871 0,472 0,77 6,81 83,7
Neptun 30,07 4,498 0,00859 1,77 5,43 164,9
Pluton 38,62 5,906 0,249 17,1 4,72 248
Sayyoralar ikki guruhga bo‘linadi: o‘rtacha zichligi katta, o‘z o‘qi atrofida
sekin aylanadigan, yo‘ldoshlari yo‘q yoki kam bo‘lgan ichki – Er guruhga
(Merkuriy, Venera, Er, Mars,) va o‘rtacha zichligi kichik, o‘z o‘qi atrofida tez
aylanadigan, yo‘ldoshlari ko‘p bo‘lgan tashqi sayyoralar (Yupiter, Saturn, Uran,
Neptun) guruhiga bo‘linadi (1-2-jadval). Plutonning orbitasi katta elliptik
shaklida bo‘lganligi uchun boshqa sayyoralardan ajralib turadi.Uning tabiiy
xususiyatlari katta sayyoralar va kichik er guruhidagi sayyoralardan farqlanadi.
Bu to‘qqizta jism asosiy sayyoralardir. Quyosh orbitasi atrofida boshqa ko‘p
obektlar – kichik sayyoralar ham bor. Quyosh sistemasida Neptun orbitasidan
tashqarisidagi ko‘p obektlarning kashf etilishi astronomlaro‘rtasida tortishuvlarni
kuchaytirdi 1
. SHu boisdan 2006 yilda astronomlarning Jenevada bo‘lib o‘tgan
1
William Lowrie . Fundamentals of Geophysics . Cambridge University Press. 2007. 5-bet.

konferentsiyasida Pluton sayyorasi juda kichik bo‘lganidan uni asteroid deb tan
olindi.
Merkuriy (Zuhra) , Quyoshga eng kichik va eng yaqin sayyora.
Merkuriyning og‘irligi Yernikidan 20 barobar kam. Uning orbirasi katta
ektsentrisitetga ega (0,206). Sayyoraning Quyoshgacha eng yaqin masofasi 46,0
mln km ga, eng uzoq masofa esa 69,8 mln km ga teng. Quyoshga yaqinigi tufayli
Quyosh tomonidan kuchli tortiladi, Merkuriu Quyosh atrofida 88 Er sutkasi
davomida bir marta aylanib chiqadi. Bu sayyora, Quyosh sistemasidagi to‘qqizta
pleneta ichida Quyoshga eng yaqini bo‘lib, qadimda rimliklar uni
sayohatchilarning panohi, savdo – sotiq xudosi nomi bilan Merkuriy, arablar esa
uni utorud deb atashgan. Utorudning orbitasi boshqa sayyoralarnikidan farq qilib,
cho‘zinchoq aylana (ellips) shaklidadir. SHuning uchun ham bu sayyoraning
Quyoshdan uzoqligi 0,31 dan to 0,47 astronomik birlikkacha cho‘zilib turadi,
o‘rtacha uzoqligi esa 58 million kilometrni tashkil qiladi. Merkuriy ning diametri
4880 killometr bo‘lib, uning sirtida tortish kuchi Yernikidan 2,5 marta kam.
Ve n era osmondagi Quyosh va Oydan keyingi eng yorqin sayyora. U
kattaligi, og‘irligi va zichligi jihatidan Yerga yaqin tur a di. Oy Yerga eng yaqin
yirik osmon jismi. Yer atrofida ekliptik orbita bo‘ylab aylanadi. Oydan Yergacha
masofa 384100 km ni tashkil qiladi. Qadim rim mifologiyasida sevgi xudosining
nomi “Venera” deb yuritiladigan bu planetaning Quyoshdan o‘rtacha uzoqligi 108
million kilometrdir. Zuxra orbitasi bo‘ylab sekundiga 35 kilometrli tezlik bilan
xarakatlanib, 225 kunda Quyosh atrofida bir marta to‘la aylanib ulguradi.
Yer. Biz ustida yashayotgan osmon jismi, Quyoshdan uzoqligi bo‘yicha
uchinchi o‘rinda turuvchi planeta bo‘lib, Quyoshdan o‘rtacha uzoqligi 149,6
million kilometrni tashkil etadi. Planetamizning ekvatorial radiusi 6378 kilometr,
ya’ni qutb radiusidan taxminan 21 kilometrga ortiqlik qiladi. Er, Quyosh atrofida
sekundiga 30 kilometr tezlik bilan harakatlanib, 365,24 kunda bir marta to‘la
aylanib chiqadi. Bir yilda to‘rt faslning planetamizda kuzatilishining sababi, er
o‘qining orbita tekisligiga 66,5 daraja og‘maligi bilan tushuntiriladi.

Y er o‘z o‘qi atrofida 23 soatu 56 minutu 4 sekundda to‘ la aylanib chiqadi.
Biroq uning Quyoshga nisbatan aylanish davri bir oz uzunroq bo‘lib, 24 soatni
tashkil qiladi. Sayyoramizning Quyoshga nisbatan aylanish davrining uzunligiga
sabab, Quyoshning yulduzlar oralig‘ida yillik ko‘rinma siljishidir (bunday siljish,
Erning Quyosh atrofida haqiqiy harakatlanishi tufayli sodir bo‘ladi).
Mars - “urush xudosi” b unday nom bilan yuritiladigan er tipidagi to‘rtinchi
planeta mirrix (Mars) ning orbitasi ernikidan tashqarida yotadi. Uniig Quyoshdan
o‘rtacha uzoqligi 228 million kilometr. Mars Quyosh atrofida aylanayotib, har 780
kunda Erga yaqinlashib turadi. Bunday yaqinlashish qarama - qarshi turish
deyiladi. Mars orbitasi ellips shaklida bo‘lganidan, qarama - qarshi turish paytida
uning uzoqligi 55 dan 102 million kilometrgacha o‘zgarib turadi. Mars E rga eng
yaqin kelganda (buyuk q arama - qarshi turish paytida), undan bizgacha nur atiga uch
minutda etib keladi. Planetaning buyuk qarama - qarshi turishi har 15-17 yilda
kuzatilib, oxirgisi 2004 yilda bo‘lgan edi.
Yupiter Quyosh tizimidagi beshinchi va eng katta sayyora . Quyosh
sistemasining planetalari ichida eng kattasi h isoblangan Yupiter, tabiati va
tuzilishiga ko‘ra, jumboqlarga boyligi bilan astronomlar diqqatini o‘ziga j alb etadi.
YUpiterning o‘rtacha radiusi, er radiusidan qariyb 11 marta katta bo‘lib, 69 ming
150 kilometrni tashkil qiladi. Bu gigant planeta 778 million kilometr masofada
Quyosh atrofida aylanadi. Planetaning Quyosh atrofida aylanish tezligi sekundiga
13 kilometr bo‘lib, 12 yilda bir marta aylanib chiqadi . B oshqacha aytganda, Erdagi
60 yoshli odam YUpiter yili bilan endi 5 yoshga to‘lgan bo‘lur edi. Q izig‘i
shundaki, YUpiterning o‘z o‘qi atrofida aylanishi, er tipidagi planetalar
aylanishlaridan farq qilib, ekvator qismi tezroq - 9 soatu 50,5 minutli, o‘rtacha
qatlamalari esa sekinroq - 9 soatu 56 minutli davr bilan aylanadi. Uning hajmi
(19x1026 kg) Er hajmidan 318 marta katta. Sayyoraning o‘qi orbita tekisligiga
deyarli tik joylashgan. YUpilerning 63 ga yaqin yoldoshi bo‘lib, undan 4 tasi (Io,
Yevropa, Ganimed va Kallisto; ularni 1610 yilda Galiley kashf qilgan) yirik.
Saturn Quyosh tizimidagi ikkinchi yirik sayyora. Uning ekvatorial radiusi
60,268 km ni tashkil qiladi. Saturn atrofidagi halqasida 30 dan ortiq yo‘ldoshi

bo‘lib, ulardan Titan nomli yo‘ldoshi Quyosh sistemasidagi eng yirik yo‘ldosh
hisoblanadi. Uning radiusi 2575 km ni tashkil etadi. Sayyora qadimgi rimning vaqt
va taqdir xudosi Saturn nomi bilan ataladi. Bu planeta sharqda Zuhal, greklarda
Kronos nomi bilan yuritiladi. Saturn kattaligi jihatidan faqat Yupiterdan key in
turadi, uning diametri 120 ming 800 kilometr, Quyoshdan o‘rtacha uzoqligi 9,5
astronomik birlik, ya’ni kuyoshdan 1 milliard 427 million kilometr narida yotadi.
Uran sayyorasini Yerdan faqat teleskop orqali kuzatish mumkin. O‘z o‘qi
atrofida Quyoshga nisbatan teskari tomonga aylanadi.Uning radiusi 25,559 km ni
tashkil etadi. Uran sayyorasi metan (84%), vodorod (2%), og‘ir shetallardan (14%)
iborat degan taxmin mavjud. Neptun Quyoshdan ancha olisda joylashgan sayyora.
U gazsimon gigant sauuoralarning eng tashqisi hisoblanadi.
Neptun. “Qalam uchida topilgan sayyora” 1820 yilga qadar Quyosh oilasi
asosan quyidagi ett ita sayyora: Merkuriy, Venera, Y er, Mars, Yupiter, Saturn va
Uran hamda ularning yo‘ldoshlaridan tashkil topgan deb qaralardi. 1820 yili parijlik
astronom A. Buvar, YUpiter, Saturn va Uranlarning kordinatalari jadvalini juda
katta aniqlik bilan hisobladi. Biroq o‘n yil o‘tgach, Uran oldindan hisoblangan o‘z
o‘rnidan 200 sekundli yoyga ilgarilab ketdi. YAna o‘n yil o‘tgach, ilgarilash 90
sekundga, 1846 yilga kelib esa 128 sekundga etdi. Astronomlar, Uranning
harakatidagi bu chetlashish, uning orbitasidan tashqaridagi boshqa planetaning
ta’siri tufayli degan qarorga keldilar. Qizig‘i shundaki, Neptunning ochilishida n
ancha ilgari 1795 yili 8 va 10 mayda -

Sayyoralar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish