Информация о документе

Цена 12000UZS
Размер 65.6KB
Покупки 0
Дата загрузки 07 Ноябрь 2026
Расширение docx
Раздел Дипломные работы
Предмет Педагогика

Продавец

Bohodir Jalolov

Sharq mutafakkirlari sotsiologik taʼlimotlarining o‘zbekiston sotsial taraqqiyotidagi o‘rni

Купить
MAVZU: SHARQ MUTAFAKKIRLARI SOTSIOLOGIK TA LIMOTLARINING O ZBEKISTON SOTSIALʼ ʻ TARAQQIYOTIDAGI O RNI ʻ Reja: KIRISH Asosiy qism Sharq mutafakkirlarining sotsiologik ta limotlari ʼ 1. Imom Ismoil al-Buxoriyning ilmiy qarashlari. 2. Imom at-Termiziyning ilmiy qarashlari. 3. O zbekiston sotsial taraqqiyoti ʻ XULOSA FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1 KIRISH Mamlakatimizda qonunlar ustivorligiga amal qilinadigan demokratik jamiyatni barpo etishga kirishilgan bugungi kunda jamiyatimizning barcha a’zolarini, birinchi navbatda o‘sib kelayotgan yosh avlodni ijtimoiy ruxda tarbiyalash g‘oyat dolzarb masalalardan hisoblanadi. Zero, har bir shaxs birinchidan, jamiyatimizning a’zosi sifatida ijtimoiy hayotimizda amalga oshirilayotgan islohotlar, yangilanishlarning yaratuvchisi, jamiyat sub’ekti bo‘lsa; ikkinchidan esa, u mazkur jarayonning qatnashchisidir. Bu jihatdan olganda inson jamiyatning ob’ektidir. Ma’lumki, jamiyat taraqqiyoti, ijtimoiy-ma’naviy hayotning rivojlanishi murakkab jarayonlardan iborat. Albatta, bunday jarayon kishilarga turlicha ta’sir ko’rsatadi. Bilim saviyasi yetarliy bo‘lgan, e’tiqod - iymoni but bilgan kishilar har qanday murakkabliklar boshqacha qilib aytganda, barcha qiyinchiliklarni bardosh bilan bartaraf etishga harakat qilsa, ba’zilar bunday xolatdan esankirab qoladilar. Natijada ijtimoiy hayotga loqaydlarcha munosabatda bo‘ladi, ba’zi birlar esa hayotning yengil tomonini tanlaydilar. Bunday kishilar o‘zlarining xuzur halovatlarini o‘ylaydilar. Buni bozor iqtisodiyoti sharoitidagi qiyinchiliklar yoki turli mafkuraviy g‘oyalar oqimi harakatidagi jarayonidan yaqqol ko‘rishimiz mumkin. Bundan tashqari hozirgi vaqtda ijtimoiy hayotimizga, turmush tarzimizga yot bo‘lgan giyoxvandlik, foxishabozlik, qonunbuzarlik, turli aqidaparastlik kabi illatlarning ham suqulib kirib kelishi ayrim kishilar, ayniqsa yoshlar tarbiyasiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Shunday ekan, salbiy og‘ishlar girdobiga kirgan shaxslar bilan tarbiyaviy ishlar ko‘lamini kuchaytirish, ta’sir ko’rsatishning darajasini oshirishni taqoza etadi Buning uchun esa keng omma shu jumladan salbiy og‘ishga moyil bo‘lgan shaxslar bilan shug‘ullanishning faol yo‘l, usul, vositalarini aniqlash, ularga tarbiyaviy ta’sir ko‘rsatishning uslubiyotini ishlab chikish zarur. Bunday ma’suliyatli ish esa umumiy pedagogikaning alohida soxasi bo‘lgan «Ijtimoiy pedagogika”ning zimmasidadir. Chunki, tarbiyaviy ish nafakat ta’lim muassasalarida, balki, ijtimoiy hayotimizning barcha jabhalarida amalga oshiriladi. Keyingi yillarda pedagogika yo‘nalilishidagi oliy o‘quv yurtlarining pedagogika va psixologiya ta’lim yo‘nalishida “Ijtimoiy pedagogika” 2 fani o‘qitilib kelinmoqda. Bizningcha, bu fanni barcha oliy o‘quv yurtlarining mavjud ta’lim yo‘nalishlarida o‘qitilishi maqsadga muvofiq bo‘ladi. Sababi shundaki, mazkur o‘quv yurtlarini tamomlab tegishli joyga mutaxassis bo‘lib kelganlar o‘z navbatida o‘zi faoliyat ko‘rsatayotgan ob’ektda ijtimoiy pedagoglik vazifasini ham bajaradi. 3 1. SHARQ MUTAFAKKIRLARINING IJTIMOIY-PEDAGOGIK QARASHLARI Ijtimoiy pedagogikaning fan sifatida shakllanishi va rivojlanishi uzoq tarixga ega. Uning tarixiy taraqqiyotini bir necha bosqichlarga bo‘lib o‘rganish mumkin. Birinchi bosqich-qadimgi davrlardan XVII asrgacha bo‘lgan davrni o‘z ichiga oladi. Ijtimoiy pedagogikaning bu rivojlanish bosqichi tarbiyani ijtimoiy hodisa sifatida tan olinishi bilan harakterlanadi. Bu davrda turli tarbiya nazariyalari paydo bo‘lgan. Bundan ko‘rinadiki, insoniyat tarixining ilk bosqichlarida ham ijtimoiylashtirish muammosi mavjud bo‘lgan. Dastlab tarbiya umum faoliyat turi sifatida yuzaga kelgan bo‘lsa, keyinchalik esa o‘ziga xos faoliyat turiga aylangan. Mazkur faoliyat bilan shug‘ullanuvchi tarbiyachilar paydo bo‘lgan. Vaqt o‘tgani sari tarbiya jarayoni ham murakkablashib borgan, yosh, jins, mazmuniga ko‘ra farqlana borgan, uning axloqiy jihatlariga e’tibor qaratila boshlagan. Juft oilalarning oilaviy tarbiyasi ham ommalasha boshlagan. Ibtidoiy jamoa tuzumida yashagan barcha elatlarda mehnatning jins va yoshga qarab ajratish an’anasi bo‘lgan. Mavjud yoshlarni muntazam ravishda turli kasb-xunarlarga o‘rgatishgan. Bularning hammasi ibtidoiy jamoada ijtimoiy-pedagogik tajribaning ilk ko‘rinishlari mavjud bo‘lganligi haqida tasavvur qilishga imkon beradi. Agar ibtidoiy davr ijtimoiy pedagogik amaliyotning vujudga kelishiga zamin yaratgan bo‘lsa, qadimgi dunyoning ilk sivilizatsiyalarining paydo bo‘lishi, ijtimoiy-pedagogik fikrning shakllanishiga kuchli ta’sir ko‘rsatgan. Bu xulosani bizgacha yetib kelgan pedagogik g‘oyalarning yozma manbalari tasdiqlaydi. Sharqda ijtimoiy pedogogik g‘oyalar odatda muqaddas kitoblar shaklida butun halq mulkiga aylangan (Xitoyda-Shukit, Hindistonda-Vedalar, Misrda-Tot xudosi kitoblari, O‘rta OsiyodaAvesto va boshqa). Faqatgina miloddan avvalgi birinchi ming yillikning o‘rtalari va ikkinchi yarmida ijtimoiy pedogogik g‘oyalarni yaratuvchilarining nomlari ma’lum bo‘la boshlaydi. Shubhasiz, ijtimoiy pedagogik tafakkurning rivojlanishiga antik davr (yunon va rim) faylasuflari katta hissa qo‘shishgan. Xususan, Suqrot (mil. avv. 4 469-399 y) “O‘z o‘zingni angla” degan shiorni ilgari surgan va shu bilan ong insonda barcha yovuzlikni yo‘qotishi mumkinligini ta’kidlagan. Demokrit (mil. avv. 460-370 y) o‘z ta’limotida tarbiyada bola tabiatini hisobga olish tamoyilini asoslab bergan. Aflotun (mil. avv. 423-347 y) ilk marotaba davlat va tarbiyaning o‘zaro munosabati g‘oyasini ilgari surgan. Uningcha, tarbiya ishi davlatning eng muhim vazifasi hisoblangan. Arastu (mil.avv. 384-322 y) antik dunyoda tarbiyaning eng to‘liq nazariyasini ishlab chiqqan. Aflotundan farqli o‘laroq u inson tarbiyasida asosiy urg‘uni davlatga to‘liq bo‘ysundirishga emas, balki insonning o‘zini manfaatlariga qaratadi. Bundan tashqari, u shaxsning jamoat bilan uyg‘un rivojlanishi to‘g‘risidagi g‘oyani ham birinchilardan bo‘lib o‘rtaga tashlagan. Feodalizm davri tarbiyasining o‘ziga xos xususiyatlari asketizm, dunyo dinlari qoidalariga qattiq amal qilish bo‘lgan. O‘sha davrning (VI-XII asrlar) ijtimoiy-pedagogik g‘oyasini yaratuvchilari o‘sib kelayotgan avlodga singdirmoqchi bo‘lgan axloqiy qadriyatlar orasida hamdardlik, yaqinlarga yordam, xususan kasallar va nochorlarga yordam kabilar ham o‘z ifodasini topgan. XV-XVI asrda avval Italiyada, so‘ngra Yevropaning boshqa davlatlarida ijtimoiy fikrlar rivojlana boshlagan. Bular orasida shaxs, jamiyatni insoniylashtirish, individuallashtirish alohida o‘rinni egallaydi. Shunday qilib, ijtimoiy pedagogik g‘oya bo‘lgan gumanizm (insonparvarlik) tushunchasi maydonga kelgan. Uyg‘onish davrida ijtimoiy gumanizm g‘oyalarini amalga oshirila boshlanishi mashhur italiyalik pedagog-gumanist Vittorino de Genotre (1378- 1446) tomonidan ilk marta “Quvonch uyi” nomli internat maktabning yaratilishi bilan bog‘liq. Bu o‘rinda shuni ham ta’kidlab o‘tish joizki, antik davrdan e’tiboran Yevropada yetim bolalarni parvarish qilish, ularni tarbiyalash masalasi boshqa qit’alarga qaraganda ijobiy tus olgan. Manbalarga ko‘ra ota-onasiz qolgan bolalar uchun ilk tarbiya uylari IV asrda Kesariya (Kichik Osiyo) shaharida Vasiliy Kesariyning tashabbusi bilan paydo bo‘lgan. 787 yilda bunday muassasa Milandagi soborda ham tashkil etilgan. O‘z-o‘zidan ayonki bunday muassasalar ruxoniylar tomonidan boshqarilgan. Bundan ko‘rinadiki, Yevropada cherkov «etim 5 va nogiron bolalarning” raxnamosi bo‘lgan. XIV asrga kelganda Yevropada bunday tarbiya uylarining soni 30 dan ortiq bo‘lgan. Muhimi shundaki, bu muassasalarda faqatgina tarbiya ishi nazariy jihatdangina emas, balki amaliy jarayonda ham amalga oshirilgan (bolalarga amaliy topshiriqlar berilgan). Parijda 1640 yilda ruxoniy Vinsentom Depolen tomonidan asos solingan tarbiya uyi juda mashxur bo‘lgan. Bu muassasa Qirol Lyudovik XIV tomonidan xomiylikka olingan. Ijtimoiy pedagogika rivojining ikkinchi davri -XVII-XIX asrlar- ijtimoiy- pedagogika eng ilg‘or g‘oyalar va ilmiy konsepsiyalar bilan boyitilgan davr bo‘lgan deb aytish mumkin. Zotan XVIII-XIX asrlar davlat va jamoat institutlari bilan biga ijtimoiy-pedagogik muammolarni hal qilish g‘oyalarining paydo bo‘lishi davridir. Tarbiya masalalari jamiyat islohotlari, inson huquqlari tengligi bilan bog‘lana boshlangan. Aynan shu davrda ijtimoiy-pedagogikaning asosiy yo‘nalishlarining aniq faoliyatda amalga oshishi yuz beradi. Ijtimoiy pedagogik g‘oyalarning rivojlanishiga fransuz faylasufi, yozuvchi, ma’rifatparvar J.J.Russo (1712-1778 y) ulkan hissa qo‘shgan. U tibbiiy huquq, din va tabiiy rivojlanish asosiga qurilgan tabiatan shakllangan tarbiya g‘oyalarini ilgari suradi. Rus qomusiy olimi va pedagog M.V.Lomonosov (1711-1765 y) o‘z “reglamentlari”da tarbiyaning halqparvar g‘oyalarini, insonga faol shaxsga bo‘lganidek yondashuvni, bolani axloqiy sifatlarini shakllantirish muhimligini bayon etgan. Yangi ijtimoiy pedagogik g‘oyalar fransuz faylasufi va ma’rifatparvari Klod Adriana Gelvetsiy (1715-1771 y) ishlarida ham tilga olingan. Ular tarbiya omillari- muhit va pedagogik ta’sir, shaxsiy va jamiyat manfaatlarining birligi masalalaridir. Shvetsariyalik buyuk pedagog Iogann Genrix Pestalotssi (1746-1827 y) o‘z faoliyatida ijtimoiy pedagogik nazariyani va amaliyotni birlashtirgan va o‘z mablag‘lari evaziga yetimlar uchun uylar ochgan. XIX asr shunisi bilan harakterliki, bu davr mobaynida ijtimoiy pedagogikaning pedagogikadan ajralishi jarayoni sodir bo‘lgan bo‘lsa; ikkinchidan psixologiya, isotsiologiya, tibbiyot, falsafa kabi fanlarning yaqinlashuvi ro‘y bergan. XIX asr ijtimoiy pedagogikaning asosiy yo‘nalishlari esa quyidagilardan iborat bo‘lgan: - ijtimoiy pedagogikaning nazariy asoslarini ishlab chiqish; - ta’lim sohasidagi ijtimoiy pedagogik faoliyat; - 6 xayriya va o‘quv-tarbiya muassasalarining tuzilishi bo‘yicha ijtimoiy pedagogik faoliyat; - ijtimoiy pedagogikaning harakat doirasining kengayishi; Ijtimoiy pedagogika rivojlanishining barcha yo‘nalishlarini asosiy vazifa bo‘lgan bolalarning huquqlarini himoya qilish birlashtiradi. Aniqrog‘i, ijtimoiy pedagogika g‘oyasi, nazariyasi va amaliyotida birinchi o‘ringa umuminsoniy qadriyatlar chiqadi. Ijtimoiy pedagogikani rivojlantirishning bu boqichida tarbiya va ta’limning uzviy bog‘liqligi masalasi ilgari surilgan. Bu borada ingliz faylasufi va pedagogi Robert Ouenning ijtimoiy pedagogik faoliyati bir qancha qiziqarli va sermaxsul tajribalardan iborat. Uning tashabbusi bilan Nyu-Lenarkda tashkil etilgan “Inson harakterini tuzishni yangi instituti” ishchilarning turmush darajasini yaxshilash maqsadida ta’limni amaliyot, ishlab chiqarish bilan bog‘lab olib borishni amalga oshirdi. Bundan tashqari jahonda ilk marta didaktik o‘yinlar o‘tkaziladigan, bolalarning jismoniy rivojlantirishga qaratilgan ta’lim tarbiya muassasalari u tomonidan yaratilgan. 15 XIX asrning ikkinchi yarmidan boshlab pedagogika va ommaviy tarbiya tizimiga buyurtmalar berila boshlangan. Buyurtmalarda yoshlarni tarbiyalash, shuningdek ijtimoiy xulq-atvor me’yorlarini buzuvchi shaxslarni qayta tarbiyalash bo‘yicha tavsiyalar ishlab chiqish o‘z ifodasini topgan. Buyurtmaning ortishini keltirib chiqargan sabab Yevropa va Amerika mintaqalarining ijtimoiy madaniy jarayonlari bilan ham bog‘liqdir. Zero, qishloq axolisining shaharga ko‘chib o‘tishlari, g‘ayri axloqiy xulq-atvor, jinoyatchilik, daydilikning ko‘payishiga olib kelgan. Shu bilan birga Yevropada milliy davlatchilikning shakllanishi va Amerikada millatning yuzaga kelishi barcha ijtimoiy qatlamlarda muayyan g‘oya va qadriyatlarning madaniylashuvini talab qilardi. Bu esa masalani yechish vositalarini topishni taqoza etardi. XIX asr oxirida mustaqil fanga aylangan ijtimoiy pedagogika rivojiga aynan shu omil vosita bo‘ldi. Nemis pedagogi Fridrix Disterveg tomonidan XX asrda ijtimoiy pedagogika atamasi fanga kiritildi. Shunday qilib, shu davrdan e’tiboran ijtimoiy pedagogikaning mustaqil fan sifatida rivojlanishining uchinchi bosqichi boshlanadi. XX asr inson sivilizatsiya tarixiga ilmiy-texnikaviy inqiloblar asri sifatida nom qoldirganligi tarixdan ma’lum. Fan ishlab chiqarish ob’ektidan 7 iqtisodiy va madaniy sohaning yetakchi omiliga aylangan. Ilmiy inqiloblar o‘z navbatida ijtimoiy pedagogikaning ham keyingi rivojiga ta’sirini ko‘rsatdi. Uning boshqa fanlar-psixologiya, fiziologiya, anatomiya, tarix, sotsiologiya va boshqalar bilan yaqinlashuvi ro‘y berdi. Eng asosiysi XX asrda insonning muammolari, uning tarbiyasi va ta’limi uchun ijtimoiy sharoitlarni yaratish zamonning eng global muammosiga aylandi. Mazkur muammoni yechimini topilishida Yevropalik quyidagi pedagoglarning ta’limotlari ahamiyatlidir. G.Kirshenshteynerning (1854- 1932 y. Germaniya) pedagogik nazariyasi maktablarni bolalarning faol harakatdagi ehtiyojlarini amalga oshirishga, ularda ijodkorlikni o‘stirishga qaratilgan islox qilishga doir g‘oyani o‘rtaga tashlaydi. Uning ta’kidlashicha pedagogik tizimining asosiy tamoyillari-bolalarni jamiyatda har tomonlama tayyorlash uchun mehnat maktablarini yaratish, hamkorlik malakalarini rivojlantirish, davlat manfaatiga xizmat qiluvchi bolalarning fuqarolik tarbiyasidir. Jon Dyui (1859-1952 y AQSh) pragmatik pedagogika asoschisi hisoblanadi. Bu pedagogning xizmati shundaki, u maktab bilan hayotning aloqasi, ta’limning individuallashuvi kabi ijtimoiy psixologik g‘oyalarga murojaat qilgan holda ta’lim tarbiya ishini amalga oshirish zarurligini ilgari surgan. Vilgelm Lay (1862-1926 y. Germaniya) “Harakatlar pedagogikasi”ni yaratdi. U inson faoliyati va mavjudligining fiziologik va psixologik mexanizmlarini o‘zida mujassamlashtiruvchi biologik reaksiya tamoyiliga tayangan. U tarbiyaning biologik tomonini-tug‘ma reflekslar, sezgi, reaksiyalar, ularning bolalar o‘yinlarida paydo bo‘lishini va ijtimoiy tarbiyachining reaksiyalariga ta’sirini ko‘rsatgan. Hozirgacha turli davlat olimlari o‘rtasida ijtimoiy pedagogikaning boshqa pedagogik fanlari orasidagi o‘rni borasida –bu mustaqil fan bo‘la oladimi yoki faqatgina yosh guruhlarini o‘rganish bilan cheklanadigan pedagogikaning mustaqil bir sohasi bo‘lib qolaveradimi, degan masalada bahsmunozara davom etmoqda. Bu bahslar, yangi fan tushunchasining shakllanmaganligi ijtimoiy pedagogika mohiyatini inkor etuvchi ba’zi pedagoglar nazariyalarida paydo bo‘lgan. Masalan G.Noll va G.Boymer (20-30 y) ijtimoiy pedagogikani bolalarga yordam berish va voyaga yetmaganlar huquqbuzarliklarining profilaktikasi deb tushunishgan. 8 Ijtimoiy pedagogikaning mohiyatini nemis olimi Paul Natori (XX asrning 20- yillari) umuman boshqacha ta’riflangan. U ijtimoiy pedagog jamiyatning tarbiyaviy kuchlarining yaqinlashtirish muammosini halqning madaniy va axloqiy darajasini ko‘tarish maqsadida tadqiq etadi deb hisoblagan. XX asrning 60-yillarida ijtimoiy pedagogika huquqbuzarlik sodir etgan bolalarga yordam berish, bolalar uyida tarbiya ishlari o‘tkazish maqsadidagi ijtimoiy tarbiya asosi sifatida e’tirof etila boshladi. Ijtimoiy pedagogika pedagogikani rivojlanishi bilan birga chet ellarda ijtimoiy pedagogika sohasidagi mutaxassislarning kasbga oid faoliyati ham rivojlandi. Xususan, XX asrning 70- yillarida Germaniyada oliy ma’lumotli pedagoglar tayyorlana boshlandi. 16 XX asrning50-yillariga kelib ijtimoiy pedagogika muammolarining global darajaga yetganiga BMT Bosh Assambleyasi tomonidan 20.11.1959 yil va 20.11.1989 yilda “Bola huquqlari deklaratsiyasi”ning qabul qilinganligi guvohlik beradi. Unda alohida e’tibor yetimlarning ijtimoiy himoyasiga, ko‘p bolali oilalar, kam ta’minlangan oilalar bolalariga ijtimoiy yordam ko‘rsatishga qaratilgan. Bizning respublikamizda ijtimoiy pedagogika an’ana va tamoyillarini tiklash va uni rivojlantirish masalasiga alohida ahamiyat berilmoqda. Buni ma’naviy-ma’rifiy ishlar bo‘yicha ijtimoiy markazlarning tashkil etilganligidan ham yaqqol ko‘rishimiz mumkin. Tabiatning oliy mahsuli, siymosi inson o’z aql-zakovati bilan o’zini himoya qiladigan mustaqil, erkin qilib yaratilgan. Shuning uchun tabiat hodisalari, jarayonlarini o’rganish ulardan yashash uchun oqilona foydalanish asosida insonlar s е kin-asta madaniylashuvi, ijtimoiylashuvi asosida ma'naviy qadriyatlar shakllana boshlagan, rivojlana boshlagan. Ilk davrlarda ta'lim yoshlarga, ota-onalarning yashash uchun tabiatdan foydalanishi, uy-ro’zqor yuritish, o’zaro va tabiatga munosabat axloqi, odobi sifatida shakllana boshlagan bo’lsa, bilimlar hajmi k е ngaya boshlagach, maxsus tarbiyachilarga ehtiyoj tug’ila boshlangan. Ma'lum qabila, elat, millat miqyosidagi ta'lim-tarbiya qoidalari majmuasi konts е ptsiyalarida ko’p hollarda alohida kishilar tomonidan takomillashtirilgan. 9 Shuning uchun ham ta'lim konts е ptsiyalarida ma'lum muallifning nomi bilan bog’lanmaydi. Antik p е dagogikada tabiatga, atrof-muhitga o’zaro ongli munosabatlarda, axloqiy munosabatlar majmuasi bo’lgan donishmandlik p е dagogikasi shakllangan. Bu vaqtlarda tarbiyaning bosh maqsadi ham yoshlarda donishmandlik sifatlarini shakllantirish bo’lgan. Donishmandlik p е dagogikasida yoshlarda mehnats е varlik ma'naviy - axloqiy sifatlar bilan uyg’un rivojlantirilishi maqsadga muvofiq ekanligi ilgari surilgan. Bu p е dagogik qarashlar mashhur «Av е sto» (er.av. VII asr) asarida va qadimgi Xitoyning Daos maktabi (er.av. III asr) tajribalarida aks etgan edi. Eramizdan avvalgi II asrlarga k е lib O’rta Osiyo, qadimgi Hindiston p е dagogikasida saxiylik, sofdillik, inson qalbi tushunchalari ilgari surilgan. 610 yillarga k е lib yaratilgan Islom dinining muqaddas kitobi «Qur'oni Karim»da inson mohiyati to’la ochib b е rilib, komil inson tarbiyasi bosh maqsad qilib qo’yilgan edi. «Qur'oni Karim»dagi ta'lim - tarbiyaga oid ulug’ xazina Al- Buxoriy hazratlarining Hadislarida b е riladi. Jumladan, (38-hadis) ”Farzandlaringizni izzat-ikrom qilish bilan birga axloq-odobini ham yaxshilangiz”: (626-hadis) ”Har bir go’dak Islom tabiatida tug’iladi, so’ng ota-onasi uni yo yahudiy qiladi, yo nasroniy qiladi, yo majusiy qiladi”: (136-hadis) ”Hech bir ota o’z farzandiga xulqu odobdan buyukroq meros berolmaydi”. Ta'lim – tarbiya, insoniy munosabatlarning falsafiy asoslari tasavvuf ilmida ochib b е riladi. Shu jumladan Islom olamining muqaddas kitobi «Qur'oni Karim»da ham komillikning b е shta tamoyili komillikka erishish uchun talab etiladi. 1. Mehnatim muhabbatim. 2. Ma'rifatim sarmoyam. 3. Dinim aqlim. 4. Ilmim qurolim. 5. Sabru qanoat libosim. IX-XV asrlar Markaziy Osiyo ma’naviy madaniyati rivojida muhim davr hisoblanadi. Shu bois faylasuf, tarixchi, pedagog, matematik olimlar bu davr madaniy-ma’rifiy merosi haqida qator ilmiy tadqiqot ishlari olib borganlar. 10 Ijtimoiy pedagogikaning fan sifatida rivojlanishi ancha qadimiylikka borib tutashadi. Uning qadimiyligibuyuk mutafakkirlarning ilmiy qarashlarida o’z tasdig’ini topgan. Ijtimoiy pedagogikaning fan sifatida rivojlanishining Birinchi bosqichi - qadimgi davrlardan XVII asrgacha bo’lgan davrini o’z ichiga oladi. Bu davrda faktlar to’planishi, tarbiya tajribasining anglanishi, pedagogik va ijtimoiy nazariyalarning shakllanishi ro’y bergan. Ijtimoiy pedagogikaning bu rivojlanish bosqichi tarbiyani ijtimoiy hodisa sifatida asta-sekin tan olinishi bilan xarakterlanadi. Buning natijasida turli tarbiya nazariyalari paydo bo’lgan. Birinchi bosqichning bu kabi davriy chegaralanishi avvalambor, insoniyat tarixining ilk bosqichlarida ham ijtimoiylashtirish muammosining mavjud bo’lganligi bilan izohlanadi. CHunki ibtidoiy jamoada to’plangan boy tarbiyaga oid ijtimoiy pedagogik g’oyalar haqida gapirishga imkon beradi. Tarbiya ijtimoiy hodisa sifatida insonning hayvonot olamidan ajralishi bilan paydo bo’lgan.. Dastlab tarbiya faoliyat turi sifatida yuzaga kelgan bo’lsa, keyinchalik esa o’ziga o’ziga xos faoliyat turiga aylangan va bu bilan shug’ullanuvchi odamlar- tarbiyachilar paydo bo’lgan. Vaqt o’tgani sari tarbiya jarayoni ham murakkablashib borgan, yosh, jins, mazmuniga ko’ra farqlana boshlagan , uning axloqiy jihatlariga e’tibor qaratila boshlagan. Juft oilalarning oilaviy tarbiya ham ommalasha boshlagan. Bundan tashqari, arxeologik ma’lumotlar ibtidoiy jamoada kasal va yaradorlarga yordam ko’rsatilganligini bolaligida olingan jarohatlar tufayli vafot etganlarning skeletlari asosida to’la tasdiqlaydi. Bu kabi qarashlar etnografik ma’lumotlarda paydo bo’lish bilan ham o’z tasdig’ini topgan. Ibtidoiy jamoa tuzumida yashagan barcha elatlarida mehnatning jins va yoshga qarab ajratish an’anasi bo’lgan. Mavjud yoshlarni muntazam ravishda turli kasb- xunarlarga o’rgatishgan. Bularning hamasi ibtidoiy jamoada ijtimoiy-pedagogik tajribaning ilk ko’rinishlari mavjud bo’lganligi haqida tasavvur qilishga imkon beradi. 11 Agar ibtidoiy davrni ijtimoiy pedagogik amaliyotning vujudga kelishiga zamin yarangan bo’lsa, qadimgi dunyoning ilk sivilizatsiyalarining paydo bo’lishi ijtimoiy-pedagogik fikrning shakllanishiga kuchli ta’sir ijtimoiy-pedagogik fikrning shakllanishi yozuv hamda pedagogik g’oyalarning yozma manbalarda ko’rsatilgan saqlanib qolish hodisasi bilan bog’liqdir. SHarqning quldorlik davlatlarida ijtimoiy pedogogik g’oyalar bir nechta mualliflar tomonidan shakllantirilgan va odatda muqaddas kitoblar shaklida butun xalq mulkiga aylangan (Xitoyda-SHukit, Hindistonda-Vedalar, Misrda-Tot xudosi kitoblari, O’rta Osiyoda-Avesto va boshqa). Faqatgina miloddan avvalgi I ming yillikning o’rtalari va ikkinchi yarmida ijtimoiy pedogogik g’oyalarni yaratuvchilarining nomlari ma’lum bo’la boshlaydi. SHubhasiz, ijtimoiypedagogik tafakkurning rivojlanishiga antik davr (yunon va rim) faylasuflari katta hissa qo’shishgan. Xususan, Suqrot (mil. avv. 469-399 y) “O’z o’zingni angla” degan shiorni ilgari surgan va shu bilan ong insonda barcha yovuzlikni yo’qotishi mumkinligini ta’kidlagan. Demokrit (mil. avv. 460-370 y) o’z ta’limotida tarbiyada bola tabiatini hisobga olish tamoyilini asoslab bergan. Bundan tashqari uning fikricha, bola tarbiyasini yoshligidan boshlamoq kerak. Aflotun (mil. avv. 423-347 y) ilk marotaba davlat va tarbiyaning o’zaro munosabati g’oyasini ilgari surgan. Uningcha tarbiya davlatning eng muhim vazifasi bo’lgan. Arastu (mil.avv. 384-322 y) faylasuf , qomusiy olim. U antik duyoda tarbiyaning eng to’liq nazariyasini ishlab chiqqan. Aflotundan farqli o’laroq u inson tarbiyasida asosiy urg’uni davlatga to’liq bo’ysundirishga emas, balki insonning o’zini manfaatlariga qaratadi. SHaxsning jamoat bilan uyg’un rivojlanishi to’g’risidagi g’oya ham unga tegishlidir. Mark Fabiy Kvintilian (mil. avv. 42-118 y) notiqlik san’atining qadimgi yunon nazariyotchisi, pedagog. Ilk pedagogik asar bo’lmish “Notiqning tarbiyasi haqida” unga tegishli bo’lib, unda tarbiyaning muhim g’oyalari, ta’lim metodikasi bayon etilgan.Kvintilianning asosiy g’oyalari –o’z “men”nini saqlab qolish, “o’z ustidan” hukmronlikka erishish kabilarni tashkil etadi. 12 Feodalizm davri tarbiyasining o’ziga xos xususiyatlari asketizm, dunyo dinlari qoidalariga qattiq amal qilish bo’lgan. O’sha davrning (VI-XII asrlar) ijtimoiy-pedagogik g’oyasini yaratuvchilari o’sib kelayotgan avlodga singdirmoqchi bo’lgan axloqiy qadriyatlar orasida hamdardlik, yaqinlarga yordam , xususan kasallar va nochorlarga yordam kabilar paydo bo’ldi. XV-XVI asrda avval Italiyada, so’ngra yevropaning boshqa davlatlarida kapitalistik munosabatlar rivojlana boshladi. Paydo bo’layotgan yangi toifa vakillariga, aksariyat ziyolilarga asketizmning tamoyillari begona edi. YAngi burjua madaniyati shakllana boshlaydi va uni xarakterlashtirish uchun odatda insoniylashtirish va qayta tiklash tushunchalar qo’llanilgan. Gumanizm (insoniylik) tushunchasi yangi madaniyat markazida ilohiylik emas, inson turishi guvohlik berardi. Uning o’zi ham qalban, ham jisman go’zal bo’lishi lozim. Faqatgina inson ongi , kuchi, muvaffaqiyatiga ishonchi, faolligi, irodasi tufayli barcha qadriyatlar va o’z baxtining yaratuvchisiga aylana oladi. Asketizm(yunoncha)- tuyg’u va istaklarnicheklash yokibostirish, azob tortish, hayot ne’matlaridan voz kechish. Bu yerda gap uning shaxsiy hislatlari, shaxsiyati , mashhurligida emasligi hisobga olingan.. SHu bilan birga gumanistlar cherkovga qarshi ochiq qarshi chiqmaganlar. Ular xudoni, olamni harakatga keltirgan va o’shandan beri unga aralashmagan yaratuvchi deb bilishgan. XIV-XVI asrlar gumanistlarining aksariyati yoki o’zlari pedagog bo’lishgan yoki pedagogik nazariyaga murojaat qilishgan. Gumanizm g’oyasi pedagogikada xuddi ana shu davrlardan boshlab o’rnasha boshlagan. Asl tarbiya o’z mohiyatiga ko’ra doim go’zallik haqida, uning kelajagi haqidagi g’amxo’rlikni bildirgan. Uyg’onish davrida ijtimoiy gumanizm g’oyalarini amalga oshirila boshlanishi mashhur italiyalik pedagog-gumanist Vittorino de Genotre (1378-1446) tomonidan ilk marta “Quvonch uyi” nomli internat maktabning yaratilishi bilan bog’liq. SHuni ta’kidlash joizki, ta’riflanayotgan davrda din, pedagogika va ijtimoiy-pedagogika bir-biriga uzviy ravishda rivojlangan. 13 Diniy qarashlarda asosiy e’tibor umuminsoniy qadriyatlarga qaratilgan. Diniy rivoyatlarda, muqaddas kitoblarda oyatlarda axloqiy o’gitlar, insonlararo munosabatla, qavm-qarindoshlarga ,, bolalarga g’amxo’rlik haqida ko’p gapirilgan. Bu asosda ko’pgina avlodlar tarbiya topishgan va bu borada yevropada cherkov uzoq vaqt mobaynida “nogiron bolalar” rahnamosi bo’lgan. Unga nafaqat ruhiy yordam so’rab, balki tibbiy, moddiy yordam so’rab, adolatsizlikdan himoya so’rab murojaat qilishgan. Butun dunyoda diniy tashkilotlarning boy ana’nalari mavjud. Masalan, yevropada antik davrlardan buyon ota-onasiz qolgan bolalarni ibodatxonalar eshigi oldiga qo’yib ketishgan. Manbalarga ko’ra ota-onasiz qolgan bolalar uchun ilk tarbiya uylari IV asrda Kesariya (Kichik Osiyo) shahrida yepiskop Vasiliy Kesariyning tashabbusi bilan paydo bo’lgan. 787 yilda bunday muassasa Milandagi soborda ham paydo bo’lgan. Uzoq vaqt u yevropada yagona bo’lib tashkilot qolaverdi va faqat XIV asrga kelib tarbiya uylari soni 30 tagacha ko’paydi. Qizig’i, endi unda faqat tarbiya bilan shug’ullanishmagan, ularda amaliy ishlar ham olib borilgan: onalarga yordam berilgan, bolalarni oilalarga berishgan, ularning tarbiyasini nazorat qilishgan. Keyinchalik ham bolalar uylari ruhoniylar tomonidan boshqarilgan. Parijda 1640 yil ruhoniy Vinsentom Depolen tomonidan asos solingan tarbiya uyi juda mashhur bo’lgan. U uyni qirol Lyudovik XIV tomonidan moliyalashtirishga erishgan. Mehribonlik bilan shug’ullanuvchi organlar- yirik cherkov tashkilotlari ham tuzila boshlagan. Ijtimoiy pedagogika rivojining ikkinchi davri- XVII-XIX asrlar- ijtimoiy- pedagogika eng ilg’or g’oyalar va ilmiy konsepslar bilan boyitilgan davr bo’ldi desak, xato bo’lmaydi. XVIII-XIX asrlar (burjua-demokratik inqiloblar davri) olimlarining (pedagog, faylasuf, sotsiolog , psixologlar) davlat va jamoat institutlari bilan biri ijtimoiy-pedagogik muammolarni hal qilish g’oyalarining paydo bo’lishi davridir. Tarbiya masalalari jamiyat islohotlari, inson huquqlari tengligi bilan bog’lana boshlandi. Aynan shu davrda ijtimoiy-pedagogikaning asosiy yo’nalishlarining aniq faoliyatda amalga oshishi sodir bo’ladi. 14 Ijtimoiy pedagogik g’oyalarning rivojlanishiga fransuz faylasufi, yozuvchi, ma’rifatparvar J.J.Russo (1712-1778 y) ulkan hissa qo’shgan. U tabiiy huquq, din va tabiiy rivojlanish asosiga qurilgan tabiatan shakllangan tarbiya g’oyalarini ilgari suradi. Rus qomusiy olimi va pedagog M.V.Lomonosov (1711-1765 y) o’z “reglamentlari”da tarbiyaning xalqparvar g’oyalarini, insonga faol shaxsga bo’lganidek yondashuvni , bolani axloqiy sifatlarini shakllantirish muhimligini bayon etgan. Yangi ijtimoiy pedagogik g’oyalar fransuz faylasufi va ma’rifatparvari Klod Adriana Gelvetsiy (1715-1771 y) ishlarida ham tilga olingan. Ular tarbiya omillari- muhit va pedagogik ta’sir, shaxsiy va jamiyat manfaatlarining birligi masalalaridir. SHvetsariyalik buyuk pedagog Iogann Genrix Pestalotssi (1746-1827 y) o’z faoliyatida ijtimoiy pedagogik nazariyani va amaliyotni birlashtirgan va o’z mablag’lari evaziga yetimlar uchun uylar ochgan. XIX asr shunisi bilan xarakterliki, bu davr mobaynida ijtimoiy pedagogikaning pedagogikadan ajralishi jarayoni sodir bo’lgan. Ikkinchi tomondan uning boshqa fanlar psixologiya, ijtimoiyogiya, tibbiyot, falsafa kabi fanlar yaqinlashuvi bilan ham ro’y bergan. Islom dini ta’limoti asoslarini yorituvchi Qur’on Karimdan keyingi asosiy manba hadis hisoblanadi. Hadislarni to’plash va ularga muayyan tartib berish asosan VIII asrning ikkinchi yarmidan boshlanib , uni eng bilimdon, turli fan asoslarini mukammal o’rgangan, katta hayotiy tajribaga ega bo’lgan kishi (muhaddis)lar tartib bergan. VIII-XI asrlarda to’rt yuzdan ortiq muhaddis hadis ilmi bilan shug’ullangan. Mazkur bilimlarni o’rganishning o’ziga xos yo’nalishi bo’lib , «hadis ilmi» nomi bilan yuritilgan. Keyingi yillarda Muhammad Alayhis- salomning hayoti, faoliyati hamda uning diniy-axloqiy ko’rsatmalarini o’z ichiga olgan hadislar, Imom Ismoil al-Buxoriyning “Al-jome’ as-sahih” («Ishonarli to’plam»), “Al-adab al-mufrad” («Adab durdonalari»), Imom Iso Muhammad ibn Iso at-Termiziyning “Ash-SHamoil an-nabaviya” asarlari nashr etildi. “Hadis” yoki “Sunna” so’zlari bir ma’noni anglatib, Rasulullohning hayoti va faoliyati hamda diniy va axloqiy ko’rsatmalari haqidagi rivoyatlardan iborat. 15 2. IMOM ISMOIL AL-BUXORIYNING ILMIY QARASHLARI. Imom Ismoil al-Buxoriy “Sahih” yo’nalishining asoschisi eng yetuk va mashhur muhaddis Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriydir. Imom Ismoil al- Buxoriy hadis ilmida “Amir-ul-mo’’minin”, “Imom al-muhaddisiyn” (“Barcha muhaddislarning peshvosi”) degan sharafli nomga sazovor bo’lgan. U 810 yilning 13 mayida (ba’zi manbalarda 810 yilning 20 iyulida) (hijriy 194 yil shavvol oyining 13 kuni) Buxoroda tug’ilgan. Go’dakligida otadan yetim qolgan. Dastlabki savodini maktabda chiqargan, 10 yoshidayoq arab tilida yaratilgan kitoblar yordamida hamda roviylardan og’zaki ravishda eshitish asosida hadislarni yodlay boshlagan. Alloma hadis ilmini zo’r ishtiyoq va katta qiziqish bilan o’rgandi. Abdulloh ibn al-Muborak, Vaqi’ ibn Jarroh kabi olimlar tomonidan to’plagan hadislarni yod olgan, shuningdek, hadis rivoyatchilari xususida so’z yuritilgan bahslarda ishtirok etgan. Imom Ismoil al-Buxoriy 825 yilda, o’n olti yoshida onasi va akasi bilan Hijozga safar qiladi. Makkayu Mukarrama va Madinai Munavvarada bo’lib, haj ibodatini ado etadi. Balx, Basra, Kufa, Bog’dod, Xume, Damashq, Misr, Makka va Madina kabi shaharlarda bo’lib, safar jarayonida muhaddislar bilan bilan uchrashadi. Muhaddislar bilan uyushtirilgan suhbatlarda ular tomonidan aytilgan hadislarni yodlab borar edi. Olti yil Hijoz shahrida yashab, u yerda yetuk muhaddislardan hadis ilmi bo’yicha, Damashq, qohira, Basra va Bag’dod shaharlarining mashhur olimlardan esa fikh ilmi bo’yicha ta’lim oladi. SHuningdek, allomaning o’zi ham turli bahs va munozaralarda ishtirok etib, toliblarga dars ham beradi. Imom Ismoil al-Buxoriy iste’dodli, o’tkir zehnli hamda 16 ziyrak olim bo’lgan. “Manbalarga ko’ra, Bag’dod shahrida istiqomat qilgan vaqtda ko’pincha qorong’u kechalari sham yorug’i va oyning nurida ijod qilib, kitob yozar ekan. Tunda yodiga bexosdan biror-bir fikr-mulohaza tushib qolsa, shamni yoqib, darhol o’sha fikrni qog’ozga tushirar, shu tahlitda ba’zan shamni yigirma martagacha o’chirib-yoqar ekan” 1 . Imom Buxoriyning o’tkir zehn egasi ekanligini quyidagi misoldan ham bilish mumkin. Rivoyatlarga ko’ra, u qaysi bir kitobni qo’lga olib, bir marotaba mutoala qilsa, unda bayon etilgan barcha fikrlar, ma’lumotlarni yodda saqlab qolavergan. Imom Ismoil al-Buxoriyning qayd etishicha, yuz ming sahih (ishonchli) va ikki yuz ming g’ayri sahih (ishonchsiz) hadisni yod bilgan. SHogirdlaridan Amir ibn Fallos “Muhammad ibn Ismoil al- Buxoriyga ma’lum bo’lmagan hadis, albatta ishonchli hadis emasdur”, - deydi. Ustoz Imom Ahmad ibn Xanbal al-Marvaziyning aytishicha, “Butun Xurosondan Muhammad ibn Ismoil kabi olim chiqqan emas”. Imom Ismoil al-Buxoriyning o’tkir zehni xususida yana shunday rivoyat keltiriladi: “Imom Buxoriy bilan Basrada hadis darsiga qatnashgan sheriklaridan biri Hoshid ibn Ismoil aytadi: “Imom Buxoriy bizlar bilan birga ustozning darsini eshitardi. Ustoz rivoyat qilgan hadislarini biz yozib olar edik , ammo Buxoriy faqat quloq solibgina o’tirardi. SHu tarzda qancha kunlar o’tib, orada ustoz qariyb 15 ming hadis rivoyat qildi. SHunda biz Buxoriyga: Sen nega hadislarni yozmaysan?, -deb ta’na qilgan vaqtimizda: Sizlar yozib borayotgan hadislarni men ustoz og’zidan yodlab olayotirman, - dedi-da, ustoz rivoyat qilgan hamma hadislarni bir chekkadan yoddan o’qib berdi. SHundan keyin biz yozib olgan hadislarimizdagi xatolarni uning yodlaganlaridan tuzatib oladigan bo’ldik” 2 . Imom Ismoil al-Buxoriy juda ko’p zabardast olimlardan ta’lim oladi. Manbalarda alloma ustozlarining soni to’qson nafarga yaqin bo’lgan deb ko’rsatiladi. Muhammad ibn YUsuf al-G’artobiy, Ubaydulla ibn Musa al-Abasiy, Abu Bakr Abdulla ibn az-Zubayr al-Hamiydiy, Ishoq ibn Ibrohim ar-Rahavayh, Imom Ahmad ibn Hanbal, Ali al-Madiniy kabi olimlar uning ustozlari sanaladilar. Imom Ismoil al-Buxoriyning o’zi ham yirik va mashhur olimlar Ishoq ibn Muhammad al-Ramoziy, Abdulloh ibn Muhammad al-Masnadiy, Muhammad ibn 17 Xalaf ibn qutayba, Ibrohim al-Harbiy, Muhammad Iso at-Termiziy, Muhammad ibn Nasr al-Marvaziy, Muslim ibn al-Hajjojlarga ustozlik qilgan. Imom Ismoil al-Buxoriy o’ta kamtar, insonparvar, xulq-odobda tengsiz, sahovatli inson ham bo’lgan. U hadis ilmining yetuk olimi sanalsada, zamondoshlari hamda shogirdlaridan ham ilm o’rgangan. Alloma bir ming sakson nafar muhaddisdan hadis eshitgan. Allomaning o’zidan esa to’qson ming nafar kishi ishonarli hadislarini eshitgan. Ma’lumotlarga ko’ra, Imom Ismoil al-Buxoriy 600 mingga yaqin hadisni to’plagan., 100 ming “sahih” va 200 ming “g’ayri sahih” hadislarni yod olgan. Imom Ismoil al-Buxoriy uzoq safardan ona yurti Buxoroga qaytgach, talaba va ulamolarga hadis ilmidan saboq beradi va mazkur ilmning targ’ibotchisiga aylanadi. Rivoyatlarga ko’ra, xalifaning Buxorodagi noibi Xolid ibn Ahmad ibn Xolid az-Zuhaliy uni saroyga kelib hadis ilmidan saboq berishga taklif etadi. Ammo Imom Ismoil al-Buxoriy bu taklifni qabul etadi va: “Men ilmni xorlab sultonu amirlar eshigiga olib bormayman. Agar amirga ilm kerak bo’lsa, bolalarni (ikkinchi rivoyatda saroyidagilarni) uyimga yoki masjidimga yuborsin”, -deb javob beradi 1 . SHu bois alloma bilan amir Xolid ibn Ahmad az-Zuhaliy o’rtasidagi munosabatga bir oz putur yetadi. Bunga ayrim hasadgo’y shaxslarning ig’volari ham sabab bo’ladi. Amir allomaning shahardan chiqib ketishga farmon beradi. Samarqand ulamolari Imom Ismoil al-Buxoriyni o’z yurtlariga taklif etadilar. Yo’lga chiqqan Imom Ismoil al-Buxoriy Samarqand shahriga yaqin bo’lgan Haftang qishlog’i (hozirgi Poyariq tumanining hududi)da betob bo’lib qoladi va shu yerda hijriy 256 yili ramazon oyining oxirgi kuni (milodiy 872 yil 1 sentyabr) 62 yoshida vafot etadi va shu yerga dafn etiladi. Imom Ismoil al-Buxoriy juda boy ijodiy meros qoldirgan. Uning “Al-jome’ as-sahih” (“Ishonchli to’plam”), “Al-adab al-mufrad” («Adab durdonalari»), “At- tarix al-kibor” (“Katta tarix”), “At-tarix as-sag’iyr”, (“Kichik tarix”), “Al-qiroatu xalfa-l-Imom” (“Imom ortida turib o’qish”), “Vaf’ul-yadini fi-s-saloti” (“Namozda ikki qo’lni ko’tarish”) kabi asarlari mavjud bo’lib, ularning qo’lyozmalari bizgacha yetib kelgan. Ammo “At-tarix al-avsat” (“O’rta tarix”), “At-tafsir al-kabir” (“Katta 18 tafsir”), “Al-jome’ al-kabir” (“Katta to’plam”), “Kitob-ul-hiba” (“Hadya kitobi”) nomli asarlari ham bo’lganligi ma’lum, biroq ular bizgacha yetib kelmagan. SHubhasiz, yuqorida nomlari qayd etib o’tilgan asarlarining eng yirigi, shoh asari “Al-jome’ as-sahih”dir. Bu asar “Sahih al-Buxoriy” nomi bilan ham dunyoga mashhur. 4 jilddan iborat mazkur kitobda payg’ambarimiz Muhammad Alayhis- salom hadislaridan tashqari, islom huquqshunosligi, islom marosimlari, axloq- odob , ta’lim-tarbiya, tarix va etnografiyaga oid ma’lumotlar ham berilgan. Unga 600 ming hadisdan 7275 ta eng “sahih” hamda 4000 ta takrorlanmaydigan hadislar kiritilgan. Bó kitob Islom ta’limotida Qur’oni Karimdan keyingi asosiy manba hisoblanadi. Islom dini insonni ma’naviy kamolot sari yetaklovchi ta’limotdir. SHu sababli Qur’oni Karimda ham, hadislarda ham yaxshi xulq-odob qoidalari va ularga kishilarning qat’iy amal qilishlari lozimligi borasidagi qarashlar keng targ’ib etilgan. Imom Ismoil al-Buxoriyning “Al-jome’ as-sahih” asarining bir jildiga odob-axloq masalalarini yorituvchi hadislar jamlangan bo’lsa, “Al-adab al-mufrad” (“Adab durdonalari”) nomli asarda ham ijtimoiy turmushda hamda insonlar o’rtasida o’zaro munosabatlarni tashkil etish chog’ida amal qilinishi lozim bo’lgan odob-axloq qoidalari borasida yanada batafsil ma’lumotlar berilgan. Ushbu asar 644 bobda bayon etilgan 1322 ta hadisni o’z ichiga olgan. Islom dinining yoyilishi va uning ta’lim - tarbiyaga ta’siri. Hadis ilmining paydo bo`lishi, uning yo`nalishlari, muxaddislar. VII asrdan keyingi pedagogik qarashlar va madaniyat haqida gapriganda shu narsaga amin bo`lamizki bu masalalar O`rta Osiyo tarixida islom dini g`oyalari bilan chambarchas bog`liqdir. Chunki shu davrdan boshlab bizning yurtimizga ham islom dini g`oyalari kirib kela boshlagan edi. XII asrboshlarida islom g`oyasiga asoslangan Arab xalifaligi tashkil topib, bu davlat o`z movqeini mustahkamlash uchun boshqa mamlakatlarni ham zabt etishni boshladi. Butun Arabiston yarim oroli, shuningdek, Eron, Kavkaz orti, Suriya,Shimoliy Afrika, Ispaniya xalifalik tarkibiga kiritildi. 19 651 - 715 yillar davomida arablar Movarounnahrni egalladilar. Ular bosib olingan xalqlarni islom diniga kirita boshladilar. Arab tili ham yangi madaniyat tili bo`lib maydonga chiqdi. Arablar yunon fanini yutuqlaridan foydalandilar, faylasuflar asarlarini tarjima qildilar. Astronomiya, tibbiyot, kimyoga oid yirik asarlar arabchaga ugirildi. Arablar fanni tasnif etishni yunonlardan olib, fanlarni 2 nazariy va amaliy qismlarga ajratdilar. Birinchi qism - uch bulim tabiat, ilohiyot, matematika to`g`risidagi fanlar edi. Ikkinchi qism esa etika, iqtisod va siyosatga bo`lingan. Hind fani arab madaniyatiga asosan arifmetika, algebra, tibbiyotga ta’sir etgan. Yevropaliklar ham sonlarni hind nazariyasi bilan arablar orqali tanishganlar. Arablar ulkan davlat barpo etib, geografiya rivojiga ham katta ta’sir ko`rsatdi. IX asrlarda arab mulklari xaritalari tuzilgan edi. Arablar bosib olingan joylarida islom dini bilan birga bu dinning muqaddas kitobi Qur’onning tili - arab tilini ham joriy etishdi. Islom dinining asoschisi va targ`ibotchisi Muhammad ibn Abdullox 570 yilda Makkada Kuraysh qabilasiga mansub Xoshimiylar xonadonida tug`iladi. Payg`ambarimizga nozil bo`lgan Qur’on oyatlari ham ular vafotidan keyin xalifalar tomonidan 23 yil davomida yod olinib va yozilib boriladi. "Qur’on" musulmonlarning muqadads kitobi bo`lib, arab tilida "Qiroat" ma’nosini anglatadi. "Qur’on 114 sura, 6236 oyatdan iborat. U kishilarni tenglik, birodarlik, tinch - totuv yashash, ezgulikka undaydi. Katta axloqiy qimmatga ega bo`lib, insonni ma’naviy kamolga yetishida muhim ahamiyat kasb etadi. Prezidentimiz I.A.Karimov "Olloh qalbimizda va yuragimizda" risolasini yozdi, u ko`p tillarga tarjima qilindi. Islom dini g`oyalarini ta’lim - tarbiya jarayoniga tadbiq etishga imkoniyat yaratildi. Qur’onda inson kamolotining muhim belgisi sifatida ilmlilik ta’riflanadi. Islom musulmonlarni ilm olishga undaydi. Ko`plab oyatlarda ilm va ilmlilik ulug`lanadi. Aql insonga berilgan buyuk ne’mat deb ta’riflanadi. 20 Qur’onda axloq va axloqlilik haqila muhim fikrlar uchraydi. Yaxshi xulqlar insoniy fazilatlar deb ko`rsatiladi. Islom dinining maqsadi yomonlikning oldini olish va kishilarni to`g`ri yo`lga boshlashdan iborat. Qur’onda saxovat, mehmondo`stlik, jasorat, sabr, qanoat, to`g`rilik, sodiqlikka katta e’tibor berilgan. Islom nafaqat ota - onaga, balki qarindoshlar, yetimlar, kambag`allar, qo`shnilar umuman butun insoniyatga yaxshilikni ulug`laydi. Sadoqat, olijanoblik, shirinsuxanlik odoblari ko`rsatiladi. Unda axloqiy kamolotga to`sqinlik qiluvchi xususiyatlar qoralandi. Umuman olganda Qur’oni karim insonni akliy, axloqiy, jismoniy shakllantirishda, bir so`z bilan aytganda komil insonni tarbiyalashda muhim manbadir. Hadis (arabcha - rivoyat, naql, axborot yetkazish ma’nolari) - islom dinida Qur’ondan keyingi muqaddas manba, Muhammad payg`ambarning faoliyati va ko`rsatmalari haqida rivoyatlar majmui. Muhammad payg`ambar biror gapni aytgan yoki biror ishni qilib ko`rsatgan bo`lsa, yoxud boshqalarning o`zlariga qilayotgan biror ishni ko`rib uni man etmagan bo`lsa, shu uch holatning har biri sunnat hisoblanadi. Shular haqida rivoyatlar hadis deb ataladi. Hadis ilmi bilan shug`ullanish asosan VIII asrning 2-yarmidan boshlangan. Dastlab hadislar yozilmay yod olingan, lekin uni yod bilganlar kamayib borgach, ularni yozishga zarurat tug`ilgan. Bu ishlarni boshida xalifa Umar turgan. VIII - IX asrlar hadis ilmi uchun "oltin davr" hisoblanadi. Hadislar o`rganilib, tahlil etilib, ishonchlilari yig`ila boshlanadi. Eng nufuzli 6 ta ishonchli to`plamni yaratgan muxaddislar bizning vatandoshlarimizdir. Bular al-Buxoriy, al-Xajjok, at- Termiziy, sulaymon Sijistoniy, an-Nasoiy, ibn Mojjalardir. Bular yaratgan 6 ta kitob "Sunnan" va "As Saxix" nomli to`plamlar bo`lib, ular ishonchli to`plamlar sifatida tan olingan. Hadis ta’lif etishda asosan uch yo`nalish paydo bo`lgan: 1. Musnad yo`nalish, turli mavzudagi hadislar alifbo tarzida joylashtirilgan (Abdullox ibn Muso, Imom Ahmad ibn Xanbal). 2. Saxix (ishonchli) - yo`nalish to`g`ri, ishonchli hadislar kiritilgan. Bunga Imom al-Buxoriy asos solgan. 21 3. Sunnan yo`nalishi to`g`ri hadislar bilan birga "zaif" hadislar ham kiritilgan (Abu Dovud, at-Termiziy, an-Nasoiy, ibn Mojjalar shu yo`nalishda hadis to`plaganlar) Hadis ilmi rivojida al-Buxoriy va Imom at-Termiziylarning o`rni nihoyatda kattadir. Abu Abdulloh Muhammad ibn Ismoil al-Buxoriy (810-870) hadis ilmida "Amir ul-mu’minin", "Imom al-muxaddisiyn" degan sharafli nomga sazovor bo`lgan. Balx, Basra, Bog`dod, Damask, Misr, Makka va Madina shaharlaridagi hadischilardan ta’lim oladi. 6 yil Xijozda qolib hadis ilmidan ta’lim oladi, mashhur olimlardan fiqx ilmini o`rganadi, o`zi ham talabalarga dars beradi. Al-Buxoriyning zehni juda o`tkir bo`lgan. Uning yozishicha 100 ming saxix va 200 ming g`ayri saxix hadisni yod bilgan. U 1080 ta muhaddisdan hadis eshitgan, undan esa 90 ming kishi ishonarli hadislarni eshitgan. Buxoriydan boy ilmiy va ijodiy meros qolgan. Uning "Al-Jome’ as-saxix", "Al adab al-mufrad", "At Tarix al-Kabir", "At Tarix as-sagiyr", "Al-Kiroat xalfal Imom, "O`rta tarix", "Katta to`plam", "Hadya kitobi" nomli asarlar qolgan. Bulardan "Al-Jome’ as-saxix" eng mashhur bo`lib, unga 600 ming hadisdan 7275 ta eng saxih hadislar kiritilgan. Mashhur muxaddislardan yana biri Abu Iso at - Termiziy (824-892) yoshligidan hadis ilmiga qiziqadi. U 850 yildan sayohatga chiqib, Makka, Madina, Iroq, Xurosonda buladi, ilmi hadis, fikx, qiroat, tarixni o`rganadi. Ko`plab hadislar to`playdi, al-Buxoriyga shogird bo`ladi. Uning mashhur asarlaridan: "Al-Jome’ as- saxix" (Sunnan), "Ash - Shamoil an-Nabaviya" (Payg`ambarlarning alohida fazilatlari), "Vl-ilal fi-l-xadiys" (Hadislardagi illatlar va og`ishlar haqida). Hadislarda ta’lim - tarbiya, odob - axloq haqidagi fikrlar juda ko`plab uchraydi. Arablar bosib olganidan keyin Movarounnahrda ham arablardagi kabi machitlar barpo etildi, machitlar huzurida esa maktablar ochildi. Bu maktablarda o`g`il bolalarga Qur’oni karimni o`qishni o`rgatishga farmon berildi. Machit imomi bolalarni o`qitardi. maktablarda arab tili muhim fan sifatida o`qitilgan. Ma’lumotlarga ko`ra O`zbekiston hududida ham VIII-IX asrlardan boshlab 22 maktab va madrasalar paydo bo`la borgan. Bu yerda beriladigan ta’limning manbai Qur’on asoslari, hadislar va ulamolarning kitoblari hisoblangan. Ta’lim va tarbiyada haqiqiy insoniy hislatlar targ`ib qilingan. Farzandlarning halol, pok, mehnatsevar, kattalarga hurmat ruhida tarbiyalashga e’tibor berilgan, shu bilan birga dunyoviy bilimlar, hisob, adabiyot, tarix, geografiy ilmlari ham o`rgatilgan. Tasavvuf - sufiylik ta’limoti islom dini negizida datlab VII-VIII asrlarda arab davlatlarida paydo bo`ldi. XI asrlarda esa Movarunnahr (O`rta Osiyo), musulmon davlatlari xalqlari hayotida keng yoyildi. Unda falsafiy - axloqiy, ijtimoiy -siyosiy qarashlar va g`oyalar mujassamlashgan. Tasavvuf ta’limotiga ko`ra, dunyo butun olam xudoning mujassamlanishi. Xudo barcha narsalarda mavjud, narsalar esa xudoda mavjud.Inson ham bir kuni xudo bilan qo`shiladi. Sufiylik ta’limotining nazariy jihati olloh ishqi uchun fidoyilik bo`lsa, amaliyot esa unga sadoqatlilikdir. Sufiylik turli ko`rinish va oqimlarda namoyon bo`ladi. O`rta osiyoda tasavvuf ta’limotining paydo bo`lishi yirik mutafakkir, "shayxlar shayxi" Yusuf Xamadoniy (1048-1140) nomi bilan bog`liq. Uning ta’limoticha kishi butun fikrini Olloh visoliga yetishishga bag`ishlashi, bu yo`lda halollik bilan kun kechirishi, mehnat qilishi, har tomonlama kamolga yetishi kerak, shular ahli tasavvuv bo`ladi. O`zi ham Olloh vasliga yetishishga harakat qiladi, o`z kamolotini oshirib boradi, kuplab shogirdlar yetishtiradi. Sufiylikning birinchi oqimiga Mansur Xalloj, Farididdin Attor, Jaloliddin Rumiylar ham mansub bo`lib, ularning ta’limoticha, xudo har jihatdan komildir, eng oliy go`zallik, shodlik, baxt uning vaslidir, foniy bo`lishdir. Sufiylar poklikni asosiy maqsad qilib qo`yadilar. Sufiylar komillikka erishishning 4 bosqichi bor deydilar: 1-bosqich - shariat: diniy marosim, takvolarni izchil bajarish. 2-bosqich - tariqat: nafsni tiyish, xilvat, ma’naviy muhabbatni chuqurlashtirib xudo haqida o`ylash, fano, o`zdan kechish. 23 3-bosqich - ma’rifat: hamma narsaning, borliqning asosi - xudo ekanini, o`z mohiyati xudo mohiyati bilan birligini bilish, anglash. 4-bosqich - haqiqat: sufiy xudoning dargohiga, vasliga yetadi. Sufiylik ikkinchi oqimining yirik vakillaridan Imom Fazzoliy va Ahmad Yassaviydir. Imom G`azzoliy (1058-1112) "Xujjatul islom" laqabini olgan. U "Faylasuflarni rad etish", "Saodat kimyosi", "Diniy ilmlarni tiriltirish" kabi ilohiyotga oid asarlar yozgan. G`azzoliy inson kamolga yetishi, ya’ni xudo vasliga yetishi uchun ma’lum shartlarni bajarib, muayyan yo`lni bosib o`tishi kerak, deydi. Bularni u har bir sufiy islom talablari - qonun - qoidalari, aqidalarini, Qur’onni haqiqat deb bilib, unga tobe bo`lishi va ularni so`zsiz bajarishda deb biladi. Ahmad Yassaviy (1041-1166) tasavvuf shoiri, din va shariat peshvosi. U sufiylik g`oyalarini targ`ib etishda she’rlardan foydalanadi. Yassaviy hikmatlarini axloqiy, falsafiy, ilohiy ildizlari to`g`ridan - to`g`ri Qur’on g`oyalari va payg`ambarlarimiz hadislariga borib bog`lanadi. Yassaviy "Devoni hikmat" asarida insonni komillikka eltadigan din, iymon, xudo yo`lida fidoyilik, e’tiqodda sobitlik, halollik va poklik targ`ib etiladi. Yassaviy hikmatlarida to`g`rilik, mehnatsevarlik, mehribon lik, insof g`oyalari ilgari suriladi. Ayrim hikmatlarda ijtimoiy adolatsizlikka qarshi fikrlarni ko`rish mumkin. U nodonlik, jaholatni qattiq qorlab yozadi: Duo qiling, nodonlarning yuzin ko`rmay, Haq taola rafiq bulsa, birdam turmay. Bemor bo`lsa, nodonlarni holin surmay, Nodonlardan yuz ming jafo ko`rdim mano, Ae do`stlar nodon birla ulfat bo`lub, Bag`rim kuyub, g`amdin tuyub, o`ldim mano. Adib komillikka erishishning yo`li har qanday nafsdan ham parhez qilishda ekanligini ta’kidlab, nafs yo`liga kirmaslikni maslahat beradi. Shu bilan birga har 24 qanday maqsadga erishish yo`lida mehnat qilish lozimligini alohida ta’kidlab o`tadi. Yassaviyning iymon - e’tiqodga chaqiruvchi g`oyalari yoshlar tarbiyasida muhim manbalardan biri bo`lib hisoblanadi. Najmiddin Kubro (1145-1188) Xorazmda tug`iladi. "Najmiddin", "Kubro" (ulug`, yetuk), "Valiytarosh" unvonlariga ega bo`ladi. Ko`p joylarda bo`lib shariat ilmlarini urganadi. "Kubroviy" tariqatiga asos soladi, bu hadis va shariatga asoslangan bulib, ko`p musulmon davlatlariga yoyiladi. Kubro murid tarbiyalashda o`ziga xos usullarni ishlab chiqadi. "Tariqatlari risolasi", "O`nta usul" kitoblarida sufiylar tarbiyalashning o`nta talabini ko`rsatadi: Tavba, Zuxd, Tavakkul, Qanoat, Uzlat, Zikr, Tavakkux, Sabr, Murakaba, Rizo. Kubroning yana bir xizmati -jovanmardlik g`oyalarini tariqatga joriy etishbuladi. Baxovuddin Naqshband (1318-1369) "Xojogon" ("Naqshbandi") tariqatini XIV asrda asoslab butun olamga yoydi. "Xojogon" tariqatini VII asrda Abuxoliq Fijduvoniy yaratgan edi. Naqshbandiy uning ishini davom ettirdi. Naqshbandiy suluki Islomdagi sunniylikka asoslanadi, uning boshqalardan farqli, uziga xos tomonlari bor. Avvalo, Naqshbandiya suluki halol mehnat bilan kun kechirishni targ`ib qiladi. Uning "Dil ba yeru dast ba kor" shiori buning isbotidir. Ikkinchi farq, boshqa sulukdagilar pir oldiga yig`ilib, ovoz chiqarib zikr tushsalar, bular "zikri xufiya" bilan shug`ullanganlar. Uchinchisi, bular bemordan kasallikni uzlariga tortib, so`ng bu kasallikni chiqarib tashlaganlar To`rtinchisi, bular karomatfurushlikka yo`l qo`yishmagan. Bid’atga qarshi bo`lganlar. Naqshbandiya tariqati asosida insonning pok bo`lishi, mehnat bilan yashashi, sabrli, kamtar, samimiy bo`lishi, iymon mustahkam, dilda xudoni jo etgan, xalq bilan birga bo`lish kabi hislatlarni tarkib toptirish yotadi. 25 3. IMOM AT-TERMIZIYNING ILMIY QARASHLARI. Im о m а t-T е rmiziy to‘liq ismi Muhammad ibn Iso ibn Savra ibn Muso ibn az-Zahhoq Abu Iso as-Sullamiy az-Zariyr al-Bug‘iy at-Termiziy bo‘lib, hijriy 209 (melodiy 824) yili Termiz yaqinidagi Bug‘ (hozirgi Surxondaryo viloyatining Sherobod tumani hududida joylashgan) qishlog‘ida o‘rta hol bir oilada tavallud topgan. Markaziy Osiyolik mashhur tarixchi Abu Saad Abdulkarim as-Sam'oniy (1113-1167) at-Termiziy Bug‘ qishlog‘ida vafot etganligi uchun al-Bug‘iy taxallusi bilan ham atalganini, olimning ko‘p yig‘laganidan umrining oxirlarida ko‘zi ojiz bo‘lib qolganligidan az-Zariyr (ko‘zi ojiz) taxallusini olganligini ham qayd qiladi. Lekin el orasida at-Termiziy nomi bilan mashhur bo‘lishiga sabab uning butun hayoti va faoliyati (yoshligidan boshlab) Termiz shahri bilan chambarchas bog‘liq bo‘lganligidan, shuningdek, olim tug‘ilgan Bug‘ qishlog‘i Termiz shahriga yaqin bo‘lib, ma'muriy-idoraviy jihatdan unga mansub qishloqlardan ekanligidan deb izohlash mumkin. At-Termiziyning oilasi va ota-onasi haqida manbalarda aniq ma'lumotlar keltirilmagan. Tarixchilar uning «Bobom asli marvlik edi, u kishi Lays ibn Sayyor zamonida yashagan, so‘ng u yerdan Termizga ko‘chib kelgan», - degan fikrini 26 keltirish bilan chegaralanadilar. Shuningdek, at-Termiziyning ko‘zi ojizligi xususida ham yozma manbalarda turli-tuman ma'lumotlar keltirilgan. Ba'zi mualliflar uni tug‘ma ko‘zi ojiz bo‘lgan desa, ko‘pchilik mualliflar olimning keyinchalik, umrining oxirlarida ko‘zi ojiz bo‘lib qolganligini yozadilar. At-Termiziy yoshligidan o‘ta tirishqoq, idrokli va zakovatli bo‘lganligi bois o‘z tengdoshlari ichida ajralib turgan. Ilmga o‘ta qiziqishi tufayli o‘sha davrning ko‘pgina ilmlarini, ayniqsa, hadis ilmini chuqur egallagan. Termiz, Samarqand, Marv va Markaziy Osiyoning boshqa yirik shaharlarida istiqomat qilgan mashhur ulamo va muhaddislar asarlarini qunt bilan o‘rgangan, qo‘shni Balx va Hayraton shaharlaridagi ilm ahllari bilan ilmiy aloqalar o‘rnatilishiga munosib hissa qo‘shgan olimlardan biridir. Yoshligidan ilm-fanga tashna at-Termiziy 850 yildan, ya'ni yigirma olti yoshidan boshlab uzoq yurtlarga, qator xorijiy mamlakatlar va shaharlarga safar qiladi. Jumladan , u Hijozda - Makka va Madina, Iroq, Xurosonning qator shaharlarida ko‘plab muhaddis, ulamolar bilan muloqotda bo‘lib, ulardan ta'lim oladi, qizg‘in ilmiy munozara va bahslarda ishtirok etadi. Tarixchi Shamsuddin az-Zahabiyning ta'kidlashicha, at-Termiziy Misr va Shomni shaxsan ziyorat qilmagan, shu boisdan ham bu mamlakatlar ulamolaridan bilvosita hadislar rivoyat qilgan. Uzoq yillar davom etgan safarlari chog‘ida at-Termiziy nafaqat hadis ilmidan, balki ilm al-qiroat, al-bayon, fiqh, tarix kabi fanning boshqa sohalari hamda ko‘plab ustozlardan saboq oladi. Shu bilan bir qatorda at-Termiziy payg‘ambar alayhissalom hadislarini to‘plashga alohida e'tibor bilan qaraydi. Bu borada u har qanday qiyinchiliklarga bardosh beradi. U o‘zi o‘qigan yoki biror roviydan eshitgan hadisini alohida qog‘ozlarga qayd etib borar, ularning asli va isnodini izchillik bilan aniqlab to‘g‘riligiga to‘liq ishonch hosil qilsagina maxsus qog‘ozlarga qayd etardi. Hadislarning to‘g‘riligiga shubha bo‘lganda ularni alohida ajratib yozardi. Shu tariqa hadislar sahiyh (to‘g‘ri, ishonchli), hasan (yaxshi, ma'qul), zaiyf (bo‘sh, ishonchsiz), g‘ariyb (g‘alati) kabi xillarga ajratilgan. Hadis ilmini egallashda va takomillashtirishda imom at-Termiziy o‘z davrining mashhur muhaddislaridan tahsil oldi. Uning ustozlaridan Imom al- 27 Buxoriy, Imom Muslim ibn al-Hajjoj, Abu Dovud, Qutayba ibn Sa'id, Ishoq ibn Muso, Mahmud ibn G'iylon, Said ibn Abdurrahmon, Muhammad ibn Bashshor , Ali ibn Hajar al-Marvaziy, Ahmad ibn Muniy', Muhammad ibn al-Musanno, Sufyon ibn Vaqiy' va qator taniqli muhaddislarni ko‘rsatish mumkin. Imom at-Termiziy o‘z davrining yetuk muhaddisi sifatida ko‘pgina shogirdlarga ustozlik ham qilgan. Uning shogirdlaridan Maqhul ibn al-Fazl, Muhammad ibn Mahmud Anbar, Abu ibn Muhammad an-Nasafyun, Hammod ibn Shokir, Xaysam ibn Kulayb ash-Shoshiy, Ahmad ibn Yusuf an-Nasafiy, Abul- Abbos Muhammad ibn Mahbub al-Mahbubiy kabi yetuk olimlarni ko‘rsatish mumkin. Yuqorida ko‘rib o‘tganimizdek, at-Termiziyning ustoz va shogirdlari orasida turli mamlakat va elat vakillari borligi sezilib turibdi. Shu nuqtai-nazardan qaralganda, uzoq o‘tmishda ham ilm-fanning taraqqiyoti va ma'rifat urug‘larini tarqatish borasida turli o‘lkalarning vakillari yakdil bo‘lib faoliyat ko‘rsatib samarali hamkorlik qilganliklari, umumbashariy qadriyatlar ravnaqi yo‘lida haqiqiy baynalmilallik ruhi mavjud bo‘lganligi hozirgi davrimiz uchun ham ibratli bir holdir. At-Termiziy zehnining o‘tkirligi hamda quvvai-hofizasi kuchliligi xususida tarixiy manbalarda ko‘plab misollar, rivoyatlar keltiriladi. Jumladan, arab tarixchisi Shamsuddin az-Zahabiyning (1274-1347) «Tazkirat ul-huffoz» («Hofizlar haqida tazkira») nomli asarida quyidagi hikoya keltiriladi: Abu Iso Muhammad at- Termiziy Makkaga hajga borayotganida yo‘lda mashhur muhaddislar bilan muloqotda bo‘ladi va ularning biridan hadislardan saboq berishini iltimos qiladi. U olim: «Bo‘lmasa qog‘oz-qalam ol», degan. Aksiga olib shu payt at-Termiziy qalam topa olmagan va olim ro‘parasida o‘tirib eshitgan hadislarini yozib olayotgandek qog‘oz ustida qo‘lini harakat qildiravergan. Olim esa turli-tuman hadislardan yetmishga yaqinini hikoya qilgan. Shu orada olim qog‘ozga qarab unda hech qanday yozuv yo‘qligini ko‘rgan va at-Termiziyning bu ishidan jahli chiqqan. At- Termiziy shunda bamaylixotir «Siz aytgan hadislaringizni yoddan aytib beraymi?», - deganu hozirgina olimdan eshitgan hadislarning hammasini birin- 28 ketin takror aytib bergan. At-Termiziyning xotirasi kuchliligidan o‘sha olim hayratga tushib qoyil qolganligini bildirgan. Bu xususda yana bir hikoya at-Termiziyning so‘ziga asoslanib keltiriladi: Makkaga ketayotganimda bir shayx to‘plagan hadislardan ikki qismini yozib olgan edim. Tasodifan o‘sha shayx bilan uchrashib qoldim. Yozib olingan hadislar mazmunan ularga o‘xshash-u, biroq boshqa hadislar ekan. Salom-alikdan so‘ng hadislarni aynan uning o‘z og‘zidan eshitishni iltimos qildim. U rozi bo‘lib, hadislarni hikoya qila boshladi. Keyin menga qarab qo‘limdagi oq qog‘ozni toza, ya'ni hech narsa yozilmagan holda ko‘rgach: «Bu qilig‘ing uchun mendan uyalmaysanmi?», - dedi. Men ma'zurona holda bor haqiqatni aytib: «Siz hikoyat qilgan hadislarning hammasini yoddan bilaman», dedim va uni birin-ketin so‘zma- so‘z aytib berdim. Shayx esa so‘zlarimga ishonqiramasdan «Nima, mening huzurimga kelishdan oldin ularni maxsus yodlagan edingmi?», - dedi. «Yo‘q», deb javob qilib: «Agar so‘zlarimga ishonmasangiz, boshqa hadislardan ayting», dedim. Shunda u o‘zining g‘aroyib hadislaridan qirqtasini hikoya qildi. Men unga ularni ham boshdan oxir birma-bir aytib berdim. Shunda u: «Senga o‘xshaganini hech qachon ko‘rmagan edim», - dedi. At-Termiziy ko‘plab xorijiy mamlakatlarga qilgan safar chog‘ida hadislarni to‘plab, kitoblar ta'lif qilishga ham kirishgan. Safardan qaytgach , olimu fuzalolar bilan ilmiy munozaralarda qatnashadi, ko‘plab shogirdlarga ustozlik qiladi. Ayniqsa, mashhur muhaddis alloma al-Buxoriy bilan ko‘plab ilmiy bahslar yuritib undan istifoda qiladiki, bu haqda at-Termiziy o‘zining «Al-Ilal» kitobida ham yozadi. At-Termiziyning ko‘pchilik tasniflari, jumladan, uning mashhur asari «Al- Jomi'» ham o‘z vataniga qaytganidan keyin yaratilgan. Imom at-Termiziy 892 yilda Termiz yaqinidagi Bug‘ qishlog‘ida vafot etgan va shu joyda dafn qilingan. Muhammad ibn Ali Abu Abdulloh al-Hakim at-Termiziy eng yiriklaridan biri va IX-X asrlarda Xurosonning eng yirik mutafakkirlari, muhaddislari va huquqshunoslari. Ga binoan manbalarda al-Hakim at-Termiziy 205/820 yilda tug'ilgan va 320/932 yilda Termizda vafot etgan va 112 yil yashagan. U asli hadis ilmining taniqli mutaxassisi Ali ibn Hasan oilasida tug‘ilgan. o‘g‘liga hadis ilmini 29 o‘rgatgan. At-Termiziy 8 yoshidan an’anaviy ta’lim olgan.Yoshligini hadis, diniy ilmlar va hanafiy qonunlarini o‘rganishga bag‘ishladi. Keksa Yigirma yetti yoshida farzni ado etish uchun Makkaga boradi ziyorat marosimi, yo‘lda ilohiyot va so‘fiylar bilan muloqotda o‘z bilimlarini oshirish murabbiylar. Yo‘l-yo‘lakay Kufa, Bag‘dod va Basrada to‘xtab, yig‘ib oldi hadis. At-Termiziy sayohatlari davomida bir qancha tasavvufiy risolalar bilan tanishadi. shu jumladan suriyalik so‘fiy Ahmad ibn Osim al-Antakiyning asari. Manbalarga ko‘ra, u iroqlik bir qancha so‘fiylardan, xususan, Qutayb bin Sayyid at-Saqafiy al-Balxiy, Hasa bin Umar bin Shafiq al-Balxiy, Sufyon bin Vaqiy, Abu Turob an-Naxshabiy, Yahyi al-Jalla’ va Ahmad ibn Hadravayhiydan tahsil olgan. Bundan tashqari, at-Termiziy taqdirida fikrlarini baham ko'rgan xotini muhim rol o'ynadi. Termiziy shogirdlaridan Abu Bakr al-Varroq, Abu Ali Mansur ibnni alohida ta’kidlash joiz. Abdulloh ibn Xolid az-Zuhli al-Xiraviy; Abu Ali al-Hasan ibn Ali al-Jurdjoniy, Ahmad ibn hissa qo'shgan Muhammad ibn Iso, Muhammad ibn Jafar ibn Muhammad ibn al-Haysam ta’limotini davom ettirishga katta hissa qo‘shgan. At-Termiziyning ba'zi g'oyalari qabul qilingan yana bir mashhur mutafakkir mutafakkir Ibn Arabiy. At-Termiziy nihoyat qaytib kelganida Termizda u to'liq ruhiy qayta tug'ilishni boshdan kechirdi va bu uni qabul qilishga undadi astsetik hayot tarzi va to'liq va to'liq taqvodor fikr yuritish ularning bu dunyo va oxiratdagi taqdiri. Taxminan 261/874 yillarda ba'zi mahalliy ulamolar uning Xudoga muhabbat va sevgi haqidagi nutqini qabul qildilar. "Allohning do'stlari" (avliyo) haqida "bid'at" va "fitna" sifatida. At-Termiziyni ayblovchilar - unga dushman bo'lgan termizlik olimlar bir qancha "bid'atchilar"ga ishora qildilar. uning ikkita asaridan iqtibos keltiradi - “[Allohning] do‘stlarining muhri” (Xatm al-avliyya) va “Kamchiliklar”. Allohga sig‘inish” (“Ilal al-ubudiyya”) bo‘lib, u musulmon marosimlarining ma’nosini muhokama qilgan. Allohning sevgisi haqida. At- Termiziy iymon va axloq asoslariga putur yetkazishda ayblangan, hatto bashorat qilishga da'vo qiladi. Balx hukmdori uni “imtihon qilish uchun” qarorgohiga chaqirdi uning imoni". At-Termiziy ta’qiblardan qochib Balxga ko‘chishga majbur bo‘ladi, so‘ngra 285/898 y. Nishopurga ko chib o tdi va u yerda ko plab tarafdorlarʻ ʻ ʻ 30 orttirdi. U yerda hadisdan dars bergan. Shunga qaramay, at-Termiziy Balx hukmdorini o zining pravoslavligiga to liq ishontira oldi. Ko'proq bundan tashqari,ʻ ʻ ikkinchisi o'z ayblovchilariga qarshi sud ishlarini boshladi va oxir-oqibat ularni Termizdan quvib chiqarishni buyurdi. Shundan keyin hukmdor at-Termiziydan qaytishga ruxsat berdi ona shahriga havolalar. At-Termiziy umrining oxirini vatanida o‘tkazdi va u yerga majburiy hijratdan keyin qaytib keldi. Abu Ali al- Jurdjoniy va Abu Bakr al-Varroq bo‘lgan shogirdlari qurshovida umrining oxirigacha tasavvufiy tasavvuf tarafdori bo‘lib qoldi. U atrofida vafot etdi 320/932, garchi uning o'limining aniq sanasi hali ham ilmiy munozaralar mavzusi bo'lib qolmoqda (4,980-981). At-Termiziy hadis, fiqh va Qur’on ilmlariga oid 80 ga yaqin asar yozgan. so'fiylar bilan shug'ullanishning tasavvufiy tajribasining ahamiyatini o'rganadi. Qo'ng'iroq qilaylik ulardan ba'zilari: "Al-amsal min al- kitobiy va-s-sunnatiy", "Buduvvu-sh-sha'ni Abi Abdulloh" Muhammad al-Hakim at-Termiziy, "Javob kitob ar-ra'i", "Javob al-masail allati" sa’alahu ahlu Saraxs anha”, “Hatm al-avliyya’”, “As-salotu va maqasiduha”, “Bayan al-farq”. bayna-s- sadr va-l-kalb va-l-fuod va-l-lubb”, “Kitabu isbat al-ilol”, “Kitob ar-riyazoti va” “adabi-n-nafs”, “Al-kalom alo ma’na la ilaha illalloh”, “Manazil al-kurbati”, “Navodir alusul fi ma’rifati ahbari-r-rasul”, “Kitob-ul-ihtiyatat” va boshqalar. . Ular orasida eng mashhuri “Xatm al-avliyya” (“Azizlar muhri”) edi. At-Termiziy u birinchi bo'lib bu asarda Xudoning do'stlari haqidagi ta'limotni batafsil ishlab chiqdi. uning asosi Muqaddaslik (viloyat)ning nazariy tushunchasi “Haqq Alloh” tushunchasidir. At-Termiziy Allohning do‘stlarini to‘rt toifaga ajratadi: 1) avliyou haqqolloh yoki sodiqun; 2) avliyou-lloh; 3) siddiqun (eng samimiy); 4) munfarid (yagona). At-Termiziy avliyolarni shariatga qat'iy rioya qilishga intiladiganlarga ajratgan. retseptlar va o'z-o'zini takomillashtirish (at-Tustari "intiluvchan", "izlovchilar") va "haqiqiy" Allohning do'stlari" (avliyo Alloh xoqon). Avliyou-lloh hoqon guruhi uchun 10 ta bekat belgilangan (manazil), uni yengishlari kerak: 1) jabarut (ko'rkat); 2) Sulton (hukmronlik); 3) jalol (buyuklik); 4) jamol (go'zallik); 5) azamat (kuch); 6) haybat (davogarlik); 7) rahmat (rahm-shafqat); 8) baha (porlash); 9) bahjat (hursandchilik); 10) fardoniyat (o‘ziga xoslik). 31 Avliyou-llohning tashqi belgilari sifatida muallif quyidagilarni ko'rsatadi: 1. Allohni zikr qilish (zikr) bilan band; 2. Ular hukmronlik qilish huquqiga ega va hech kim ularga qarshilik ko'rsatishga qodir emas; 3. Ular donoligi bilan ajralib turadi; 4. Ular ilhomga ega; 5. Ularni xafa qilib, odamlarning o'zlari muammoga chaqiradilar; 6. Suv ustida yurish, Xizr bilan gaplashish kabi duolari va mo'jizalarini ado etishlari; 7. Hamma odamlar ularni hayratda qoldiradilar, faqat hasadgo'ylar (1,348). Avliyou-lloh hoqon har bir bekatni yengib, yangi yuksaklikka erishadi maqomi, uni eng oxirgi parkovka fardaniyatiga yaqinlashtirish. At-Termiziy tasavvufiy bilim bosqichlari ierarxiyasidan tashqari, barcha dindorlarni ikkiga bo'lgan. Xudoga yaqinliklariga ko'ra toifalarga bo'linadi. Oddiy dindorlar Avliyo toifasiga kiradi at-tavhid - "Ilohiy birlikning [haqiqiy] tarafdorlari". Ularning yuqoriligiga qaramay maqomga ega bo'lsalar ham, ular hali ham o'zlarining yovuz istaklaridan kelib chiqadigan istaklarning qoldiqlariga ega asosiy ruh. At-Termiziy “Avliyo at-tavhid”ning tepasida “Allohning do stlari”ning to rt toifasini qo ygan.ʻ ʻ ʻ Xudoning alohida marhamatiga sazovor bo'lganlar. Birinchi toifa tuzilgan “samimiy” (sodiqun) deb ataladi. Xudoga bo'lgan muhabbatlari va sadoqatlariga qaramay, ular hali ham yo'q dunyoviy qo'shimchalardan butunlay voz kechishi mumkin. Shuning uchun ularning har biri ishtirok etadi uning nafslari va shaytonliklaridan xalos bo'lish uchun uning tuban ruhi bilan cheksiz kurash takliflar. "Samimiy" o'z tanasining a'zolari ustidan to'liq nazoratga erishishga intiladi asosiy ruhning asboblari. Ular ilohiy talablarni qat'iy bajaradilar qonun, lekin ular faqat qo'rqib Allohga o'ta farz ibodatlarni qiladilar Ularni to'g'ri yo'ldan ozdirmoqchi bo'lgan tuban qalblari bilan. Oxir oqibat, ular ko'proq yutuqlarga erishishga yordam beradi degan umidda Xudodan rahm-shafqat so'rashga majbur bo'ldi mukammallik. Ularning joylashuvi «Bayt-ul-'izzoda» oldindan belgilab qo'yilgan bo'lsa, «erkin va oliyjanob” (axror kirom) “Bayt-ul-ma’mur”da yettinchi 32 osmondadir. Agar "samimiy" keyingi bosqichga chiqishga muvaffaq bo'lib, "erkin va olijanob" (axror kirom), so'ngra Alloh ularga O'zining yaqinligi va rahmatining nurini tushiradi. U yurak va o'rtasida joylashadi astsetikning asosiy ruhi, shu bilan unga impulslar va istaklar bilan kurashishga yordam beradi, nafsdan keladi. Ular birinchi ikki darajali asketlardan farq qiladi, chunki ular qabul qilishga qodir to'g'ridan-to'g'ri Xudodan ilhom oling va vahiyli tushlarni ko'ring. Ushbu bosqichda bo'lish kamolot, «siddiqun» o‘nta fazilatni asta-sekin o‘zlashtirib boradi, ularga mos keladi o'nta asosiy ilohiy sifatlar. Ushbu o'nta fazilatning har biri "Xudoning do'sti" u yoki bu ilohiy sifatlarga xos shart-sharoitlarni bajarish orqali erishadi. O'ninchi fazilatga erishgan zohid - Ilohiy noyoblikka ega bo'ladi Xudoning yerdagi vakilining maqomi. Hakim at-Termiziy bunday kishini “Allohning do‘sti” deb atagan. “yagona [uning turi]” (munfarid). Uning pozitsiyasi uni deyarli tenglashtiradi payg'ambarlar va albatta qolgan siddiqlardan yuqori. Munfarid ko'p fazilatlarga ega, payg'ambarlarga xos, jumladan, ilohiy vahiylarni olish qobiliyati "Vafsiy orzular" (1.333). At-Termiziyning ko'plab g'oyalari ichida eng ziddiyatlisi uning "muhr" haqidagi ta'limoti edi. avliyolar” (hatm al-avliyya), ya’ni. muqaddaslik davrini yakunlaydigan eng muhim "Xudoning do'sti". A.Korben, A.D.Knish va boshqalar kabi ba zi tadqiqotchilar at-Termiziyningʼ o ziga xosligini e tirof etishadi. Bu fikrni maqom bergan zamonaviy shia ʻ ʼ mutafakkirlaridan o'zlashtirgan bo'lishi mumkin Oxirgi "masih" va "yashirin" imomlariga "nashat qiluvchi", ular hamma narsadan tashqari boshqa narsalar bu dunyoda ilohiy rahmatning dirijyori hisoblangan. Bu shia tushunchasi Muhammadning "payg'ambarlar muhri" sifatidagi sunniy tushunchasiga javoban shakllangan (ya'ni. bashorat aylanishining oxirgi bo'g'inida, o'limidan keyin o'rtasida to'g'ridan-to'g'ri bog'liqlik Xudo va Uning ummati tomonidan butunlay tugatilgan) (3.127). Nafsdan qo'rqib, nafs bilan kurashuvchi solihlarni (siddiqlarni) ajratib ko'rsatdi. ustunlik; Yaqinlik va rahm-shafqat nuri tufayli “aziz ulug‘” (axror kirom). nafsga muvaffaqiyatli qarshilik ko'rsatadi, lekin ular ham uning fitnalariga duchor bo'lishlari mumkin; qirq solihlar (siddiqunlar) Allohning sevgisi bilan to'liq qamrab olinadi va darhol ega bo'ladi xayollar orqali Yaratgan bilan muloqot qilish, 33 lekin nafs ta’siridan butunlay xalos bo‘lmagan. To'liq faqat «yagona» (munfarid) uning ta'sirini engishga qodir, uning maqomi yetadi payg'ambarlar (anbiyo') va elchilar (rusul) maqomi. U azizlar ierarxiyasining boshida turadi, borliq “qutb” (kutb), “muqaddaslik muhri” (“hatm al-avliyya”). Azizlar dunyo tartibining kafillari va dunyo hukmdorlari. At-Termiziy avliyolarning mo''jizalar ko'rsatish qobiliyatini tan olishga chaqirgan. (2,159-160). Termiziydan keyin tasavvufda tasavvuf ierarxiyasi g oyasi o rnatildi.ʻ ʻ mukammal deb tan olingan. “Azizlar muhri” risolasida u batafsil muhokama qiladi ikki yo'lni taklif qiladigan ma'rifat va muqaddaslik holatiga erishish imkoniyati - shariat va tariqat talablariga qat'iy rioya qilish yoki Ilohiy orqali At-Termiziy so'fiy mutafakkirlar orasida birinchi bo'lib bu joyni batafsil asoslab bergan Muqaddas zohidlar, aslida o'z huquqlarini "payg'ambarlar" (rusullar) va payg'ambarlar bilan tenglashtiradilar. O ZBEKISTON SOTSIAL TARAQQIYOTI ʻ Istiqlolimizning mashakkatli, fidokorona mehnat bilan 8 yili ortda qolmoqda. Bu yillar boy imkoniyatlarga ega bo’lgan, respublika va uning aholisini tang holatdan, moddiy va ma’naviy inkirozdan chiqarish, milliy davlatimiz poydevorini qurish, iqtisodiyotimizni sifat jihatdan yangi bosqichga kutarish yillari bo’ldi. O’zbekistonni jaxonga namoyon qilish, axborot va iqtisodiy jihatdan chetlashtirish xollariga barham berish, jakon hamjamiyatining boshqa mamlakatlari qatorida teng bo’lib olish sari intilish yillari bo’ldi. Xayotning, jamiyatning asosiy tamoiyllarini va davlatning siyosiy-ijtimoiy, iqtisodiy to’zilmalarini hal kiluvchi, umuminsoniy qadriyatlarga asoslangan, erkin demokratik kelajakni aniq belgilab bargan Asosiy Qonun Konstitutsiya qabul qilindi. O’zbekiston tanlab olgan yo’l– respublika va uning halqining manfaatlariga nihoyatda mos keladigan, ijtimoiy jihatdan yunaltirilgan bozor iqtisodiyotini shaqllantirishga qaratilgan iqtisoddir. Chukur o’zgarishlar bizning xayotimizga shiddat bilan kirib bormoqda. Sodir bulayotgan tub siljishlar dunyoning xozirgi kiyofasini o’zgartirib yubormoqda. 34 O’zbekistonning davlat mustaqilligini amalda namoyon qiladigan va ro’yobga chiqaradigan tashkiliy to’zilmalarni shaqllantirish jarayoni davom etmokda. Bank tizimi qayta tashkil qilinmoqda. Mustaqil milliy aivakompaniya, axborot agentligi, kinokompaniya, va boshqa umumdavlat xizmatlari ishlab turibdi. O’zbek halqining mustaqillikka bo’lgan intilishini jaxon hamjamiyati, halqaro jamoatchilik qo’llab-quvvatladi. Dunyodagi 125 mamlakat O’zbekistonning Davlat mustaqilligini tan oldi. 40 dan ziyod xorijiy mamlakatlar bilan diplomatiya munosabatlari urnatildi. Tarixda ilk bor, 1992 yilning 2 martida O’zbekiston halqaro huquqining teng huquqli sub’ekti sifatida Birlashgan Millatlar Tashkilotiga qabul qilindi. Respublikani haqikatan ham, uning milliy manfaatlaridan kelib chiqqan holda, halqning azaliy turmush tarzi, an’analari, urf-odatlari va kunikmalarini, mavjud beqiyos tabiiy boyliklarini har tomonlama hisobga olib, yuksaltirish amalda mumkin bo’lib koldi. 35 Xozir O’zbekiston tarixiy chorraxada turibdi. Respublikani milliy davlat, ijtimoiy-iqtisodiy va ma’naviy kamol toptiruvchi o’z taraqqiyot yo’lini ishlab chiqish zarurdir. Bu murakkab va mas’uliyatli palladir. Respublikada xozir yashab turganlarning takdirigina emas, balki ularning farzandlari, nabiralarining ham takdiri, kelajak avlodlarning takdiri ham shunga bog’liq bo’ladi. Respublika tang holatlarni ayni darajada tezrok bartaraf etish, yakkaxokimlik tizimining illatlarini batamom tugatish, rivojlangan madaniyatli mamlakatlar darajasiga chiqib olish shu narsa bilan belgilanadi. Barqaror bozor iqtisodiyoti, ochik tashqi siyosatga asoslangan kuchli demokratik huquqiy davlat va fuqarolik jamiyatini barpo etish pirovard maqsad bo’lib kolishi kerak. Shunday jamiyat O’zbekiston halqining munosib turmushini, uning huquqlari va erkinligini kafolatlashi, milliy an’analar va madaniyatni qayta tiklanishini, shaxs sifatida insonning ma’naviy-ahloqiy kamol topishini ta’minlashi mumkin. Jaxon va o’zimizning amaliyotimizdan olingan barcha unumli tajribani rad etmagan holda, o’z ijtimoiy-iqtisodiy va siyosiy-huquqiy taraqqiyot yo’limizni tanlab olish respublikaning qat’iypozitsiyasidir. O’zbekistonning chinakam mustaqilligiga erishishidan iborat o’z yo’li aholining milliy-tarixiy turmush va tafakkur tarzidan, halq an’analari va urf- odatlaridan kelib chiqadi. Chukur ildizi o’tmishdagi an’anaviy jamoa turmush tarziga borib takaladigan kollektivchilik asoslari O’zbekistonga xosdir. Kattalarni xurmat qilish, oila va farzandlar to’g’risida g’amxurlik qilish, ochik kungillilik, millatidan qat’iynazar odamlarga xayrixoxlik bilan munosabatda bo’lish, o’zgalar kulfatiga hamdard bo’lish va o’zaro yordam tuyg’usi kishilar o’rtasidagi munosabatlarning me’yori hisoblanadi. Ijtimoiy taraqqiyotning asoslari va yo’nalishlari xususida so’z ketar ekan, avvalo huquqiy, iqtisodiy, siyosiy va ma’naviy negizlarga alohida e’tibor bermok kerak. Davlat jamiyatning madaniy, ilmiy va texnikaviy rivojlanishiga g’amxurlik qiladi. “O’zb. Res. Konstitutsiyasidan”. 36 O’zbekiston Respublikasining siyosiy va iqtisodiy mustaqilligini ximoya qilish imkonini beradigan yetarli saloxiyatga ega. Yer bag’rining g’oyat kimmatli mineral xom-ashyolarga boyligi chukur tarkibiy o’zgarishlarni amalga oshirish, respublikaning jaxon bozoriga chiqishini ta’minlaydigan tarmoklarni rivojlantirish imkonini bermoqda. O’zbekistonni yangilash va rivojlantirishning uch yo’li 4 ta negizlarga asoslanadi. Bu negizlar: -umuminsoniy qadriyatlarga sodikli; -halqimizning ma’naviy merosini mustahkamlash va rivojlantirish; -insonning o’z imkoniyatlarini erkin namoyon qilish; -vatanparvarlik. Davlat ramzlari – bayrok, tama, madxiya O’zbekiston halqlarining shon- sharafi, g’ururi, tarixiy xotirasi va intilishlarini o’zida mujassamlashtiradi. Mana shu ramzlarni e’zozlash – o’zining kadr-kimmatini, o’z mamlakatiga va shaxsan o’ziga bo’lgan ishonchni mustahkamlash demakdir. Isloxotlar strategiyasini amalga oshirishda biz uchun quyidagilar o’zluksiz ustivor yo’nalishlar hisoblanadi: -ta’lim va madaniyatni rivojlantirish hamda islox qilish; -aqliy va ma’naviy saloxiyatni mustahkamlash; -aholini ijtimoiy ximoya qilish. Chukur isloxotlarni amalga oshirish, bozor iqtisodiyotiga o’tish, birinchi navbatda, kadrlar potensialiga, ularning kasb jihatdan tayyorligiga bog’liq bo’ladi. Moddiy isloxotlar, iqtisodiy isloxotlar – o’z yo’liga. Ularni hal etish mumkin, halqning ta’minotini ham amallab turish mumkin. Ammo, ma’naviy isloxotlar – kullik va mutelik iskanjasidan ozod bo’lish, kaddini baland to’tish, ota-bobolarimizning udumlarini tiklab, ularga munosib voris bo’lish – bundan og’irrok va bundan sharaflirok vazifa yuk bu dunyoda! 37 XULOSA Oliy ta’limdagi islohotlar zamonaviy bosqichi demokratik yuksak rivojlangan mamlakatlar darajasida O’zbekistonning ilg’or ilmiy-texnik, iqtisodiy, ijtimoiy va madaniy rivojlanishini ta’minlashga qodir va ma’naviy, madaniy va axloqiy sifatlarga ega yuksak malakali raqobatbardosh kadrlami tayyorlashni talab etadi. Oliy maktabda ta’lim mazmuni mutaxassislar shaxsini rivojlantirish, ylaming chuqur fundamental bilimlarini va amaliy tayyorgarliklarining asosiy vositalaridan biri hisoblanadi. Oliy maktabda ta’limning yangi mazmuni zamonaviy bosqichda davlat standarti bilan belgilanadi. Oliy ta’lim standarti kadriar tayyorlash, ta’lim mazmuni sifatiga talablami belgilaydi. Davlat standarti me’yoriy hujjatlari asosida oliy maktabda o’qitish jarayonini takomillashtirish yo’llari belgilanadi. Oliy maktabda o ’qitish jarayoni ijtimoiy-pedagogik qonuniyatlar bilan belgilanadi va o’qitish tashkiliy shakllari va metodlari turli-tuman tizimlari doirasida amalga oshiriladi. Oliy maktabda ta’lim mazmunini qayta tashkil qilish: mutaxassislami tayyorlash yangi samarali shakllarini izlash bevosita talabalar bilim olish faoliyatlarini faollashtirish bilan bog’iiq. Bilim olish faoliyati nazariy asoslarini asoslash uchun yaqin sharq va Markaziy Osiyo qomusiy olimlarining pedagogik qarashlari muhim ahamiyatga ega. Oliy ta’lim mazmunining sifatini takomillashtirish pedagogikadagi bugungi kunda yangi pedagogik innovatsiya yo’nalishisiz mumkin emas. Oliy maktabda innovatsiyon jarayonlar innovatsiyon xususiyati yangiliklar kiritish, o’qituvchilar kasbiy imkoniyatlari bilan belgilanadi. Oliy maktabda pedagogik innovatsiyalar pedagogik texnologiyalar muammolari bilan uzviy bog’liqdir. Pedagogik texnologiyalardan foydalanish ta’lim texnologiyalari ilmiy asoslarini, mualliflik maktablarini va yangi tajriba texnologiyalarini ishlab chiqish bilan bog’iiq.Mazkur q o ’llanmada pedagogik texnologiyalam i tizim lashtirish va umumlashtirishga urinishlar ushbu muammoni hal etmaydi. Ta’lim mazmunini yanada takomillashtirish oliy maktabda o’quv jarayoni yangi texnologik muammolami qo’yishni va hal etishni talab etadi. 38 Umuman, qadimgi Sharq va G‘arb falsafasining ijtimoiy muammolari orasida axloq mavzusi yetakchilik qiladi. O‘sha davrda yaratilgan hikmatli so‘z, iboralar bugungi kunda ham insonni mulohaza yuritishga majbur qiladi. Markaziy Osiyoda siyosiy fikrlarning vujudga kelishi va rivojlanishida islom dini ham muhim manbalardan biri bo‘ldi. IX asrda maxsus islom ilmlari shakllandi. Greklardan o‘tgan falsafa, matematika, fizika va boshqa qator ilmlardan tashqari kalom, hadis, fiqh kabi islomiy ilmlar yuzaga keldi. Islom Sharqda nafaqat din sifatida, balki yaxlit madaniyat, ma’naviyatning shakllanishida ham katta ahamiyatga ega bo‘ldi. U madaniyatning ilm-fan, san’at, axloq, siyosat kabi sohalarining rivojiga ham ijobiy ta’sir ko‘rsatdi. Bu davrda diniy ilmlar sohalarida mintaqa shuhratini olamga tanitgan imom Buxoriy, imom Termiziy, Nizomulmulk, dunyoviy ilmlar sohasida esa, Forobiy, Beruniy, Ibn Sino hamda tasavvuf ma’naviy-ma’rifiy ta’limoti sohasida Ahmad Yassaviy, Ahmad Yugnakiy, Yusuf Xos Hojib , Najmiddin Kubro, Bahouddin Naqshband va boshqa yirik alloma va mutafakkirlarning jamiyat taraqqiyoti rivojida ma’naviyat hodisasining beqiyos o‘rni haqidagi qarashlari butun jahon ilmiy va falsafiy tafakkurining ravnaqiga hayotbaxsh hissa qo‘shdi. Abu Nasr Forobiy (873–950) jahon ijtimoiy-falsafiy fikrlar tarixida “Sharq Aristoteli” (“Ikkinchi muallim”) degan unvonga sazovor bo‘lgan mashhur qomusiy olimdir. Forobiy o‘zining ijtimoiy-falsafiy qarashlarida jamiyatning vujudga kelish sabablarini, axloqning shakllanishi, inson va jamiyatning o‘zaro munosabatini, insoniylik, adolatparvarlik, tarraqiyot, buyuk jamiyat, komil inson kabi mavzularni ilmiy-nazariy jihatdan asoslashga harakat qilgan. Forobiy talqinicha, “…haqiqiy baxtga erishish maqsadida o‘zaro yordam qiluvchi kishilarni birlashtirgan shahar – fazilatli shahardir, baxtga erishish maqsadida birlashgan kishilar jamoasi – fazilatli jamoadir. Baxtga erishish maqsadida o‘zaro yordam bergan xalq fazilatli xalqdir. Shu tartibda barcha xalqlar baxtaga erishish uchun bir-birlariga yordam bersalar, butun yer yuzi fazilatli bo‘ladi”. 39 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 1. A.Mavlonova, B.Normurodova. “Tarbiyaviy ishlar metodikasi”. O’quv qo’llanma. Toshkent, “FAN” 2008 y. 2. Mavlonova R.A., To’raev O.T., Xasanboeva O, Xoliqberdiev K.M. – 3. «Pedagogika» T., «O’qituvchi » – 1998 i. 4. Ismoilova Z. Tarbiyaviy ish metodikasi – T.: Istiqlol, 2003. 5. Shodmonova Sh., Tilobova N. “Tarbiyaviy ishlar uslubiyoti” o’quv predmetidan ta’lim texnologiyasi – T.: TDIU, 2006. 6. Kukushin V.S. Teoriya i metodika vospitaniya. Rostov nqD.: Feniks, 2006. 7. Kukushin V.S. Teoriya i metodika vospitatelnoy raboto’. – Rostov nqD.: MarT, 2004. 8. Abu Xikmat Gazzoliy. Yanglishuvlaridan qutqaruvchi shaxs mash’ali. Turkiston – 1992y.,-2 son. 9. Milliy maktab roydevorini yaratish yo’lida. Jamoa – Toshkent, 1990 10. Roziqov O.R. Ogaev S.Yu., Ogaev S.Yu., Maxmudova M.M., Azizov B.R. 40

Sharq mutafakkirlari sotsiologik taʼlimotlarining o‘zbekiston sotsial taraqqiyotidagi o‘rni

Купить