Sezgi - Педагогика - Презентации

Информация о документе

Цена	3000UZS
Размер	3.8MB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	pptx
Раздел	Презентации
Предмет	Педагогика

Sezgi

Купить

Mavzu: Sezgi
Reja:
1. Sezgilar haqida umumiy tushuncha.

2. Sezgilarning nerv-fiziologik
asoslari.
3. Sezgilarning tasnifi, sezgilarning
turlari

Sezgi organlarining ahamiyati.
Ko‘rish organlari

Analizatorlar retseptorlar

•
Ma’lumki, tevarak-atrof
muhiti xilma-xil hamda
undagi tovushlar va hidlar,
haroratga ko‘ra juda rang-
barang bo‘ladi. Atrofmuhit
bilan odam organizmi
muttasil bir-biriga bog‘liq. Bu
bog‘lanish sezgi organlari
orqali ta’minlanadi, ya’ni
tashqi muhitning barcha
omillari sezgi organlariga
ta’sir etadi va ularning bosh
miyadagi markazlariga qabul
qilinadi.

•
Bosh miya po‘stlog‘ining turli
qismlarida maxsus nerv
hujayralari to‘plami
joylashgan bo‘lib, ularni I. P.
Pavlov analizatorlar (sezgi
organlarining markazlari), deb
atagan. Har bir analizator uch
qismdan tashkil topgan:
ta’sirotlarni qabul qiluvchi —
retseptor, o‘tkazuvchi qismi —
sezuvchi nerv tolasi va analiz-
sintez qiluvchi qismi —
sezuvchi nerv markazlari.
I. P. Pavlov

•
Analizatorning periferik qismi , ya’ni retseptor . Bu maxsus nerv tuzilmasi
bo‘lib, tananing turli qismlarida (teri, muskul, pay, ko‘z, quloq, burun, til,
ichki organlar va qon tomirlar devorida) joylashgan. Retseptorlarning soni
juda ko‘p, masalan, terining 1 sm 2
sathida 200—400 tagacha, terining
butun sathida esa 8 mln ga yaqin retseptor bor. Barcha ichki organlarda
taxminan 1 mlrd ga yaqin retseptor bor. Tashqi va ichki muhitning barcha
o‘zgarishlari retseptorlar orqali qabul qilinadi. Analizatorning o‘tkazuvchi
qismi — bu sezuvchi nervtolasidan iborat bo‘lib, u retseptordan ta’sirni
qabul qiladi va uni analizatorning markaziy qismiga o‘tkazadi.
•
Analizatorning markaziy qismi miya po‘stlog‘ining turlisohalarida
joylashgan nerv markazlaridan iborat. Bu markazlardan muayyan sezgi
organlaridagi retseptorlardan kelgan ta’sir analiz va sintez qilinib, ularning
mazmuniga ko‘ra javob reaksiyasi hosil bo‘ladi. Analizatorning yuqorida
aytilgan uchala qismining qaysi biri shikastlansa (kasallansa), muayyan
sezgi organining ish faoliyati buziladi.

•
Ko‘rish analizatori (ko‘rish organi)ning ahamiyati. Ko‘rish
organi —ko‘z yordamida odam tevarak-atrofdagi
buyumlarning rangi, tuzilishi, hajmi, bir-biridan farqini
ajratadi; o‘simlik va hayvonot olamini o‘rganadi; rassomlik,
me’morlik, haykaltaroshlik san’atlarining mahsulotlaridan
bahramand bo‘ladi, tabiat go‘zalliklaridan zavqlanadi.
•
Ko‘rish odamning mehnat faoliyatida muhim o‘rin tutadi.
Ko‘rish orqali inson o‘qishni, yozishni va mehnatning
boshqa turlarini o‘rganadi, bilim oladi, hunar egallaydi.
Binobarin, ko‘rish orqali odamning ichki dunyosi, uning
tevarak-atrof, tabiat, san’at haqidagi tushunchasi, fikrlash
qobiliyati, aql-idroki, ongi rivojlanadi.

•
Ko‘zning tuzilishi. Ko‘z bosh suyagining chuqurchasida—ko‘z
kosasida joylashgan. Ko‘z ko‘z soqqasi, ko‘rish nervi va
yordamchi qismlar: ko‘z soqqasini harakatlantiruvchi muskullar
va ularning nervlari, qovoq va kipriklar, yosh bezlari, qon
tomirlari kabilardan tuzilgan. Ko‘z soqqasi tashqi va ichki
qismlardan iborat. Tashqi qismi uch qavat: tashqi—fibroz, o‘rta—
qon tomir va ichki—to‘rsimon pardalardan tashkil topgan. Ichki
qismiga ko‘z ichi suyuqligi, ko‘z gavhari va shishasimon tana
kiradi. Fibroz pardaning oldingi qismida shox parda bo‘ladi. Ko‘z
soqqasining ichki — to‘rsimon pardasi, ayniqsa, muhim
ahamiyatga ega, chunki uning orqa qismida yorug‘likni, ranglarni
qabul qiluvchi retseptorlar joylashgan. Ular maxsus nerv
hujayralari bo‘lib, tayoqcha va kolbacha shaklidadir.
•
Ko‘zning funksiyasi. Ko‘z bajaradigan funksiyasiga ko‘ra, ikki
qismdan: ko‘zning optik tizimi va retseptor qismidan iborat.

•
Ko‘zning optik sistemasiga uning shox pardasi, ko‘z ichi suyuqligi,
gavhar va shishasimon tana kiradi. Bular ko‘zga tushadigan yorug‘lik
nurini sindirib o‘tkazadi va uni ko‘zning ichki to‘rpardasida
joylashgan retseptorlarga to‘plab beradi. Yorug‘lik nurini sindirib
o‘tkazishda, ayniqsa, ko‘z gavhari muhim o‘rin tutadi. Yaqindagi
buyumlarga qaraganimizda gavhar qalinlashadi. Uzoqdagi
buyumlarga qaraganimizda esa yassilashadi. Gavhar shaklining
bunday o‘zgarishi akkomodatsiya deb atalib, u gavhar atrofini o‘rab
turgan kipriksimon muskul tolalarining qisqarishi va bo‘shashishi
orqali amalga oshadi. Demak, akkomodatsiya ko‘zning uzoqni va
yaqinni ko‘rish qobiliyatini ta’minlaydi.
•
Ko‘z qorachig‘i — ko‘zning rangli pardasi o‘rtasida joylashgan
teshikcha bo‘lib, uning atrofi aylana va to‘g‘ri yo‘nalgan muskullar
bilan o‘ralgan. Qorachiqning ana shu funksiyasi tufayli buyumlarning
shakli, rangi, ko‘rinishi va boshqa xususiyatlari ko‘zning to‘rpardasiga
aniq o‘tkaziladi.

•
Ko‘zning ichki to‘rpardasi joylashgan kolbasimon retseptorlar rang bilish
xususiyatiga ega, ular ko‘k, yashil va qizil ranglarni qabul qiladi.
•
Ko‘rish o‘tkirligi. Ko‘rish o‘tkirligi ikkita buyum bir-biriga qo‘shilib
ketmasdan, alohida-alohida ko‘rinishi uchun zarur bo‘lgan ular
orasidagi eng kichik masofa bilan belgilanadi. Ko‘rish o‘tkirligi normal
bo‘lgan odam 60 sekundda burchak hosil qilib joylashgan ikkita nuqtani
yaqqol aniqlay oladi. Ko‘rish o‘tkirligi maxsus Golovin jadvali yordamida
aniqlanadi. Aniqlash usuli laboratoriya mashg‘ulotida berilgan.
•
Ko‘zning ko‘rish maydoni. Ko‘zni harakatlantirmay turganda atrofdagi
buyumlarni, ularning rangini ko‘ra olish xususiyati.
•
Ko‘rish organi funksiyasining buzilishi. Yaqindan ko‘rish (miopiya) holati
tug‘ma va hayotda orttirilgan bo‘ladi. Uzoqdan ko‘rish (gipermetropiya)
holati, asosan, tug‘ma bo‘ladi, ammo keksalarda ko‘z gavhari
do‘ngligining kamayishi tufayli ham yuzaga kelishi mumkin.
•
Ba’zi odamlarda kolbasimon retseptorlarning funksiyasi tug‘ma buzilishi
tufayli yashil, qizil va boshqa ranglarni sezish qobiliyati buziladi
(daltonizm kasalligi). Bu ko‘pincha erkaklarda uchrab, irsiy o‘tadi.

