Semasiologiya. semema va uning tarkibiy qismlari
![qo‘shilgan. Shunday xususiyat doshtan fe'lining dor- hozirgi zamon asosiga xos:
yarador-, dongdor-, bo‘ydor-, ilmoqdor- kabi. Lekin dor- o‘zbek tilida fe'l asosi
deb tushunilmaydi, balki leksema yasovchi deb tushuniladi. Asli fe'l asosi ekanini
e'tiborga olib affiks emas, affiksoid deb baholash to‘g‘riroq. Tojik tilida tuzma
leksemalarga teng deb qaraladigan bunday birliklar o‘zbek tilida yasama leksema
deb baholanadi.
Xona-, noma-, goh- kabi tojikcha leksemalar, o‘zbek tilida mustaqil
ishlatilishdan tashqari, ishxona-, oshxona-, taklifnoma-, ma'lumotnoma-,
sayohatnoma-, sayrgoh-, oromgoh- kabi leksemalarning tarkibida yasovchi qism
sifatida qatnashadi; bir qancha leksemalarga qo‘shiluvchi qism bo‘lib kelgani
sababli mustaqil leksemalik holatidan affiksoidlik holatiga o‘tgan. Bular
qatnashuvi bilan hosil qilingan leksemalar tojik tilida tuzma leksema deb qaraladi,
lekin o‘zbek tilida yasama leksemalarga tenglashtiriladi:
( I S H - + - X O N A ) -
ot leksema leksema yasovchi,
affiksoid,
ot leksema yasovchileksema yasash asosi
yasama leksema, ot leksema
Xullas, yasama leksemalarda yasalish asosi bo‘lib leksema xizmat qiladi,
leksema yasovchi vazifasini affiks (asosan suffiks, qisman prefiks), ba'zan
affiksoid bajaradi, hosila esa leksemaga teng bo‘ladi: ish- + -chi ishchi-, be- +
ish-
beish-, ish- + -xona ishxona- kabi.
5- §. Grammatik to‘liq shakllangan ikki leksemani (leksemashaklni) teng
holatda qo‘shib tuzilgan leksemaga juft leksema deyiladi: imo-ishora-, katta-
kichik-, bugun-erta- kabi. Juftlashuvchi qismlar leksemashaklga, hosila esa
leksemaga teng bo‘ladi: [( imo ) + ( ishora )]-.](https://docx.uz/documents/85a12708-ddeb-4aad-890b-12643d384c56/page_6.png?v=1)
![Juftlashuvchi qismlar orasidagi tenglik munosabati yozuvda defis (chiziqcha)
bilan ko‘rsatiladi; har bir qism o‘z fonetik cho‘qqisiga ega bo‘lib, ayni vaqtda
yaxlitlovchi fonetik cho‘qqi bilan birlashadi:
i z z a t i k r o m
Tenglik munosabatining ko‘rsatkichi sifatida ba'zan qismlar orasida -u(-
yu) bog‘lovchisi keladi, lekin bunda juftlikdan uyushiqlikka tomon siljish yuz
beradi: to‘y-tomosha- to‘y-u tomosha- kabi.
Juftlashuvchi qismlar ayni bir turkumga mansub va odatda ayni bir grammatik
shakldagi leksemashakllar bo‘ladi; grammatik shakl bunday leksemaga bir butun
holda qo‘shiladi: [(arz) + (dod)]- + im + ni kabi. Bu umumiy qoidadan (qolipdan)
istisno ikki mustaqil fe'ldan tuzilgan juft fe'llarda uchraydi: birinchi qism -b
ravishdoshi shaklida (leksemashaklga teng), ikkinchi qism esa leksemaga teng
bo‘ladi, har ikki qism birgalikda leksemaga teng bo‘ladi: [(bich- + ib) + (to‘qi-)]-
kabi.
Juft leksema qismlarini o‘zaro yasalish asosi, yasovchi deb hukm chiqarib
bo‘lmaydi, bu qismlar teng huquqli holda birlashib yangi leksema vujudga keladi.
Demak , juft leksemalarda leksema yasash emas , balki leksema tuzish voqe bo ‘ ladi .
6- §. Bog ‘ lanmaning ( birikmaning , gapshaklning ) leksemaga aylanishi bilan
qo ‘ shma leksema yuzaga keladi . O ‘ zbek tilida birikma leksemashaklning
leksemaga tobelanishi bilan tuziladi , ana shunday tuzilgan birikmalar semantik va
fonetik jihatdan yaxlitlanib , qo ‘ shma leksemaga aylangan ; bunday yaxlitlanish
natijasida leksemashakl bilan leksemaga teng qismlar orasida sintaktik aloqa
so ‘ nadi :
[( K A L T A ) X ( K E S A K -) ]-](https://docx.uz/documents/85a12708-ddeb-4aad-890b-12643d384c56/page_7.png?v=1)
![sifat leksemashakl ot leksema
asli sifatlovchi asli sifatlanmish
o t q o‘ sh m a l e k s e m a
O‘zbek tilida katta qo‘rg‘on- birikmasi tuzib ishlatiladi; shu bilan birga ayni
shunday tuzilishli kattaqo‘rg‘on- ot qo‘shma leksemasi ham mavjud. Birinchisi
sintaktik birlikka, ikkinchisi esa leksik birlikka teng.
Qo‘shma leksemalarning barchasi avval birikmaga teng holatda tuzilib, keyin
leksemaga aylangan emas, albatta. Tilda birikmaga teng birlikni qo‘shma
leksemaga aylantirish qolipi hosil bo‘lganidan keyin qo‘shma leksema shu qolip
asosida to‘g‘ridan to‘g‘ri tuzilavergan: sinfboshi, uchburchak kabi.
Asli kaltakesak- tur qo‘shma leksemalardan kallakesar- tur qo‘shma
leksemalarni farqlash kerak: Keyingi tur leksema birikmaga affiks qo‘shish orqali
hosil bo‘ladi: [(kalla) X (kes-)] + ar . Lekin -( ar ) affiksi – leksema yasovchi emas ;
demak , bunday misollarda affiksatsiya yo ‘ li bilan leksema yasash voqe bo ‘ lmaydi ;
asli sifatdosh shaklidagi birikmaning mazmunan va shaklan yaxlitlanishi yo ‘ li
bilan sifatga aylanishi yuz bergan ; kallakesar - sifat leksemasi sifatlanmishsiz
ishlatilib , o ‘ z navbatida otga aylangan :
[( K A L L A ) X K E S - ] + A R
leksemashakl,
ot leksemashakl,
tushum kelishigida leksema,
fe'l leksema,
o‘timli affiks,
suffiks,
shakl yasovchi,
sifatdosh shakli
yasovchiasli vositasiz to‘ldiruvchi asli to‘ldirilmish
asli vositasiz to‘ldiruvchili birikma
s i f a t d o sh s i f a t o t
7- §. Gap odatda leksemashaklga leksemashaklni tobelash bilan tuziladi; ana
shunday tuzilgan ayrim gaplar semantik va fonetik jihatdan yaxlitlanib qo‘shma
leksemaga aylangan: go‘shtkuydi kabi. Ushbu qo‘shma leksemaning birinchi](https://docx.uz/documents/85a12708-ddeb-4aad-890b-12643d384c56/page_8.png?v=1)
![qismi bosh kelishik shaklida, ikkinchi qismi esa III shaxs shaklida yaxlitlanib,
ma'no taraqqiyoti natijasida ot leksemaga aylangan:
[ ( G O‘ SH T ) X ( K U Y D I) ]
ot leksemashakl,
bosh kelishikda fe'l leksemashakl,
III shaxs shaklida
asli ega asli kesim
qo‘shma leksema, ot qo‘shma leksema
Bunday tur qo‘shma leksema predikativ bog‘lanmani transformatsiyalash
orqali ham hosil qilinadi; bunda zamon yasovchisi sifatdosh yasovchisiga
almashtiriladi, tuslovchi tashlanadi:
Asli predikativ bog‘lanma
asli ega asli kesim
ot leksemashakl,
bosh kelishikda fe'l leksemashakl,
leks. zamon yas. III sh . tusl.
( b o‘ y ) X (o‘ s- + -a- + -d i)
( b o‘ y ) X (o‘ s- + -ar + - -)
s ifatdosh sh.yas.
