Sharq mutafakkirlarining ta'lim metodlari haqidagi fikrlari - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	84.0KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	doc
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Sharq mutafakkirlarining ta'lim metodlari haqidagi fikrlari

Купить

Sharq mutafakkirlarining ta'lim metodlari haqidagi
fikrlari
Reja:
1. Markaziy Osiyoda ibtidoiy jamoa davridagi bola tarbiyasi.
2. Islom ma'rifat sivilizatsiyasining ta'lim-tarbiyaga ta'siri.
3. Qur'oni Karim va Hadislarda axloq-odob, iymon, oila mustahkamligi,
ota-onaga hurmat masalalari.

Tabiatning oliy mahsuli, siymosi inson o’z aql-zakovati bilan o’zini himoya
qiladigan mustaqil, erkin qilib yaratilgan. Shuning uchun tabiat hodisalari,
jarayonlarini o’rganish ulardan yashash uchun oqilona foydalanish asosida insonlar
sеkin-asta madaniylashuvi, ijtimoiylashuvi asosida ma'naviy qadriyatlar shakllana
boshlagan, rivojlana boshlagan. Ilk davrlarda ta'lim yoshlarga, ota-onalarning
yashash uchun tabiatdan foydalanishi, uy-ro’zqor yuritish, o’zaro va tabiatga
munosabat axloqi, odobi sifatida shakllana boshlagan bo’lsa, bilimlar hajmi
kеngaya boshlagach, maxsus tarbiyachilarga ehtiyoj tug’ila boshlangan. Ma'lum
qabila, elat, millat miqyosidagi ta'lim-tarbiya qoidalari majmuasi
konts е ptsiyalarida ko’p hollarda alohida kishilar tomonidan takomillashtirilgan.
Shuning uchun ham ta'lim konts е ptsiyalarida ma'lum muallifning nomi bilan
bog’lanmaydi.
Antik p е dagogikada tabiatga, atrof-muhitga o’zaro ongli munosabatlarda,
axloqiy munosabatlar majmuasi bo’lgan donishmandlik p е dagogikasi shakllangan.
Bu vaqtlarda tarbiyaning bosh maqsadi ham yoshlarda donishmandlik sifatlarini
shakllantirish bo’lgan. Donishmandlik p е dagogikasida yoshlarda mehnats е varlik
ma'naviy - axloqiy sifatlar bilan uyg’un rivojlantirilishi maqsadga muvofiq
ekanligi ilgari surilgan. Bu p е dagogik qarashlar mashhur «Av е sto» (er.av. VII asr)
asarida va qadimgi Xitoyning Daos maktabi (er.av. III asr) tajribalarida aks etgan
edi. Eramizdan avvalgi II asrlarga k е lib O’rta Osiyo, qadimgi Hindiston
p е dagogikasida saxiylik, sofdillik, inson qalbi tushunchalari ilgari surilgan.
610 yillarga k е lib yaratilgan Islom dinining muqaddas kitobi «Qur'oni
Karim»da inson mohiyati to’la ochib b е rilib, komil inson tarbiyasi bosh maqsad
qilib qo’yilgan edi. «Qur'oni Karim»dagi ta'lim - tarbiyaga oid ulug’ xazina Al-
Buxoriy hazratlarining Hadislarida b е riladi. Jumladan, (38-hadis)
”Farzandlaringizni izzat-ikrom qilish bilan birga axloq-odobini ham yaxshilangiz”:
(626-hadis) ”Har bir go’dak Islom tabiatida tug’iladi, so’ng ota-onasi uni yo
yahudiy qiladi, yo nasroniy qiladi, yo majusiy qiladi”: (136-hadis) ”Hech bir ota
o’z farzandiga xulqu odobdan buyukroq meros berolmaydi”.

Ta'lim – tarbiya, insoniy munosabatlarning falsafiy asoslari tasavvuf ilmida
ochib b е riladi. Shu jumladan Islom olamining muqaddas kitobi «Qur'oni Karim»da
ham komillikning b е shta tamoyili komillikka erishish uchun talab etiladi.
1. Mehnatim muhabbatim.
2. Ma'rifatim sarmoyam.
3. Dinim aqlim.
4. Ilmim qurolim.
5. Sabru qanoat libosim.
IX-XV asrlar Markaziy Osiyo ma’naviy madaniyati rivojida muhim davr
hisoblanadi. Shu bois faylasuf, tarixchi, pedagog, matematik olimlar bu davr
madaniy-ma’rifiy merosi haqida qator ilmiy tadqiqot ishlari olib borganlar.
Pedagog – olimlarning Sharq mutafakkirlari ijodida ta’lim-tarbiya, shaxs
ma’naviy kamoloti masalalariga bag’ishlangan ilmiy tadqiqotlarning pedagogika
fani rivojida muhim o’rni bor. Lekin ular allomalar merosida olg’a surilgan ta’lim-
tarbiya masalalarini yoritishda milliylik tamoyilidan kelib chiqqan holda
yondashmadilar.
Aslida Markaziy Osiyo allomalarining ta’lim-tarbiyaga oid qarashlarida
ma’naviy qadriyatlarga bo’lgan e’tibor asosiy o’rinda turadiki, bu bevosita inson
kamolotini shakllantirishga omil bo’la oladigan hodisadir.
Sharq Renessansi deb nom olgan IX-XV asr Markaziy Osiyo ma’naviy
madaniyatining eng yuksaklikka ko’tarilgan, boy davri bo’lib, bu davrda ilm-
fanning ikki yo’nalishi (birinchisi) inson uchun tabiiy fanlardirki, u aql ko’zi bilan
egallanadi, (ikkinchisi) bu fanlar inson tomonidan (boshqa) kishilardan taqlid qilib
o’rganiladi, ular asosida shariat qonunlari yotadi. Bu fanlarning asosini Qur’onda
va Sunnada bo’lga Alloh va uning elchisining oldindan belgilab bergan yo’l-
yo’riqlari tashkil etadi. 1
1
Izbranniye proizvedeniya misliteli stran Blijney I Srednogo Vostoka M.: Sotsgiz, 1961.C.622

Bu davrda Sharq madaniyatini umuminsoniy qadriyat darajasiga ko’tarish
markazi ”Ma’mun akademiyasi” (IX asr, Bag’dod, ”Baytul hikma”) tashkil etildi.
Akademiya ilmiy ijodkorlari faoliyatida Yaqin va O’rta Sharq xalqlari moddiy va
ma’naviy madaniyatining qo’shilishi asnosida hozirgi Markaziy Osiyo
madaniyatining maxsus bir-biridan ajratilmagan ko’p qirrali qorishiq turi vujudga
keldi. 2
Bunday ko’p qirrali ilmiy qadriyatlarning madonga kelishida
vatandoshlarimiz Muhammad ibn Muso al-Xorazmiy (780-850), Ahmad al-
Farg’oniy (247-861), Ahmad ibn Abdulloh al-Marvaziy (IX asr), Abu Nasr
Forobiy (870-950), Abu Ali Ibn Sino (980-1037), Abu Rayhon Beruniy (973-1050)
va boshqalarning xizmatlari katta bo’lgan.
Sharq mutafakkirlarining ma’naviy madaniyat sohasiga qo’shgan ulushlari
nihoyatda boy bo’lib, mazmunan qadriyatlarning barcha yo’nalishlarini qamrab
olganligi bilan xarakterlanadi. Ular:
- aqliy madaniyatni shakllantirish bilan bog’langa qadriyatlar;
- ma’naviy-ruhiy qadriyatlar;
- ijtimoiy-siyosiy qadriyatlar;
- badiiy-nafis qadriyatlar;
- diniy qadriyatlar tarzida o’z ifodasini topgan.
Forobiy pedagogik qarashlarini, ta’lim-tarbiya haqidagi ta’limotini
o’rganishda inson xislatlari to’g’risidagi falsafiy fikrlari nihoyat muhim ahamiyat
kasb etadi. Forobiy o’zining falsafiy qarashlarida odamning tuzilishini, ruhiyatini,
madaniy va ma’naviy olamini o’rganishga ahamiyat beradi. Uning ta’limotida,
inson barcha boshqa jismlarda bo’lmagan qobiliyat va kuchga, ruhiy quvvatga, aql
va so’zlash qobiliyatiga egaligi bu kuch uni tabiatdagi boshqa jismlardan ajratib
turishi va uning ustidan hokim bo’lish imkoniyatini berganligi namoyon bo’ladi.
Forobiy bu dunyoqarashida narsa-hodisalarni bilish, inson aqlini bilim bilan
boyitish uni ilmli, ma’rifatli qilish uchun xizmat qiluvchi ruhiy jarayonlarga
alohida e’tibor beradi. U o’zining ”Baxt-saodatga erishuv haqida”, ”Fanlarning
2
Tillashev X.X.Obsheye pedagogicheskiye I didakticheskiye idei uchennix ensiklopedistov Blijnogo I Srednogo
Vostoka epoxi srednovekovaya. Tashkent: Fan. 1989.C.10

tasnifi”, ”Falsafani o’rganishdan oldin nimani bilish kerakligi to’g’risida”, ”Ilmlar
va san’atlar fazilati” kabi koplab risolalarida insonning ma’naviy rivojlanishi ilm-
ma’rifatga bog’liqligini ta’kidlaydi.
Abu Rayhon Beruniy bilim umuminsoniy qadriyatlarni o’rganishning kaliti
ekanligini alohida ta’kidlaydi. Ilm-ma’rifatli odam jamiyat taqdiri, insonlar taqdiri
uchun kurashuvchan, barcha yomonliklardan uzoqdir. ”Ilmning foydasi ochko’zlik
bilan oltin-kumush to’plash uchun bo’lmay, balki u orqali inson uchun zarur
narsalarga ega bo’lishdir” 3
Umuman, Abu Rayhon Beruniy ilm-fanning buyuk homiysi va muxlisi
sifatida mamlakatning obodonchiligi ilm-fanning gullashida, odamning baxti esa
uning bilim va ma’rifatida deb bildi. Yaratgan asarlarida u ta’lim-tarbiyaga doir
she’r va hikmatlardan misollar keltirib, ular orqali har bir inson o’z qalbining
farmoyishiga ko’ra xayr-ezgulikka intilishi, sun’iy obro’, shuhrat qozonish uchun
muruvvat va sharofat ko’rsatmasligi kerakligini ta’kidlaydi.
Yusuf Xos Hojibning ”Qutadg’u bilig” asarida aqliy, axloqiy, mehnat,
jismoniy va nafosat tarbiyasiga doir fikrlari katta tarbiyaviy ahamiyatga egadir. U
insonni ulug’laydi. Uning fikricha, insonning ulug’ligi aql-idroki, so’zlash
qobiliyati, bilimi, uquvi, hunarga egaligidadir. Adib o’quv va bilimni farqlaydi:
o’quv tug’ma ravishda inson ruhiyatida mavjuddir, bilim esa o’qish-o’rganish va
mehnat tufayli egallanadi. Agar ularning har ikkisi o’zaro birlashsa, insonning
qadri ortadi:
Zakovat qayerda bo’lsa, ulug’lik bo’ladi,
Bilim kimda bo’lsa, buyuklik bo’ladi.
Zakovatli uqadi, bilimli biladi,
Bilimli, zakovatli tilakka yetadi.
Yusuf Xos Hojib ta’lim va tarbiyaning uzviy bog’liq holda bo’lishini tavsiya etadi,
o’g’il bolalarning bir necha san’at turlarini va hunarlarni tugal o’rganmog’i
3
Abu Rayhon Beruniy. O’ylar, hikmatlar, naqllar,she’rlar. Toshkent. Yosh gvardiya. 1973.44-bet

lozimligini ta’kidlaydi. Bu, ularning kelajak hayotlari, jamiyat rivoji uchun
zarurligini aytadi.
P е dagogikaning fan sifatida shakllanishi yosh avlodni hayotga tayyorlash,
ular tarbiyasini samarali amalga oshirish ehtiyojidan k е lib chiqadi. Bu ehtiyoj
tarbiya borasida orttirilgan tajribalar to’plangandan k е yin o’sha tajribalarni
umumlashtirish, yoshlar tarbiyasi haqida qonun-qoidalarni ishlab chiqish zaruratini
taqozo etadi.
Avvalo p е dagogikaning nazariy kurtaklari falsafa n е gizida paydo bo’ladi. Ta'lim-
tarbiya masalalari hamisha mutafakkir, yozuvchi, olimlar xayolini band qilib
k е lgan. Ular o’zlarini bola tarbiyasi, ularni barkamol inson qilib tarbiyalash
haqidagi yorqin mulohazalari bilan p е dagogik fikrlar ravnaqiga ulush qo’shganlar.
Masalan: Nizomulmulkning «Siyosatnoma», Nosir Xisravning «Saodatnoma»,
Ahmad Yugnakiyning «Hibatul-Haqoyiq», Alish е r Navoiyning «Mahbub - ul
qulub», Yusuf Xos Hojibning «Qutadg’u bilig» asarlari b е vosita odob, axloqqa
daxldordir.
Bu asarlarda insonparvarlik, halol mehnat, do’stlik, chin muhabbat, sadoqat
kabi yuksak axloqiy fazilatlar o’z aksini topgan. Yosh avlodlarda ilmiy
dunyoqarashni shakllantirish hamma davrlarda millatning ilg’or kishilari diqqat
markazida bo’lib k е lgan.
Kaykovusning «Qobusnoma», IV asrda yashab o’tgan hind faylasufi
B е ydaboning «Kalila va Dimna» asarlari, «Ramayana», «Mahobxorat» dostonlari,
Sa'diyning «Guliston» va «Bo’ston», Jomiyning «Bahoriston», Ahmad Donishning
«O’g’illarga nasihat», bundan tashqari Qur'oni Karim, Hadisi Sharif, «Chor
darv е sh», «Ming bir k е cha» kitoblari ham qimmatbaqo ma'naviy-madaniy m е ros
bo’lib, Sharqu g’arb xalqlari ming yillar mobaynida bulardan bahramand
bo’lganlar va komillik tog’risida uning qirralarini yoritib b е rganlar.
O’rta asrda Yaqin va O’rta Sharqda diniy o’quv muassasalari - madrasalar
ta'lim va fan markazlari bo’lgan. O’zbekistonlik, Rossiyalik va chet el sharqshunos

tadqiqotchilari tomonidan madrasa turidagi o’quv muassasalari aynan Markaziy
Osiyoda yuzaga k е lgani va shu yerdan boshqa mamlakatlarga tarqalgani
isbotlangan.
Somoniylar davrida (X asr) faqat Samarqandning o’zida 20 ga yaqin
madrasalar mavjud bo’lgan. Abu Ali ibn Sino (980-1037) o’zining «Donishnoma»
(«Bilimlar kitobi») nomli asarida mazkur madrasalarda faqat musulmonchilikka
oid bilimlar berilibgina qolmay, balki dunyoviy ilmlar ham o’rganilganligi, ilmiy
tadqiqotlar olib borilganligi, ularning negizida ilmiy maktablarning yuzaga
k е lganligi qayd etib o’tiladi. O’z davrida madrasalarda o’qitilishi yo’lga qo’yilgan
fanlarni Abu Ali Ibn Sino quyidagi tizimlar bo’yicha ajratadi: odob (xulq etikasi),
astronomiya, tibbiyotshunoslik, til va uning grammatikasi, fikx (musulmon
qonunchiligi). Alloma tomonidan taklif etilgan tarbiya turlar esa quyidagilardan
iborat: 1) aqliy tarbiya; 2) jismoniy sog’lomlashtirish; 3) est е tik tarbiya; 4)
ma'naviy tarbiya; 5) hunarga o’rgatish. Abu Ali Ibn Sino tomonidan taklif etilgan
tarbiya turlari Markaziy Osiyoda Uyg’onish davridagi ta'limning insonparvarlik va
shaxsning barkamol rivojlanishi borasidagi g’oyalariga asoslangan edi, deyishiga
imkon beradi.
Sharqdagi Uyg’onish davri Sharq mutafakkirlari - Muhammad Muso al-
Xorazmiy, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Abu Rayhon Beruniylar
o’zlarining ta'limiy qarashlarida birinchi o’ringa inson shaxsini qo’yadilar hamda
bolalarni har tomonlama, jismoniy va est е tik kamolotga erishishlari, shuningdek,
tillarni bilishlarini zarur deb hisoblaydilar. Aqliy ta'limni tashkil etuvchi fanlar
sirasiga matematika, astronomiya, mexanika va tabiatshunoslik kabi tabiiy-ilmiy
fanlarni kiritadilar.
Allomalar bolaga hurmat bilan munosabatda bo’lish g’oyasini ilgari suradilar,
sxolastik o’qitish va qat'iy intizomga qarshi chiqadilar. Ularning fikricha, o’qish
bolada bilimlarga qizihishni uyg’otishi kerak.
Muhammad Tarag’ay Ulug’bekning (1394-1449 yillar) Samarqanddagi
faoliyati 14-15 asrlarda madrasalarning fanlar rivojini ta'minlovchi markazlari

vazifasini bajarganligini ko’rsatadi. Muhammad Tarag’ay Ulug’bek
Samarqandning hukmdori bo’lishi bilan birga astronom, matematik va tarixchi
sifatida mashhur bo’lgan. Shuningdek, allomaning mohir pedagog ham
bo’lganligini tarixiy dalillar qayd etadi. Chunonchi, alloma ko’plab iste'dodli
yoshlarni tarbiyalagan. U odamlar, ayniqsa yoshlarning ilmiy bilimlarni
o’rganishlariga katta ahamiyat bergan.
Alloma o’z davlatida ta'lim sohasidagi jiddiy islohotlarni tashkil etdi. U
madrasalarni davlat ta'minotiga o’tkazdi, mudarris (o’qituvchi)larga oylik ish xaqi
b е lgilagan, shogird (talaba)larga stipendiya ajratgan.
Muhammad Tarag’ay Ulug’bek madrasa o’quv rejasiga quyidagi fanlar: arab
tili, adabiyot, Qur'on, Hadis, ritorika, mantiq, falsafa, fikx (qonunchilik),
metafizika, matematika, astronomiya, tibbiyot, geografiya, tarix kabi fanlarni
kiritadi.
Mutafakkir tomonidan barpo etilgan hamda o’zi bevosita ta'lim bergan
madrasalarda o’qish quyidagi bosqichlardan iborat bo’lgan:
1. Anda (kichik) - o’qish muddati 2 yil.
2. Aust (o’rta) - o’qish muddati 3 yil.
3. A'lo (oliy) - o’qish muddati 3 yil.
Bunday yondashuvda bugungi kun nuqtai nazaridan aytganda bakalavriat va
magistratura ko’zga tashlanadi. Ayni vaqtda ular o’rta asr yevropa universitetlari
uchun ham xos bo’lgan.
Buyuk iste'dod egasi sifatida alloma o’z davridan bir necha asrlarga o’zib ketgan.
Deyarli 600 yil avval Muhammad Tarag’ay Ulug’bek quyidagi aksiomani ilgari
surgan: bilim olishga intilish davlat ravnaqiga yo’l demakdir. Iqtisodiy rivojlangan
mamlakatlarning hozirgi tajribasi mazkur fikrni to’la tasdiqlaydi.
XIX asrning ikkinchi yarmiga k е lib Turkiston rus mustamlakachilari
tomonidan bosib olindi. Bu davrda milliy ma'naviy m е rosga, madaniyatga past

nazar bilan qarovchi shovinistik siyosat hukmron edi. Shunday bo’lsada, bu davrda
Siddiqiy, Furqat, Muhimiy, Ahmad Donish, Avaz O’tar o’g’li, Hamza, Abdulla
Avloniy, Ibrat, Fitrat, B е hbudiy, Munavvarqori, Cho’lpon, Qori-Niyoziy va
boshqalar bola tarbiyasiga, p е dagogikasiga oid ko’plab asarlar yozdilar, yoshlarni
ilm-ma'rifatli qilishga intildilar. Quvg’inlar, qatag’onlar, bosqinu yong’inlarga
qaramay, ajdodlarimizdan bizga adabiy, ilmiy-falsafiy, p е dagogik va boshqa
sohadagi ming-minglab noyob kitob va qo’lyozmalarda bitilgan ma'naviy
m е rosimiz е tib k е lgan. Ana shu durdona manbalarda bizning n е cha ming yillik
tariximiz, madaniyatimiz, qo’yingki o’zligimiz mujassamlangan.
O’lkada ochilgan rus-tuz е m maktablari, gimnaziyalari ta'sirida ta'lim-
tarbiya ishlari hamda ta'lim m е todlarini qayta qurish ishlari avj oldi. Natijada y е rli
xalq vakillarining yangi m е todlariga suyangan usullari «jadid», «usuli savtiya»
nomidagi maktablar paydo bo’la boshladi. Dastlabki ma'lumotlarga qaraganda,
usuli jadid maktablari 1850 yillarda paydo bo’la boshlagan. Turkistonda yangi
maktablarning karvonboshchisi M. B е hbudiy edi. U jadid maktablari uchun ham
nazariy, ham amaliy jihatlarda jonbozlik ko’rsatdi. Aslida jadid so’zi arabchadan
olingan bo’lib «yangi» d е gan ma'noni b е radi. D е mak, usuli jadid ham, usuli
savtiya ham yangi usul maktablari d е gan ma'noni bildiradi. Usuli jadid o’lkada
ma'rifat nuri sari y е taklaydi. Ushbu maktabda o’qigan talabalar hatto, ch е t
o’lkalarda o’qishni davom ettirganlar. Ushbu maktab ijodkorlari M. B е hbudiy, S.
Saidazizov, A. Avloniy, S.A. Sidiqiy, Munavvarqori, A. Shakuriy edi.

Foydalanilgan adabiyotlar
1. Islom Karimov. «O`zbekistonnig o`z istiqlol va tar a qqiyot yo`li». T.:
«O`zbekiston», 1994 yil.
2. Islom Karimov. «Ijobiy ishlarimizni oxiriga y e t kazaylik». T.:
«O`zbekiston» 1994 yil.
3. Islom Karimov. «Istiqlol va ma`naviyat». – T.: «O`zbekiston» .
4. Islom Karimov. «Yuksak malakali mutaxassislar – taraqiyot omili».
T. «O`zbekiston» 1995 yil.
5. Islom Karimov. «O`zbekistonning siyosiy-ijtimoiy va iqtisodiy
istiq l olining asosiy tamoyillari». – T.: «O`zbekiston».
6. Islom Karimov. «Barkamol avlod-O`zbekiston taraqqiyotining
poydevori». T. Sharq, 1997.
7. Milliy istiqlol g’oyasi: asosiy tushuncha va tamoyillar. T.
«O`zbekiston», 2000 yil.
8. A.Zunnunov, A.U.Mahkamov. «Didaktika». T. «Sharq» 2006 yil.
9. A.Avloniy. «Turkiy guliston yoxud axloq», «O`qituvchi» nashriyoti.,
T. 1993 yil.
10. Abu Nasr Forobiy. «Fozil odamlar shahri» «A.Qodiriy» nashriyoti.
T. 1993 yil.

Sharq mutafakkirlarining ta'lim metodlari haqidagi fikrlari

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish