«Sharq allomalarining ilmiy merosi» fanining predmeti, maqsad va vazifalari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	37.3KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

«Sharq allomalarining ilmiy merosi» fanining predmeti, maqsad va vazifalari

Купить

«Sharq allomalarining ilmiy merosi» fani ning predmeti, maqsad va vazifalari
Reja
1. Sharq allomalarining ilmiy merosi fani ga kirish.
2. Mustaqillik yillarida Sharq allomalari ilmiy merosining o‘rganilishi
3. Sharq allomalari ilmiy merosi bebaho ma’naviy boylik sifatida
4. Mustaqillik yillarida mamlakatimizda Sharq allomalari ilmiy merosining qayta
tiklanishi
5. Sharq mutafakkirlari ilmiy merosining xalqaro ilm hamjamiyatida e’tirof etilishi

Sharq allomalarining ilmiy merosi fani ga kirish.
Istiqlol yillarida ko‘hna tariximiz, boy madaniy-ma’naviy merosimiz, milliy
davlatchiligimiz, urf-odat va an’analarimiz qayta tiklandi, aziz-avliyolarimizning
qarovsizlikdan nurab, deyarli yo‘q bo‘lib ketish arafasiga kelib qolgan maqbaralari,
masjid va madrasalar tubdan ta’mirlandi. Bugungi kunda mehr-oqibat,
bag‘rikenglik, hamjihatlik kabi olijanob fazilatlar, milliy va umumbashariy
qadriyatlarga hurmat, Vatan taqdiri va kelajagiga daxldorlik tuyg‘usi
yuragimizning tub-tubidan o‘rin oldi.
Respublikamizda xalqimizning boy tarixi va madaniyatining ajralmas bir
qismini tashkil etadigan, ma’naviy va ilmiy taraqqiyotimiz uchun g‘oyat muhim
ahamiyatga ega bo‘lgan qadimiy qo‘lyozmalarni ilmiy tadqiq etish, ularni
yurtimiz va jahon jamoatchiligi o‘rtasida targ‘ib qilish yuzasidan keng ko‘lamli
ishlar amalga oshirilmoqda. Bu borada IX–XII asrlarda yashab ijod qilgan
markaziy osiyolik buyuk mutafakkirlar ilmiy merosi salmoqli tadqiqotlarning
ob’ektiga aylandi. Zero, bu borada davlatimiz rahbari 2017 yilning 10 sentyabrida
Islom hamkorlik tashkilotining fan va texnologiyalar bo‘yicha I sammitidagi
so‘zlagan nutqida «bugungi notinch va tahlikali zamonda taraqqiyot va ijtimoiy
barqarorlikni ta’minlashda buyuk ajdodlarimiz qoldirgan, butun insoniyatning
ma’naviy boyligi bo‘lgan bebaho merosning o‘rni va ahamiyati beqiyosdir»-deya
fikr bildirgan edi.
Sharq allomalarining ilmiy merosi fanining maqsadi – O‘rta asrlarda
Sharq olamida yashab ijod etgan buyuk alloma va mutafakkirlarning ilmiy
merosini chuqur o‘rganish va uning mazmun-mohiyatini teran anglash, uning
zamonaviy sivilizatsiya tarixida tutgan o‘rni va roliga bugungi kunruhi bilan baho
berishdan iboratdir. Ana shu bebaho ilmiy merosni yanada teran tadqiq etish va
ommalashtirishga qaratilgan sa’y-harakatlarga yangi turtki berish, Sharqning ulug‘
allomalari tomonidan amalga oshirilgan kashfiyotlar zamonaviy ilm-fan va
taraqqiyot uchun naqadar dolzarb va zarur ekanligini his etish ilmiy ahamiyati
jihatdan juda muhimdir. O‘rta asrlar Sharq tarixi shundan dalolat beradiki,
madaniyat va ta’lim-tarbiya, tibbiyot, adabiyot, san’at va arxitektura sohalaridagi

beqiyos yuksalish, ilmiy maktablarning vujudga kelishi, yangi-yangi iste’dodli
avlodlar to‘lqinining paydo bo‘lishi va voyaga yetishi – bularning barchasi birinchi
navbatda iqtisodiyot, qishloq va shahar xo‘jaligining ancha jadal o‘sishi,
hunarmandlik va savdo-sotiqning yuksak darajada rivojlanishi, yo‘llar qurilishi,
yangi karvon yo‘llarining ochilishi va avvalambor nisbiy barqarorlikning
ta’minlanishi bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan.
Mustaqillik yillarida Sharq allomalari ilmiy merosining o‘rganilishi –
mavzu doirasida yaratilgan ilmiy ishlarni quyidagi guruhlarga bo‘lib tahlil qilish
mumkin.
Sovet davrida yaratilgan tadqiqot ishlari – M.Xayrullaevning 1973 yilda
“Farabi– krupneyshiy mыslitel srednevekovya” 1980 yilda A.Irisovning “Abu Ali
ibn Sino hayoti va ijodiy merosi”. 1983 yilda “Al-Xorezmi. Astronomicheskie
traktatы” nomli tadqiqotlar nashr etildi.
Mustaqillik yillarida yaratilgan tadqiqotlar – IX -XI asrlarda Sharqdagi,
xususan, O‘rta Osiyodagi ilmiy va madaniy jarayonlar mamlakatimiz olimlarining
ham doimo diqqat markazida bo‘lib kelmoqda. Sharq allomalari hayot yo‘li va
ularning ilmiy merosinini tadqiq etishda akademik M.M.Xayrullayevning hissasi
kattadir. Uning tomonidan turli yillarda mazkur mavzuning u yoki bu qismlarini
o‘z ichiga olgan quyidagi ishlar nashr etildi. 1963 yilda “ Forobiy va uning falsafiy
risolalari”; 1967 yilda “Mirovozreniye Farabi i yego znacheniye v istorii filosofii”,
1971 yilda “ Uyg onish davriʻ va Sharq mutafakkiri”, 1975 yilda “Madaniyat va
meros”, 1994 yilda “O‘rta Osiyoda ilk Uyg’onish davri madaniyati”.
1997 yilda B.M.Ne’matovning Forobiy va ijtimoiy-siyosiy taraqqiyot
haqidagi ta’limotlar rivojidagi vorislik nomli tadqiqoti yaratildi. 2000 yilda
F.A.Babashevning Xorazm ma’mun akademiyasi allomalarining ma’rifiy-ahloqiy
qarashlari haqidagi dissertatsiyasi yaratildi. 2000 yilda K.J.Nosirov IX-X asrlarda
O‘rta Osiyo mutafakkirlarining ahloqiy tarbiya haqidagi g‘oyalari (Al-Buxoriy va
al-Forobiy asarlari misolida) deb nomlangan dissertatsiyasini yaratdi. 2007 yilda
F.Juraqulov tomonidan “ Abu Rayhon Beruniy tabiiy-ilmiy va ijtimoiy-falsafiy
merosining g‘arb olimlari tomonidan tadiq etilishi” nomli tadqiqot yaratildi. 2010

yilda F.A.Muxitdinova o‘zining Sharq uyg‘onish davri mutafakkirlarining siyosiy-
huquqiy ta’limotlari( Abu Nasr Forobiy, Abu Rayhon Beruniy, Abu Ali ibn
Sinoning siyosiy- huquqiy qarashlari asosida) deb nomlangan tadqiqoti amalga
oshirdi. 2018 yilda F.A.Yuldashev Abu Nasr Forobiyning aql va bilim
evolyusiyasi haqidagi qarashlari nomli dissertatsion tadqiqotni olib bordi. 2018
yilda O.Mahmudov tomonidan “ Evropada Markaziy Osiyo olimlari ilmiy merosini
o‘rganishda Toledo maktabining o‘rni ( XII - XIII asrlar)” dissertatsiyasi yaratildi.
Monografiya ko‘rinishdagi ishlarni mustaqillik yillarida F.Sulaymonova
1994 yilda “Sharq va G‘arb” deb nomlangan ishini yaratdi. 2000 yilda
respublikamizning bir guruh yetakchi olimlari tomonidan “O‘rta Osiyoning
mumtoz fani va hozirgi zamon jahon sivilizatsiyasi” risolasi nashr etildi. 2010
yilda B.Abduhalimov «Bayt al-hikma» va Markaziy Osiyo olimlarining
Bag‘doddagi ilmiy faoliyati. Nomli ishini nashr ettirdi. O.Fayzullaev “ Ahmad al-
Farg'oniyning fanniy olami ”, A.Irisov, A.Nosirov, I.Nizomiddinov. “O'rta Osiyolik
qirq olim ”, “ Ma'naviyat yulduzlari (Markaziy osiyolik mashhur allomalar) ”,
N.Muhammedov. “Shosh vohasi olimlarining ilmiy-ma'naviy merosi ”
Xorijda o‘rganilishi– Shveysariyalik sharqshunos Adam Mes o‘zining
«Musulmon renessansi» asari bilan mazkur yo‘nalishda ilk asarlarni yarata
boshlagan edi. Mazkur asar IX - X asrlarda musulmon Sharqida yuz bergan
madaniy rivojlanishning tarixiga bag‘ishlangan Sharq fani va madaniyatini
yorituvchi noyob qomus hisoblanadi.
Sharq allomalari ilmiy merosi bebaho ma’naviy boylik sifatida
Tarixiy ildizlari uch ming yildan chuqurroq qadimiyatga borib taqaluvchi
o‘zbek davlatchiligi ko‘p marotaba yuksalishlar va evrilishlar davrini boshdan
kechirgan. Markaziy Osiyo xalqlari madaniyatining gurkirab rivojlanishi omillari
ilm-fan ahlini ko‘pdan beri qiziqtirib keladi. Markaziy Osiyo, shu jumladan,
O‘zbekiston insoniyat sivilizatsiyasi qaror topgan mintaqalardan biri sifatida o‘z
o‘rni va salohiyatiga ega hudud sanaladi. O‘z davrida hozirgi zamon ilm-fanining
ilk poydevorini qo‘ygan va rivojlantirgan ajdodlarimiz qadim-qadimlardan G‘arb
Sharq xalqlari yaratgan tafakkur, g‘oya, kashfiyotlar va donishmandlikni

sinchiklab o‘rganganlar. Shuning uchun ham o‘rta asrlarda G‘arbda “Nur Sharqdan
taraladi” degan iboraning paydo bo‘lishi ham bejiz emas. Buyuk sharq
allomalarining ilmiy merosi mazmuni va ko‘lami shundaki, bu meros bugun ham
o‘zining ilmiy-amaliy ahamiyatini yo‘qotmasdan, yangi ilmiy tadqiqotlar uchun
muhim manba bo‘lib xizmat qilmoqda. Buyuk mutafakkir Abu Rayhon
Beruniyning “Hindiston” nomli asari Hindiston to‘g‘risida barcha zamonlarda
yozilgan eng mukammal asar sifatida hozir ham o‘z qimmatini yo‘qotmagan va
bugungi kunda tadqiqotlar uchun manba bo‘lib xizmat qilayotgani buning yaqqol
isbotidir. Buyuk ajdodarimiz o‘z ilmiy merosi bilan insoniyat sivilizatsiyasiga
munosib hissa qo‘shganlar. Sharq va G‘arbning ilmiy dunyosi birlashgan va
uyg‘unlikda rivoj topgan. Allomalarimiz faqat Osiyoning ilm-fan yutuqlari bilan
chegaralanib qolmasdan, xorijlik mutafakkirlarning ham ilmiy yutuqlaridan
bahramand bo‘lganlar va ularni yanada boyitishga alohida e’tibor qaratganlar.
Istiqlol yillarida allomalar hayotiga oid ko‘plab asarlar chop etildi va xalqimizga
tuhfa etildi, bu asarlar yoshlarimizni ma’naviy dunyosini boyitishga xizmat
qilmoqda.
Mustaqillik yillarida mamlakatimizda Sharq allomalari ilmiy merosining
qayta tiklanishi
Mustaqillik yillarida buyuk allomalarimiz xotirasiga bag‘ishlab barpo etilgan
yodgorlik majmualari jamiyatimiz ma’naviyatini yuksaltirish va yoshlar ongida
ajdodlar merosiga hurmat ruhini kuchaytirish va ularning ota-bobolarimizga
munosib avlod bo‘lib kamol topishida muhim tarbiyaviy omil bo‘lib xizmat
qilmoqda. Haqli ravishda qayta tiklanish o‘n yilligi deb aytish mumkin bo‘lgan
1991-2001 yillarda O‘zbekiston hududida xalqimiz tarixini o‘zida mujassam etgan
2000 dan ortiq tarixiy yodgorlik ta’mirlangani va bu ishlarning izchil davom
ettirilayotgani boy merosimizni asrab-avaylashga qaratilgan ulkan e’tibor
natijasidir.
Milliy madaniyatimizga, jahon sivilizatsiyasi taraqqiyotiga ulkan hissa qo‘shgan
bobokalonlarimizning ma’naviy merosi xalqimizga qaytarildi, tavallud topgan
kunlari butun mamlakatda xalqaro miqyosda YuNESKO bilan hamkorlikda 1991

yil – Alisher Navoiy tavalludining 550 yilligi, 1994 yil – Mirzo Ulug‘bek
tavalludining 600 yilligi, 1996 yil – Amir Temur tavalludining 660 yilligi, 1997 yil
– Buxoro va Xiva shaharlarining 2500 yilligi, 1998 yil – Ahmad Farg‘oniy
tavalludining 1200 yilligi, 1998 yil – Imom al-Buxoriy tavalludining 1225 yilligi,
1999 yil – Jaloliddin Manguberdi tavalludining 800 yilligi, “Alpomish” eposining
1000 yilligi, 2000 yil – Burhoniddin Marg‘inoniy tavalludining 910 yilligi, Imom
Moturidiy tavalludining 1130 yilligi, Kamoliddin Bexzod tavalludining 545 yilligi,
2001 yil – “Avesto” yaratilganining 2700 yilligi, 2002 yil – Termiz shahrining
2500 yilligi, Shahrisabz shahrining 2700 yilligi, 2003 yil – Abduxoliq G‘ijduvoniy
tavalludining 900 yilligi, 2006 yil – Qarshi shahrining 2700 yilligi, Xorazm
Ma’mun akademiyasining 1000 yilligi, 2007 yil – Marg‘ilon shahrining 2000
yilligi, Samarqand shahrining 2750 yilligi keng nishonlandi. 2009 yili Toshkent
shahrining 2200 yilligi keng nishonlanib, unga “Mustaqillik” ordenining berilishi
yangi tariximizdagi ulkan voqea bo‘ldi. Yurtimizdan yetishib chiqib, islom
olamida shuhrat qozongan allomalar – Bahouddin Naqshbandning 675 (1993 yil
sentyabr), Xoja Ahror Valiyning 590 (1995 yil noyabr), Mahmud Zamahshariyning
920 va Najmiddin Kubroning 850, Imom Buxoriyning 1225 va Ahmad
Farg‘oniyning 1200 (1998 yil oktyabr), Imom Motrudiyning 1130 va Burhonuddin
Marg‘inoniyning 910 (2000 yil noyabr) yillik yubileylari keng nishonlandi,
ularning nomi bilan bog‘liq qadimiy qadamjolar obod qilindi.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 24 maydagi “Qadimiy yozma
manbalarni saqlash, tadqiq va targ‘ib qilish tizimini yanada takomillashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi qarori qabul qilindi. Bu sa’y-harakatlar muqaddas
zaminimizdan yetishib chiqqan buyuk mutafakkirlar hayoti va ilmiy-ijodiy
faoliyatini chuqur tadqiq etish, xalqaro miqyosda dinlararo va sivilizatsiyalararo
muloqotni yo‘lga qo‘yish, bugungi murakkab davrda islom dinining insonparvarlik
mohiyatini ochib berish hamda yosh avlodni yuksak ma’naviyatli insonlar etib
tarbiyalashga xizmat qilishi shubhasiz. 2017 yil 28-30 avgust kunlari Samarqand
shahrida “ Jahon tamadduni tarixida Markaziy Osiyo renessansi ” mavzusida
xalqaro konferensiya xalqro konferensiya o‘tkazilgan edi.

2018 yilning 15 iyun oyida Prezident Shavkat Mirziyoev O‘zbekiston Islom
sivilizatsiyasi markazi quriladigan hududga tashrif buyurgan chog‘ida milliy-diniy
qadriyatlarimizni tiklash, buyuk ajdodlarimizning islom rivojiga qo‘shgan ulkan
hissasini targ‘ib etishga alohida e’tibor qaratgan edi. Bu yerda davlat rahbari
“ Hamma o‘z tarixini ulug‘laydi. Lekin bizning mamlakatimizdagidek boy tarix,
bobolarimizdek buyuk allomalar hech qaerda yo‘q. Bu merosni chuqur
o‘rganishimiz, xalqimizga, dunyoga yetkaza bilishimiz kerak ”-ligini ta’kidlagan
edi.
Sharq mutafakkirlari ilmiy merosining xalqaro ilm hamjamiyatida e’tirof
etilishi
Jahon miqyosida yuz berayotgan globallashuv jarayonlari ilm-fan insoniyat
taraqqiyotining bosh omili ekanligini ko‘rsatmoqda. Bu borada O‘rta asr Sharq
mutafakkirlari ilmiy merosining zamonaviy sivilizatsiya uchun naqadar dolzarb va
zarur ekanligini ochib berish, ushbu bebaho ilmiy merosni yanada teran tadqiq
qilish va ommalashtirish jahon sharqshunosligining eng asosiy masalalari sifatida
e’tirof etilmoqda.
Islom tamadduniga ulkan hissa qo‘shgan allomalarning juda ko‘pchiligi
bizning ajdodlarimiz – Ahmad Farg‘oniy, Abu Nasr Forobiy, Ibn Sino, Beruniy,
xorazmiylar, nasafiylar, buxoriylar, termiziylar, shoshiylar ekanini nazarda tutsak,
G‘arb olimining fikri haqligi hamda biz qanchalik ulkan xazina sohibi ekanimiz
ayon bo‘ladi. Masalan, Abu Rayhon Beruniy yozgan asarlar ro‘yxatining o‘ziyoq,
agar mayda harflar bilan yozilsa, oltmish varaqlik kitobcha hosil bo‘lar ekan!
Buyuk Britaniyaning mashhur Kembrij universitetida Xorazmiy va Ibn Sino
stipendiyalari ta’sis etilishi aslo bejiz emas. Bugungi kunda dunyoning yirik ilmiy
markazlarida Markaziy Osiyoda IX-XII va XIV-XV asrlarda ro‘y bergan ilmiy-
madaniy uyg‘onish davrining turli jihatlari, Muhammad Xorazmiy, Ahmad
Farg‘oniy, Abu Rayhon Beruniy, Ibn Sino, Mahmud Zamaxshariy, Mirzo
Ulug‘bek, Alisher Navoiy va boshqa mutafakkirlarning ilm-fan rivojiga qo‘shgan
hissasi, Imom Buxoriy, Burhoniddin Marg‘inoniy, Imom Termiziy, Abu Mansur
Moturidiy kabi ulamolarning ma’naviy merosi tahliliga alohida e’tibor qaratilib

kelinmoqda.Mazkur ilmiy markazlarda “Markaziy Osiyo Renessansi davrida aniq
va tabiiy fanlar rivoji”, “Markaziy Osiyo – islom ilm-fanining ilg‘or g‘oyalari
beshigi”, “Markaziy Osiyo Renessansi davrida gumanitar fanlar”, “Madaniyat va
me’morchilik Markaziy Osiyodagi madaniy yuksalishning yorqin aksi sifatida”
kabi yo‘nalishlar ishlab turibdi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
Asosiy adabiyotlar
1. Абдуҳалимов Б.А. “Байт ал-ҳикма» ва Ўрта Осиё олимларининг
Бағдоддаги илмий фаолияти. -Т.: Тошкент ислом университети, 2004. -236 б.
2. Абу Бакр Шоший // Ислом энциклопедияси (А–Ҳ). – Т.: Ўзбекистон
Миллий энциклопедияси, 2004. -Б. 10.
3. Абу Наср Форобий. Фозил одамлар ша ҳ ри. Т.: Ў зМУ нашриёти, – 2004.
4. Азамат Зиё. Ўзбек давлатчилиги тарихи. -Т.: Шарқ, 2001.-368 6.
5. Аль-Хорезми. Астрономические трактаты. / Пер. и примеч. А. Ахмедова. –
Ташкент: Фан, 1983. – 140 с.
6. Аҳмедов А. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Ўзбекистон миллий
энциклопедияси, 1998. – 160 б.
7. Баҳодиров Р.М. Абу Абдуллоҳал-Хоразмий ва илмлар таснифи тарихидан.
-Т.: Ўзбекистон, 1995. -143 б.
8. Бобоев С. Аҳмад ал-Фарғоний. – Тошкент: Тафаккур, 2010.
9. Бозоров О.Б. Шодиев Р.Т. Ўрта Осиё тасаввуфи ва ахлоқий қадриятлар. —
Самарканд, 1992.
10. Бойматов С. Маматкулов Ф., “Буюк аждодларимиз мероси бутун
инсониятнинг бойлигидир”. Илмий-услубий кулланма. Жиззах-2015 .
11. Буюк аждодларимиз. – Тошкент: Тошкент ислом университети. 2002.
12. Жузжоний А.Ш. Тасаввуф ва инсон. – Тошкент: Адолат, 2001.
13. Ирисов А. Абу Али ибн Сино ҳаёти ва ижодий мероси. – Тошкент: Фан,
1980. – 207 б.
14. Комилов Н. Нажмиддин Кубро. – Тошкент: Халқ мероси, 1995.
15. Комилов Н. Тасаввуф. Т.: Мовароуннахр — Ўзбекистон, 2009.
16. Комилов Н. Тафаккур карвонлари, – Тошкент: Маънавият, 1999. – 279 б.
17. Конрад Н.Н. Запад и Восток. М.: Т.1 редак. Вост. литературм. 1972.
18. Қориев О. Фарғона фиқҳ мактаби ва Бурҳонуддин ал-Марғиноний. – Т.:
Фан, 2009.

«Sharq allomalarining ilmiy merosi» fanining predmeti, maqsad va vazifalari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish