Sensor tizimlar va ularning funksiyasi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	1.3MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sensor tizimlar va ularning funksiyasi

Купить

SENSOR TIZIMLAR VA ULARNING FUNKSIYASI
Reja:
1. Sensor tizimlarning morfo-funksional tuzilishi va xususiyatlari;
2. Retseptorlarning tasnifi;
3. Sensor tizimlarning xususiy morfofunksional tuzilishi;
4. Ko‘rish vestibulyar va harakat analizatorlarining fiziologiyasi.

.1. Sensor tizimlar, ularningfunksiyalari, umumiy tuzilishi va
xususiyatlari
Sensor tizimlar tarkibida bir necha qavat neyronlar mavjud. SHu sababli
sensor tizimlarning asosiy shakllanish prinsipi bu ko‘p qavatlikdir. Boshlang’ich
neyronlar reseptorga qarashli, oxirgi neyronlar esa miya po’stlog’ining assosiativ
mintaqasidagi neyronlarga ko‘shiladi (5, 7, 4, 6, 1, 2 maydonlar). Ko’p qavatlilik
bosh miya po’stlog’ining polimodal (turli xarakterga ega bo’lgan) tabiatini
ifodalaydi, chunki polimodal signallarning birlamchi afferent sentezi markazi
assosiativ mintaqalar hisolanadi (Ayrapetyans, Batuyev).
Ko’p kanallik – organizmning tashqi va ichki muhitidan turli kanallar orqali
bir-biriga o’xshamagan turli polisensor informasiya qabul qilinadi, qaysiki, bosh
miya po’stlog’ining turli mintaqalariga yetib boradi. Ammo, oxirgi umumiy
yo’ldan ayni vaqtda organizm uchun kerak bo’lgan eng asosiy va zaruriy axborot
o’tadi (himoyalanish, ovqatlanish, seksual va hokazo).
3. Yonma-yon qavatlarda asab elementlarining miqdori teng emas. Masalan,
ko’ruv tizimida reseptorlar soni 130 million, ko’zdan chiqadigan asabni tashkil
qiluvchi neyronlarning soni esa faqat 1 mln 250 mingga yaqin yoki 100 marotaba
kam. Bu nisbat miyaniing har qaysi yakka reseptorlarda vujudga kelgan impulsni
qabul qila olmasligini ko’rsatadi. Buning biologik ahamiyati shundaki, informasiya
markaziy asab tizimiga yetguncha bir necha marta saralanadi. Ko’p sonli qavatdan
unsurlari kam qavatga o’tish jarayonida biologik nuqtai nazardan ikkinchi
darajadagi informasiya olib qolinib, o’tkazilmaydi. Bu torayib boruvchi “voronka”
(“Sherrington voronkasi”) miyaga o’tkaziladigan informasiyani kamaytiradi va
muhim axborotlarnigina o’tkazadi.
4. Sensor tuzilmalarining vertikal va gorizontal bo’yicha farqlanishi. Bir
bo’limda joylashgan analizator elementlarining funksional xossalari har xil
bo’lishi mumkin. Masalan, ko’ruv analizatorining reseptor bo’limi rang sezuvchi
kolbochkalardan va yorug’lik darajasini sezuvchi tayoqchalardan tashkil topgan.
Bu farqlanish gorizontal farqlanish deyiladi.

Reseptorlar adekvat ta’sirlovchilarga, ya’ni evolyusiya davomida qaysi
ta’sirotlarni sezishga maxsus moslashgan bo’lsa, o’sha ta’sirotlarga nisbatan juda
yuksak darajada sezuvchanligi bilan farq qiladi. Qo’zg’alish ro’y berishi uchun
zarur bo’lgan minimal miqdordagi energiyaga, ya’ni ta’sirot bo’sag’asiga qarab
reseptorlarning qo’zg’aluvchanligi o’zagaradi.
Reseptorlar noadekvat ta’sirlovchilar ta’sirida ham qo’zg’alishi mumkin.
Masalan, ko’zga mexanik kuch (zarb) ta’sir etganda yorug’lik sezgisi kelib chiqadi
(“ko’zim chaqnab ketdi” degan ibora shundan olingan), shu ta’sirlovchilar quloqqa
ta’sir etganda tovush sezgisi paydo bo’ladi (“qulog’im shangillab ketdi”). Lekin
noadekvat ta’sirlovchilar ta’sir etganda reseptorlar qo’zg’aluvchanligi ko’p marta
kamroq bo’lib chiqadi.
Reseptorlar qo’zg’aluvchanligi doimo bir xilda turmaydi. U bevosita
reseptorlar funksional holati o’zgarganda, shuningdek markaziy asab tizimi (bosh
miya po’stlog’i va to’rsimon formasiya) dan keluvchi impulslar ta’sirida ham
o’zgarishi mumkin, bular reseptorlarning sezuvchanlik darajasini (“sozlanishini”)
o’zgartiradi.
I.M.Sechenov harakat analizatorini o’rganib, sezish reseptorlari bilan harakat
reseptorlari bir-biriga bog’liqligini aniqlagan. Uning fikricha odamning sezgi
a’zolari hayvonlar sezgi a’zolaridan tubdan farq qiladi.
Keyinchalik I.P.Pavlov analizatorlarning morfofunksional tuzilishini o’rganib
chiqdi. Uning fikricha ta’sirlovchilar ta’sirini qabul qilishda va asab impulslarini
o’tkazishda qatnashadigan neyronlarning butun majmuasini, shuningdek bosh miya
po’stlog’ining sensor (sezuvchi) neyronlarini yagona tizim hisoblab, ularni
“analizator” deb nomlash mumkin.
2. Retseptorlarning tasnifi
Reseptorlar ichki va tashqi reseptorlar deb ikkita katta guruhga bo’linadi.
Ichki reseptorlar-interoreseptorlar-yuboradigan impulslar ichki a’zolarning holati
haqida (visseroreseptorlar) va tana hamda undagi ayrim qismlarning fazodagi

vaziyati, harakati to’g’risida (vestibuloreseptorlar va proprioreseptorlar) xabar
berib turadi. Tashqi reseptorlar- eksteroreseptorlar- tashqi olamdagi narsa va
hodisalarning xossalari, ularning organizmga ta’siri to’g’risida signal berib turadi.
Ba’zi reseptorlar organizmdan ancha olisdagi narsalardan keluvchi
ta’sirotlarni qabul qila oladi. Bunday reseptorlar distant (masofadagi) reseptorlar
deb ataladi. Ularga ko’ruv, eshituv, hid biluv reseptorlari kiradi. Boshqa- kontakt
(teguvchi) reseptorlar faqat bevosita o’ziga tegib turgan, ya’ni reseptor tizimi yaqin
yotgan narsalardan keluvchi ta’sirotlarni qabul qila oladi.
Shunday qilib, reseptorlar-analizatorning periferik bo’limi hisoblanadi.
Afferent (sezuvchi) neyronlar va o’tkazuvchi yo’llar analizatorning o’tkazuvchi
bo’limini tashkil etadi. Bosh miya po’stlog’ining reseptorlardan qo’zg’alishni
qabul qiladigan qismlari analizatorning markaziy oxirlari deb ataladi.
Analizatorlarning o’tkazuvchi qismi-bu sensor (sezuvchi) asab tolasidan
iborat bo’lib, u reseptordan ta’sirotni qabul qilib bosh miya po’stlog’ining
proyeksion mintaqasiga yetkazadi.
Analizatorning markaziy (po’stloqdagi) qismi bosh miya po’stlog’ining turli
sohalarida joylashgan va sezuvchi asab markazlaridan iborat. Bu markazlarda
muayyan sezgi a’zolaridagi reseptorlardan kelgan ta’sir tahlil qilinib, ularning
mazmuniga ko’ra (sintez) javob reaksiyasi hosil bo’ladi (16.2.1-rasm).
Analizatorning yuqorida aytilgan uchala qismining qaysi biri shikastlansa,
muayyan sezgi a’zoning faoliyati buziladi.
Reseptorlarning adekvat ta’sirlovchilariga qarab: 1) mexanoreseptorlar
ta’sirlovchning mexanik energiyasini qabul qilishga moslashgan. Bunday
reseptorlar teri, yurak-tomir tizimi, ichki a’zolar, tayanch harakat apparati, eshituv
va muvozanatni saqlash tizimlariga xos.
2. Termoreseptorlar – harorat o’zgarishini sezadi. Issiqni va sovuqni
sezuvchi termoreseptorlarning ko’p qismi terida joylashgan. Ichki a’zolar va
markaziy asab tizimida ham shunday reseptorlar bor.

3. Xemoreseptorlar – kimyoviy omillar ta’siriga sezgir. Ular ta’m va hid
sezuvchi sensor tizimlarning chet qismini tashkil qiladi. Bu tipdagi reseptorlar qon
tomirlar tizimining turli qismlarida va ba’zi to’qimalarda ham uchraydi.
4. Fotoreseptorlar – nur energiyasini qabul qiladi. bu reseptorlar yorug’lik
energiyasini ajratish va rang ko’rish imkonini beradi.
5. Og’riq (nosiseptiv) reseptorlari og’riqni paydo qiluvchi ta’sirotlarni qabul
qiladi. bu sezgi organizmdagi reseptorlarning deyarli hammasiga o’ta ta’sir
qilganda paydo bo’ladi.
16.2.1.-rasm. Bosh miya po’stlog’ida sezgi a’zolari markazlarining joylashuvi:
1-hid bilish markazi bosh miya po’stlog’i chakka qismining oldingi yuqori sohasida; 2-ko’ruv
markazi ensa sohasida; 3-eshituv markazi bosh miya po’stlog’i chakka qismining pastki
sohasida; 4-ta’m bilish markazi bosh miya po’stlog’i chekka qismining yuqori o’rta sohasida;
5-barmoqlar terisidagi paypaslash markazlari bosh miya po’stlog’i tepa qismining o’rta
sohasida
6.Elektroreseptorlar – elektromagnit to’lqinlariga sezgir bo’lib, baliqlar va
ba’zi amfibiylarning yon chizig’ida topilgan. Bularga elektrik energiyasini
sezuvchi a’zolarining reseptorlari kiradi.
3. Sensor tizimlarning xususiy morfo-funksional tuzilishi

Har bir organizm uchun tashqi qoplovchi a’zo yoki uni tashqi muhit
ta’sirlovchilaridan himoyalovchi a’zo – teri muhim rol o’ynaydi. Organizm teri
orqali tashqi muhitning fizikaviy ta’sirlovchilaridan axborot olib turadi va ularga
markaziy asab tizimi orqali refleks shaklida samarali javob qaytaradi. Bu
qoplovchi a’zo murakkab tizilma bo’lib, xilma-xil funksiyalarni bajaradi:
himoyaviy, ayiruv, modda almashinuvi, nafas olish va hokazo. Terining
funksiyalari orasida sensor resepsiya alohida o’rin tutadi.
Odam va umurtqali hayvonlarning somatik sensor tizimida turli xarakterga
ega bo’lgan ta’sirlovchilarga javob qaytaradigan uch toifa reseptorlar mavjud:
og’riqni sezuvchi yoki nosiseptiv reseptorlar, termoreseptorlar va
mexanoreseptorlar yoki taktil reseptorlar (16.3.1-rasm).
Darslikning “ajratuv fiziologiyasi” mavzusida teri haqida ma’lumot bergan
edik. Endi esa terini faqat sensor tizimining maxsus sezuvchi kanali sifatida ko’rib
chiqamiz.
Og’riqni sezuvchi (nosiseptiv) reseptorlarning soni bir millionga yaqin. Ular
himoya vazifasini o’taydi, ya’ni og’riq sezish tufayli odam o’zini noqulay
ta’sirotdan chetga oladi, himoyalanadi. Mashhur fransuz olimi Volter “hamma
xavf-xatarda og’riq odamning eng ishonchli qo’riqchisidir, u doim ehtiyot bo’ling,
hayotingizni avaylang, deb o’qtiradi”, -deb yozgan edi.

16.3.1-rasm. Odam terisining tuzilishi. 1-epidermis; 2-tirik hujayralar; 3-asab oxirlari; 4-qon
tomirlari; 5-mushak; 6-yog’ bezi; 7-tashqi qavat; 8-ichki qavat; 9-teri osti yog’ kletchatkasi;
10-soch piyozchasi; 11-ter bezi kanali .
Nosiseptiv reseptorlarning borligi analgeziya – og ’ riqni sezmaslik bemorlarni
klinikada kuzatish yo ’ li bilan isbot etildi . Bunday bemorlar og ’ riqni sezmaydi ,
lekin boshqa sezgilari saqlangan bo ’ ladi .
Og ’ riq reseptorlarning boshqa hamma reseptorlardan farqi shuki , adekvat
ta ’ sirlovchisi yo ’ q . Haddan tashqari kuchli har qanday ta ’ sirot ta ’ sirida og ’ riq
sezgisi yoki nosiseptiv sezgilar kelib chiqishi mumkin .
Teridagi og’riqni sezuvchi reseptorlarning qo’zg’alishi sezuvchi asab tolalari
orqali orqa miyadagi quyi asab markazlariga, ulardan oraliq miyadagi po’stloq osti
markaziga va nihoyat, neokorteksning orqa markaziy pushtasida joylashgan sezish
markazlariga boradi. Ichki a’zolarda sodir bo’lgan og’riq, shu a’zolarning
miyadagi markazlariga berilishi bilan birga, tananing mazkur a’zo joylashgan teri
sohasida ham tarqaladi. Masalan, yurak sanchib og’riganida ko’krak qafasining
chap tomonida va chap qo’l sohasida og’riq seziladi.
Ba’zi tadqiqotchilarning fikricha, og’rituvchi ta’sirotni “og’riq” asab
tolalarining erkin oxirlari sezadi. Masalan, analgeziya holatda og’riq sezilmaydi,
lekin tegish sezgisi saqlanadi (har qanday narkozda, shuningdek orqa miyaning
ba’zi kasalliklarida shunday holat kelib chiqadi), shundan keyin terining qirqilishi
tegish va bosim sifatida seziladi-yu, lekin og’riq bo’lib sezilmaydi. Terida maxsus
og’riq nuqtalar bor: terining turli qismlariga juda ingichka igna sanchilsa, igna
sanchilishi bilan oldin tegish sezilmay, darrov og’riq seziladigan nuqtalarni topish
mumkin. Asab tolalarning regenerasiya jarayonida (asab qirqilib ulangan asab
tolalarida) avvalo og’riq sezuvchanlik tiklanadi, keyinchalik sezuvchanlikning
boshqa turlari tiklanadi. Og’riq sezuvchanlik tiklanganda terining har qanday
ta’sirlanishi-unga tegish, uni silash, bosim ko’pincha chidab bo’lmaydigan og’riq
sezgisini yuzaga chiqaradi (16.3.2-rasm).
Og’riq vaqtida odam organizmida bir qancha o’zgarishlar ro’y beradi: qonga
adrenalin gormoni ko’proq chiqadi, qondagi qand miqdori ortadi, yurakning

qisqarsh kuchi va tezligi oshadi, qonning ivish xossasi ortadi, nafas olish
sekinlashib qoladi, qon bosimi ko’tariladi, qorachiq kengayadi, ter ajraladi. Bu
o’zgarishlarning aksariyati simpatik asab tizimi tonusi oshishi va ichki sekresiya
bezlari faoliyatiga bog’liq.
16.3.2-rasm. Terining tuksiz (A) va tukli (B) terisidagi mexanoreseptorlarning tuzilishi: 1-
melanosit; 2-germentativ qavat; 3-epidermisning shox qavati; 4-epidermis; 5-erkin asab
oxirlari; 6-asl terining so’rg’ichlari; 7-ter bezlari; 8-Pachini tanachasi; 9-Merkel disklari
(Ruffini oxirlari); 10-Meysner tanachasi; 11-soch xaltachasining uchi.
16.3.3-rasm. Tashqi muhit harorati ta’sirida qon tomirlarning o’zgarishi.

Harorat resepsiyasi.
Haroratni sezadigan reseptorlar (termoreseptorlar) ikki guruhga bo’linadi: 1)
sovuqni sezuvchi termoreseptorlar va 2) issiqni sezuvchi termoreseptorlar. Ruffini
tanachalari issiqni sezuvchi reseptorlar, Krauze kolbachalari esa - sovuqni sezuvchi
reseptorlar deb hisoblanadi. Ammo terining sovuq yoki issiqni sezuvchi ba’zi
qismlarida Krauze kolbachalari ham, Ruffini tanachalari ham yo’q. Shuni nazarda
tutib, afferent asab tolalarining yalang’och oxirlari ham issiq va ham sovuqni
sezadigan reseptorlar bo’la oladi deb taxmin qilishadi (16.3.4-rasm).
16.3.4-rasm. Issiqlik hosil bo’lishida (1,2) va issiqlik almashinuvida (3,4,5) ishtirok etuvchi
a’zolar. 1-jigar; 2-mushak;; 3-qon tomirlari; 4-teri; 5-o’pka.
Sovuq va issiq sezuvchi reseptorlar turli chuqurlikda: sovuqni sezuvchi
reseptorlar teri yuzidan 0,17 mm pastda, issiqni sezuvchi reseptorlar esa 0,3 mm
pastda yotadi. Sovuq ta’siriga ko’rsatiladigan reaksiyalar issiq ta’siriga
ko’rsatiladigan reaksiyalardan ko’ra qisqaroq ekanligi shu bilan izohlanadi.
U.Z.Qodirov (1996) fikrlariga ko’ra, termoreseptorlar quyidagi xossalarga
ega:
1.Teri haroratining barqaror bo’lib turishida bu reseptorlarning qo’zg’alish
tezligi teri haroratiga proporsional bo’ladi.
2.teri harorati ko’tarilsa yoki pasaysa bu impulslar tezligi ham ko’payadi yoki
pasayadi.
3. Harorat o’zgarishidan boshqa narsalarga sezgir emas.

4. Reseptorlar sezgirligi teridagi harorat o’zgarishining sezish bo’sag’asiga
yaqin.
5. Termoresepsiyani ta’minlovchi afferent tolalar yakka yoki juda kichik
guruhdagi reseptorlarga bog’liq. Impulslarning bu tolalardan o’tish tezligi 20
m/soniya dan kam.
Taktil (tegish, tarqalish) va bosim retseptorlari
Tegish va bosimni sezish taktil sezgi deb ataladi. Terida tegish va bosimni
sezadigan maxsus reseptorlar bor. Butun badanimizda tegishni va bosimni
sezadigan 500000 tacha reseptor bor: o’rta hisob bilan olganda 1 sm2 teriga 25 ta
resnptor to’g’ri keladi. ammo bu reseptorlar butun badanga bir tekis tarqalgan
emas; terining ayrim qismlarida reseptorlar ko’proq bo’ladi. Taqqoslab ko’rsatish
uchun quyidagi misolni keltirish mumkin; boldirning 1 sm2 terisida 9-10 reseptor
bo’lsa, boshning 1 sm2 terisida 165-300 ta reseptor bor (16.3.5.-rasm).
Teri so’rg’ichlaridagi Meysner tanachalari, barmoqlarning uchlarida va labda
ayniqsa ko’p bo’ladigan Merkll disklari tegish reseptorlari deb ataladi. Tukli
teridagi soch (jun) tegishga ayniqsa sezgir bo’ladi. Buning sababi shuki, soch (jun)
ildizi asab chigali bilan o’raladi va junga tegish o’sha chigalga o’tib, uni
qo’zg’atadi. Junni qirish natijasida terining tegishga sezuvchanligi juda ham
kamayadi. Pachini tanachalari bosim reseptorlari deb hisoblanadi.
Taktil reseptorlar uzoq vaqt turli ta’sirlovchilarga moslashadi –
adaptasiyalanadi, shu sababli bosimning o’zi emas, balki faqat o’zgarishi seziladi.

16.3.5.-rasm. Teri reseptorlarining har xil turlari: 1-Pachini tanachasi; 2-soch (jun)
xaltachasidagi asab chigali; 3-Meysner tanachasi; 4-Krauze kolbachasi; 5,6-shox pardadagi
asab chigallari; A-asab tolalari;
Mushuk oyoq kaftining yastiqchasiga yuk qo’yilsa, reseptorda asab impulslari
vujudga keladi, ularning tezligi 250-300 impuls/soniyaga teng bo’ladi. Bu
impulsasiya bir necha soniyaga cho’ziladi va adaptasiya boshlanishi tufayli
to’xtaydi. Odamda impulslar tezligi kamayishi bilan sezgi kuchi ham kamayadi.
Teridagi har xil reseptorlarning adaptasiya tezligi har xil. Soch (jun) ildizi
atrofidagi reseptorlar va Pachini tanachalari tezroq adaptasiyalanadi. Adaptasiya
tufayli odam kiyimini faqat kiygan vaqtda yoki yurganda terisiga kiyim
ishqalangan vaqtda uning bosimini sezadi.
Terining tegishiga va bosimga hammadan ko’p sezgir joylari til uchi bilan
barmoqlardir; bo’yin bilan orqaning sezgirligi hammadan kam bo’ladi. Tegishni
va bosimni sezadigan reseptorlar yordami bilan kelib chiqadigan sezgilar ancha
aniq bo’ladi, ammo bu ma’lumotlar hamisha boshqa sezgi a’zolari (ko’z) bilan
tekshiriladi. Boshqa sezgi a’zolari yetarlicha nazorat qilinmayotgan bo’lsa, ba’zan

noto’g’ri tasavvur tug’ilishi mumkin. Bunga Aristotelning tajribasi misol bo’la
oladi. Bir-biriga chalishtirilgan ikki barmoq (odatda II va III barmoqlar) orasiga
shar yumalatilsa yoki shu barmoqlar bilan burunning uchiga tegilsa, shar ham
ikkita bo’lib tuyiladi. Bunday taasurotning kelib chiqishiga sabab shuki, II
barmoqning tashqi tomoni va III barmoqning ichki tomoni bilan odatdagi sharoitda
hamisha ikki narsaga tegamiz. Barmoqlar holatining o’zgarishi bir narsaning ikki
narsa bo’lib sezilishiga sabab bo’ladi. Taktil sezgini aniqlash usuli esteziometriya
deyiladi (16.3.6-rasm).
16.3.6-rasm. Ikki barmoqni chalishtirish ustidagi tajriba (Aristotel tajribasi).
3. Hid bilish analizatori.
Hid bilish va ta’m bilishni “kimyoviy sezgilar” deb atashadi, chunki ular
kimyoviy ta’sirlovchilarning reseptorlariga ta’sir etishi natijasida kelib chiqadi.
Hid bilish reseptorlari burun bo’shlig’ining shilimshiq pardasida joylashgan bo’lib,
ularning soni o’rtacha 30-40 mln ga teng. Bu reseptorlarda ko’plab mayda tukcha
bo’lib, ularning uzunligi 1-2 mikron atrofida. Burun bo’shlig’ining hid sezuvchi
sathi 5 sm bo’lib, sezuvchi hujayra tukchalarining ko’p bo’lishi hisobiga hid bilish
sathi 100-150 marta ortadi.
Odamda 60 mln.ga yaqin hid sezish reseptorlari bor(16.3.7-rasm).