Asli predikativ bog‘lanma sifatdosh shakliga transformatsiya
qilinib, sifatlovchi vazifasiga moslangan, sifatlanmishsiz
ishlatilib, ot qo‘shma leksemaga aylangan.
8- §. Leksemalar boshqa til leksemasini kalkalash yo‘li bilan ham hosil
bo‘ladi. Masalan, o‘zbek tilida tarixan xizmat- leksemasidan -kor affiksoidi bilan
xizmatkor- leksemasi yasalgan; keyinchalik xizmat- leksemasidan -chi affiksi bilan
xizmatchi- leksemasi yasaldi. Xizmatchi- leksemasi asli slujashiy leksemasini
kalkalab o‘zlashtirish natijasida yuzaga kelgan: slujba xizmat-, -ash sifatdosh](https://docx.uz/documents/85a12708-ddeb-4aad-890b-12643d384c56/page_9.png?v=1)
![Unumli so’z yasash qoliplari deganda tilimiz tarixida ham,
bugungi kunda ham cheksiz yangidan –yangi so’zlar yasaydigan
qoliplar tushuniladi. Masalan, [[aniq ot]+[chi]=ot anglatgan narsa
predmet bilan shug’ullanuvchi kishi] qolipi hosilalarini kuzataylik. Bu
qolipdan ishchi, bo’zchi, futbolchi, dasturxonchi, ovchi kabi bugungi
kunda lisoniylashgan, leksemalashgan hosilalar bo’lgan so’zlar ham,
noschi, daftarchi, telefonchi, pomidorchi kabi lisoniylashmagan,
ma’lum bir nutq jarayonidagina yasalayotgan o’tkinchi nutqiy hosilalar
ham vujudga kelgan.
Unumli so’z yasash qoliplari yasalish xususiyatiga ega bo’lgan
barcha so’z turkumlarida mavjud. (Bu haqda «HOZIRGI O’ZBEK TILI»
kursining «So’z yasalish» bo’limida batafsil ma’lumot olasiz.)
Unumsiz (tarixiy) so’z yasash qoliplari bugungi kunda hosila
bermaydigan, so’z yasash uchun xizmat qilmaydigan qoliplardir.
Masalan, keskin, to’lqin, bosqin, uchqun, tuyg’un so’zlari [[fe’l ]+
[gin}=ot] qolipi asosida hosil qilingan. Biroq ushbu qolipdan chiqqan
hosilalar rang –barang bo’lib, ulardan anglashilgan ma’nolarni
qolipning tenglik belgisidan o’ng tomondagi mazmuniy tomonidan
keltirib chiqarib bo’lmaydi. Chunki bu hosilalar tarixiy yasama so’zlar
bo’lib, davrlar o’tishi bilan ularning ma’noviy tabiatida ham, grammatik
jihatlarida ham yevolusiya jarayoni kechgan. Chunki qolip bugungi
kunda ishlamaydigan, foydalanilmaydigan holga kelgan, ularning
hosilalari esa qolipdan behad uzoqlashib, ma’nolarning ixtisoslashishi
va bir –biridan uzoqlashishi yuz bergan. Natijada aslida bir qolipdan
chiqqan hosilalar (yasama so’zlar) mustaqil leksemalarga aylanib, bir –](https://docx.uz/documents/85a12708-ddeb-4aad-890b-12643d384c56/page_22.png?v=1)
![birinikiga yaqin va bog’liq bo’lmagan turli –tuman ma’nolarni anglatadi.
Tadqiqotchilar o’zbek tilidagi unumsiz (tarixiy) so’z yasash qoliplarining
yuzga yaqin ko’rinishini ajratishadi.
Nutqiy yasama so’zlarning lisoniy sathga ko’tarilishi bir necha
bosqichda kechadi. Ularni nutqdan lisonga siljishi, lisoniylashishi
darajasiga ko’ra quyidagicha tartiblash mumkin: 1) ixtisoslashgan
leksemalar; 2) soddalashgan leksemalar; 3) tublashgan leksemalar.
Ixtisoslashgan leksemalar nutqiy yasama so’zlar
lisoniylashuvining eng quyi darajasidir. Ixtisoslashgan leksemalar
yasamaligini yo’qotmagan, ya’ni o’zida qolipning shakliy tomoni izlarini
saqlagan, biroq ma’noviy tomondan qolipdan uzilgan, ya’ni ma’nosini
qolipning o’ng (mazmuniy) tomonidan keltirib chiqarish imkoni
bo’lmagan, toraygan ma’noli leksemalardir. Masalan ishchi (worker,
rabochiy) leksemasi «zavod yoki fabrikalarda ishlovchi, o’rta malumotli
mutaxassis» ma’nosiga ega bo’lib, u [ot]+[chij=otdan anglashilgan
narsa ustida ishlovchi kishi] qolipi hosilasidir. qolip hosilasi sifatida u
qolipning chap tomoni xususiyatlarini o’zida mujassamlashtirgan:
Chunki ishchi leksemasining shakliy tomoni, ya’ni nomemasida
qolipning [ot+chi] umumiyligi zarrasi, ko’rinishi voqyelangan. Leksema
sememasi esa «shu otdan anglashilgan narsa bilan shug’ullanuvchi
shaxs» mohiyati ko’rinishiga emas, balki uning toraygan, ma’lum bir
ixtisosni anglatuvchi ko’rinishi holatiga ega bo’lib qolgan. ishchi
leksemasiga qiypsan olinadigan, deylik, kitobchi so’zida so’z yasash
qolipining shakliy tomonidan ham, ma’noviy tomonidan ham uzilish
kuzatilmaydi. Yoki yozuvchi leksemasi va yozuvchi so’zini qiyoslaylik.](https://docx.uz/documents/85a12708-ddeb-4aad-890b-12643d384c56/page_23.png?v=1)
![har ikkala hosila ham [[fe’l]+[uvchi]=shu fe’ldan anglashuvchi harakat
bilan shug’ullanuvchi shaxs] qolipi mahsulidir. Ularai gap tarkibida
kuzatamiz: LYozuvchi hayotni teranroq kuzatadi. 2.1nsho yozuvchi
ijodkorligini namoyon qilishi kerak.
Birinchi gapda yozuvchi leksemasi kasbni anglatib, ixtisoslashgan
ma’noga ega. Ikkinchi gapda esa leksema muayyan yozish harakatini
bajaruvcbi shaxsni ifodalagan. «Adib» ma’nosidagi yozuvchi leksemasi
shaklan emas, balki ma’noviy jihatdan qolipdan uzilgan, ixtisoslashgan
ma’noli leksemadir. Ikkinchi hosila esa ham shaklan, ham mazmunan
qolipga muvofiq kelganligi bois, nutqiy yasamadir. Leksemalar hosil
bo’lishining bu usuldagi boshqa ko’rinishi sifatida so’zlarning atamaviy
ma’no kasb etishi (qo’shish, ayirish, bo’lish so’zlarini)ni ko’rsatish
mumkin.
Soddalashgan leksemalar yasama so’zlar lisoniylashuvining
yanada yuqoriroq bosqichidir. Soddalashish bu ma’lum bir so’z yasash
qolipining hosilasida o’zak va qo’shimchaning o’zaro birikib ajralmas
holga kelishi, so’zshakldagi grammatik shakllarning qotib qolishi
natijasida yangi ma’no ifodalashidir. o’zbek tilidagi oldin, keyin,
tashqari, ichkari, yuqori kabi yuzlab so’zlar soddalashgan yasama
so’zlar – leksemalardir. So’z birikmalarining sintaktik qoliplardan uzilish
holatlari (boshning og’rigi - boshog’riq, belning bog’i - belbog’) ni
ko’rsatish mumkin.
Tublashgan leksemalar shunday leksemalashgan yasama
so’zlarki, ularning yasalishini, tarkibini yetimologik ma’lumotga ega
bo’lmasdan aniqlab bo’lmaydi. Masalan, sin felining o’zagi si, tingla](https://docx.uz/documents/85a12708-ddeb-4aad-890b-12643d384c56/page_24.png?v=1)
![oliy namunasi namoyon bo’lsa, ko’makchilarda leksemalarning
morfemalar bilan qorishib ketishini ko’ramiz.
Lisoniy tizimning I–IV bosqich parchalanishi an’ana-viy morfologik
tasnif – so’z turkumlarini ajratishgacha davom etdi va dastlabki uch
bosqich bo’linishi privativlik, to’rtinchi bosqich bo’linishi esa
ekvipolentlik munosabati asosida kechadi.
Leksemalarning tizimiy birlashmalarini ochishni so’z
turkumlaridan alohida va muayyan bir leksemagacha (misol sifatida
[ot] leksemasini tanladik) davom yettiramiz.
V bosqich. Ot so’z turkumining atoqli va turdosh otlarga bo’linish
sof matniy bo’lib, ko’p hollarda grammatik, balki hatto leksik tizimga
ham aloqador emas. Chunonchi Tosh qattiq gapida tosh leksemasi
atoqlilik va turdoshlik jihatidan ma’noviy zidlanishda (kontrastiv
distribu-siyada) turadi va bu gap ikki xil mazmun beradi:
1.Tosh – qurumsoq kishi .
2.Tosh – mustahkam jism .
Turdosh otlar ijtimoiy shart – sharoit asosida atoq-lilanishi
mumkin. Shuning uchun turdosh va atoqli otlarning o’zaro oppozisiyasi
«alohidalik (yakka predmetni atash)» belgisi asosidagi privativ
ziddiyatdir va bunda atoqli otlar belgili, turdosh otlar belgisiz a’zo
mavqyeida bo’ladi. Shuning uchun turdosh otlar osonlikcha
atoqlilanishi mumkin va bu, asosan, ijtimoiy shart – sharoitlar bilan
bog’liqdir. Lekin atoqli otlarning turdoshlanishi juda kam uchraydi va u
ma’noviy usul bilan so’z yasalishi sifatida qaralishi lozim.](https://docx.uz/documents/85a12708-ddeb-4aad-890b-12643d384c56/page_56.png?v=1)
![VI bosqich. Bu bosqichda turdosh otlar muayyan va mav-hum
turlarga bo’linadi. Bu bo’linish turdosh atoqli-lik/turdoshlikka ko’ra
grammatik qurilishga bir qadam yaqindir. Chunki mavhum ot
yasashning maxsus derivasion qo-lipi mavjud ([muayyan
ot+lik=mavhum ot]). Aniq va mavhum otlar orasidagi farq ma’noviydir.
Muayyan va mavhum otlarning o’zaro zidlanishlari privativ bo’lib,
«muayyanlik» belgisiga tayanadi. Bunda aniq otlar belgili, mavhum
otlar va harakat ismlari belgisiz a’zo mavqyeida turadi,
Bu bosqichda ikkinchi qator ziddiyat «belgi – xususi-yatlilik»
asosida bo’lib, unda mavhum otlar belgili, muayyan otlar belgisiz a’zo
mavqyeida bo’ladi. Shuning uchun hatto ishoraviy ma’nbali so’zlardan
yasalgan menlik, kimlik, o’zlik kabi mavhum otlarda belgi ma’nosi
yetakchilik qiladi.
VII bosqich. Bu bosqichda otlar, odatda, yakka va jam, ya’ni
donalab sanalishi mumkin bo’lgan narsani atovchi otlar va ma’lum bir
majmuani, to’plamni atovchi otlarga bo’linadi.
Lug’aviy -mavzuiy maydon, lug’aviy mavzuiy to’da va lug’aviy-ma’noviy
guruh
VIII bosqich. Bu bosqichda leksemalarning ma’lum bir so’z
turkumi doirasida katta –kichik ma’noviy guruhlarga ajralishi yuz
beradi. Bu mikrosistemalar lug’aviy mavzuviy maydon (LMM) ,lug’aviy
mavzuviy to’da (LMT) va lug’aviy ma’noviy guruh (LMG) lardir. Odatda,
bu majmualar orasi-dagi farq katta – kichiklikdadir.
Lug’aviy qatorlar va lug’aviy mikrosistemalar farqla-nadi.](https://docx.uz/documents/85a12708-ddeb-4aad-890b-12643d384c56/page_57.png?v=1)
Semasiologiya. semema va uning tarkibiy qismlari