•
Ko‘rish gigiyenasi. Ko‘rish qobiliyati me’yorida saqlanishi uchun
quyidagi gigiyenik qoidalarga rioya qilish lozim:
•
— yorug‘likning yetarli (100—150 luks) bo‘lishi;
•
— yorug‘likning chap tomondan tushishi;
•
— kitob, daftar, tikish va rasm chizish buyumlarini ko‘zdan o‘rtacha
40 sm masofada tutish (har bir odamning ikki qarichiga teng
masofada);
•
— o‘qish, yozish, chizish, mashg‘ulotlarida har 15 minutda ko‘zga 15
daqiqa dam berib, derazadan uzoqqa qarash;
•
— kundalik ovqat tarkibida A vitaminga boy taomlar (jigar, sariyog‘,
sabzi, qovoq)ni muntazam iste’mol qilish;
•
— avtobus, tramvay, metro, poyezd va boshqa transport vositalarida
ketayotganda o‘qish yaramaydi. Bu vaqtda qo‘ldagi kitob yoki jurnal,
gazeta qimirlab turadi. Bu esa ko‘z gavhari shaklining uzluksiz
o‘zgarib turishiga sabab bo‘ladi va ko‘zni toliqtirib, uning xiralashib
qolishiga sabab bo‘ladi. Shuningdek, yotib o‘qish ham zararli; uzoq
vaqt davomida televizor ko‘rish ham ko‘zni toliqtiradi;

•
— ko‘zni quyosh nuridan, yonib turgan olov shu’lasidan,
changdan va shunga o‘xshash noqulay ta’sirlardan himoya qilish
lozim. Shuningdek, ko‘zni qo‘l barmoqlari bilan ishqalash
yaramaydi. Ko‘z qichishsa, toza bint yoki ro‘molcha bilan avaylab
ustidan silash mumkin;
•
— zararli odat bo‘lgan chekish, spirtli ichimliklar ichish,
giyohvandlik ko‘zning turli kasalliklari yuzaga kelishiga sabab
bo‘ladi;
•
— bolalar ko ‘ zining har xil ranglarga sezuvchanligini oshirish
uchun ularga yoshligidan har xil rangdagi o ‘ yinchoqlarni ,
rasmlarni ko ‘ rsatib , ularning rangini aniqlashga o ‘ rgatib borish
kerak ;
•
— ko‘zni chiniqtirish uchun bolalar yoshlikdan boshlab tennis,
basketbol, voleybol, futbol, suzish kabi sport turlari bilan
shug‘ullanib borishlari maqsadga muvofiq bo‘ladi.

Savol va topshiriqlar
•
Sezgi sistemalari odam hayotida qanday ahamiyatga
ega?
•
Analizatorlar qanday qismlardan tashkil topgan? Ko‘z
qanday tuzilgan?Ko‘zning optik sistemasi qanday
funksiyani bajaradi?
•
Ko‘rish o‘tkirligi qanday aniqlanadi?
•
Ko‘zning yaqindan va uzoqdan ko‘radigan bo‘lishiga
sabab nima?
•
Ko‘zni sog‘lom saqlash uchun qanday gigiyena
qoidalariga rioya qilish kerak?

Sezgi

Купить