16.3.7-rasm. Hid bilish analizator: 1-burun bo’shlig’i; 2-hid bilish reseptorlari; 3-hid bilish
a’zosi.
Hid biluv reseptorlariga turli kimyoviy moddalarning ta’sir etish mexanizmi
hozircha aniq emas. Hid sezish reseptorlarining ta’sirlanishi ba’zan atom
guruhlarning kimyoviy ta’sirga bog’liq deb faraz qilinmoqda. Ammo tizilmasi yoki
kimyoviy xossalari bilan bir-biriga yaqin turadigan moddalarning butunlay har xil
hidli ekanligi kimyoviy gepotezalarga zid keladi. hid sezgisi kelib chiqishi uchun
modda zarralari hidlov sohasining shilliq pardasiga tushib, hid biluvchi
reseptorlarga ta’sir etishi kerak. Hidli moddalarning ta’sir bo’sag’asi juda past,
shuning uchun bu moddalar bir necha marta qayta-qayta hidlanadi. Buni
moddaning hidini bilmoqchi bo’layotgan kishiga yoki har narsani iskaydigan
hayvonga qarab bilish mumkin.
Hid bilish sezgisining jadalligi hidli moddaning kimyoviy tarkibiga, havodagi
konsentrasiyasiga va burundan o’tish tezligiga, shuningdek hid bilish reseptorining
fiziologik holatiga bog’liq. Hidli modda taralgan havoning burunga kirishi tezligi
qancha katta bo’lsa, hid bilish sezgisi o’shancha kuchli bo’ladi.
Hidli moddaning havodagi konsentrasiyasi bir xil bo’lsa, u hid biluv
reseptorlariga ta’sir etayotgan dastlabki paytdagina hid bilish sezgisining
intensivligi maksimal bo’ladi. Keyinchalik hid bilish sezgisi susayadi. Buning
sababi shuki, reseptorlar adaptasiyasi tez taraqqiy etadi, shunga ko’ra
reseptorlarning sezuvchanligi pasayadi. Shu sababli hidli moddaning havodagi

konsentrasiyasi katta bo’lgan binoda bir necha vaqtgacha bo’lgan odam hid
sezmaydigan bo’lib qoladi. Hidli modda uzluksiz ta’sir etsa, hid biluv apparati
tezroq adaptasiyalanadi (16.3.8.-rasm).
Hid biluv reseptorlarining sezuvchanlik darajasini va adaptasiya tezligini
simpatik asab tizimi idora etadi; simpatik asab tolalari qo’zg’alganda hid biluv
asabidagi impulsasiya hid ta’sirida keskin darajada oshadi, bu esa simpatik asab
tizimi adaptasion funksiyasini o’taydi, degan L.A.Orbeli nazariyasiga mos keladi.
eslatib o’tamiz, bu nazariyaga muvofiq, simpatik asab tizimi modda almashinuvini
va qo’zg’aluvchanligini boshqaradi. Adaptasion-trofik funksiyaning biologik
ahamiyati shuki, u organizmning faoliyatiga muayyan ravishda moslashishni
ta’minlaydi.
16.3.8-rasm. 1-Hidlov miya.
3.9. Ta’m bilish analizatori.
Ta’m bilish reseptorlari tilda qisman yumshoq tanglaydi joylashgan bo’lib,
og’izga kirgan moddalar haqida ma’lumot beradi. Ta’m bilish reseptorlarining
ta’sirlanishi hazm a’zolarini ishga soladigan ko’pgina shartsiz reflekslarning
qo’zg’atuvchisi hisoblanadi.
Eng ko’p uchraydigan reseptorlar-ta’m bilish so’rg’ichlaridir. Ta’m bilish
so’rg’ichlari ipsimon, bargsimon, zamburug’simon va tarnovsimon bo’ladi. Bitta
so’rg’ichda 250 tagacha reseptor joylashgan.

16.3.9.-rasm. Til, ta’m bilish reseptorlarining ko’rinishi.
I-ta’m bilish so’rg’ichi; II-ta’m bilish reseptorlari, III-tildagi ta’m bilish reseptorlarining
joylashuvi; 1-shirin; 2-sho’r; 3-nordon; 4-achchiq .
Ta’m sezgilarini shirin, achchiq, sho’r va nordon deb to’rt guruhga bo’lish
mumkin. Shu to’rtta asosiy sezgining aralashmasidan iborat bo’lgan boshqa ta’m
sezgilari ham anchagina bor. Modda ta’m biluvchi reseptorga ta’sir eta olishi
uchun suyuqlikda erigan bo’lishi kerak (16.3.9-rasm).
Ta’m bilish sezgisining kelib chiqishi uchun haroratning ahamiyati juda katta.
Qaynoq va sovuq ovqat ta’m bilish sezgilarini susaytiradi. Buni kundalik
turmushda ko’rish mumkin. Qandli choy qaynoq bo’lsa, deyarli mazasi yo’qqa
o’xshab tuyiladi. Shuningdek og’izda bir chaqmoq qand solib, sovuq suv bilan
ichib yuborilsa, shirin mazasining deyarli hyech bir sezilmasligi ham ma’lum.
.4. Eshituv va muvozanat analizatori. Eshituv analizatorining tuzilishi
Odamning umri butunlay uzluksiz tovushlar dunyosining ta’siri ostida o’tadi:
hayvonlar va odamlar ovozi, musiqa ohanglari, texnika vositalarining tovushi-
bularning barchasi odamning eshituv a’zosiga ta’sir qiladi va tovush sifatida qabul
qilinadi (16.4.1-rasm).

Quloq murakkab ikki funksiyani bajaradi. Eshituv sezgilarini hosil qilishga
yordam beradigan eshituv a’zosi va bundan tashqari, tanamizning muvozanatini
saqlaydigan maxsus apparat ham quloqqa qo’shiladi.
Quloq tuzilishi jihatidan uchta asosiy qismlarga bo’linadi: 1) tashqi quloq
quloq suprasi bilan tashqi eshituv yo’lidan iborat; 2)o’rta quloq-nog’ora
bo’shlig’idan iborat bo’lib, u chakka suyagining ichida turadi va uchta eshituv
suyakchasini o’z ichiga oladi; 3) ichki quloq-eshituv a’zosining eng muhim
qismidir. Ichki quloqda ikkita mustaqil a’zo bor. Bulardan biri tovushni sezadigan
a’zo va ikkinchisi muvozanat a’zosi-yarim doira kanallar. Ichki quloq chakka
suyagining tosh qismida (piramidasida) turadi.
Tashqi quloq quloq suprasi va tashqi tovush yo’lidan iborat bo’lib, quloq
suprasi hayvonlarda tovushni tutishga yordam beradi, u harakatchan bo’ladi.
Odam quloq suprasining mushaklari yaxshi rivojlanmagani uchun harakat
qilmaydi. Istisno tariqasida odamlarda quloq suprasining qimirlashi kuzatiladi.
Quloq suprasi egiluvchan tog’aydan tuzilgan teri bilan qoplangan. Uning ichida
burmalar bo’lib, ular tovush to’lqinlarining yo’nalishiga yordam beradi.
16.4.1-rasm. Odam qulog’ining tuzilish sxemasi. 1-quloq suprasi; 2-tashqi eshituv yo’li; 3-
quloqning nog’ora pardasi; 4-eshituv suyaklari; 5-ichki quloq.

Tashqi eshitish yo’li 2-5sm uzunlikda bo’lib, biroz qiyshiq kanaldan iborat.
Kanalning ichi tukli, bezli epiteliy bilan qoplangan. Tuklar himoya vazifasini
bajaradi, bezlar esa sariq suyuqlik ishlab chiqaradi.
O’rta quloq bo’shliq bo’lib, tashqi quloqdan nog’ora parda bilan ajralgan.
Nog’ora parda yupqa, pishiq bo’lib, asab tolalari va qon tomirlari bilan
ta’minlangan. U egiluvchan pishiq biriktiruvchi to’qimadan tuzilgan, diametri 9-11
mm, qalinligi 0,1 mm, asab va qon tomirlariga boy bo’ladi. Nog’ora parda
mushaklar yordamida tarang tortilgan bo’lib, tovush to’lqinini o’zgartirmay
o’tkazadi.
O’rta quloq bo’shlig’i nog’ora bo’shliq deyiladi, uning hajmi 0,75 ml ga teng
keladi. so’rg’ichsimon bo’shliqlar o’rta quloq orqali halqum bilan tutashadi. O’rta
quloq Yevstaxiyev nayi 4 sm uzunlikda bo’lib, tashqi quloq bilan o’rta quloqdagi
bosimning muvozanatlashishida ishtirok etadi. O’rta quloq bo’shlig’ida uchta
eshitish suyakchasi: bolg’acha, sandon, uzangi, joylashgan bo’lib, boylamalar
yordamida bir-biriga birikkan bo’ladi (16.4.2-rasm).
16.4.2-rasm. O’rta va ichki quloqning tuzilishi. Eshituv suyaklarning tasviri. 1-quloq suprasi;
2-tashqi eshituv yo’li; 3-o’rta quloq; 4-eshituv suyakchalari; 5-ichki quloq; 6-ichki quloqning
alohida tasviri; 7-bolg’acha; 8-sandon; 9-uzangi .
Bolg’acha dastasi bilan nog’ora pardaga, boshchasi bilan sandonga
tushayotgan bo’ladi. Sandon o’sig’i bilan uzangiga tutashadi. Bu suyaklar

odamning butun hayoti davomida o’smaydi. O’rta quloqdagi mayda mushaklar
qisqarishi bilan suyakchalar harakatga kelib, tovush to’lqinlarini ichki quloqqa
o’tkazadi.
Ichki quloq labirent murakkab tuzilgan bo’lib, eshituv analizatorining eng
muhim qismidir. Ichki quloqda eshitish va vetibulyar apparatning reseptorlari
joylashgan. Vetibulyar apparat reseptorlari odam kallasining va butun tanasining
o’zgarishidan hosil bo’ladigan ta’sirni, proprioreseptiv reseptorlardan kelayotgan
ta’sirni sezadi.
Ichki quloq, ya’ni laberint uch qismdan: quloq dahlizi, yarim aylana kanallar
va chig’anoqdan iborat. Labirint murakkab tuzilgan bo’lib, parda labirint va suyak
labirintdan iborat. Suyak labirint tashqarisida perelimfa, parda labirint ichida
endolimfa suyuqliklari bo’ladi. Labirint dahlizi oval shakldagi bo’shliq bo’lib,
yettita teshigi bor. Ovalsimon teshik bilan o’rta quloqqa, yumaloq teshik bilan
chig’anoqqa va qolgan 5 ta teshik bilan yarim doirakanallarga birikadi. Yarim
aylana kanallar endolimfa suyuqligi bilan to’la, ichida otolit toshlari bo’ladi.
Chig’anoq-shilliq qurt chig’anog’iga o’xshash gajjakdor suyak kanaldir.
Chig’anoqning 2 1/2 buramasi bor. Uning ichida Kortiy a’zo turadi. Kortiy a’zo
tovushni sezadigan a’zodir. Eshituv asabining shoxchalari shu a’zoda joylashgan.
Kortiy a’zo ko’pgina ingichka tolalardan iborat. Bu tolalar arfa degan musiqa
asbobining tolalariga o’xshash tortilgandir. Har bir tola eshituv asabining tolalariga
tutashgan. Kortiy a’zoning tolalari 24000 ta bo’ladi.
Turli tovushlar eshituv analizatorining adekvat ta’sirlovchilari hisoblanadi.
Tovush havoning tebranishidan iborat. Havo turlicha tezlik va davrda tebranadi,
shunga qarab, biz biror tovushni sezamiz.
Barcha tovushlar ikki guruhga bo’linadi: 1)ohangli tovushlar va 2)shovqinli
tovushlar. Ularning bir-biridan farqi shuki, ohangli tovushlar havoning ma’lum
davr va tezlik bilan tebranishidan iborat. Shovqinli tovushlar esa havoning har xil
tezlik va davr bilan noto’g’ri tebranishidan iborat.
Tovushning balandligi va kuchi farq qilinadi. Tovushning balandligi
havoning bir soniyada necha marta tebranishiga bog’liq . Baland tonlar (ingichka

tovush va ovozlar) havoning tez-tez tebranishidan kelib chiqsa, past tonlar
(dag’al, do’rillagan tovushlar va ovozlar) havoning kam tebranishidan kelib
chiqadi.
Tovushning kuchi havo zarralarining tebranish amplitudasiga (balandligiga)
bog’liq. Havo tebranishi qancha keng bo’lsa, tovush o’shancha kuchli bo’ladi.
Tovushning yana bir sifati tembr hisoblanadi. Tembr tovushning shunday
xususiyatiki, biz shunga asoslanib, har xil musiqa asboblarining tovushini,
masalan, skripka va pianino tovushini hatto birday kuch va balandlikda bo’lganda
ham bir-biridan ajratamiz.
Tovush signallarining fizik tavsifi.
Akustikada barcha tebranishlarni uch guruhga bo’linishi odatga aylangan.
1) tovushgacha tebranishi yoki infratovush tebranishi – 200 Gs dan past
darajali tovushlar;
2) tovushli yoki xususiy tovushlar tebranishi –20 Gs dan 20 kGs gacha
(20000 Gs);
3) tovushdan yuqori yoki ultratovush tebranishi –20 kGs dan yuqori
darajali tovushlar.
Ko’rsatilgan tovush guruhlarining tebranish jarayonlari odam eshituv
analizatorining fiziologik xususiyatlariga va tovush qabul qilish diapazonlariga
bog’liq. Masalan, fizika nuqtai nazaridan 5 Gs yoki 50 kGs tebranishlar boshqa
diapazondagi 20 Gs yoki 20 kGs tebranishlardan farqi yo’q. Lekin tovushning
tarqalish tezligi muhitning fizik xossalaridan-harorat, havo bosimi va boshqa
omillarga bog’liq.
Havo harorati 18 0
S bo’lganda tovushning tarqalish tezligi taxminan
340m/soniyaga, dengiz suvida esa (harorat 0 0
S bo’lganda) 1550 m/soniyaga teng
bo’ladi.

Odam eshituv a’zosi tomonidan qabul qiladigan minimal tovush bosimi 2*10 -5
N/m 2
ga teng. Kishi erkin gapirayotganda tovush darajasi 0,1 N/m 2
va og’riq
vaqtida chiqargan tovushning bosimi 30 N/m 2
ga teng.
Tovushning erg/sm 2
soniya bilan ifodalanadigan obyektiv intensivligidan
tovushning jarangdorligini sezish kabi subyektiv sezgini ajratish mumkin.
Tovush jarangdorligi (qattiqligi) ning hozir keng tarqalgan birligi- bel —ta’sir
etuvchi tovush intensivligi I ning bo’sag’a intensivligi I
0 ga nisbatining o’nlik
logarifmidan iborat. Amaliyotda aksari desibel, ya’ni 0,1 bel, boshqacha aytganda
10 lg
10 I/I
0 jarangdorlik birligi sifatida qo’llaniladi.
1 desibel jarangdorlikka ega bo’lmoq uchun lg
10 I/I
0 0,1 ga teng bo’lishi kerak.
bundan anglashiladiki, 1 desibel jarangdorlikda I/I
10 nisbati 1*26 ga teng bo’lishi
lozim. Demak, 1 desibel jarangdorlikka ega bo’lmoq uchun 1 tovush bo’sag’a
intensivligidan 26% ortiq intensivlikka ega bo’lishi kerak.
Tovush jarangdorligining maksimal darajasida tovush og’riq sezgisiga
aylanadi, bu maksimal daraja 130-140 desibelga barobar (tovush kuchi bo’sag’a
kuchidan 10 12
-10 14
baravar ortiq).
Klinika amaliyotida muayyan subyektdagi eshituv o’tkirligining pasayish
darajasini aniqlash muhim. Eshituv o’tkirligining pasayishini desibelda ifodalash
mumkin. Bo’sag’a eshitilishining yuqori chegarasidan 140 desibel farq qiladi,
shuning uchun to’la karlikda eshituv o’tkirligi 140 desibel pasayadi.
Tovushlarning balandligi va kuchini idora etishga imkon beradigan tovush
generatorlari- audiometrlar eshituv o’tkirligini aniqlab beradi. Tekshirilayotgan
kishining “eshitayapman” degan so’ziga yoxud javob reaksiyalariga qarab, uning
tovush sezgisi haqida fikr yuritiladi. Tovush ta’sirida teri-galvanik refleksning
paydo bo’lishiga qarab tovush sezishni aniqlash usulini G.V.Gershuni ishlab
chiqgan .
Eshituv sezgilarining paydo bo’lishi.

Eshituv sezgilari havo to’lqinlarining nog’ora pardasiga urilishi natijasida
kelib chiqadi. Havoning tebranishi tashqi eshituv yo’llari orqali nog’ora pardasiga
borib, uni tebrantiradi. Nog’ora pardasining tebranishi eshituv suyakchalarida
takrorlanadi va uzangining serbar tomoni orqali ichki quloqning oval
darchasidagi pardaga o’tadi. Perilimfa esa tebranib endolimfaning tebranishiga
sabab bo’ladi. Endolimfa tebranar ekan, Kortiy a’zosidagi tuklarni tebrantiradi va
shu bilan eshituv asabining oxirlarini qo’zg’aydi. Eshituv asabining reseptorlarida
kelib chiqqan qo’zg’alish bosh miya po’stlog’iga eshituv analizatorining miyadagi
mintaqasiga (u1, u2 maydon) yetib boradi, natijada biz tovushni sezamiz (16.4.3-
rasm).
Ichki quloq devorchasida ikkita darcha borligi fiziologik jihatdan katta
ahamiyatga egadir, chunki quloq shunday tuzilganligidan endolimfa tebranma
harakat qila oladi. Endolimfa siqilmaydi, shuning uchun uzangi oval darcha
pardasini bosib, uni ichiga botirganda yumaloq darcha pardasi endolimfaning
ta’siri ostida bo’rtib chiqadi, natijada endolimfaning tebranishi uchun sharoit
vujudga keladi.
16.4.3-rasm.Chig’anoq kanallari. O’rta va ichki quloq (P.Lindsey va D.Norman, 1977
bo’yicha): 1-bolg’acha; 2-sandon; 3-oval darcha; 4-uzangi; 5-yumaloq darcha; 6-nog’ora
pardachi; 7-bazal (asosiy) membrana; 8-chig’anoqning uch kanali.

16.4.4-rasm. Eshituv analizatorining umumiy ko’rinishi. 1-eshituv reseptori, 2-eshituv asabi,
3-bosh miya po’stlog’ining eshituv mintaqasi.
So’nggi yillarda har xil tezlikdagi tovushlarni sezish haqida yangi
ma’lumotlar olinadi. Masalan, past tezlikdagi tovush tebranishlari chig’anoq
kanallarining jami perilimfasini tebrantiradi. Bu tebranishlar o’z navbatida asosiy
membrananing tebranma hakatlariga sabab bo’ladi. Asosiy membrana bilan
birgalikda sezuvchi hujayralarning barcha tolachalari ham tebranadi. Ular
tebranganda ro’y beruvchi o’zgarishlar qo’zg’alishni vujudga keltiradi, bu
qo’zg’alish eshituv asabi orqali bosh miyaning tegishli markazlariga boradi.
Past tovush tebranishlari perilimfaning hammasini emas, faqat bir qismini
tebranma harakatga keltiradi. Natijada asosiy membrananing tebranishlari ham
kichkina joy bilan cheklanib, tolalachalarning faqat bir qismida qo’zg’alish
vujudga keladi. Asosiy membrananing tebranadigan qismlarining kattaligiga va
qayerda ekanligiga qarab, har xil tezlikdagi tovushlar seziladi.
Odam qulog’ining tovushni sezadigan muayyan chegaralari bor. Boshqacha
aytganda, havo bir soniyaga 16 martadan 20000 martagacha tebranganda odam
qulog’i buni sezadi. Eshituvning yuqori chegarasi yosh ulg’aygan sayin o’zgaradi.
Odam qancha keksa bo’lsa, qulog’i shuncha kam tebranishni sezadi. Odam 35

yoshda havoning ko’p deganda 15000 marta tebranishini, 50 yoshida esa hatto
13000 marta tebranishini seza oladi (16.4.4-rasm).
Tananing vaziyatini va harakatini aniqlashda, shuningdek harakat tezligining
o’zgarganini bilishda teri sezgisining reseptorlari bilan proprioreseptorlardan
tashqari vestibulyar apparatning faoliyati ham katta rol o’ynaydi. Bu apparat
tananing fazodagi vaziyatini va harakatini sezish, shuningdek muvozanatni saqlash
a’zosidir. Tana muvozanatining har bir o’zgarishi tufayli vestibulyar apparatning
reseptorlari ta’sirlanadi, shuning oqibatida tanani rostlashga yordam beradigan
muayyan mushak guruhlari refleks yo’li bilan qisqaradi yoki bo’shashadi.
Vestibulyar apparat ikki qismdan: dahliz va yarim doira kanallardan iborat.
Dahliz endolimfa bilan to’la. Bu suyuqlikda otolitlar yoki statolitlar deb
ataladigan maxsus tuzilmalar bor, ular kalsiy fosfat tuzlaridan iborat. Gavda
vaziyati o’zgarganda, jumladan boshning vaziyati o’zgarganda dahliz
reseptorlardagi statolitlarning vaziyati o’zgaradi. Bu reseptorlar eshituv asabining
vestibulyar tolalari bilan bog’langan .
16.4.5-rasm. Vestibulyar apparat. 1-yarim halqa kanali; 2-chig’anoq.

16.4.6-rasm. Vestibulyar apparatning reseptiv maydonlari. 1-vestibulyar apparat. 2-bosh miya
po’stlog’idagi markazlari .
Yarim halqa kanallar uchta bo’lib, o’zaro perpendikulyar uch tekislikda turadi
(16.4.5-rasm). Har bir kanalning uchi kengayib, yo’g’on tortadi, ampula deb shuni
aytiladi. Ampulada maxsus tuzilmalar bor. Eshituv asabining vestibulyar tolalari
shu yerda tugaydi. Endolimfa aylanma harakat qilganda o’zining inertligi va
yopishqoqligi tufayli yarim halqa kanallarning devorchalaridan bir muncha
uzoqlashadi, shuning natijasida reseptorlarning bosilishi o’zgaradi. Endolimfa
bosimining o’zgarishi darajasi vestibulyar asabning reseptoriga ta’sir etadi.
Vestibulyar apparatdagi reseptorlar qo’zg’alganda bir qancha reflektor reaksiyalar
kelib chiqadi. Tana, qo’l-oyoq, bo’yin va ko’z mushaklarining tonusi refleks yo’li
bilan o’zgaradi, ularning qisqarishi tufayli bosh muayyan vaziyatda tutiladi va
butun tana vaziyati o’zgaradi.
5. Ko’ruv analizatori .
Ko’ruv informasion tizimi boshqa sensor tizimlar orasida alohida o’rin tutadi.
Ko’ruv a’zosi g’oyatda sezgir a’zo bo’lib, uning yordamida odam tevarak-
atrofidagi buyumlarning tuzilishi, rangi, shakli, hajmi, bir-biridan farqini ajratadi.
Odam tashqi dunyoni ko’ruv a’zosi yordamida 90% axborotlarni idrok etadi.
Bundan tashqari, ko’ruv analizatori organizmda fotoreseptorlarga (yorug’likni
sezuvchi reseptorlarga) ega bo’lgan yagona tizimdir. Bu tizim orqali organizm
kunning tunga o’tgani to’g’risida, uzoq-yaqin jismlarning tashqi qiyofasi
to’g’risida axborot oladi. Atrofdagi turli-tuman manzaralarni, narsalarni
ko’rishimizning sababi shundaki, qaysi bir manbadan (quyosh, elektr lampa)
ularga tushgan nur qaytarilib, ko’zga tushadi va fotoreseptorlarda qo’zg’alish hosil
bo’ladi. Ko’ruv obrazining shakllanishi aks ettirilgan nurlarni ko’z optik tizimiga –
to’r pardaga aniq proyeksiyalashdan boshlanadi va analizatorning po’stloq
markazida ko’ruv doirasida qanday jism borligi to’g’risida xulosa qilish bilan
tugaydi.

5.1. Ko’zning tuzilishi.
Ko’ruv a’zosi ikki qismdan: asosiy qism (ko’z soqqasi) va yordamchi
a’zolardan iborat. Ko’z soqqasi sut emizuvchi hayvonlarda va odamda yumaloq
bo’lib, ko’z kosasi chuqurligida joylashgan. Uning ustki qavati oqsil parda-sklera
bo’lib, bu parda old tomonda shox moddaga aylanadi. Shox parda bilan oqsil parda
orasida venoz kanal joylashgan.
Ko’z-ko’z soqqasidan, ko’rish asabi va yordamchi qismlardan (ko’z soqqasini
harakatlantiruvchi mushaklar va ularning asablari, qovoq va kipriklar, yosh
bezlari, qon tomirlari kabilardan) iborat.
16.5.1-rasm. Odam ko’zining tuzilishi. 1-ko’ruv asabi; 2-ko’ruv asabining so’rg’ichi; 3-ko’z
olmasining tomirli pardasi; 4-sklera (fibroz qavatning orqa qismi) 5-to’r parda; 6-optik o’qi;
7-kiprikli o’simtalar; 8-kiprikli tana; 9-ko’z olmasining kamerasi (bo’limi) 10-ko’z olmasining
oldingi kamerasi (bo’limi); 11-gavhar; 12-randor parda; 13-shox parda; 14-kon’yuktiva; 15-
kiprikli tana mushaki; 16-sinoval boylami; 17-ko’rish o’qi; 18-shishasimon tana; 19-markaziy
chuqurcha; 20-sariq dog’.

Ko ’ z soqqasi tashqi va ichki qismlardan iborat . Tashqi qismi uch qavat :
tashqi - fibroz , o ’ rta - qon tomir va ichki - to ’ rsimon pardadan tashkil topgan . Ichki
qismiga ko ’ z ichi suyuqligi , ko ’ z gavhari va shishasimon tana kiradi . Ko ’ z
soqqasining tashqi fibroz pardasi ikki qismga bo ’ linadi . Uning oldingi qismi shox
parda deyilib , u shishadek tiniq , yorug ’ lik nurlarini sindirish xususiyatiga ega .
Tashqi fibraz pardaning yon va orqa qismi ko ’ zning oq pardasi ( sklera ) deyiladi .
Ko ’ z soqqasining qon tomir qavati nomiga monand , qon tomirlariga boy bo ’ lib ,
ko ’ z to ’ qimalarini oziq moddalar va kislorod bilan ta ’ minlaydi . Bu qavatning
oldingi qismi rangparda deyilib , uning rangi hammada har xil ( qora ,
ko ’ k , sarg ’ imtir va hokazo ) bo ’ ladi . Bu pardaning o ’ rtasida yumalog ’ teshikcha
bo ’ lib , u ko ’ z qorachig ’ idir . Teshikcha atrofida ko ’ z qorachig ’ ini kengaytiruvchi
va toraytiruvchi mushaklar bo ’ ladi .
Ko ’ z soqqasining ichki - to ’ rsimon pardasi ayniqsa muhim ahamiyatga ega ,
chunki uning orqa qismida yorug ’ likni , ranglarni qabul qiluvchi reseptorlar
joylashgan . Ularning maxsus asab hujayralari bo ’ lib , tayoqcha va kolbacha
shaklidadir . To ’ rsimon pardaning orqa qismida ko ’ ruv asabining tolasi kiradigan
teshikda bo ’ lib , u orqali ko ’ ruv asabi to ’ rsimon pardaga o ’ tadi va mayda
tolachalarga bo ’ linib , tayoqchasimon va kolbachasimon reseptorlarga tutashadi .
Ko ’ z soqqasining ichki qismi - ko ’ z gavhari , ko ’ z ichi suyuqligi va
shishasimon tanadan iborat . Bularning hammasi tiniq, shishasimon bo’lib, ko’zga
tushadigan yorug’lik nurini sindirish xususiyatiga ega.
Ko’zning yordamchi qismlariga ko’z soqqasini harakatlantiruvchi oltita
mushak va ularning asablari, ko’z yosh bezlari va ularning kanalchalari, ko’z yosh
bezi hamda qovoq va kipriklar kiradi. Mushaklar ko’z soqqasini harakatlantirib,
ko’rish doirasini kengaytiradi. Ko’z yosh bezlaridan ajraladigan suyuqlik ko’zning
shox pardasini namlab, uni changdan yuvib turadi. Qovoqlar va kipriklar ko’z
soqqasini tashqi muhitning noqulay ta’sirlaridan himoya qiladi.

Ko’zning optik tizimi.
Ko’zga kiradigan yorug’lik nurlari to’r pardaga tushishdan oldin nur
sindiruvchi bir necha yuzalar – shox parda,gavhar va shishasimon tananing oldingi
va orqa yuzalaridan o’tadi. Nurlarning o’tadigan yo’li shox parda, gavhar va
shishasimon tana yuzasining nur sindirish ko’rsatkichlariga va egrili kradiuslariga
bog’liq. Ko’z optik tizimining nur sindiruvchi kuchini dioptriya (D) – fokus
masofasi 100 sm bo’lgan linzaning nur sindiruvchi kuchidir. Nur sindiruvchi kuch
oshganda fokus masofasi kamayadi. Fokus masofasi 50 sm bo’lganda linzaning
nur sindiruvchi kuchi 2 D ga, fokus masofasi 25 sm bo’lganda nur sindiruvchi
kuch 4 D ga teng va hokazo.
Uzoqdagi narsalarga qaraganda ko’z optik tizimining nur sindiruvchi kuchi
umuman 59 D chamasida bo’ladi. Shox pardaning nur sindiruvchi kuchi 43*0,5D,
gavharning nur sindiruvchi kuchi uzoqdagi narsalarga qaraganda 19*11D va
yaqindagi narsalarga qaraganda esa 33*0,6 ga teng.
5.2. Ko’z akkomodasiyasi
Odam ko’zidan uzoqdagi va yaqindagi narsalarni bir xilda ravshan ko’ra
olmaydi. Narsani yaxshi ko’rish uchun o’sha narsadan sochiluvchi yorug’lik
nurlari to’r pardada to’planishi kerak. Yorug’lik nurlari to’r pardaga tushgandagina
narsaning ravshan ta’sirini ko’ramiz. Ko’zning uzoq-yaqin turgan narsalarni
ravshan ko’rishga moslashuvi akkomodasiya deb ataladi. Agar uzoqdagi narsa
ko’zga sekin-asta yaqinlashtirilsa, 65-70 m masofada akkomodasiya boshlanadi.
Narsa ko’zga yana yaqinlashtirilgan sayin akkomodasiya kuchi oshadi va 10 sm
masofada tugab qoladi. Shunday qilib, yaqindan ko’rish nuqtasi 10 sm masofada
bo’ladi. Yosh ulg’aygan sayin gavharning elastikligi asta-sekin kamayadi,
binobarin, akkomodasiya qobiliyati ham o’zgaradi. Yaqindan ravshan ko’rish

nuqtasi 10 yashar bolada 7 sm, 20 yoshli kishida 33 sm, 60 yoshli kishida 1 m, 70
yoshli kishida 5 m bo’ladi, 75 yoshda esa akkomodasiya qobiliyati deyarli
yo’qoladi va yaqindan ravshan ko’rish nuqtasi cheksiz nariga suriladi.
Ko’zda nur sinishi (refraksiya) ning ikkita anomaliyasi (noto’g’rilik, odatdagi
holatdan chetga chiqish, nuqson): yaqindan ko’rish (miopiya) va uzoqdan
ko’rish (gipermetropiya) mavjud. Bu no’qsonlar odatda nur sindiruvchi
muhitlarning kamchiligiga bog’liq bo’lmay, ko’z soqqasining g’ayri me’yoriy
uzunligidan kelib chiqadi. Yaqindan va uzoqdan ko’rish tug’ma bo’lishi,
shuningdek hayot davrida kelib chiqishi mumkin. Yaqindan ko’radigan odamlarda
narsaning tasviri to’r pardada hosil bo’lmay, asosiy fokus to’r parda yaqinida
bo’ladi, natijada narsaning tasviri ravshan bo’lmay, yoyilib ketadi.
Yorug’lik nurlari to’r pardada to’planmay, yaqinroqda to’planishi shunga
bog’liqki, ko’zning uzun o’qi haddan tashqari cho’zilib ketadi, chunki ko’z
soqqasining uzunligi haddan tashqari oshib ketadi (16.5.2-rasm).
16.5.2.-rasm. Yaqindan va uzoqdan ko’rish refraksiyasi
Yaqindan ko’ruvchi odamlarning narsani ravshan ko’rishi uchun uni
ko’zlariga yaqin tutishig sababa shudir. Bunday kishilarda uzoqdan ko’rish nuqtasi

ko’zga yaqinlashadi va undan bir oz narida bo’ladi. Yaqindan ko’radigan
kishilarga ikki tomoni botiq ko’z oynak buyuriladi.
Uzoqdan ko’rishning sababi shuki, ko’zning uzunasiga ketgan o’qi kalta
bo’lib qoladi. Natijada yorug’lik nurlari to’r pardada to’planmay, uning orqasida
to’planadi. Asosiy fokusning to’r parda orqasiga to’g’ri kelishi tufayli narsaning
tasviri ravshan bo’lmaydi. Uzoqdan ko’radigan odamlarga ikki tomoni qabariq
ko’zoynak buyuriladi.
Qorachiq va uning refleksi.
Ko’z ichiga tushadigan hamma yorug’lik nurlarini rang parda markazidagi
teshik o’tkazadi, shu teshik qorachiq deb ataladi. Rangparda mushaklarida
qorachiqni o’rab turuvchi mushak tolalarning ikki turi bor: bir-turi halqasimon
mushaklar ko’zni harakatlantiruvchi asabning adashgan (sayyor) tolalaridan
innervasiya oladi, ikkinchisi esa- radial mushaklar simpatik asablardan
innervasiyalanadi.
Halqasimon mushaklar qisqarganda qorachiq torayadi, radial mushaklar
qisqarganda esa, qorachiq kengayadi. Shunga o’xshab, adrenalin qorachiqni
kengaytiradi, asetilxolin bilan ezerin esa, qorachiqni toraytiradi.
Qorachiqlar asfiksiya (bo’g’ilish) da ham kengayadi. Shu sababli chuqur
narkozda qorachiqlarning kengayishi asfiksiya boshlanayotganini ko’rsatadi va
narkozni kamaytirish zarurligi paydo bo’ladi.
Sog’lom odamning ikkala ko’z qorachig’i bir xilda kengaygan yoki toraygan
bo’ladi. Bir ko’zga yorug’ tushirilganda ikkinchi ko’z qorachig’i ham torayadi;
bunday reaksiya hamjihatlik reaksiyasi deb ataladi. Ba’zan ikkala ko’z
qorachiqlari katta-kichik bo’ladi ( anizatropiya ). Bir tomondagi simpatik asabning
zararlanishi natijasida qorachiq torayadi ( mioz ) va ayni vaqtda ko’z yorig’i ham
torayadi (Gorner simptomi). Ko’zni harakatlantiruvchi asabning falaj bo’lishi
natijasida bir qorachig’i kengayishi mumkin ( midriaz ).

To’r pardaning tuzilishi va funksiyalari.
To’r pardada ko’ruv reseptorlarining fotoreseptorlari joylashgan. Bu
reseptorlar ko’ruv asabining oxiri-yorug’ni sezuvchi qismi hisoblanadi. To’r parda
murakkab tuzilgan bo’lib, mikroskopda ko’rilganda 10 qavatdan tuzilganligi
aniqlangan (185-rasm). To’r pardadagi asab hujayralari bir-biriga bog’langan uchta
neyrondan iborat. Bu neyronlar tayoqcha va kolbacha shaklida bo’ladi. Odam
ko’zida tayoqchasimon neyronlar soni 130 ml gacha yetadi, ular qorong’ida
ko’radi. Kolbachasimon neyronlar esa 9 ml ga yaqin bo’lib, ular kunduzi
(yorug’da) ko’radi (rangn ajratadi). Tayoqchasimon, kolbachasimon reseptorlarda
qabul qilingan impulslar ikkinchi neyronga, ulardan uchinchi neyronga o’tadi
(16.5.3-rasm).
Uchinchi neyron neyrit (akson) lardan iborat ko’ruv asabini hosil qiladi, u
ko’zning orqa qismidan chiqadi va ko’ruv yo’lini hosil qilib, tizzasimon tanachaga
boradi. To’r pardaning yorug’ni eng yaxshi sezuvchi qismi- sariq dog’ deyiladi, u
ko’zning orqa qutbida joylashgan. Sariq dog’ning o’rtasi bir oz chuqurlashgan
bo’lib, u markaziy chuqurcha deyiladi. Ko’zning oldingi qutbi bilan markaziy
chuqurcha orasidagi chiziq ko’zning optik o’qi deyiladi. Ko’zning optik
moslamalariga shox parda, oldingi kamera suyuqligi, ko’z gavhari va shishasimon
tana kiradi.

16.5.3-rasm. To’r pardaning tuzilishi. I-pigment qavati; II, III-tayoqchalar va kolbachalar;
IV-tashqi to’r qavati; V-gorizontal hujayralar qavati; VI, VII-ichki yadroli qavat; VIII-ichki
to’r qavati; IX-ganglionar hujayralar qavati; ganalionar hujayralar qavati; qizil strelka bilan
yorug’lik ta’siri ko’rsatilgan .
Ko’rish asabining ko’z soqqasidan boshlanadigan qismi ko’r dog’ deyiladi.
To’r pardaning bu qismida yorug’ni sezuvchi reseptorlar bo’lmaydi. Bu yerdan to’r
pardani oziq moddalar va kislorod bilan taminlovchi g’on tomirlari o’tadi.
To’r pardaning eng tashqi qavati pigmentli epiteliydan tuzilgan, unda fuksin
degan pigment bor. Bu pigmet, fotoapparat ichki devorlarining qora rangiga
o’xshash yorug’likni yutib, uning qaytishiga va sochilishiga to’sqinlik qiladi va
shu bilan ko’ruv sezgisining ravshan chiqishiga imkon beradi.
Ba’zi tungi hayvonlarda fotoreseptorlar bilan pigment hujayralar o’rtasida
yorug’likni aks ettiruvchi qavat bor, bu qavat maxsus kristallardan yoki iplardan
tuzilgan. Ulardan yorug’lik qaytishi tungi hayvonlar ko’zining tashqi yorug’da nur
sochishiga sabab bo’ladi. Yorug’likni qaytaradigan qavat borligidan tikka

yorug’lik nurlarigina emas, qaytgan yorug’lik nurlari ham fotoreseptorlarga ta’sir
etadi, bu esa yorug’lik kam sharoitda yorug’lik sezish imkoniyatini oshiradi.
Fotoreseptorlar hujayralar qavatidan ichkari tomonda bipolyar neyronlar
qavati bor, bu neyronlarga ichkari tomondan ganglionar asab hujayralari qavati
taqalib turadi. Tayoqcha va kolbachalar tashqi qavatda yotganligi, ganglionar
hujayralar esa to’r pardaning ichki (shishasimon tanaga taqalib turgan) qavatini
hosil qilganligi uchun yorug’lik shishasimon tana orqali to’r pardaga tushganda
fotoreseptorlarga yetishdan oldin to’r pardaning hamma qavatlaridan o’tishi kerak.
Ganglionar neyronlarning o’siqlari ko’ruv asabining tolalarini tashkil etadi.
Shunday qilib, yorug’lik ta’sirida fotoreseptorlarda vujudga kelgan qo’zg’alish
ikkita asab hujayrasi – bipolyar va ganglionar neyronlar orqali ko’ruv asabining
tolalariga o’tadi. Ana shu asablarining oxirlarida sinapslar hosil bo’ladi. Bu
sinapslarda xolinesteraza bor, shuning uchun bir neyrondan ikkinchi neyronga
impulslar o’tganda asetilxolin ajralib chiqadi.
Bir ganglionar neyronga birlashgan fotoreseptorlar ganglionar neyronning
reseptiv maydoni hosil qiladi. turli ganglionar hujayralarning reseptor maydonlari
bir-birini yopib o’tadi va o’zaro bog’lanadi. Buning asosiy sababi shuki, to’r
pardada gorizontal (yulduzsimon) va amakrin neyronlar bor,ulardan
tarmoqlanuvchi o’siqlar chiqadi, bu o’siqlar bipolyar va ganglionar hujayralarni
birlashtiradi. Shu sababli bitta ganglionar hujayra bir necha o’ng ming
fotoreseptorlar bilan bog’lanishi mumkin.
Markazga intiluvchi tolalardan tashqari, ko’zda markazdan qochuvchi asab
tolalari ham topilgan, bu tolalar markaziy asab tizimidan ko’z to’r pardasiga
impuls olib keladi. Markaziy asab tizimi to’r parda neyronlari o’rtasidagi
sinapslarning o’tkazuvchanligini o’sha (markazdan qochuvchi) tolalar yordamida
o’zgartira oladi va qo’zg’alish jarayoniga tortilgan neyronlar sonini shu tariqa
boshqara oladi, deb hisoblashadi. To’r pardadagi markazdan qochuvchi asab
tolalarining ikkinchi tipi-tomir harakatlantiruvchi tolalardan iborat. Markaziy asab
tizimi to’r parda tomirlarining diametrini shu tolalar yordamida o’zgartira oladi.
To’r pardaning o’ziga xos murakkab asab apparati ko’ruv axborotini tahlil qilish va

qayta ishlab chiqishda qatnashadi. Ko’z to’r pardasi fotoreseptorlar joylashgan
anchayin bir joy emas; u markaziy asab tizimining go’yo periferiyaga chiqarib
qo’yilgan bir qismi hamdir.
Tayoqcha va kolbachalarning turli funksiyalari haqidagi tasavvurga ikki
yoqlama nazariya bo’lgan. Bu nazariyani tasdiqlaydigan bir talay dalillar mavjud.
Masalan, tungi hayvonlar – boyqush va ko’rshapalak to’r pardasida tayoqchalar
ko’proq bo’lsa, kunduzgi hayvonlar – kaptar, tovuq, kaltakesak ko’zining to’r
pardasida kolbachalar ortiqroq. Tayoqchalarning sezuvchanligiga nisbatan
kolbachalar sezuvchanligi ko’p marta kam. Shu sababli g’ira-shirada “qosh
qoraygan” vaqtda to’r parda markazidagi kolbachalar bilan ko’rish keskin darajada
susayib, to’r parda periferiyasidagi tayoqchalar bilan ko’rish ustun turadi.
Tayoqchalar ranglarni sezmagani uchun g’ira-shirada odam ranglarning farqiga
bormaydi (“tunda mushuklarning hammasi ham kul rang bo’ladi”-degan ibora
shundan kelib chiqqan).
Tayoqchalar funksiyasi buzilganda (masalan, ovqatda vitamin A
yetishmaganda shunday bo’ladi) g’ira-shirada ko’rish funksiyasi buziladi-
shabko’rlik kelib chiqadi; bunday odam kunduzi bemalol ko’radi-yu, qosh
qorayganda ko’zi hyech narsani ko’rmaydi. Kolbachalar zararlanganda esa,
aksincha, yoruqqa qarab bo’lmaydi -bunday odam xira yorug’da yaxshi ko’radi-
yu, ravshan yorug’da ko’zi hyech narsani ko’rmaydi. Bu holda ranglarni mutloqo
ko’rmaslik – axromaziya kelib chiqadi.
XX asrning 80-yillarida hayvonlar ko’zining to’r pardasida yorug’likka sezgir
pigmentlar kashf etilgan va bu moddalar yorug’da rangsizlanib qolishi ko’rsatib
berilgan edi. Ammo, bu pigmentlarning eng ko’p uchraydigan vakili rodopsin
avval Yu.A.Ovchinnikov (1982 yilda), keyinchalik amerika olimlari (D.Xoggnes,
Dj.Natans,1989) tomonidan mukammalroq o’rganib chiqildi.
Ularning fikriga ko’ra, to’r parda fotoreseptorlari membranasi fotolipidlardan
tuzilgan bo’lib, fosfatidilxolin (40%), fosfatidiletanolamin (38%) va fosfatidilserin
(13%) ni tashkil etadi. Fotoreseptorlardagi taxminan 95% oqsillar tarkibi

rodopsinning pigmenti tarkibiga mos keladi. rodopsinning polipeptid zanjiri 348
aminokislotadan tarkib topgan.
Rodopsin vitamin A aldegidi-retinen va opsin oqsilidan tarkib topgan yuksak
molekulali birikmalardir. Yorug’lik ta’sirida rodopsin bir qancha kimyoviy
o’zgarishlarga uchraydi. Retinen yorug’likni yutib, o’zining geometrik izomeriga
o’tadi. Bu izomerning xarakterli belgisi shuki, uning yon zanjiri to’g’rilanib,
retinen bilan opsin o’rtasidagi aloqa uziladi. Ayni vaqtda avval ba’zi oraliq
moddalar-batorodopsin, lyumirodopsin va metarodopsin hosil bo’ladi, so’ngra
opsin va trans-retinal va vitamin A hosil bo’ladi (16.5.4-rasm).
16.5.4-rasm. Rodopsin pigmentining hosil bo’lish tasviri.
To’r pardadagi fotokimyoviy jarayonlar g’oyat tejamli bo’ladi, ya’ni hatto
juda ravshan yorug’ ta’sir etganda ham tayoqchalardagi rodopsinning faqat ozgina
qismi parchalanadi. Masalan, G.Uold ma’lumotlariga qaraganda, 100 lyuks
intensivlikdagi yorug’lik ta’sir etganda 5 soniyadan keyin har bir tayoqchadagi 18
mln. rodopsin molekulasidan atigi 1200 tasi parchalanadi, ya’ni ko’ruv purpurining
qariyb 0,005%i yemiriladi.
Ko’ruv pigmenti (rodopsin) ning yorug’lik yutishi va parchalanishi unga ta’sir
etuvchi yorug’lik nurlarining to’lg’in uzunligiga bog’liq. Odam ko’zining to’r
pardasidan ajralib chiqadigan rodopsin to’lqin uzunligi qariyb 500 mmk bo’lgan

yorug’lik nurlarini, ya’ni, spektrning yashil qismidagi nurlarni maksimal darajada
yutadi. Qorong’ida xuddi ana shu nurlar ravshanroq tuyiladi.
.6. Ranglarni sezish.
Yorug’lik nuri prizmadan o’tib parchalanganda bir necha rangga bo’linadi. Bu
ranglar muayyan tartib bilan joylashadi. Turli ranglarning shu tariqa joylashuvi va
ularning qo’shni rangga o’tishi yorug’lik spektri deb ataladi. Turli narsalardan
qaytadigan, to’lqin uzunligi 400 dan 800 mmk gacha bo’lgan yorug’lik nurlarini
odam ko’radi. To’lqin uzunligi har xil bo’lgan nurlar har xil rangli nurlar deb idrok
qilinadi. To’lqin uzunligi 800 mmk dan ortiq (infraqizil) va 400 mmk dan kam
(ultrabinafsha) nurlar ko’zga ko’rinmaydi.
Ranglarni turli usullar bilan, masalan aylanuvchi doira (Maksvell diski)
yordamida aralashtirish mumkin. Doiraga rang-barang qog’ozchalar shunday
yopishtiriladiki, har bir rang istagan miqdordagi sektorni egallaydi. Doira yetarli
tezlik bilan aylantirilganda qandaydir bir rangga tekis bo’yalganday tuyuladi.
Shunday doiraga spektrning barcha ranglari surilsa, doira aylantirilganda kul rang
bo’lib ko’rinadi (bo’yoqlar odatda bir qadar iflos bo’lgani uchun oq ko’rinmaydi,
kul rang bo’lib tuyuladi). Spektrdagi barcha ranglarning yig’indisi bo’yoqsiz
sezgisini beradi.
Bo’yoqsiz sezgisini hosil qilmoq uchun spektrning barcha ranglarini
qo’shishning hojati yo’q; ko’rsatilgan ranglardan istagan bir juftini olish kifoya: 1)
qizil, yashil va binafsha; 2) sarg’ish va havo rang; 3) sariq va ko’k; 4) sariq, yashil
va binafsha; 5) yashil va qizil.
Shu ranglardan har bir jufti aralashtirilganda oq yoki kul rang bo’lib ko’rinadi.
Shu sababli ular bir-birini to’ldiruvchi ranglar deb aytiladi.
Ma’lumki, spektrdagi 8 rangning o’rtasida juda ko’p oraliq ranglar bor.
Bizning ko’zimiz 200 ga yaqin oraliq rangni ajratadi.

To’r pardaning rang sezuvchi hujayralari kolbachalardir. Tayoqchalar esa
narsaning rangini sezmaydi. Shuning uchun ham kechasi, faqat tayoqchalar
yordami bilan ko’rganimizda hamma narsalar bir xilda kul rang bo’lib ko’rinadi.
Rang sezish haqida turli-tuman nazariyalar mavjud. Uch komponentli
nazariya umumiy qabul qilingan nazariya hisoblanadi. Bu nazariyaga ko’ra, to’r
pardada rangni sezadigan uch xil kolbachalar bor. Kolbachalarda maxsus kimyoviy
modda bo’ladi. Ba’zi kolbachalarda qizil rangni sezadigan modda, ikkinchi xil
kolbalarda yashil rangni sezadigan modda, uchinchi xil kolbachalarda binafsha
rangni sezadigan modda bor. Bu nazariyani avval M.V.Lomonosov, keyinchalik
T.Yung va G.Gelmgols ta’riflab bergan edi. Har bir rang kolbachalardagi rang
sezuvchi elementlarning uchala turiga turlicha ta’sir ko’rsatadi. Rang sezuvchi
moddalarning parchalanishi natijasida asab oxiri ta’sirlanadi. Miya po’stlog’iga
yetib borgan qo’zg’alishlar bir-biriga qo’shilib, ma’lum bir rang sezgisini beradi.
Shunday qilib, uchta asosiy rangga yarasha uch xil kolbacha – hujayralar bor.
Hujayralarning har bir turida shu ranglarning bittasini juda ham sezadigan modda
bo’ladi. To’r pardaning reaksiya ko’rsatuvchi bunday elementlari dominantlar deb
ataladi. To’r pardaning boshqa ganglionar hujayralarida esa to’lg’in uzunligi faqat
muayyan miqdorda bo’lgan nurlar tushurilgandagina impulslar kelib chiqadi. To’r
pardaning modulyatorlar degan elementlari shunday reaksiya ko’rsatadi.
R.Granitning fikricha, to’lg’in uzunligi har xil (400 dan 600 mmk gacha) bo’lgan
nurlarga reaksiya ko’rsatuvchi 7 modulyator bor.
7. Daltonizm (rang ko’rlik).
Odamda ko’zning muayyan bir nuqsoni bor, bu ranglarni qisman yoki
tamomila sezmaydigan bo’lib qolishdir (rang ko’rlik). Bunday nuqson (daltonizm)
yoki rang ajratolmaslik ham deyiladi. Bunday kasallikka uchragan kishi hyech
qanday kasallik belgisini sezmaydi. Uning ko’ziga hamma narsa faqat bir tusda –
kul rang bo’lib ko’rinadi. Daltonizmni birinchi marta ingliz ximigi Dalton
aniqlagan, shuni uchun bu kasallikka shunday nom berilgan.

Daltoniklar odatda qizil va yashil ranglarni ajratmaydilar. Daltonizm ancha
tarqalgan kasallikdir. Erkaklarning taxminan 8% va ayollarning 0,5% bu kasallikka
mubtalodir.
Rang ajratolmaslikning ikki turi- protanopiya va deyteranopiya ko’proq
uchraydi. Aslida qizil rangni ajratolmaydigan kishilar – protanoplarni daltoniklar
deb atashadi, ularning nazarida spektr qizil tomondan qisqargan, to’lqin uzunligi
490 mmk bo’lgan qismi (ko’k-havo rang nurlar) esa rangsiz tuyuladi.
Yashil rangni ajrata olmaydigan kishilar-deyteranoplar yashil ranglarni
to’qqizil, kul rang, sariq ranglarga aralashtirib yuborishadi; havo rangni binafsha
rangdan ajratisha olmaydi. Ularning nazarida spekir qisqargan emas, balki rangsiz
nuqta spektrning qizil tomoniga yaqin bo’ladi (500 mmk ga yaqin).
Binafsha rangni ajrata olmaydigan kishilar- tritanoplarga spektr binafsha
tomonidan qisqargan tuyuladi. Lekin tritanopiya kam uchraydi.
Tamomila rang ajrata olmaslik ham uchraydi, bunda narsalar xuddi rangsiz
rasmga o’xshaydi. E.Gering nazariyasi daltonizmni to’r pardada tegishli modda
yo’qligi bilan izohlaydi, ammo uning turlari – protanopiya va deyteranopiyani
tushuntirib bera olmaydi. Yung-Gelmgols nazariyasiga muoffiq, rang ko’rlik
hodisalari qizil, yashil yoki binafsha rangga reaksiya ko’rsatadigan tegishli
elementlar to’r pardada yo’qligi bilan izohlanadi.
8. Ko’zning adaptasiyasi.
Ko’zning turli darajadagi yorug’likda ko’rishga moslanishi ko’zning
adaptasiyasi deb ataladi.
Juda ham yorug’ uydan yoki quyoshli kunda ko’chadan qorong’i uyga kirilsa,
kishi avvaliga hyech narsa ko’rmasligini hamma yaxshi biladi. So’ngra ko’z sekin-
asta qorong’iga o’rgana boshlaydi, natijada odam narsalarning konturlarini, bir
necha vaqtdan keyin esa hatto detallarini farq qila oladi. Bularning hammasi ko’z
sezuvchanligining o’zgaruvchanligi tufayli bo’ladi. Qorong’i binoda to’r parda
sezuvchanligi oshadi va odam sekin-asta ko’ra boshlaydi. Ko’zning qorong’i

binoda ko’rishga moslashuvi qorong’iga taalluqli adaptasiya deb ataladi.
Qorong’iga taalluqli adaptasiyada ko’zning sezuvchanligi taxminan 200000 marta
oshadi.
Qorong’i binodan yorug’ ko’chaga chiqilganda bir muncha boshqa hodisa
ko’riladi. Qorong’idan yorug’ga chiqqan kishi avvaliga hyech narsa ko’rmay ko’zi
qamashadi. Ko’zi og’rib yoshlanadi, natijada u ko’zini yumishga majbur bo’ladi.
So’ngra ko’z sekin-asta o’rgana boshlaydi va tez orada yana normal ko’radigan
bo’lib qoladi. Ko’zning narsalarni ravshan yorug’likda ko’rishga moslashuvi
yorug’likka taalluqli adaptasiya deb ataladi. Bu adaptasiya davomida ko’zning
sezuvchanligi juda ham pasayib ketadi. Yorug’likka adaptasiya qorong’i
adaptasiyadan farq qilib, bir-ikki daqiqa ichida ro’y beradi.
Ko’rish o’tkirligi tufayli odam narsalarning shaklini, ranggini, kattaligini,
masofani ajrata oladi. Ko’zdan kechirilayotgan narsaning mayda detallarini ajratish
qobiliyati ko’zning o’tkirligi (ko’z quvvati) deb ataladi. Ko’zning o’tkirligi ko’z
bilan ayrim-ayrim ko’riladigan ikki nuqta o’rtasidagi eng kichik masofa bilan
belgilanadi. Ikki nuqtani ko’rishda bu masofa qancha kichik bo’lsa, ko’z shuncha
o’tkir bo’ladi.
Ko’z biron nuqtaga tikilsa, shu nuqtaning tasviri sariq dog’ga tushadi, bu
holda bir nuqtani markaziy ko’ruv bilan ko’ramiz. To’r pardaning qolgan
joylariga tasviri tushadigan nuqtalarni periferik ko’ruv bilan ko’ramiz.
Shunday qilib, ko’zni bir nuqtaga tikkan vaqtda ko’rinadigan nuqtalar
yig’indisi ko’ruv maydoni deb ataladi.
Periferik ko’ruv maydonining chegaralari perimetr degan asbob bilan
o’lchanadi. Rangsiz narsalarni ko’rish maydonining chegaralari 60 0
– 90 0
gacha
bo’ladi. Ko’k va sariq ranglarni ko’rish maydoni kichikroq, qizil rangni ko’rish
maydoni yanada kichik, yashil rangni ko’rish maydoni esa faqat 20-40 0
atrofida.
Chuqurlikni idrok etish, binobarin, masofani bilish bir ko’z bilan ko’rish
( monokulyar ko’rish ) da ham, ikki ko’z bilan ko’rish (binokulyar ko’rish) da ham
mumkin. Binokulyar ko’rishda masofa aniqroq bilinadi. Monokulyar ko’rishda
masofani baholash uchun akkomodasiya hodisasining bir qadar ahamiyati bor.

Yaqindagi narsalarga qaraganda kipriksimon mushaklarga zo’r keladi; bu mushak
tarangligining sezilishi (proprioresepsiya) narsaning qancha masofada turganligini
bilishga yordam beradi. Narsa qancha yaqinroq bo’lsa, tasviri to’r pardaga
o’shancha kattaroq tushadi. Masofani bilish uchun buning ham ahamiyati bor.
Masofani va relyefni bilishda ikki ko’z (binokulyar) bilan ko’rishning ahamiyati
juda katta (16.8.1-rasm).
16.8.1.-rasm. Ko’ruv analizatorining markazlari. 1-to’r parda; 2-ko’ruv asabi; 3-bosh miya
yarim sharlar po’stlog’ining ko’ruv mintaqasi; 4-to’r pardada obyektlarning teskari tasviri .
9. Ko ’ ruv analizatorining markazlari .
Evolyusiya davomida ko ’ ruv analizatori juda ham murakkablashgan bo ’ lib ,
odam optik yo ’ llarida ko ’ ruv po ’ stlog ’ ining yangi neyronlar tizimi paydo bo ’ ladi .
Ularning ichida retuno - talamokortikal tizimi yaxshi rivojlanib , keyingi miya
tuzilmalarida ko ’ ruv analizatorining ixtisoslashgan maydonlari paydo bo ’ lgan .
Ko ’ ruv analizatorining asablari bir - birini kesib xiazma hosil qiladi , ya ’ ni chap
ko ’ zning to ’ r pardasidan axborot bosh miya yarim sharlar po ’ stlog ’ ining o ’ ng
tomoniga va aksincha , o ’ ng ko ’ z to ’ rning chap tomoniga yetkazilib beriladi .
Ko ’ pchilik asab tolalari oraliq miyaga – tashqi tizzasimon tana orqali
po ’ stlog ’ ning 17- chi maydoniga boradi . To ’ r pardaning ba ’ zi tolalari axborotni
o ’ rta miya tomi ( tektum ) va to ’ rt tepalikning oldingi tepalariga hamda pretektal va
talamusning proyeksion yadrolariga o ’ tkazadi . Pulvinar yadrolaridan axborot
talamus orqali bosh miya po ’ stlog ’ ining 18- chi va 19- chi maydonlariga yetib
boradi (16.9.1- rasm ).

16.9.1-rasm. Ko’ruv analizatorining o’tkazuvchi yo’llari.
U-o’ng ko’z; 1-to’r parda; 2 ko’ruv asabi; 3-xiazma; 4-o’ng ko’ruv yo’li; 5-lateral (tashqi) tizzasimon
tana; 6-ko’ruv asabining miya po’stlog’ida tarqalishi; 7-pretektal mintaqasi; 8-yuqori dumboqchasi;
9-qadoq tana; Ch-chap ko’z; 10-lateral (tashqi) tizzasimon tana. 17, 18, 19-ko’ruv analizatorning
po’stloqdagi maydonlari .
Ko’z qorachig’i faoliyatini pretektal mintaqa, to’rt tepalikning oldingi guruh
yadrolari esa ko’z soqqasini harakatlantiruvchi oliy ko’ruv markazlari bilan
bog’langan. Shu bilan bir qatorda sut emizuvchilar o’rta miyasidagi qadimiy
retino-tektal yo’li haligacha o’z funksiyasini yo’qotgan emas, yorug’lik, qorong’i
va obyektlarning harakatini aniqlash uchun muhim rol o’ynaydi.
Tashqi tizzasimon tanadan afferent tolalar po’stloqdagi ko’ruv mintaqasining
17-chi maydon (III,IV qavatlari) lariga boradi va shu sababli 17-chi maydon
ko’ruv po’stlog’ining markaziy maydoni hisoblanadi, 18-chi va 19-chi
maydonlar periferik maydonlar hisoblanadi. 17-chi maydondan assosiativ asab
tolalari 18-chi va 19-chi maydonlarga boradi. To’r parda va po’stloqning 17-chi
maydoni orasida topografik hamjihatlik borligi tufayli to’r pardaning soyasi
(proyeksiyasi) ko’ruv po’stlog’i neyronlarida o’z aksini topadi.

Shunday qilib, faqat yagona retinotopografik xarita 17-chi maydonda mavjud,
notopografik assosiativ funksiyalar esa po’stloqning 18-chi va 19-chi
maydonlarida joylashgan.

Adabiyot
1. Almatov K.T., Allamurodov SH. Odam fiziologiyasi. – T., 2004.
2. Nuritdinov E.N. Odam fizologiyasi. Toshkent, «Aloqachi», 2005, 505
b.
3. Nuritdinov E.N., Kamolova D.O. Odam fiziologiyasi. Samarqand,
2014.
4. Nuritdinov E.N., Haydarov B.T. Jismoniy madaniyat va sport
fiziologiyasi (uslubiy qo‘llanma). – Samarqand, SamDU, 2015, 160 b.
5. Solodkov A.S., Sologub E.B. Fiziologiya cheloveka (ob щ aya
sportivnaya, vozrastnaya): - Moskva, «Sport», 2015, 610 s.
6. Tkachenko B.I. Osnov ы fiziologii cheloveka. S.P. 1994, 567 s .
7. Agadjanyan N.A. i dr. Osnov ы fiziologii cheloveka. – Spb., 2004, 456
b.
8. Pokrovskiy V.M., Korotko G.F, Fiziologiya cheloveka., M., 1997.
9. Smirnov V.M. Fiziologiya cheloveka. – M., 2001.
10. Txorevskiy V.I. Fiziologiya cheloveka. M.: Fizkultura, obrazovanie i
nauka. 2001 , 490 b .
11. Stuart Y. Fox. Human physiolohical. WKB and Oxford. – England.,
1993.
12. Fiziologiya sensorn ы x sistem. Rukovodstvo po fiziologii. – M., 1971.

Sensor tizimlar va ularning funksiyasi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish