Информация о документе

Цена 2000UZS
Размер 27.1KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Рефераты
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Shahar va qishloq uylari Buxoro,Samarqand,Xiva uylari va ularga xos xususiyatlar

Купить
MAVZU: Shahar va qishloq uylari Buxoro,Samarqand,Xiva uylari va ularga xos xususiyatlar Reja: 1. Me’morchilik sa’natining vujudga kelishi 2. Samaqanda shahri me’morchiligi 3. Buxoro shahri me’morchiligi 4. Xiva shahri me’morchiligi Me’morchilik xalq arxitekturasida bino va inshootlarning qurilish san’atini ifodalovchi atamadir. M e’morchilik bino va insinootlar qurishning o ‘ziga xos texnikasini, san’atini, xalq tarixini, uning ijiimoiy-siyosiy qudratini, diniy va dunyoviy qarasiniarini, madaniy-maishiy hayotini m a’lum shaklda mujassam etadi. M e’- mor — binokor usta; bino va inshootlarning loyihasini yaratuvchi va ularning qurilishini nazorat qilib boruvchi bosh mutaxassisdir. Arxitektura (lot.) m e’morchilik san’ati inson ijodiy faoliyatining qurilish bilan bog‘liq b o ‘lgan alohida turidir, u m e’morchilik san’ati tarixi, qonuniyatlari, nazariyasi, binolarning turi va uslubi, kompozitsiyasi kabi qator masalalami o ‘rganuvchi fandir. U jamiyatning ijtimoiy-maishiy va g ‘oyaviy-badiiy ehtiyojlariga xizmat qiladi. Turli-tuman binolar, ularni loyihalash va qurish, inshootlar, shahar va qishloqlar keng m a’noda arxitektura nomi bilan yuritiladi. Arxitektura kishilik jamiyati taraqqiyotining ilk bosqichlaridayoq paydo bo‘lgan. Ibtidoiy odam tabiat kuchlaridan o ‘zini muhofaza qilish uchun hayotiy zarurat tufayli oddiy m ag‘ora va chaylalar yasagan. Inshootning ko‘rkiga ham e ’tibor berib, go‘zallik qonunlari asosida ijod eta boshlagan. Arxitektura quldorlik jamiyati davrida tez taraqqiy topgan. Jamiyatning sinfiy talablariga munosib uy-joy va jamoat binolari yaratilgan. Qadimiy Sharqda piramida, zikkurat kabi ulkan diniy inshootlar kompleksi, murakkab rejali saroylar va boshqa inshootlar barpo etilgan. F M e’morchilik fani hamma vaqt ijtimoiy, siyosiy va g‘oyaviy omillarni hisobga olgan, ularga mos holda rivojlangan. Muhandis quruvchilar arxitekturaning, asosan texnik masalalari bilan ish ko‘rib, konstruksiyalar va qurilish usullarini o ‘ziga jo etgan estetik imkoniyatlarini yaqqol tasavvur qilishlari kerak bo‘ladi. Bu jihatdan qaraganda, arxitektura tahxiy tajribasi nafaqat keng ma’Iumotlar beradi, shuningdek, u muammoni nazariy o ‘ylashga o ‘rgatadi, konstruksiyalar va badiiy shakllarning o ‘zaro bog‘!iqligigaO'zbekiston Respublikasi hududida m e’morchilik va binokorlik qadim zamonlardan — miloddan avvalgi III minginchi, ba’zi m a’Iumotlarga k o ‘ra, X minginchi yiliardan boshiangan. Juda ko'p arxeoiog qazilmaiar bu yurtda otashparastlar va budda diniariga mansub bo'lgan ibodatxonaiar quriiganligidan dalolat beradi. 0 ‘sha davrlarda qal’alar quriiishi ham keng rivojlangan. Q al’alar balandlik joylarida qurilib, tashqi yovlardan mudofaa vazifasini o ‘tagan. Hozirgi kunda ham 400 ga yaqin qal’alarning qoidiqlari 0 ‘zbekiston hududida mavjuddir. Mamlakatimiz hududida topilgan eng qadimiy san’at yodgorliklari (Zarautsoy sur’atiari) mezolit davriga mansubdir. Kaltaminor madaniyati namunalari neolit davrining san’ati haqida tasavvur beradi. So‘x (Farg‘ona) vodiysidan topilgan ikki ilonning boshi bir-biriga qaratib, bilaguzuksimon qilib ishlangan yirik tosh haykal miloddan avvalgi II ming yillikning oxirlari — miloddan avvalgi I ming yillikning boshlarida yaratilgan. 0 ‘sha davrlarda sodda chizma (uchburchak, archasimon, yo‘l-yo‘l) bilan bezatib sopol idishlar tayorlangan. Turar-joylar tosh davrida g‘orlardan (Teshiktosh g‘ori) hamda daraxt shoxlari va poxoldan ishlangan konussimon chaylalardan iborat bo‘lgan. Aholining bir qismi ko‘chmanchilikdan o ‘troqlikka o'tgach, tosh, guvala, paxsa, sinchli uylar qurila boshiangan. Aleksandr Makedonskiy Markaziy Osiyoning bir qismini zabt etganidan keyin, bu yerlarda yunon madaniyati ta’sirida antik badiiy madaniyat vujudga kelgan (miloddan avvalgi III asr - milodiy III asrlar). Kumush, sopol idishlarga yunon va mahalliy syujetlar aks ettirilgan bezaklar ishlangan. Grek-Baqtriya podsholigi davrida zarb qilingan kumush, bronza tangalar yuksak san’at bilan ishlangan, ulardagi portretlar o ‘zining realistik ruhi bilan muhimdir. Kushon podsholigi davrida kumush va bronza tangalar zarb qilish bilan birga terrakota haykalchalar tayyorlash san’ati keng avj olgan. Sopol, kumush idishlar relyef bilan badiiy ishlov berilgan. Miloddan avvalgi VI — VIII asrlarda qadimgi 0 ‘zbekiston hududida Baqtriya (Surxondaryo viloyati hududi uning tarkibida bo‘lgan), So‘g‘d (Qashqadaryo - Zarafshon va Sirdaryo oraliqlari: hozirgi Buxoro, Samarqand, Qashqadaryo, Navoiy, Sirdaryo, Jizzax viloyatlari hududlari), Xorazmiya (Amudaryo va Sirdaryoning quyi oqimi) va Parkana (Farg‘ona vodiysi) sivilizatsiyasi shakllangan davlatlar sifatida shakllangan. Grek-Baktriya va Kushon podsholiklari davrlarida qurilgan saroylar hashamatli va murakkab kompoziisiyaga ega bo‘lgan (markaziy zali >oki hovlisi turli maqsadlarga xizmat qiladiganko‘p sonli xonalar bilan o ‘ralgan, bino fasadlarida ko‘p ustunU ayvonlar tutash qilib qurilgan). Milodning dastlabki asrlarida 0 ‘zbekistonning janubida buddizm dini tarqalishi bilan Budda ibodatxonalari qurila boshiangan (Qoratepa, Fayoztepa monastrlari, Termizdagi Zurmala supasi). Ibodatxonalar Budda rivoyatlari syujetlari aks ettirilgan haykallar bilan bezatilgan. Shu din bilan bog'liq badiiy uslub - yo‘naiishlar ham yurtimizga kirib kelgan. Hindistonning shimoli-g‘arbiy viloyati Gandhara badiiy uslubi janubga keng tarqalgan (Surxondaryoning ko‘pgina shahar va qishloqiaridan topilgan ha>kaltarosh!ik asarlari, devoriy rasmlarning qoldiqlari bunga misol bo‘la oladi). Amudaryo o ‘rta qismining o ‘ng sohilida topilgan va zaxirasi ko‘p bo‘lgan ohaktosh arxitektura bezaklarida, haykaltaroshlikda ko‘p ishlatilgan. Qadimgi Xorazmda (Qo‘yqirilgan qal’a) terrakota haykaltaroshligi rivoj Samarqanand Samarqand Markaziy Osiyoning eng qadimiy sliaharlaridan biridir. 2007- yilda shahrining 2750 yillik yubileyi nishonlandi. Bu yoshga kirgan shahar Markaziy Osiyoda boshqa yo‘q. Shuning uchun ham Samarqand shahrining me’morchiligini qisqacha bo'isada, uning tarixi bilan uyg‘unlashgan holda qarab chiqish mamlakatimizda arxitekturaning shakllanganligi va rivojlanganligini kengroq o ‘rganish imkoniyatini beradi. , Samarqandda 290 dan ortiq arxitekturaviy va 2 mingga yaqin arxeologik yodgorliklar mavjud. Tarixchi va adiblar bu shaharni Sharq musulmon dunyosining qimmatli durdonasi, «Sharq Rimi» deb ham ataydilar. Bu shahar atoqli davlat arbobi, buyuk sarkarda Amir Temur, podshoh va astronom olim Mirzo Ulug'bek, davlatimiz Prezidenti Isiom Karimov singari jahonga mashhur insonlarning nomlari bilan chambarchas bog'liqdir. Zarafshon vodiysining k o ‘rkam va bahavo, so‘lim yerida, Movarounnahr markazida geografik qulay joylasliganlik Markaziy Osiyo shaharlari ichida Samarqandni birinchi o ‘ringa k o ‘targanligi tabiiydir. Arxeologik qazishmalar natijalari bo‘yicha qadim zamonlarda Zarafshon daryosi bo‘yida joylashgan Samarqandda paleolit, neolit davrlarida ovchi qabilalari, bronza davrida chorvachilik va dehqonchilik qabilalari yashaganliklari isbotlab berilgan. Odamlar tashqi muhit ta ’sirlari va har xil hayvonlar hujumidan o ‘zlarini muhofaza qilish maqsadida yerto‘la va chaylalar qurganlar va u joylarda yashaganlar. Strategik qulay yerda joylashganligi uchun rivojlanishning dastlabki bosqichlarida Samarqand (yozma ma'lumotlarda So'g'd davrida Marokand deb nomlangan) mustahkam devor bilan o ‘ralgan. Dastlab u yerda aholi tarqoq joylashgan. 329-yilda qattiq hujum uyushtirib, Aleksandr Makedonskiy Samarqand shahrini bosib olgan. Istilochiga yerli mehnatkash xalq qattiq qarshilik ko‘rsatgan va o “z mustaqilligini qo‘lga kiritgan. Uch yil davom etgan qo‘zg ‘olon markazi So‘g ‘diyonada boMgan. K o ‘p o‘tmay bularga Baqtriya aholisi qo‘shilgan. So‘ngra Aleksandr Makedonskiy o ‘z qo‘shiniarini qaytadan Samarqandga kiritgan. Unga qarshi Spitamen rahbarligidagi mahalliy qabilalar va xalq qo‘zg‘olon ko‘targan. Biroq qo‘zg ‘olon bostirilgan va uning rahbari Spitamen Aleksandr tomonidan qatl qilingan. Aleksandr Makedonskiydan keyin Movarounnahrning boshqa shaharlari qatori Samarqand ham Salavkiylar davlati ixtiyoriga o ‘tgan. So‘ngra u grek-baqtriylar podshohligi tarkibida faoliyat ko‘rsatgan. V astda bu yerni Eftalidlar dinastiyasi zabt etadi. Keyingi asrda esa Zarafshon vodiysi samarqandlik hukmronlar qo‘liga o ‘tgan. VI - VII asrda Samarqand shahri g‘arbi-turk kaganatlari bilan hamkorlikda ish ko‘rgan mahalliy podshoh qo'lida bo'Igan. VI - VII asrlarga kelib, feodal munosabatlarining qayta rivojlanishi bilan Samarqand shahri hayotida yana jonlanish yuz bergan. Arab istilosi davrida m e’morchilik va qurilish ishlari ancha susaygan. VII asrning oxiri - VIII asrning boshlarida Hutayba ibn Muslim boshchiligidagi arab qo‘shinlari Samarqandni ham egallab oladilar. Shundan so‘ng Samarqand shahri mahalliy Somoniylar (poytaxti Buxoroda boMgan), so‘ngra Qoraxoniylar ixtiyoriga o'tadi. Bu davr me’morchiligiga oid Samarqaddagi m e’moriy obidalar bizgacha deyarli yetib kelmagan. IX asrdan boshlab shahar qayta shakllana boshlagan. Hovlilar,do‘konlar, karvonsaroylar, masjidlar qurilishi jadal suratlar bilan rivojlangan. U davrda Samarqand 4 ga boMingan: qadimiy qal’a - kuhandiz (markaz), ichki shahar - madinai dahil, mustahkam devor bilan o‘ralgan shaharning asosiy qismi - shahriston va asosan janubdan, qisman shimol hamda sharqdan shahristonga tutashgan shahar tashqarisi - rabot. Samarqandning 12 darvozasi bo'lgan. 1220-yil bahorda Chingizxon qo’shinlari Samarqandni bosib olgandan so‘ng rivojlanish ancha to‘xtab qolgan, istilochilar tomonidan shahardagi inshootlar yondirib yuborilgan va o ‘sha davrgacha saqlangan m e’morchilik yodgorliklari yer bilan yakson qilingan. Afrosiyobni suv bilan ta ’minlovchi j o ‘yi Aziz m o ‘g'ul bosqinchilari tomonidan buzib tashlangan. Shundan so‘ng Afrosiyob jonsiz tepalikka o ‘xshab qolgan. Chingizxon qadimgi Afrosiyobni bosib olgandan keyin bu joy 'vayrona qilinganligi sababli shahar Afrosiyobning janub tomoniga qarab rivoj topadi. Xalq ommasining bosqinchilarga va feodal zulmiga noroziligi XIV asrning o‘rtalari va ikkinchi yarmida kuchli ozodlik harakatisarbadorlar harakatini kelib chiqishiga olib kelgan va bu harakat oxir- oqibat m o‘g ‘ullarni ketishiga sababchi bo‘lgan. XIV asr oxiri va XV asr o ‘rtalari Temuriylar davridir (AmirTemur Shahrisabzdan unchauzoq bo‘lmagan X o‘jailg ‘or qishlog‘ida tug‘ilgan; uning otasi o ‘sha yerlik, onasi - Tiginabegim buxorolik bo‘lgan). Amir Temur davlati Volgadan Gangagacha, Tyanshandan Bosforgacha bo‘lgan hududlarni o ‘z tarkibiga olgan. Amir Temur tomonidan Turk armiyasi tor- mor qilinib, uning sultoni Boyazid ham asir olingan. Amir Temur podshohligi davrida Samarqand mamlakatning poytaxtiga aylanadi va u shahar jahonga mashhur bo‘ladi. Temur va temuriylar davrida Samarqand o'zini o ‘nglab olib, shahar birun va rabotga butunla> ko‘chib chiqqan va rivojlanish ilgarilab ketgan. Bu davrda ko‘p tarmoqlar singari m e’morchilik va binokorlik ishlari ham gullab yashnagan. Samarqand nihoyatda obod va ko‘kalamzor shaharga aylanadi. Amir Temur o ‘zining tug‘ilgan yurti Shahrisabzni shaharga aylantirgan. u yerda 1380- yilda Oqsaroy qasrini, keyinchalik to‘satdan vafot yetgan o ‘g ‘li Jahongir maqbarasini qurdirgan. Shahrisabzdagi Oqsaroyni xorazmlik ustalarga qurdirgan. Binoni bunyod etish qariyb 20 yilga cho‘zilgan. Uning qurilishi 1403-yillardan keyinroq bitgan. Oqsaroy peshtoqining ikki chekkasi va saroyning bir qisSalobatlilik va go ‘zallikka g ‘ishtlarning yaxlit bo‘lib k o ‘rinishini ta ’minlash — old va shimoliy devor yuzasini sirkor parchinlar bilan bir tekisda ishlash tufayli erishilgan. Gumbazning ichi va yonlariga, burchaklardagi minoralarga koshin - g ‘ishtlardan qalqon shaklidagi geometrik naqshlar ishlangan. Bu naqshlar silliqiangan g ‘isht va feruza rangli sirkor parchindan yozilgan kufiy xatlar fonida k o ‘k y o ‘g ‘on belboqqa o‘xshash kompozitsiyani tashkil etgan. Devorlardagi turlituman ranglarning jilosi, koshinkor syujetlar, tarixiy, falsafiy va diniy mavzudagi kufiy, suls yozuvlari, islimiy, geometrik va o‘simliksimon naqshlarning o‘zaro uyg‘unligi binoga noyob va sehrli m azm un baxsh etgan. Rangining oy y o ru g ‘ida jilolanib - oqarib ko‘rinishidan bino Oqsaroy deb nomlangan. Temuriylar davrining ikkinchi bosqichida me’morchilikda qo‘sh gumbazlar yaratish odat tusiga kirgan. U davr arxitekturasi shakllarning boyishi, dekorativ elementlarning ko‘payishi, rangning ko‘p ishlatilishi va devorlarga, ayniqsa inshootlar fasadlariga nihoyatda chiroyli va rango-rang pardoz berilishi, serjilo ishlanishi bilan ham xarakterlidir. XV asrning ikkinchi yarmida dekorativ pardozlashda yangi texnik pardozlash - kundal paydo boMgan. Kundalda chinni sopol yoki chinni relyefli bezakka tilla suvi yuritilgan. Monumental me'morchilikda binolarning rejasi murakkablasha borgan. Buyuk alloma Mirzo Ulug‘bek davrida madrasalar, iamoat va fanga taalluqli bo‘lgan binolar, inshootlar qurilishi, ayniqsa keng rivojlangan. Markaziy xonalarga katta va baland gumbazlar o‘rnatilgan. Temuriylar davrida yaratilgan saroy va maqbaralar shular jumlasidandir. G o‘ri Amir, Shohi Zinda maqbaralari bir qancha inshootlar bilan birgalikda ansambl ko‘rinishini tashkil etgan. Hovlili rejaviy yechim masjid, madrasa, karvonsaroy, qasrlarda qoMlanila boshlangan. Inshootlar kompozitsiyasida bitta asosiy o ‘q bo‘yicha peshtoqlar, o ‘zining gumbazi bilan markaziy xona joylashgan. Amir Temur davrida peshtoqiarning ikki yonboshida minoralar o‘rnatila boshlangan. Keyingi inshootlarda bunday yechimdan uzoqlashadi, peshtoq proporsional qilib ishlanadi. 1405-yilning fevral oyida Amir Temur vafot etgandan keyin ichki ziddiyatiar va jangiar qaytadan kuchayadi. Besh yillik urushiar natijasida M ovarounnahrni Amir Temurning o ‘g ‘ii - Shohruh qo‘lga kiritadi. Biroq u o ‘z qarorgohini Hirot deb e ’lon qiladi. M ovarounnahrni ipulk sifatida o ‘z o ‘g ‘li - U lug‘bekka topshiradi. Buxoro Buxoro qadimgi va me’moriy jihatdan beqiyos shaharlardan biridir. 1997-yilda uning 2500 yillik yubileyi nishonlandi. Buxoro zardushtiylar davrida Buxxor — «ilmlar markazi» sifatida mashhur bo‘lgan. Islomiyat davrida u «Buxoroyi Sharif» deb ulug‘ langan, «Qubbatil islom» unvoni bilan sharaflangan. YllNESKO tomonidan Jahon madaniyat merosi xazinasiga kiritilgan. Buxoro zaminida Abu Nasr ibn Muhammad Farobiy, Abu Ali ibn Sino, Abdullo Jafar Rudakiy, imom Buxoriy, Bahouddin Naqshbandiy singari buyuk allomalar, jahonga mashhur ko‘plab insonlarga beshik bo‘lgan. Buxoro Markaziy Osiyodagi Buyuk ipak yo‘lida joylashgan va jahon madaniyatida, tarixida o‘ziga xos qiyofasi, madaniy meros obyektlari, arxitektura yodgorliklari bilan ajralil) turadigan eng qadimiy shaharlardan biridir. Buxoro shahri osmon ostidagi ulkan muzey, tirik kitobdir. Uzoq va buyuk ajdodlarimizning ko‘plab avlodlari tomonidan o‘ziga xos me’morchilikuslublaridaba ф o etilganBuxoro shahrimillatimiziftixoridir. Ikki yarim ming yildan ko‘proq vaqt ichida yaratilgan yaxlit arxitektura ansambilari Buxoro me’morchilik maktabining mevasidir. Buxoro shahrining m e’morchilik tarixi uning g ‘arb tomonidan sharq tomoniga qarab davom etadi. Shahar obidalari tarixi g ‘arbda Ark madaniy meros obyekti va Ismoii Somoniy maqbarasidan boshlansa, Poyi Kalon m e’mori> ansabli, savdo rastalari - «toq» va «tim» lar, L abi hovuz arxitekturaviy ansambli va boshqalar orqali borib Chor Minor madrasasiga taqaladi Buxoroning arxitekturaviy ansambllari yuz yilliklar, ming yilliklar davomida shakllangan bo‘lib, ular yagona rejaviy va hajmfazoviy kompozitsiya bilan bog‘liqdir. Milodning boshida poydevori qo‘yilgan Ark qal’asi, IX asrda barpo etilishi boshlangan Somoniylar maqbarasi, XII asr va undan keyingi davrda yaratilgan Poyi Kalon, Labi hovuz m e’moriy ansambllari va boshqa ko‘plab monumental arxitektura m o‘jizalari Buxoro arxitektura maktabining mahsuli bo'lib, binokorlik an’analarining yuksak namunasi sifatidaumumjahon rnadaniy merosi deb tan olingan. Buxoro me’morchilik maktabi XV - XVII asrlarga kelib o‘tgan davrning eng ilg‘t)r qurilish madaniyati an’analarini yanada rivojiantirgan. Ijodkor arxitektoriar, bilimdon binokorlar va muhandislar. qo‘li gul ustalartomonidan keng ko‘lamdagi shaharsoziik ishlari amalga oshirilgan. 0 ‘sha davrdagi Buxoro m e’morchiiik maktabi Markaziy Osiyoda yagona yetakchi kuch sifatida boshqa hududlar m e’morchilik va binokorlik maktabiarini rivojlantirishga ham katta xizmat qilgan. Buxoroning keyingi davr me’morchilik va binokorlik maktabi usta Shirin Murodov singari XX asrning yirik arxitektorlari tomonidan yanada rivojiantirilgan. Buxoro shahrini tarixiy-me’moriy muzey-qo'riqxona deb e ’lon qilinganligi haqiqatda ham bu yerda naqadar muhim arxitekturaviy inshootlar borligidan dalolat beradi. Buxoroda nafaqat qadimiy masjid, madrasa va maqbaralar, balki qadimiy reja asosida barpo etilgan qator turar-joylar va boshqa turdagi inshootlar ham juda ko‘pdir. Buxoro viloyati hududida 660 ta madaniy meros obyektlari mavjud bo‘lib, ularda 497 ta arxitektura yodgorliklari ro‘yxatga olingan. Shu jumladan, Buxoro shahrida 264 ta madaniy meros obyektlari mavjud bo‘lib, ularning tarkibida 350 dan ortik arxitektura yodgorliklari bor. Yuqorida ko‘rsatilgan 264 obyektdan 183 tasi iamoat, 81 tasi turar-joy binolaridir. Birgina Bahouddin Naqshbandiy madaniy meros obyektida 30 dan ortik arxitektura yodgorliklari mavjuddii. Buxoro qit’aning o ‘rtasida, okeanlardan uzoqiikda, dengiz sirtidan 226 m balandlikda joylashgan. 'Vog'ingarchilik juda kam boMadi. Iqlimi keskin va quruq, yoz fasli juda issiqdir. lyul oyining o‘rtacha harorati 30°C dan yuqori bo‘lsada, yozda haroratning 45°C dan yuqori bo‘lgan kunlar ham kam emas. Mamlakatimiz Prezidenti 1.A.Karimov 2007-yil 13-14-iyul kunlari Buxoro viloyatiga tashrif buyurganlarida, shaharning o ‘ziga xos qiyofasini saqiab qolish, madaniy meros obyektlarini chuqurroq o ‘rganish, milliyiikni va yozning jazirama issiqligini hisobga olgan holda zamonaviy binolar va inshootlar yaratish bo‘yicha o ‘z fikrmulohazalarini bildirdilar. Madaniy meros obyektlarini, arxitektura yodgorliklarini chuqurroq o ‘rganish hamda mahailiy m e’morchilik va binokorlik maktabi an ’analarini davom ettirish maqsadida shu yerning o‘zida - Buxoroda oliy ma’lumotli arxitektor kadrlar tayyorlashni ham y o ‘lga qo‘yishga e ’tiborni qaratdilar. Shunga ko‘ra 2008-yildan boshlab Buxoro texnologiya institutida avvaldan tayyorlanib kelinayotgan binokor muxandislar bilan bir qatorda, arxitektorlarni ham o ‘qishga qabui qilish y o ‘lga qo‘yildi. Buxoro yuqori shaharsozlik uslublariga ega, m e’moriy dekor san'atiga boy, koshinkorlik ishlari sifatli bajarilgan, ranglari tiniq, ko‘rsatkichli arka va sferik gumbazlarining arxitekturaviy shakli va proporsiyalari uyg'unlashgan tarixiy yodgorliklarga serob shahardir. Me’morchilik va binokorlikning noyob ijod mahsullari (Ark madaniy m e’ros obyekti, Ismoil Somoniy m e’moriy obidasi, Poyi Kaion, Labi hovuz arxitekturaviy ansambllari va boshqalar) ham shu yerdadir. Arxitekturaviy binolar va ansambllarga yagona badiiy ifoda hisoblangan ornamentlar qo‘llanilgan; mozaika, mayolika va yo‘nilgan pishgan g ‘isht, turli xil naqshlar Buxoroning arxitektura yodgorliklariga chiroy va go‘zallik baxsh etgan. Tarixiy manbaaiarda keltirilgan m a’lumotlarga ko‘ra, Buxoro shahri Zarafshon daryosining quyi irmoqlaridan birining (yozma tarixiy m a’lumotlarga ko‘ra Zarirudning) ikki qirg‘og‘ida shakllangan. Miloddan avval uchta alohida aholi punktlaridan iborat bo‘lgan. Bulardan biri Buxoro, ikkinchisi Nevmichkak va uchinchisi Faroviz yoki Farobdo‘zdir. Abdul Hasan Nishapurining yozma m a’lurhoti bo‘yicha Buxoro shahri o ‘rnashgan hudud joyi bilan botqoq, joyi bilan o ‘simliklar tig‘iz joylashgan yer, joyi bilan daraxtzor bo'lgan. Akademik A. R. Muhammadjonov rahbarligidagi ekspeditsiya tomondan shahar devorlarining qoidiqlarini 15,5 va 18,5 m chuqurlikda mavjud bo‘lganligi aniqlangan. Bu esa, o‘z navbatida Buxoro qadimda shahar tusini olganiigi, mudofaa devori bilan o'ralganiigi va hunarmandchilikning markazi boMganiigidan guvohlik berishi ko‘rsatib o'tilgan. Uning shakllanishi to‘satdan emas, baiki Zarafshon vodiysini o‘ziashtirish bilan bogMiq boMganligi to ‘g ‘risida fikryuritilgan. Shahar shakilangandan 100 ming yil ilgari Buxoro vohasining Qoratog' etaklarida avvalgi ajdodlarimiz yashaganligi tarixiy ina’lumotlarda keltirilgan. Akademik Y. G ‘ulomov rahbarligidagi ekspeditsiya ibtidoiy jam oaodamlari turgan joylariningko‘pchiligini topib, ular tosh asri va neolit davriga (bundan 4 - 6 ming yil ilgari) mos kelishligini aniqlab bergan. XX asrning 70 - yillarida akademik A. R. Muhammadjonov boshchiligidagi Buxoro arxeologik ekspeditsiyasining I. Axrorov rahbarlik qilgan ilmiy otryadi bevosita Buxoro shahri hududida olib borgan izianishlari asosida bu yerda undan ham oldinroq yashagan ibtidoiy jamoa odamlarining kremniydan yasalgan qurollarini (Zarafshonning quyi irmog‘i - Shohrud arig‘i qirg'oqiaridan) topgan. Bu daliliy ashyolar asosida shahar paydo boMmasdan avval, paleolit davrida (bundan 50-10 ming yil ilgari) hozirgi Buxoro shahri hududida aholi yashaganligi ko‘rsatib o'tilgan. VI asrda shahar so‘g ‘dcha Numijgat deb, VII - VIll asriarda PuxoBuxo, Buge deb atalgan. Moziyda Buxoro So‘g‘dning tarkibiga kirgan va bu yerga ham makedoniyalik Iskandaming qo‘shinlari yurish qilgan. 0 ‘sha zamonlardayoq Buxoroda shaharsozlik madaniyati shakllangan. Ov san’ati tasvirlangan ajoyib devoriy sur’atlari (10.4-rasm) shahardan uncha uzoq bo‘lmagan (25 km atrofida) joydan - qadimiy Varaxsha qo‘rg‘onidan topilgan. Akademik A. R. Muhammadjonov boshchiligidagi arxeologik ekspeditsiya olib borgan izlanishlari asosida nisbatan keyingi davrda (ilk o ‘rta asrdan boshlab XX asrgacha) shahar arkining shimoliy muhofaza devori sakkiz marta ta’mirlanganligi aniqlangan. Eng tepa qatlamda balandligi 1 m va eni 0,5 m atrofida bo‘lgan paxsali terimdan ishlangan ta’mirlangan devor topMgan. Undan pastda balandligi 12 m, qalinligi asosda 2 m va ustki qismida 0,5 m bo‘lgan g 'iio f ko‘rinishidagi. o ich am lari 25- 26 x 12 x 6 sm boMgan pishgan g‘ishtdan bajarilgan devor terimi borligini aniqlangan. Keyingi devor terimi oMchamlari 20x12x3 sm bo‘lgan pishgan va xom g ‘ishtlardan tayyorlangan. Bu qatlamda devorning qalinligi 3,5 m ni tashkil etgan. Keyingi qatlamda devor paxsa terimida bajarilgan. Devor b o ‘ylab yarim aylana k o ‘rishida chiqib turgan minoralar bunyod etilgan. Undan keyingi qatlamdan o‘lchamlari 31-34 x 20- 23 x 9-10 sm li paxsa va xom g‘ishtdan ishlangan devor qoldiqlari topilgan. Navbatdagi devor qatlami VI - VII asr boshlariga tegishli. Bundan pastda undan ham erta davrga - 2500 yildan ham avval Ьаф о etilgan devor qatlami mavjudligi to ‘g ‘risida arxeologik ekspeditsiya ma’lumot bergan. Shahristonning shimoliy va janubiy muhofaza devorlarida olib borilgan arxeologik qazishmalar asosida, bu joylar miloddan avvalgi VI - V asrlarda qadimgi buxoroliklar (dehqonlar) tomonidan o‘zlashtirilganligi aniqlangan. VI asrning ikkinchi yarmida (turk qabilasi boshlig‘i Sheri Kishvar podshohligi davrida) qal’a devorlari ichida Arkdan ajratilgan holda ular alohida yashaganlarliklari to‘g‘risida ma’lumotlar berilgan. Shahristonning tarhi to‘rtburchak shaklda, yer maydoni 35 ga ni tashkil etgan. Atrofi paxsa va oMchamlari 32-50 x 19-20 x 9-11 sm ni tashkil etgan xom g ‘ishtdan aralash holda tiklangan devor bilan o ‘ralgan. U davrda shahar uch qismga boMingan: ark, shahriston (ichki shahar) va rabot (shahar atrofi). Shahristonning mudofaa devorlari VTII asrning boshlarigacha mavjud b o ‘lgan. VII asrning ikkinchi yarmida Arab xalifaligi Markaziy Osiyoga, shu jumladan Buxoroga ham bostirib kirgan. Xalifalik hukmronligi davrida mahalliy yerliklar tomonidan norozilik qo‘zg‘olonlari ham boMib turgan. Mulkiy tengsizlikni y o ‘qotishni talab qilib chiqqan ana shunday qo‘zg‘olonlardan biri Hoshim ibn Xakim boshchiligidagi oq choyshab bilan yopingan odamlar — Muqanna qo‘zg‘olonidir. Maqsadi ko‘pchilikka m a’qul boMgan Muqanna qo‘zg ‘oioni tezda Markaziy Osiyo bo‘ylab tarqalgan. 783-yilda arab qo‘shinlari Muqanna qo‘zg ‘olonini bostirib, uning boshlig‘ini oMimga mahkum etganiar. Arab askarlari Markaziy Osiyo shaharlarini bosib olgandan so‘ng shahar markazidagi qal’a va uning old qismida istiqomat qilishgan. Yerli xaiqlar shaharning arablar yo'q qismida joylasliib, o‘z kasbkorlarini davom ettirishlari natijasida shaharning bu qismi tezlik bilan rivojlangan va u shahriston deb atala boshlangan. So‘ngra shaharning bu qismi ham qai’a devorlari bilan ishonchli qilib o ‘rala boshlangan. Shaharlarning rejasi mahalliy joylarning tabiiy sharoitlariga qarab rivojlana borgan. Shuning uchun Buxoro, Samarqand, Xiva, Toshkent va boshqa tarixiy shaharlar rejasi bir-biriga o‘xshamaydi. Shaharlarda saroylar, ma’muriy binolar markaziy maydonlarda (registonda) bunyod etilgan. Shaharlarning markaziy ko‘chalari shahar darvozalaridan boshlab bozorgacha davom etgan. Ko‘chalar hunarmandlar joylashgan kasb nomi bilan yuritilgan. Yangi savdo binolari (tim, toq, chorsu), karvonsaroylar, omborxonalar paydo bo‘la boshlagan. Shahar tashqarisi -ra b o td a boy va hukmdorlarning bog‘u rog‘ va saroylari barpo etilgan. Buxo Ichan qal’ada m e’moriy va shaharsozlik kompozitsiyalarini o‘rganish uchun keng imk^niyatlar mavjud. Ichan qal’a Xivaning ichki qal'a qismidir. U Dishan qal’adan kungurador devor bilan qisman ajratilgan. Dishan qal’adan baland qo‘rg‘ontepaga o ‘xshab ko‘rinadi. Ichan qal’aga Bog‘cha, Polvon, Tosh va Ota deb nomlangan darvozalaridan kirilgan. Ichan qal’aning yaratilish tarixi uch davrga bo‘linadi: mo‘g‘ullar istilosidan keyingi tiklanish (Sayd Alovuddin maqbarasi va boshqalar), XVl-XVII asrlardagi tiklanish (Anushaxon hammomi, 1657-yil; peshayvonli Oq masjid, 1675-yil; Xo'jamberdibek madrasasi, 1688-yil; xonning qabulxonasi, 1686- 1688-yiliar), XVIIl - XX asrlardagi tiklanish. Uchinchi davrda mahalliy m e’morchilikan'analari asosida masjid, madrasa, tim va toqlar qurilgan, Ota vaPolvon darvozalari orasida katta yo‘l o ‘tkazilgan, masjid qayta qurilgan, minoralar qad rostlagan. Qutlug‘ Murod Inoq madrasasiga qaratib tim va toqlar qurilgan. M uhammad Rahimxon (1806-1825-yillar), Oiloqulixon(l 825 - \ 842- yillar), Muhammad Aminxon (1845-1855-yillar) hukmronligi yillarida bu erda qurilish avj olib ketgan. Muhtasham saroy, madrasa, maqbaralar barpo etilgan. Toshhovli saroyi qurilgan. Pahlavon Mahmud maqbarasi qad ko'targan. Kalta Minor yuzaga kelgan va hokazo. Ichan qal’a qurilishida Markaziy Osiyoda qadimdan qoMlanib kelingan uslub - inshootlarni yuzma-yuz qurish uslubi (qo‘sh) dan foydalanilgan. Binolarning alohida ansambl holida qurilishi ham Xiva me'morchiligining o ‘ziga xos jihatlaridan biri hisoblanadi. Masalan, Juma masjid yonida ikkita kichik madrasa, Muhammad Amin Inoq va Muhammad Aminatpanoboy minorasi hamda Matniyoz Devonbegi madrasasi qurilishi ancha yirik ansamblni tashkil etgan. Polvon darvoza oldida bir necha masjid va madrasalar, hammom, toqi, karvonsaroy va xon saroyini barpo etilishi o ‘ziga xos ansamblni tashkil etgan. Qutlug* Murod Inoq bilan Olloqulixon madrasasi. Tosh hovli bilan Oq masjid o ‘rtasidagi maydoncha shu ansamblning kompozitsion markaziga aylangan. Xiva yodgorliklari yog‘och o ‘ymakorligi, sangtaroshlik, ganchkorlik, sirkor sopol va boshqa rang-barang naqqoshlik bezaklari bilan bezatilgan. Shaharning vertikal dominanti - koshinlari quyoshda yaltirab turuvchi Islom hoji minorasidir. Minora bilan uning yaqinidagi Pahlavon Mahmud maqbarasining gumbazi bilan birgalikda tevaraklaridagi pastroq inshootlarni yaxlitlikka keltirib turadi. Maqbara ro ‘parasida supa tarzli Sherg‘ozixon madrasasi qurilgan. Ichki shaharning asosiy ko‘chalari Xivaning rabotida - tashqi shaharda, Dishan qal’ada davom etib, to‘rt tarafidagi boshqa shahar va qishloqlarga olib boradi. Dishan qal’ada jami o‘nta darvoza boiib, ulardan shimol tomondagi Urganchga olib boradigan ochiq qiyofali Q o‘sh darvoza o ‘ziga alohida e'tiborni tortadi (XVIII asrda barpo etilgan ko'p ustunli Juma masjidi alohida ajralibturadi. lining konstruktiv yechimi Arabistonning qadimgi masjidlari bilan hamohang ekanligidan dalolat beradi. Juma masjid ilk bor X - XI asriarda qurilgan. Juma masjiding dastlabki binosi buzilib ketgan va o‘rniga 1788-yilda xuddi shu usulda undan kattaroq yangi masjid qurilgan. Masjidning minorasi ham yangidan tiklangan. Juma masjidi tekis tomli, bir qavatli imoratdir. Uni o ‘ziga xos o‘yma naqshli ustunlar qo'riqxonasi deyishadi. Bino tomini 218 ta naqshinkor ustun k o ‘tarib tupadi. X - XI asriarda qo'yilgan naqshkor ustunlardan hozirgi vaqtda 25 tasi saqlangan. Masjidning avvalgi ustunlari Xorazmdagi turli binolardan yig'ilib kelingan. Hamma ustunlar muayyan kompozitsiya asosida joylashtirilgan. Buinshootning eng nodirtomoni uning ustunli yechimidadir. Ustunlar pastdan yuqoriga qarab qadahsimon shaklda yo‘g‘onlashib boradi. Ustun o‘rtasi kufiy usulda yozuv bilan naqshlanib, pastki qismi juda qalin. ustki qismi nisbatan siyrak o ‘yma naqshiar bilan bezatilgan. Eng qadimgi ustunlarga uchburchak shaklidagi chuqur relyefli, o'simliksimon naqshiar solingan. XII asr ustunlarida avvalgilarining shakl mutanosibligi takrorlangan, biroq naqshiar birmuncha qayta ishlangan, ulardagi kufiy yozuvlari barg va gul naqshiari bilan chirmashtirib yuborilgan. Juma masjid ustunlarida Xorazm xalq o ‘ymakorligining boy ijodiy imkoniyatlari mujassamlashgan. Madrasaning baland va bezakdor peshtoqi o‘ziga xos mayda ravoqchalarga boMingan, burchaklaridagi mezanali burjiar binoga salobot va go‘zallik bag‘ishlab turibdi. Bino arxitekturasida Xiva me’morchiligidagi badiiy va konstruktiv uslublarning eng yaxshi namunalari qo‘ llanilgan. Madrasa ikki qavatli bo'lib, birinchi qavatda hujralar dahlizli, ikkinchi qavatda esa hujralar peshayvonli qilib bunyod etilgan. Bu usiub Xiva madrasalarida ilk bor ushbu binoda qo‘llanilgan. Ayvonlarning qurilishi sodda bo‘lib hovlining umumiy arxitekturasiga mosdir. Ikki qavatli ayvonlardagi bag‘allar va qarama-qarshi qo‘yilgan peshtoqiar sirkor parchinlar bilan naqshlangan. Hujralar tepasi baxmal gumbaz bilan berkitilgan. Katta xonalarning gumbazlari burchaklardan chiqarilgan toqili qiya sath-qanosga (parusga) qo'yilgan. Peshtoqning yarim gumbaz tashkil etuvchi olti qirrali ko‘rkam ravog‘i ham sirkor parchinlar bilan bezatilgan. Masjidning baland gumbazi peshtoqdan ancha yuqori k o ‘tarilib turadi. Madrasaning umumiy ko‘rinishidagi bunday assimetrik holat uning yonida baland minora ham bo'iishini taqozo etgandek tuyuladi. Bunday uslub keyinroq Islomxo‘ja madrasasi va minorasi kompleksida takrorlangan. Madrasaning baland va bezakdor peshtoqi o‘ziga xos mayda ravoqchalarga boMingan, burchaklaridagi mezanali burjiar binoga salobot va go‘zallik bag‘ishlab turibdi. Bino arxitekturasida Xiva me’morchiligidagi badiiy va konstruktiv uslublarning eng yaxshi namunalari qo‘ llanilgan. Madrasa ikki qavatli bo'lib, birinchi qavatda hujralar dahlizli, ikkinchi qavatda esa hujralar peshayvonli qilib bunyod etilgan. Bu usiub Xiva madrasalarida ilk bor ushbu binoda qo‘llanilgan. Ayvonlarning qurilishi sodda bo‘lib hovlining umumiy arxitekturasiga mosdir. Ikki qavatli ayvonlardagi bag‘allar va qarama-qarshi qo‘yilgan peshtoqiar sirkor parchinlar bilan naqshlangan. Hujralar tepasi baxmal gumbaz bilan berkitilgan. Katta xonalarning gumbazlari burchaklardan chiqarilgan toqili qiya sath-qanosga (parusga) qo'yilgan. Peshtoqning yarim gumbaz tashkil etuvchi olti qirrali ko‘rkam ravog‘i ham sirkor parchinlar bilan bezatilgan. Masjidning baland gumbazi peshtoqdan ancha yuqori k o ‘tarilib turadi. Madrasaning umumiy ko‘rinishidagi bunday assimetrik holat uning yonida baland minora ham bo'iishini taqozo etgandek tuyuladi. Bunday uslub keyinroq Islomxo‘ja madrasasi va minorasi kompleksida takrorlangan. Foydalanilgan adabioptlar 1. www.internet tarmog i.ʻ 1. 2.Ahmedov M.K O rta Osiyo me morchiligi tarixi. T-1995 ʻ ʼ 2. 3.Yusupova.M.A O rta Osiyo IX-XII asrlar me morchiligi. T- 1997. ʻ ʼ 3. 4.Zohidov P.Sh Memor olami. T-1998 4. 5.M.M.Vaxitov. Sh.R. Mirzayev. Me morchilik 1,2,3 qismlar. T-2010 ʼ

Shahar va qishloq uylari Buxoro,Samarqand,Xiva uylari va ularga xos xususiyatlar

Купить