Shamollar - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	23.7KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Shamollar

Купить

SHAMOLLAR
Reja:
1. Shamollar
2. Havo sirkulyatsiyasining relef ta’sirida o‘zgarishi
3. Shamolning geografik ishi

1. Shamollar. Havoning gorizontal harakatiga shamol deyiladi. Havo
yuqori bosimli o‘lkalardan past bosimli o‘lkalarga oqadi. Shamol kuchi
Bafort taklif etgan 12 balli me’yor bilan o‘lchanadi. Shamol kuchi, tezligi
anemometr, flyuger yordamida o‘lchanadi.
Shunday qilib, barik gradiyent bosim farqining o‘lchovi va havo oqimi
kuchining ko‘rsatkichidir. Shamolning tezligi barik gradiyentga to‘g‘ri
proportsional bo‘ladi. Shamol tezligi m/sek hisobida, ba’zan esa, masalan,
aviatsiyada km/soat hisobida o‘lchanadi. Yer yuzasi yaqinida shamolning
tezligi 0 m/sek dan 12-15 m/sek gacha, ko‘pincha 4-8 m/sek bo‘ladi, bo‘ron
turgan ayrim paytlarda 100 m/sek ga ham yetishi mumkin. Shamolni 12
ballga bo‘lish qabul qilingan.
Havo yer yuzasiga ishqalanishi natijasida shamolning tezligi kamayadi
Yer yuzasi qancha notekis bo‘lsa, shamol kuchi shuncha sezilarli kamayadi.
Shamol tezligi ishqalanishga teskari proportsionaldir. Barik gradiyent bir xil
bo‘lgan sharoitda dengiz ustida, dasht va cho‘ldagi tekisliklarda shamol past-
baland joydagiga qaraganda kuchliroq esadi. Flyuger o‘rnatiladigan
balandlikda shamol erkin troposferadagiga qaraganda o‘rta hisobda ikki hissa
kuchsiz bo‘ladi. Yerga ishqalanish shamolning tezligiga ishqalanish qatlami
deb ataladigan 1000 m qalinlikdagi quyi qatlamda ta’sir ko‘rsatadi.
To‘siqqa duch kelgan havo oqimi (shamol) yo to‘siqni aylanib o‘tadi,
yoki uning ustidan oshib o‘tadi. Har ikkala holda ham to‘siq orqasida
shamolsiz joy bo‘ladi.
Shamolning yo‘nalishi gorizontning shamol esayotgan tomoni nomi
bilan belgilanadi. Shamol yo‘nalishini belgilash uchun 16 tomonli shamol
guli qabul qilingan.
Ba’zan shamol yo‘nalishi bilan meridian orasidagi burchak (rumb)
aniqlanadi, bunda shimol (Sh), 0 yoki 360° deb, sharq (Shq) 90°, janub (J)
180°, g‘arb (g‘) 270° deb qabul qilinadi.

Shamollarni vaqt davomidagi barqarorligiga qarab, oyning, faslning yoki
yilning hamma kunlarida bir tomonga esuvchi doimiy shamollarga; oy, fasl
va yilning ko‘p kunlarida esuvchi, ya’ni boshqa shamollarga; olingan
vaqtning choragidan ko‘proq qismida esuvchi, ya’ni tomonlardan esuvchi
barcha shamollardan ko‘ra ko‘proq esuvchi hukmron har bir tomondan
esuvchi shamollarga nisbatan ko‘proq esuvchi ustun shamollarga; biror
tomondan keluvchi shamolning ustunligi sezilmaydigan o‘zgaruvchan
shamollarga ajratish mumkin.
Shamol qanchalik kuchli bo‘lsa, u Yerning aylanishi ta’sirida o‘z
yo‘nalishidan shuncha ko‘p og‘adi. Kenglik kattalashishi bilan og‘ish ortib
boradi. Quruqlik ustida barik gradiyent yo‘nalishi bilan shamol yo‘nalishi
orasidagi burchak 45-50° ga, dengizlar ustida hatto 70- 80° ga yetadi,
o‘rtacha og‘ish burchagi esa 60° ga teng.
Shamollar sayyoraviy va mahalliy shamollarga bo‘linadi. Sayoraviy
omillar ta’sirida hosil bo‘lgan shamollar sayyoraviy shamollar deyiladi.
Bularga passat, musson, ekvatorial musson, g‘arbiy, shimoli-sharqiy va
janubi-sharqiy shamollar kiradi. Mahalliy sharoit ta’sirida vujudga kelgan
shamollar mahalliy shamollar deyiladi. Bularga briz, tog‘-vodiy shamollari,
Afg‘on, Bekobod, fyon, Sirokko, Samum, Chinuk, Nu va boshqa shamollar
misol bo‘ladi.
Issiqning zonal taqsimlanishi tufayli barik gradiyent troposferaning ko‘p
qismida meridian bo‘ylab qutblarga tomon yo‘nalgan. Bu hol aylanayotgan
sayyorada tropik havo asosiy massasining g‘arbdan sharqqa tomon
ko‘chishiga olib keladi. Bu - havo massalarining g‘arbdan-sharqqa ko‘chishi
(g‘arbiy shamollar) dir. U quyidagilarni o‘z ichiga oladi; a) o‘rtacha
kengliklarda butun troposferani, b) qutbiy kengliklarda troposferaning
Arktikada shimoli-sharqiy, Antarktikada janubi-sharqiy shamollardan
yuqoridagi qismini, v) tropik kengliklarda ham troposferaning passatlardan

balanddagi yuqori qismini. Tropik kengliklardagi g‘arbiy shamollarni ba’zilar
antipassatlar deb ataydi, lekin ular kelib chiqishi jihatidan passatlar bilan
bog‘lanmagan, balki umumiy planetar g‘arbiy shamollarring bir qismidir.
Sharqiy shamollarga quyidagilar kiradi: a) qutbiy o‘lkalarda
troposferaning quyi qismidagi shamollar - Arktikada shimoli-sharqiy,
Antarktikada janubi-sharqiy shamollar, ular yuqori bosimli qutbiy
o‘lkalardan o‘rtacha kengliklar minimumlariga tomon esadi; b) subtropik
antitsiklonlardan ekvatorial minimumlarga esuvchi passat shamollari.
Ekvator yaqinida sharqiy shamollar butun troposferani egallab oladi, g‘arbiy
shamollar bu yerda butunlay yo‘q.
Arktika bilan Antarktikada yuqori bosim mintaqalari tarkib topgan.
Lekin yer yuzasining holatidagi farq - Arktikada okean va Antarktikada
materikning mavjudligi Yer sharining bu o‘lkalarida atmosfera
sirkulyatsiyasining o‘ziga xos bir qancha xususiyatlarining tarkib topishiga
sabab bo‘ladi. Arktikada issiqlik advektsiyasi va siklon harakatlari
Antarktikadagiga qaraganda ko‘p. Yozda Arktikaga Atlantikadan iliq oqim
va siklonlar tez-tez kirib keladi; Antarktikada yozda ham issiqlik adveksiyasi
va siklonlar bo‘lmaydi, bu yerda antisiklon barqaror turadi.
Arktikada ham, Antarktikada ham barik gradiyentlar qutblardan mo‘tadil
mintaqa minimumlariga tomon yo‘nalgan. Xuddi shu yo‘nalishda Arktikada
shimoli-sharqiy, Antarktikada janubi-sharqiy shamollar esadi. Arktikadagi
shimoli-sharqiy shamollar barqaror emas. Buning ustiga Yevrosiyoning va
Amerikaning shimoliy sohillarida mussonga o‘xshagan shamollar: yozda
Shimoliy Muz okeanidan materiklarga, qishda materiklardan okeanga tomon
shamollar esadi. Bu shamollarni musson shamollari deb bo‘lmaydi, chunki
ular iqlimga mussonlardek ta’sir ko‘rsatmaydi. Antarktikadagi janubi-sharqiy
shamollar - juda katta antisiklonning zich, sovuq havosi oqimidan iborat
bo‘lib, u barqaror va tezligi katta bo‘ladi. Bu shamollar sohilning havo oqimi

oson kirib keladigan past yerlarida ayniqsa kuchli bo‘ladi. “Shamollar qutbi”
shu yerdadir.
Passatlar - subtropik antitsiklonlarning ekvator tomonidagi qismlaridan
esuvchi shamollar. Passat shamollari mintaqasi uzluksiz emas: bu shamollar
Shimoliy Amerikaning janubiy qismi va Shimoliy Avstraliya ustida esmaydi.
Passatlar keyingi vaqtlargacha o‘ylanganidek, doimiy emas. Passatlarning
vaqt-vaqti bilan uzilib qolishiga subtropik antisiklonlarning zaiflanishi sabab
bo‘ladi. Passatlar okeanlar ustida aniqroq ifodalangan, materiklar ustida
hamma yerda va hamma vaqt ham birdek esa bermaydi.
Havo troposferaning quyi 1-2 kmli qatlamidagina ekvatorga harakat
qiladi, yuqorida esa havoning meridian bo‘ylab harakati tugab, sharqiy
shamollar esadi. Passat antipassatga aylanmaydi: antipassat deb atalgan havo
oqimi ekvatorial kengliklar havo oqimi bo‘lmay, tropik kengliklar g‘arbiy
oqimlarining bir tarmog‘idir.
Yarim sharlarning, ayniqsa ulardagi quruqliklarning navbatma-navbat
isib-sovib turishi sababli ekvatorial minimum va tropik maksimumlar fasliy
ravishda goh shimoliy, goh janubiy yarim sharga surilib turadi.
Iyul oyida ekvatorial minimum shimoliy yarim sharga o‘tadi va hatto
tropik kengligigacha yetib keladi (Eron-Thar depressiyasi). Yanvar oyida esa
ekvatordan janubga, Shimoliy Avstraliyagacha surilib boradi. Ana shunga
ko‘ra passat shamollari ekvatorni bir shimolga va bir janubga tomon kesib
o‘tadi. Buning natijasida shamollar o‘zgarib turadigan subekvatorial zona
hamda tropik mussonlar vujudga keladi.
Issiq mintaqada tropik siklonlar vujudga keladi. Ular katta maydonni
egallamaydi, lekin ularda barometrik gradiyent juda katta bo‘lib, shu
sababdan shamol juda qattiq dovul va bo‘ronga aylanib, tezligi sekundiga 80
m ga yetadi va jala quyadi. Bunday siklonlar Yaponiya va Xitoyda tayfun,
Markaziy Amerikada xurraganes deyiladi. Ular bug‘ hosil bo‘lishi yashirin

issiqligining ajrab chiqishi natijasida haroratlar keskin farq qiladigan joylarda
vujudga keladi va shunday issiqlikning ajrab turishi tufayli kuchayib boradi.
Bu xil siklonlar Filippin orollari yaqinida, Janubiy Xitoy dengizida, Bengal
qo‘ltig‘ida, Karib dengizida, Maskaren, Yangi Gebrid, Samoa orollari
yaqinida vujudga keladi. Ular hosil bo‘lgan joyidan g‘arbga va shimoli-
g‘arbga tomon harakat qiladi; subtropiklarga yetgandan keyin shimolga
tomon buriladi, ularning harakat tezligi soatiga 10-15 km ga yaqin. Tropik
siklonlar katta vayronagarchiliklar va ofatlar keltiradi. Sharqiy Osiyoga yiliga
20 dan ortiq tayfun keladi.
Mussonlar deb ba’zi bir katta geografik o‘lkalarda kuzatiladigan va
asosiy yo‘nalishi qishdan yozga va yozdan qishga o‘tishda qaramaqarshi
tomonga yoki qarama-qarshiga yaqin tomonga o‘zgaradigan barqaror havo
oqimiga aytiladi. Ikki xil musson - tropikdagi va tropikdan tashqaridagi
mussonlar bo‘ladi . Mussonlar , okeanlar bilan materiklar o‘rtasida harorat
farqi bo‘lgan hamma joyda esishi kerak . Biroq musson sirkulyatsiyasi Yer
sharining turli joylarida ekvator bilan qutblar o‘rtasidagi sirkulyatsiya bilan,
yarim sharlarning navbatma-navbat isib va sovib turishi, g‘arbiy shamollar
hamda siklon faoliyati bilan turlicha uyg‘unlashib ro‘y beradi. Musson
sirkulyatsiyasi Yer yuzasi yaqinida havo oqimlarining fasliy ravishda
almashinishida namoyon bo‘ladi . Musson havo oqimining qalinligi odatda 2-
3 km ga teng , kamdan - kam 5 km gacha yetadi . Musson oqimidan yuqorida
umumplanetar g‘arbiy shamollar hukmron.
Bir kecha-kunduzda o‘z yonalishini o‘zgartiradigan shamollarga briz
shamollari deyiladi.
Mussonlar o‘rtacha kengliklarda esadi . O‘rtacha kengliklarda, yuqorida qayd
qilib o‘tganimizdek, yozda isigan Yevrosiyo materigida ko‘proq bosim past
bo‘ladi, qishda esa aksincha quruqlik sovib ketib, unda Sibir maksimumi
tarkib topadi. Biroq , bosimning faqat materikda o‘zgarishi havo massalarini

harakatga keltira olmaydi , buning ustiga , okeanda ham havo harorati qishda
pasayib , yozda ko‘tariladi .
Sharqiy Osiyoda mussonlarning vujudga kelishiga Tinch okeanda
ekvatordan shimolda atmosferaning umumiy sirkulyatsiyasiga bog‘liq holda
atmosfera bosimining o‘zgarishi sabab bo‘ladi. Yozda bu joyda Gavayi
maksimumi, qishda Aleut minimumi mavjud bo‘ladi.
Yozgi musson (janubiy yarim shar passat shamoli) dengizdan esib,
g‘oyat ko‘p nam keltiradi. Yog‘inlarning ko‘p yog‘ishi havo massasining
beqaror stratifikatsiyasiga va uning yuqoriga ko‘tarilishiga bog‘liqdir. Havo
siklon faoliyatida yoki tog‘lar yonbag‘irlari bo‘ylab ko‘tariladi.
Qishki musson subtropik maksimumlardan esib, quruq havo keltiradi.
Uning tarkib topishida Himolay tog‘lari geografik kengligida g‘arbdan
esuvchi subtropik naysimon oqim anchagina rol o‘ynaydi. Bu oqimning
janubiy tarmog‘i Himolay tog‘laridan janubroqdan o‘tib, bu yerga katta havo
massalarini keltiradi va atmosfera bosimini oshiradi.
2. Havo sirkulyatsiyasining relef ta’sirida o‘zgarishi
Atmosfera sirkulyatsiyasiga yer yuzida quruqlik va dengizlarning
taqsimlanishigina emas, materiklar relefi, ayniqsa makrorelef - tog‘lar ham
ta’sir ko‘rsatadi. Tog‘larning balandligiga va havo massasining qalinlitiga
qarab shamyullar tog‘larni goh aylanib, goh oshib tushadi. Shamolga ro‘para
yonbag‘ir shamolga o‘ng, qarama-qarshi yonbag‘ir shamolga ters yonbag‘ir
deb ataladi. Shamolga ters yonbag‘irda yoki shamolsiz joy vujudga keladi,
yoki, aksincha, yuqoridan tushayotgan havo massasining tezligi keskin ortib
ketadi. Tog‘larda atmosfera sirkulyatsiyasi o‘zgarganda hosil bo‘ladigan va
eng ko‘p tarqalgan shamollar fyon bilan boradir.
Fyon deb tog‘lardan esuvchi iliq, ba’zan issiq va quruq ancha kuchli
shamolga aytiladi. Fyon ko‘pincha bir sutkadan kam esadi, kamdan-kam bir
haftagacha esadi.

Eng tipik fyon atmosfera umumiy sirkulyatsiyasidagi havo oqimlari tog‘
tizmasini oshib tushganda vujudga keladi. Havo shamolga o‘ng yonbag‘ir
bo‘ylab yuqoriga ko‘tarilayotganda har 100 m balandlikda 1°C dan kamroq
sovub boradi, chunki bunda bug‘ hosil bo‘lishi yashirin energiyasi ajralib
chiqadi. Ters yonbag‘irdan tushayotganda esa har 100 m da 1°C dan isib
boradi.
Dastlabki harorati 10°C bo‘lgan havo massasi balandligi 2km li tog‘
tizmasini oshib o‘tadi, deb faraz qilaylik. Havo ko‘tarilayotganda u har 100 m
da 0,6°C dan sovib boradi, demak, dovonga yetganda uning temperaturasi
0°C ga teng bo‘ladi. U soviyotganda namning ko‘p qismi yog‘in bo‘lib
tushadi. Yuqoridan tushayotgan havo har 100 m da 1°C dan isiydi. Havo tog‘
etagiga tushganda uning temperaturasi 20°C ga yetadi, namligi esa keskin
kamayib ketadi.
Bu aytilgan fyonga qaraganda antitsiklon fyoni ko‘proq bo‘ladi. Bunday
fyon tog‘li o‘lka ustida antitsiklon turganda vujudga keladi. Erkin
atmosferada pastga tushayotgan havb, yuqorida bayon qilinganidek, bir
yonbag‘irda emas, ikkala yonbag‘irda ham kuzatiladi. Erkin atmosferada
havoning pastga tushishi, ya’ni barcha antisiklondagi kabi, fyon effektini
beradi. Havoning bunday pastga tushishi faqat tog‘lardagina shamol tarzida
ro‘y beradi. Fyon shamoli, nihoyat, tsiklon tog‘li o‘lkadan o‘tayotganda,
sovuq sektor havosi yon bag‘ir bo‘ylab pastga oqib tushganda ham vujudga
keladi.
Shunday qilib, fyon tasodifiy va kam uchraydigan mahalliy shamol
bo‘lmay, iqlimning bir xususiyatidir. Tog‘larda fyonli ob-havo tez-tez bo‘lib
turadi. Erta bahordagi fyon tog‘lardagi qorning jadal erishiga va daryolarning
falokatli toshib ketishiga sabab bo‘ladi. Yozgi fyon ba’zan bog‘ va
tokzorlarni quritib ketadi. Har bir mamlakatda bu shamol o‘z nomiga ega.

Fyonga o‘xshagan hodisa hatto tepaliklarda ham kuzatiladi, bunda shamolga
o‘ng yonbag‘ir bilan ters yonbag‘irta turli miqdorda nam tushadi.
Bora - ko‘proq yilning sovuq davrida past tog‘ dovonlaridan oshib
o‘tadigan juda qattiq va sovuq shamol. Novorossiyskda bu shamol yordost,
Apsheron yarim orolida nord, Baykalda sarma, Rona vodiysida mistral deb
ataladi. Novaya Zemlyada ham kuchli bora shamoli esadi. Shunga o‘xshash,
lekin kuchsizroq, shamollar mo‘tadil mintaqadagi ko‘plab tog‘li o‘lkalar
uchun xosdir. Bora bir sutkadan bir haftagacha esishi mumkin.
Bora shahar va portlarga katta vayronalik keltiradi. Dengizga 10 km dan
ortiq kirib bormaydi.
3. Shamolning geografik ishi
Shamollar tabiatda juda katta ish bajaradi. Shamol ishini shartli ravishda
3 guruhga bo‘lish mumkin; yemirish, tashish va to‘plash (yotqizish). Shamol
qurqoqchil o‘lkalarda, o‘simlik kam, g‘ovak tog‘ jinslari keng tarqalgan
joylarda jadal ish bajaradi. Cho‘llarda qumni to‘zitib olib ketib, boshqa
joylarga yotqizadi. Shamolning yemirish ishi oqibatida shamol yo‘laklari, har
xil ko‘rinishdagi qoyalar (qo‘ziqorin, tosh ustunlar va h.k.) hosil bo‘ladi.
Shamol keltirgan qumlar to‘planib, qum tepalari – dyuna, gryada, barxan,
do‘nglarni vujudga keltiradi. Obod qishloq, shaharlarni, dalalarni qum bosib
qoladi.
Shamol ishining umumiy xususiyatlari:
1) Shamol issiqlik va namni bir joydan ikkinchi joyga tashib yuradi.
2) Shamol keng maydonda ish bajaradi.
3) Mayda jinslarni uchirib, yumalatib, olib ketadi. Masalan, Samum
shamol esganda havoga bir vaqtning o‘zida 15 mln. tonnagacha qum
ko‘tariladi.
4) O‘simliksiz, quruq o‘lkalarda katta ish bajaradi.
5) Keltirilgan jinslardan o‘ziga xos relef shakllarini hosil qiladi.

Shamolning yemirish ishi deflyatsiya, korraziya deyiladi. Keltirgan
jinslarni yetkazish akkumulyatsiya deb ataladi. Shamollar Yerda
moddalarning aylanma harakatida, issiqlikning qayta taqsimlanishida,
o‘simliklarning changlanishida, ayrim hasharotlarning tarqalishida vosita
bo‘lib xizmat qiladi. Shaharlarda havoni tozalab turadi.

Shamollar

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish