Информация о документе

Цена 40000UZS
Размер 64.4KB
Покупки 0
Дата загрузки 31 Октябрь 2026
Расширение docx
Раздел Курсовые работы
Предмет Политология

Продавец

DocX Seller

Дата регистрации 31 Октябрь 2026

0 Продаж

Sharqda siyosiy fikrlarning shakllanish evolyutsiyasi

Купить
KURS ISHI MAVZU: SHARQDA SIYOSIY FIKRLARNING SHAKLLANISH EVOLYUTSIYASI MUNDARIJA № Boblar va paragraflar nomlanishi Betlar KIRISH 3-4 BIRINCHI BOB : SHARQDAGI SIYOSIY FIKRLARNING PAYDO BO’LISHI 5-10 1.1. Sharqda siyosiy-huquqiy qarashlarning shakllanishi va rivojlanishi. 5-10 1.2. Qadimgi Hindistondagi siyosiy qarashlarning shakllanish jarayoni. 11-13 1.3. Qadimgi Xitoydagi siyosiy qarashlarning shakllanish jarayoni. 14-18 IKKINCHI BOB : TURLI XIL SIYOSIY FIKRLARNING JAMIYATGA TA’SIRI 19-24 2.1. Turon hududida rivojlangan siyosiy-huquqiy ta’limotlar. 19-24 2.2. Sharq mutaffakirlarining siyosiy qarashlari. 25-28 XULOSA 29 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR 30 2 KIRISH Siyosat bevosita hokimiyat, boshqaruv sohasiga daxldor bo‘lib, davlat va jamoat ishlarini, odamlar, ijtimoiy guruhlar, xalqlar, millatlar, davlatlar o‘rtasidagi munosabatlar bilan bog‘liq faoliyat sohasini anglatadi. U siyosiy institutlar va tashkilotlarning faoliyat ko‘rsatishini, siyosiy me’yorlar va an’analarni, odamlarning hokimiyat-boshqaruv va tashkilotchilik faoliyatini, ijtimoiy-siyosiy manfaatlari va ehtiyojlarini, siyosiy g‘oyalari va qarashlarini o‘z ichiga oladi. Kurs ishining dolzarbliligi : Siyosat san’at sifatida odamlarni faollashtirish vositalarini voqelikka mos tarzda tanlay olishda namoyon bo‘ladi. Mohir siyosatchi odamlami murakkab vazifalami hal etishga qo‘zg‘atishi mumkin bo‘lgan paytni to‘g‘ri belgilay oladi. Uning muvaffaqiyati, faollikka faqat birgina ma’muriyatchilik bilan emas, balki odamlar uchun qulay sharoitlar yaratish, doimiy va oqilona talabchanlik bilan erishishga ham bog‘liq. Rahbarning mahorati inson xulq-atvorining barcha murakkab jihatlarini farqlay olishdan iboratdir. Ilmiy manbalarda “siyosat” deganda, quyidagi ta’rifni uchratish mumkin. Siyosat- sinflar, ijtimoiy gumhlar o‘rtasidagi hokimiyat va jamiyatni boshqarishga oid munosabatlar, faoliyat, xatti-harakat va kommunikatsion aloqalaming ko‘p qirrali olami. Siyosatning asosiy omillarini, eng avvalo, katta ijtimoiy guruhlar (sinflar, millatlar, xalqlar, sivilizatsiyalar), ulaming manfaatlarini ifoda etuvchi siyosiy tashkilotlar, institutlar, harakatlar va siyosiy liderlar tashkil etadi. Shuni ta`kidlash joizki, qadimgi siyosiy-huquqiy ta`limotlar avvalambor xalq og`zaki ijodida keyinchalik yozma manbalarda afsonaviy qahramonlar, xalq xaloskorlari xudolar to`g`risidagi yozma manbalarda ifodalangan bo`lsa, keyinchalik "Avesto" (Axura Mazda) hamda Spitamen haqidagi afsonoviy diniy ta`limotlarga muxolifat sifatida dunyoviy ta`limotlar ham taraqqiy etdi. Masalan, qadimgi Yunon mutafakkirlari Suqrot, Aflotun, Arastu sharqda esa Farobiy kabilar asarlarida o`z ifodasini topdi. Qadimgi Vaviloniyada tarqalgan mifga ko`ra, adolat homiysi, ezilganlarni ximoya qiluvchi xudo Shaman bo`lib, u barcha adolatsiz va yomonlikni keskin jazolardi. Kimdakim Shamanning adolatli, haqiqiy tamoyillarini buzsa, o`sha paytda amaldagi qonunlar asosida qattiq jazoga tortilardi. Shaman talablarini buzish bu og`ir jinoyat edi. Kurs ishining predmeti: Sharqda (qadimgi Misr, Xitoy, Hindiston, Turon va eron mamlakatlari) g`arbda (qadimgi Yunon, Rim mamlakatlari) siyosiy va hukuqiy qarashlarning kelib chiqishi ilk bosqichlarida mifologik afsonaviy g`oyalar asosida rivojlangan. Mifologiya inson, jamiyat, hokimiyat, davlat, huquq va qonunlarni baholaydigan holda ilohiy kuchlar faoliyati bilan bog`lagan. Yerdagi voqealarning ilohiyot bilan bog`lanish usullari va xarakteri 3 qadimgi xalqlarda turli xil hal qilingan yoki aks ettirilgan. Bu munosabatlar, ya`ni yerdagi siyosiy, huquqiy tartiblarning, hukmronlikning iloxiy ildizlari, sabablari haqidagi tasavvurlar, siyosiy va huquqiy qarashlar asrlar davomida rivojlandi. Turli yo`nalishdagi ta`limotlarning kelib chiqishiga sabab bo`ldi. Qadimgi Sharq xalqlari tarixida mavjud bo`lgan mifologiyalarda xudo barcha borliqning yaratuvchisidir. Qadimgi Vaviloniya va Hindistonda esa xudo jamiyatni, odamlarni yaratgan, odamlarga boshqarish usulini ham o`rgatgan, u hamma vaqt tanho butun olamning boshqaruvchisi sifatida tasvirlanadi. 4 BIRINCHI BOB : SHARQDAGI SIYOSIY FIKRLARNING PAYDO BO’LISHI 1.1. Sharqda siyosiy-huquqiy qarashlarning shakllanishi va rivojlanishi. Dastlabki siyosiy huquqiy fikrlar barcha xalqlarda, qadimgi Sharqda ham, qadimgi G‘arbda ham diniy - afsona, rivoyatlar tarkibida shakllangan. Ularga ko‘ra, yerdagi tartiblar umumbashariy, koinot tartiblarining uzviy qismi va kelib chiqishi jihatidan ilohiydir. Ana shunday tushunish uzoq davrlar mobaynida Sharqda, keyinchalik G‘arbda ham insonlar, ular o‘rtasidagi munosabatlar azaldan belgilanganligiga asoslanib, barqaror dunyoqarashni shakllantirdi. Bu dunyoqarash davlat, siyosatga doir g‘oyalarda ham o‘z ifodasini topdi. Qadimgi dunyo ma’naviy madaniyatining eng yirik tarixiy yodgorliklaridan biri - "Avesto" (m.a. VI asr) dir. U Yaqin va O‘rta Sharq mamlakatlaridagi nafaqat diniy tasavvurlarni, balki siyosiy qarashlarni bilishning ham muhim manbaidir. "Avesto" da dunyodagi yaxshilik va yomonlik o‘rtasidagi kurash diniy shaklda aks ettiriladi. Unda yovuzlikni bartaraf etish, tinchlik-totuvlikni ta’minlashning yo‘llari va vositalarini asoslashga alohida e’tibor beriladi. Bu yo‘llar va vositalar yaxshi niyat, yaxshi so‘z va yaxshi amal konsepsiyasida o‘z ifodasini topadi. «Avesto»da johillik, zo‘ravonlik, tuhmat kabi illatlar qoralanadi. Unda sof ko‘ngillilik, xiyonat qilmaslik, aldamaslik, haqorat qilmaslik tashabbuskorlik, mehnatsevarlik, hamjihatlilik kabi fazilatlar targ‘ib qilinadi. 1 "Avesto"ning tarixiy yodgorlik sifatida ahamiyati bebahodir. Bu yodgorliksiz Sharq va G’arb siyosiy fikrining rivojlanishini tasavvur qilish qiyin. U Demokrit, Aflotun, Arastu va boshqa buyuk allomalarining faoliyati, xristian, islom ta’limotining kelib chiqishiga katta ta’sir ko‘rsatdi. Siyosiy fikr asta-sekin afsona va rivoyatlar qobig‘idan chiqib, inson, jamiyat, davlat masalalarini falsafiy–axloqiy talqin qilishga intildi. Bu antik davr allomalarining asarlarida o‘z ifodasini topdi. Konfutsiy (e.a 551 - 479 - yillar) ta’limoti falsafiy va siyosiy–huquqiy fikr tarixida muhim rol o‘ynagan. Konfutsiy - davlatning patriarxal-paternalistik konsepsiyasini rivojlantirgan. Uning ta’kidlashicha davlat – katta oiladir. Bu fikr bilan u Imperator hokimiyati go‘yo oila boshlig‘i otaning hokimiyatidek adolatli bo’lishi kerak, hukmdor va fuqarolar munosabati esa oila a’zolarining munosabatini o’xshaydi, kichiklar kattalar qaramog‘ida va ularga itoat etadi degan fikrni ilgari surgan. Konfutsiy odamlarni ijtimoiy kelib chiqishiga ko‘ra to‘rt qatlamga ajratadi: aslzodalar (har qanday bilimga tug‘ilishdan ega); bilimlarga o‘qish – o‘rganish jarayonida ega bo‘lganlar; 1 H. Homidov. "Avesto" fayzlari. – Т.: 2001. 435- bet 5 bilimlarni qiyinchilik. bilan o‘zlashtiruvchilar; bilim olishga intilmaydiganlar. Shu tariqa odamlar o‘rtasida tengsizlik mavjudligi va omi odamlar (quyi tabaqalar, kichiklar) oliy nasab aslzoda, kattalarga bo‘ysunishlari zarurligi belgilab beriladi. Hokimiyat oqsuyaklar qo‘lida to‘planishi lozimligi asoslanadi. Konfutsiy hokimiyatning adolat va mehr-shafqatga asoslanishi, fuqarolar esa isyonlardan o‘zlarini tiyishlarini uqtiradi. Boshqarish - hammani joy-joyiga qo‘yish demakdir. Davlat hokimiyati xalq ishonchisiz mavjud bo‘la olmaydi, ammo hukmdorlar hammaga o‘rnak bo‘lishlari lozim. Konfutsiy qarashlari uning izdoshlari va shogirdlari tomonidan "Lunyuy" - "Suhbatlar va mulohazalar" deb nomlangan asarda bayon etilgan. Konfutsiy qarashlarining tanqidi bilan m.a. VI-V asrlarda yashab ijod etgan faylasuf Lao - Szo chiqadi va daosizm oqimiga asos soladi. "Dao" ta’limoti bevosita faoliyatning tabiiy huquqini anglatib, uning asosida kuch ishlatmaslik, davlatni yo‘q qilish va jabr-zulmga qarshilik, ibtidoiy jamoa tarzidagi hayotga qaytishga chaqiriq yotadi. Uning fikri shundan iboratki, Konfutsiy ta’limotiga qarshi chiqqan xolda jamiyatni o’zini o’zi boshqara oladi unga davlat kuchi kerak emas degan fikrga asoslangan. "Dao"dan chetlashish – haqiqatdan chetlashishdir 2 deb aytadi u. Antik davr siyosiy fikri Sharq g‘oyalarini o‘ziga singdirib, keyinchalik rivojlangan G‘arb davlatchiligidagi barcha dunyoqarash va mafkuralarning kurtaklarini undirgan zamin bo‘ldi. Demokratiya antik davrlarda to‘liq namoyon bo‘lib, asta-sekin insoniyat ijtimoiy-siyosiy qadriyatlari xazinasidan joy oldi. Ana shu ajoyib davr namoyandalarining ko‘zga ko‘ringan vakillari bilan tanishib chiqamiz. Sharq nafaqat eng qadimiy sivilizatsiya balki barcha jaxon dinlari beshigidir. Biz budavrni o’rganishdan avval din tushunchasi, uning o’ziga xos tomonlariga qisqacha ta’rif berib o’tsak. Olimlar fan taraqqiyoti jarayonida ma’lum metodlarga asoslanib izlanishlar olib borgan va bu izlanishlarning natijasida muhim xulosalar shakllangan. Talabalar diqqatini mana shu xulosalarga qaratish maqsadga muvofiqdir: jarayondir. Din so’zi o’zbek tiliga arab tilidan kirib kelgan bo’lib, ishonch, isnonmoq ma’nosini bildiradi. E’tiqod so’zi ham arab tilidan kirib kelgan, chuqur va mustahkam ishonch ma’nosida ishlatiladi. Demak, diniy e’tiqod deganda mustahkam, chuqur ishonch, maslak, ishonish tushuniladi. Qadimgi Sharq hududida mil. avv. X-VII ming yillikda insoniyat sivilizatsiyasi va madaniyati rivojlanishining ibtidosi bilan bog‘liq bo‘lgan eng muhim jarayonlar ro‘y beradi. Bu davrda SHarqda madaniy faoliyatning turli shakllari va sohalari vujudga keladi. Yozuv, adabiyot, san’at, fan, birinchi jahon dini- buddizm paydo bo‘ladi. Bu 2 Abdullayevna . Языковая политика в Китае: идентификация общественнополитической терминологии (2019). In K итайская лингвистика и синология. С-231 6 boshlang‘ich jarayonsiz insoniyat madaniyatining keyingi barcha taraqqiyotini tasavvur qilish qiyin. Qadimgi Sharq tushunchasi, Sharq haqidagi hozirgi tasavvurlarga mos kelmaydi. Negaki, qadimgi Sharq Yer sharining Misrdan to Xitoygacha bo‘lgan keng mintaqasini o‘z ichiga olib, bu yerda mil. avv. VII ming yillikdan boshlab insoniyat tarixida dastlabki sivilizatsiya vujudga kela boshladi. Madaniyatning shakllanishi eng yirik daryolar – Nil, Dajla va Frot, Xind va Gang, Xuanxe va Yanszi vodiysida, ya’ni dehqonchilik rivojlanishi uchun qulay imkoniyatlar mavjud bo‘lgan joylarda ro‘y berdi. Xuddi shu joylarda dastlabki davlatchilik tuzilmasi, siyosiy, diniy va savdo markazi sifatida shaharlar, yozuv vujudga kelgan. Bu yerda dastlab ma’naviy madaniyat ishlab chiqaruvchi mehnat faoliyatidan bevosita ajralib mustaqil faoliyatga aylanadi. Jamiyat hayotida alohida kishilar qatlami boshqaruv, ta’lim, ma’lumotlarni to‘plovchi va uzatuvchi sohalarda shug‘ullanuvchilar ajraladi va ko‘payib boradi. Misr, Mesopotamiya, Xind va Xitoy sivilizatsiyalari eng ko‘hna va yirik madaniyatlar edi. Bu madaniyatlar ta’sirida Urartu, Finikiya, Xett, Elam sivilizatsiyalari shakllanib, insoniyat madaniyati tarixida sezilarli ta’sirga ega bo‘ldi. I.P. Veynberg ning ta’kidlashicha, qadimgi Sharq madaniyati «ilk kashfiyotchi va asoschi sifatida ulkan missiyani» bajardi; yozuvni ishlab chiqish va davlatchilik poydevorini qurish, o‘zining etnik, kasbiy, mulkiy va ijtimoiy ahvoli bilan farqlanuvchi kishilarning birga yashashlari uchun sharoit yaratdi. Agar boshqa madaniyatlar ibtidoiy va qadimgi Sharq madaniyatining tajriba va yutuqlaridan foydalangan bo‘lsa, qadimgi Sharq madaniyatining o‘zi esa ibtidoiylikning bir tarzida shakllandi. Veynberg fikri quyidagicha, ilk sivilizatsiya Sharqda paydo bo’ldi va Antik davrda bu sivilizatsiyani G’arbga “ko’chirish” amalga oshirildi va bu G’arb davlatchiligidagi barcha dunyoqarash va mafkuralarning kurtaklarini undirishga yordam berdi. Ibtidoiy muhitning ta’siri kuchli va doimiy bo‘ldi. Ibtidoiy davrdan meros bo‘lib mifologik fikrlash usuli, nutq va faoliyat o‘tdi. Shu bilan birga qadimgi Sharq madaniyati namunalari o‘z dunyosining «boshlovchisi», «yangiliklarini» o‘ziga xos jiddiy his qildi. Misr, Mesopotamiya, Xind va Xitoy miflarida nafaqat «dunyoning yaratilish» (osmon, er, jonivorlar, inson) mavzui, balki, bu rivoyatlar olamida ibtidoiy dunyodan keskin farqlovchi «madaniyatlarning yaratilishi» mavzui ham katta o‘rin egallaydi. «Enklar va koinot» (Mesopotamiya), tangri Ptax haqida (Misr), Xitoyning afsonaviy hukmdori haqidagi miflarda xudolar va ilk ajdodlar dehqonchilik va hunarmandchilik kashfiyotchilari, ilk shaharlar bunyodkori, davlatchilik va dinni o‘rnatuvchilar, qonun va yozuv ijodkorlari sifatida ya’ni, ibtidoiylikdan farqlanuvchi sivilizatsiyaning barcha yutuqlarini yaratuvchilar bo‘lib tasvirlanadi. Shuningdek, miflarda bir-biriga mos kelmaydigan, qarama-qarshi va bu ikki dunyoning dushmanligi mavzui ham tasvirlanadi. qadimgi Sharq xalqlarining 7 urf-odatlari va e’tiqodlari haqida ma’lumotlar turli manba’larda, adabiyot va san’at yodgorliklarida saqlanib qolganki, bular bizning tasavvur dunyomizni keskin farq qiluvchi olamga boshlaydi. qadimgi Sharq madaniyatining shakllanishida mifologik tafakkur katta rol o‘ynagan. Mifologik tafakkur-bu predmetlik-hissiy, jonli tafakkur etarli rivojlanmagan mavhum tushunchalarga xos bo‘lib, bunday tushunchalarni ishlatish va so‘zda ularni ifodalashning sustligi va qiyinligidir. (Shumerliklar «o‘ldirish» deyish o‘rniga «boshiga tayoq bilan urish» deyishgan). qadimgi Sharq kishisi sababli natija munosabatlarni tushungan va farqlagan, biroq ularni mujmal va qonunga mos bo‘lmagan hodisa sifatida, ko‘pchiligi esa shaxsiy qudrat sifatida ongli va ixtiyoriy idrok qiladi. Sabablarni izlashda «qanday» deb emas, balki «kim» deb so‘rashadi («hodisada kim aybdor»), «ixtiyoriy, aniq maqsadda harakat qilganni» izlashgan. «Sabablarni» bunday idrok qilish oqibatida mifologik tafakkur ayrim va butuncha, bir-biriga o‘xshash har qanday tashqi moslikni qabul qiladi. Funksional aloqadorlik sifatida makon va zamondagi har qanday bog‘liqlik so‘zi bilan mifologik tafakkurning fikran bog‘liqligi haqida gapirishga imkon tug‘iladi. Fikriy bog‘liklik bilan o‘xshash tafakkur ham aloqador. qandaydir yangi narsani ko‘rib inson o‘ziga deydi: «Bu yangi narsa nimaga o‘xshaydi?» va unga o‘xshash narsani o‘zidan va ajdodlari tajribasidan izlaydi. Xususan, «asl namuna» tamoyili keng tarqalgan bo‘lib, unga ko‘ra hayotdagi barcha muhim narsalar (ehrom, podsho hokimiyati, inson) ilohiy qudratning «asl namunasiga» muvofiq yaratilgan. Olamni mifologik tasavvur qilish uning nihoyatda tartibli, qat’iy ierarxik qurilishida ifodalanib, uning asosi turli xil oppozitsiyalar tizimi hisoblanadi. Aynan shular mifologik ramziy tasniflashdagi dastlabki «poydevor» hisoblanadi (qaramaqarshi tiplar: yuqori-qo‘yi, o‘ng-so‘l, osmon-er, mag‘rib-mashriq, kun-tun, bizular, katta-kichik, er-xotin, hayot-o‘lim va boshqalar). SHuningdek, o‘ng, yuqori, katta, yaqin, o‘z, yorug‘ taomilga ko‘ra qarama-qarshilikning musbat- ijobiy tomonini, sul, quyi, kichik, uzoq, begona, qorong‘i esa salbiy jihatini tashkil qiladi. Mifologik tafakkurning muvofiq va o‘xshash jihatlari uning an’anaviyligi bilan bevosita bog‘liq. An’ana bir-biriga yaqin, biroq mohiyatan boshqa bo‘lgan hodisalar urf-odat, marosim, ibodat, udum, odob singari faoliyatda namoyon bo‘ladi. Bularning bari u yoki bu sinuatsiyadagi aniq axloq dasturiga ega bo‘lib, harakatning to‘g‘riligini kafolatlaydi, noto‘g‘ri harakatlarni ogohlantiradi, negaki an’analar negizida sotsiumning katta tajribasi mujassamdir. qadimgi Sharq madaniyatida an’analarga asoslanish ustun turadi. Ajdodlar an’anasi, tajribasi mutloq haqiqat kabi baholangan. 3 Mutloq haqiqat hukmronligi bilan, D.S. Lixachev ta’kidlashicha «odoblilik» bog‘liq bo‘lgan. qadimgi Sharq kishisining axloqi harakat va 3 Qosimov B . Milliy uyg ‘ onish : Jasorat , ma ’ rifat , fidoyilik . – T .: « Ma ’ naviyat », 2020- y . 167-b 8 faoliyatda muqaddas an’analarni qayta tiklashga qaratilgan «ilohiy o‘rnatilgan» me’yor va qoidalarga borib taqaladi. A.Ya. Gurevich shunday deydi: «Kishilar harakatining ko‘kdagi ilohiy timsolga talpinishi ularni iloh bilan bog‘lab, axloqda voqelikka aylandi». Kishilarning barcha faoliyati (ishlab chiqarish, jamoatchilik, oilaviy) muqaddas marosimlarda qanchalik ishtirok etishi bilan mazmun kasb etadi. An’anaviy jamiyatda «qadimgi» va «yaxshi» so‘zlari sinonim bo‘lib, qadimgi-ezgulikning kafolatidir. Shuning uchun uy va anjom, kiyim va oziqa ming yillar davomida kam o‘zgardi, shuning uchun adabiy janrlar, san’at janrlari ham barqaror bo‘lib kelmoqda, yangi ehromlar nafaqat eskisining o‘rnida qad rostladi, balki ularning «asl namunasini» qaytadan tikladi. I.V. Klochkov yozishicha, yangi zamon kishilari dunyoni harakatda, rivojlanishida ko‘radi, «Evolyutsiya», «taraqqiyot» tushunchalari dunyo qiyofasini yaratish uchun yo‘l ochuvchi tasniflar hisoblanadi. Bundan barcha yangilikka zamonaviy jamiyatning ochko‘z qiziqishi boshlanadi. Dunyoning boshqacha qiyofasi an’anaviy jamiyat kishilaridan tashkil topadi: qadimgi dunyo yashaydi, biroq o‘zgarmay qoladi. Rivojlanish g‘oyasi (taraqqiyot yoki inqiroz) ko‘rinishidan, uning anglanishishi mutlaqo begona. Dunyo juda qadimdan xudolar belgilagan o‘zgarmas tartib bo‘yicha yashaydi. Mifologik tafakkurning o‘ziga xos xususiyati shundaki, qadimgi sharq kishisi o‘zini har doim sotsiumning bir qismi deb his qilgan, sotsium esa koinot kuchiga bog‘liqlikda, tabiatga aralashgan holda ko‘rinadi. Garchi, qadimgi Sharq madaniyatining turli qirralarida shaxsni individuallashtirish imkoniyatlari mavjud bo‘lib, ular har doim individning turmush sharoitlarini belgilovchi asosiy sohalarga nisbatan ikkinchi darajali hisoblangan. qadimgi Sharqda makonning paydo bo‘lishi chegaralanishi alohida o‘rin tutadi. qadimgi Sharq mifologiyasida kosmogenez jarayoni Xaosning ajralishi sifatida namoyon bo‘ladi (Misol uchun, hindlarda Indra haqida mif, Mesopotamiyada Marduq haqida). Tartibli uyushgan makon, betartib makonga qarama-qarshi qo‘yiladi. Tabiiyki, tartibli, tashkiliy jihatdan uyushgan makon- «yaxshi», «o‘z» makonning, undan tashqarida «begona», «uning» betartib, tashkiliy uyushmagan «xunuk» makoni-ko‘chmanchilik, ibtidoiylik dunyosi joylashgan. Shuning uchun san’at asarlarida boshqa xalqlarning o‘ziga xos kiyimi, sochi, turmushi o‘ta diqqat bilan aniq xuddi o‘ziday tasvirlanadi – barcha qirrasida qarama-qarshi olamning farqi ta’kidlanadi. «O‘zining» makonida ijobiy xususiyatga ega bo‘lishda davlat asosiy rol o‘ynaydi. Shuni ta’kidalsh joizki, qadimgi sharqda davlat oddiy siyosiy hokimiyat sifatida o‘zini namoyish qilmadi, davlat din bilan uyg‘unlikda siyosiy-diniy birlik majmuida muqaddaslik xususiyatiga ega bo’ldi. Tasviriy san’at va haykaltaroshlikda firavnlarning turmush tarzini aks ettiruvchi asarlar yaratildi. Haykaltarosh Tutmos tomonidan yaratilgan firavn 9 Exnaton va uning rafikasi Nefertiti asarlari o‘zining betakrorligi, go‘zalligi bilan kishilarni hayratga soladi. 1922-yili topilgan Tutanxamon makbarasidagi (yagona to‘la saklanib kolgan) Misr madaniyatiga taallukli ko‘plab kimmatli yodgorliklar ichida firavnning mashhur oltindan kilingan nikobi ham bor. Quyi Misr podsholigi davrida Misr inqiroz jarayonini boshidan kechirdi. Yagona Misr avval ikkiga, so‘ngra mayda nomlarga (davlatchalarga) bo‘linib ketadi. Misr avval Numibiya, Ossuriya, Eron ta’siriga tushib koladi va nihoyat, mil.avv. 332 yili Aleksandr Makedonskiy tomonidan egallanadi. Shu bilan Misrning qadimgi davri tugaydi. Qadimgi Misr madaniyatiga kelsak, u hozirgi qadar qadimgi Mesopatamiyadagi katta yutuqlardan biri bu yozuvning ixtiro qilinishi edi. Ilk yozuv mil. avv. IV ming yillikda Janubiy Mesopatamiyada kashf qilingan. Bu yerga ko‘chib kelgan shumerlar ham ushbu yozuvni qabul qilganlar. U suratli yozuv bo‘lib, so‘z suratli rasm orkali ifoda etilgan. Bu fanda iyeroglif deb nomlangan. Masalan, qush so‘zi qushning tasviri bilan, suv so‘zi uch qator to‘lqinsimon chiziq bilan ifoda etilgan. Ammo suratli yozuv bilan hamma so‘zlarni ham ifoda qilib bo‘lmagan. Uning cheklanganligi sababli bu yozuv takomillashtirib borilib, mixxat yozuvi kashf qilingan. Harflar qotmagan loy lavhalar sathiga uyib tushirilgan. Harflar 600ga yaqin belgidan iborat bo‘lgan. Bu yozuv keyinchalik butun Janubi-G‘arbiy Osiyo xalklari orasida tarkalgan. Qadimdan Mesopatamiya mirzolari adabiy, tarixiy asarlarni sopol, teri, loy lavhalarga yozib, o‘ziga xos kitoblar yaratganlar va kutubxonalarni tashkil kilganlar. Bunday kutubxonalar Ur, Nippur, Nineviya, Bobil, Ashshur kabi shaharlarda mavjud bo‘lgan. Ularning ichida eng kattasi Ossuri podshosi Ashshurbanipalning Nineviyadagi kutubxonasi bo‘lib, unda 30 mingdan ortik xatli lavhalar saklangan. Misrliklardan farqli qadimgi Mesopotamiya aholisi erdagi hayotga ko‘proq e’tibor qilishgan. O’lim bilan hammasi tugaydi deb o‘ylashsada, narigi dunyoga ishonishgan. Misrliklardan farqli ravishda, narigi dunyoni inson ruhi mangu suv va ovqatga zoriqib yashaydigan qo‘rqinchli dunyo deham yashab kelmokda. Bu madaniyat jahon madaniyati rivojiga ham katta hissa ko‘shdi. Shuning uchun ham Yunon faylasufi Aflotun Misr madaniyatini "Jami sivilizatsiyalarning onasi" deb bejiz aytmagan. Sharuppakning Mesopotamiyaliklarga nasihatida aytiladiki «Shirin hayotdan tashqari biron narsa aziz emas». Mesopotamiyaliklarning quvonchli hayot haqidagi qarashlari «Gilgamish» dostonida ham tasvirlanadi. Ular shaxsiy hayot muammolari bilan ko‘proq qiziqqanlar. Diniy-mifologiya bo‘yicha Shumer Misrdagidan farq kiluvchi tizimga ega edi. Garchi bu erda ham shahar hukmdorini Xudoning erdagi avlodi deb karalsa-da, birok narigi dunyo to‘g‘risidagi tasavvurlar Misrdagi singari katta ahamiyatga ega bo‘lolmadi. Kohinlar ham muhim ijtimoiy katlam sifatida shakllana olmadi. Shumerlarda har bir shahar-davlat o‘zining homiysi - Xudosiga ega edi. Shu bilan birga butun 10 Mesopatamiyada sig‘inuvchi umumiy xudolar ham mavjud bo‘lgan. Shulardan osmon xudosi – An, er xudosi – Enlil, suv xudosi – Enki. Moddiy madaniyat sohasida Shumerda arxitektura kurilishi sohasi muhim o‘rin tutgan. 1.2. Qadimgi Hindistondagi siyosiy qarashlarning shakllanish jarayoni. Qadimgi Hindiston haqli ravishda qadimgi Sharqning yuksak madaniyatli mamlakatlaridan biridir. Hindiston yarim oroli qadimdan tabiiy rang-baranglik, boy o‘simlik, hayvanot va qimmatbaho yer osti boyliklariga ega bo‘lgan. Yarim orolda sersuv Hind va Gang kabi daryolar mavjud. Mil. avv. V ming yillikning oxiri IV ming yillikdan boshlab Hind daryosi vodiysida sun’iy sug‘orishga asoslangan dehqonchilik vujudga kelgan. IV ming yillik o‘rtalariga kelib bu joyda o‘ziga xos eng qadimgi hind madaniyati vujudga kelgan. Dehqonchilik, hunarmandchilik, chorvachilik, savdo-sotiqning rivojlanishi natijasida qishloq va shaharlar paydo bo‘lgan. Nihoyat, Hind daryosi va uning Panjob viloyatida qadimgi davlatlar yuzaga keladi. Bu davlatlarning Mohinjo-Daro, Xarappa kabi katta shaharlari bo‘lgan. Mohinjo-Daro hozirda Pokiston hududida joylashgan bo‘lib, shaharning maydoni 270 gektardan iborat. Bu yerdan arxeologlar ko‘chalar, pishiq va xom g‘ishtdan qurilgan turar joylar, saroylar, omborxonalar, ibodatxonalar va podsho qarorgohining qoldiqlarini topishgan. Shaharda pishik g‘ishtdan qurilgan suv tarmog‘i va kanalizatsiya ham bo‘lgan. Badavlat kishilarning uylari, shuningdek ibodatxonalar 2-3 qavatli qilib pishiq g‘ishtdan 4,5 ming yil avval qurilgan. Xarappa shahridan arxeologlar 500 ga yaqin yodgorliklar topishgan. Shahar qurilishi Mohinjo-Daro bilan deyarli bir xil. Shaharda me’morchilik, to‘qimachilik, kulolchilik, toshtaroshlik, zargarlik, qurolsozlik ancha rivoj topgan. Xarappaliklar o‘zlarining iyeroglif yozuvlariga ham ega bo‘lgan. Ikkala shaharda ham yirik g‘alla omborlari topilgan bo‘lib, bu davlatni markazlashganlik darajasini ko‘rsatadi. Hindlar dunyoda birinchi bo‘lib paxtadan mato to‘qib, kiyimlar tikkanlar, chunki shahardan kiyim tikish, qurolsozlik ustaxona qoldiqlarni topilgan. 4 Xarappa suv yo‘li va quruqlik orqali shumerlar bilan savdo aloqalari olib borgan ilk quldorlik davlati edi. Mil. avv. II ming yillik o‘rtalaridan boshlab Eron va Turon orqali Hindistonga ko‘chmanchi, chorvador oriy kabilalari bostirib kiradi. Ular Gang va Panjob daryo vohalarining unumdor yerlariga kelib o‘rnashganlar va keyinchalik mahalliy xalq bilan aralashib ketganlar. Oriylar bilan mahalliy xalq o‘rtasidagi qonli janglar hindlarning xalq og‘zaki ijodiyoti namunalari bo‘lgan "Mahobxarat" va "Ramayana" dostonlarida ham aks ettirilgan. Hindlar o‘zlarining 4 Ashirova, Haydarov, S. A. (2021). Tarix fanini o’rganishda Qadimgi Hindiston madaniyatining o’rni va ahamiyati. 249-bet 11 qadimiy yozuvlariga ega bo‘lganlar. Ularda astronomiya va matematika ham ancha rivoj topgan. Hindlar quyosh va suv soatlaridan foydalanganlar, o‘zlarining taqvimlarini tuzganlar. Xalq og‘zaki ijodining yuksak namunasi – Vedalar, gimnlar, ko‘shiqlar, afsunkor va diniy duolardan iborat to‘plam tuzilgan. Veda xudolari. Vedalarda xudolar – osmon xudolari, quyosh xudolari, havo xudolari, yer xudolari, ayol xudolar kabi xudolar toifasi haqida madhiyalar bayon etilgan. Osmon xudolari. Ular sirasiga Dyaus, Varuna, Indra kabi turli osmonlarni boshqarib turuvchi xudolar kiradi. Biroq, Varuna keyinchalik suv va dengizlar xudosiga aylanib ketgan. Quyosh xudolari. Rigvedada quyosh energiyasining turlicha namoyon bo’lishidan besh xudo yuzaga kelganligi haqida so’z yuritilgan. Ularning eng qadimiysi Mitra («do’st») dir. Suriya quyoshning yorqinroq namoyon bo’lgan ko’rinishidir. U yunonlardagi Apollon kabi yetti ot biriktirilgan g’ildirakli aravalarda tasvirlangan. Savitri esa quyoshning quvvat beruvchi kuchida namoyon bo’ladi. Pushan muruvvatli hisoblanib, quyoshning mahsuldorlik faoliyatni o’zida namoyon qiladi. Ularning yana biri Vishnu vedalarda zikr qilingan va keyinchalik unut bo’lib ketgan xudolar orasida abadiy hisoblangan, hozirgi paytda butun Hindistonda ulug’lanadi. Yer xudolari. Yer xudolarining eng ulug’i yerda quyoshning, havoda chaqmoqning, yer ustida olovning mujassamlashuvi hisoblangan olov xudosi Agnidir. Agni haqidagi afsonalar Hindistondan tashqarida vujudga kelgan. Vedalarda hayot va o‘lim masalalari bo‘yicha fikr yuritiladi. Bu ta’limotga ko‘ra jon doimo bo‘ladi va u kishi vafotidan keyin boshka tanaga o‘tadi. Hindlarning Veda ta’limoti inson mutloq jon bilan qo‘shilishi, o‘z jonini boshqara olmasligi, bu juda qiyin bo‘lishiga qaramay uning mumkinligi to‘g‘risida fikr- mushohada yuritiladi. Ana shu ta’limot asosida yoga harakati kelib chiqqan. Vedalarda Qadimgi Hindiston aholisining Varnalarga (kastalarga) bo‘linishi hakida ham ta’limot bor. Shu ta’limot asosida Kadimgi diniy e’tikod, Braxmanizm paydo bo‘lgan. Braxmanizm Qadimgi diniy e’tikodlardan biri bo‘lib, mil. avv. IX-VIII asrlarda vujudga kelgan. Bu e’tiqodga ko‘ra, Xudo Braxma olamni va odamni yaratgan deb hisoblagan. Hind ruhoniylari braxmanlar deb atalganlar. Braxmanlarning ta’kidlashicha, xudo odamlarni o‘z tanasining turli kismlaridan yaratgan. Xususan, xudo o‘z og‘zidan braxmanlarni; ko‘llaridan kshatrilarni – jangchi, rojalarni; sonlaridan vayshoklar - hunarmandlar, savdogarlar, dehkonlarni; loyga belangan oyoklardan esa shudralar, ya’ni xizmatkorlarni yaratgan deb, ta’lim beriladi. Shulardan keyin esa eng past toifa - hazar kilinadiganlar yaralgan. Shunday kilib, braxmanlar ta’limotiga ko‘ra, xudo odamlarni turli toifalarga – kastalarga bo‘lib, bola kaysi kastadan tug‘ilgan bo‘lsa, u umri bo‘yi o‘sha toifada kolishi kerak bo‘lgan. Toifalarni aralashib ketishiga yo‘l ko‘yilmagan. Mil. avv. VI asrda Hindistonda buddizm dini paydo bo‘ladi. Bu ta’limotning asoschisi Gautama Shakyamuni. U shimoliy Hindistonda mil. avv. 12 566-476 yoki 563-473 yillari yashagan. Budda so‘zining sanskritcha (oliy bilimlarni egallagan, hakikatga erishgan) ma’nosini beradi. Buddizm braxmanizmdagi odamlarni kastalarga bo‘linishini koralab, jamiyatdagi barcha kishilar teng bo‘lishini e’tirof etadi. Buddizm ta’limoti to‘rt hakikatda o‘z ifodasini topgan: 1. Turmush azob-ukubatlardan iborat; 2. Azob-uqubatlar sababi – kishilarning istaklari va nafslaridir; 3. Azob-uqubatdan kutilish uchun kishilar o‘zlarining istak va nafslarini tiyishlari kerak; 4. Azob-uqubatlardan halos bo‘lish uchun Budda kashf etgan koidalarga amal kilishi kerak. 5 Buddizm ta’limoti asosida boshka odamlarga nisbatan yaxshi insoniy munosabatda bo‘lish, boshka tirik mavjudodga nisbatan zo‘ravonlik ishlatmaslik, ayniksa, o‘ldirishni ma’n etish g‘oyasi yotadi. Demak, inson axloqida gumanizm asosiy o‘rin tutadi. Mil. avv. III asrda podsho Ashoka tomonidan Buddizmni kabul kilinishi bilan u davlat diniga aylandi. Buddizm dinining nodir bir tomoni bu, boshka dinlarga nisbatan murosasozlik kilishdir. Eramizning I asrida Buddizm Markaziy Osiyo orkali Xitoyga, Xitoydan Koreya, Yaponiya, Mo‘g‘iliston va Tibetga tarkaladi. Hindiston – birinchi jahon dini buddizm vatani bo‘lsada, Xindistonning o‘zida induizm bilan ikkinchi darajada turadi. Bu ikki din ham «Veda» da aks ettirilgan qadimgi tasavvurlardan kelib chiqqan. Hindlarning dunyoqarashi va barcha tushunchalarini belgilovchi markaziy g‘oya, hind madaniyatining o‘ziga xos xususiyati- dunyoda sodir bo‘luvchi benihoya uzliksiz harakat g‘oyasi hisoblanadi, ya’ni dunyoning aylanishi na ibtido, na nihoya, na aniq maqsadga ega. Dunyoning doimiy aylanishida qayta yangilanish va dunyoviy ilohiy ruh nishonasi-individual ruh bo‘ladi. Ular doimo yangi moddiy ko‘rinishda vujudga keladi, buning uchun inson tanasi bo‘lishi shart emas, ya’ni ruh jonivorlar, o‘simliklar tanasiga joylashishi mumkin. Xindlar shu tariqa o‘z dunyo qarashidan nargi dunyo haqidagi g‘oyani istisno qilganlar. Mutloq «dunyoviy qonun» borliq hukmdori Braxmaolamning ob’ektiv ibtidosi. Ularni taqqoslaganda aniq xudolarning roli uncha katta emas, faqat «dunyoviy qonun» tamoyillarini individuallashgan timsolidan iboratdir. Xech kim, shuningdek xudo ham inson karmasini o‘zgartirishga qodir emas. Karmaning sanskrit tilidan tarjimasi «faoliyat» (taqdir) ni bildiradi. Bu tushunchaning mazmunini aniqlash murakkab. Karma insonning oldingi hayotidan meros bo‘lib o‘tadi va hozirgi hayotining mazmuni va faoliyatida namoyon bo‘ladi, u bo‘lg‘usi moddiy timsolning sifatini belgilaydi. Gunohlarni kechirish haqida tazarru yoki ibodat bilan Karmani o‘zgartirish mumkin emas, U faqat insonning axloqiy fe’l-atvorini belgilaydi. Shu bilan birga, har bir indus va buddist uchun o‘z-o‘zini bilish va o‘zining kamolatiga etish, o‘z ruhiy holatini aniqlash, o‘z karmasini toza saqlanishi haqida o‘ylash asosiy hisoblanadi. Bu Hindistondagi 5 Yoriqulov, Haydarov, S. A. (2021). Tarix fani o’qitishda hind sivilizatsiyasi o’rni. 321-bet 13 dinlar hayotdan, faoliyatdan voz kechishga undaydi degani emas, balki ular dunyoviy tashvishlarga befarq bo‘lishga undaydi desa bo‘ladi. 1.3. Qadimgi Xitoydagi siyosiy qarashlarning shakllanish jarayoni. Xitoy Markaziy va Sharqiy Osiyodagi eng Qadimgi davlat. Xitoy sivilizatsiyasi mil.avv. 3 ming yillik oxirida shakllandi. Xitoy tarixini tarixchi Sima Syan o‘z "Tarixiy xotiralar" asarida sulolaviy davrlarga bo‘lgan. Kadimgi Xitoyda ko‘hna Mesopatamiya va Misr singari kadimiy o‘ziga xos madaniyat yaratilgan. Xitoyliklar Shan sulolasi davrida (mil.avv. 2 minginchi yil o‘rtalarida) ieroglif yozuvini yaratganlar. Bu yozuv bir necha o‘n ming belgiierogliflardan iborat. Milodning I asrigacha bu ierogliflar hozirgi yozuv ko‘rinishiga ega bo‘ldi. Xitoy madaniyatining o‘ziga xos farqli jihati shundaki, qadimdan dinlardagi mistik ibtidoga axloqqa nisbatan ikkinchi darajada qaralgan, madaniyatdagi belgilovchi g‘oya Osmon tasdiqlagan buyuk «axloqiyijtimoiy-siyosiy tartib» bo‘lgan. Mil. avv. XII-VI asrlarda Xitoyda dunyoni miflar orkali tasavvur kilishdan falsafiy mushohada kilishga o‘tiladi. Falsafa o‘zining "oltin asr" deb nomlangan o‘sha davrning cho‘kkisiga chikadi. Falsafiy karashlar ichida ikkitasi muhim ahamiyatga ega. Bulardan bittasi Konfutsiylik bo‘lib, uning asoschisi Kun-szi edi. U mil. avv. 551-yilda zodagon oilada tug‘ilgan bo‘lib, 15 yoshidan o‘zi mutoala kilib ma’lumot olgan. Uning ta’limotida Kadimgi urf-odatlar va ularga to‘la rioya kilish muhim o‘rin tutadi. Hammaning ularga amal kilishi jamiyatni halokatdan kutkarib, uni gullabyashnashiga olib keladi deb uktiriladi. Davlat to‘g‘risidagi ta’limotda "… agar podsho haqiqiy podsho o‘rnida bo‘lsa, fukarolar-fukaro o‘rnida, ota-ota, ona- ona o‘rnida, bola-bola o‘rnida bo‘lsagina davlat gullab-yashnaydi" deyiladi. Agar davlat o‘z nomiga munosib bo‘lsa, unda etarlicha ozik-ovkat, etarlicha ko‘shinlar bo‘lishi va unga ishonch bo‘lishi zarurligi ko‘rsatiladi. Konfutsiylik ta’limotida kuyidagi axlok normalari belgilanadi: 1. O‘zing orzu kilgan yutuklarga erishish uchun, boshkalarning ham shunga etishi uchun ularga yordam ber; 2. O‘zingga makbul bo‘lmaganni, birovga ravo ko‘rma. Konfutsiy mil. avv. 479-yili 72 yoshida vafot etgan. Uning ta’limoti Xitoyda va uning tashkarisida hozirgacha ham mashhurdir. . Barcha eng muhim narsalar har qanday sivilizatsiyaning «qiyofasini» belgilaydi- hayot tamoyillarini, davlat va ijtimoiy tashkilot shakllarini, umum qabul qilgan axloqiy me’yorlar va qadriyatlarning barchasi Xitoyda Konfutsiylik ta’sirida shakllangan. Bejizga L.S. Vasilev Konfutsiylikni «xitoy sivilizatsiyasining kvint essensiyasi (mohiyati)» deb atamaydi. «Osmon vakolati» yo‘nalishi Konfutsiy tomonidan yangicha fikrda rivojlantirilib, unda ijtimoiy axloq 14 asosiy o‘rin tutadi va siyosiy madaniyatni belgilaydi. An’analarni hurmat qilish, burchni jiddiy his qilish, axloqiy sifatning yuqoriligi, o‘zini jamiyat uchun baxsh qilish, haqiqatni anglash uchun doimo urinish, ishonch va olijanoblik kabi ideallar boshqalarni boshqarishni istaganlar uchun mo‘ljal bo‘lgan. Bu ideallar davlatning bosh tayanchi bo‘lib, Xitoy imperiyasi to‘ralari uchun namuna bo‘ldi Ikkinchisi, Daosizm ta’limoti, uning asoschisi – Lao Szi bo‘lib, uning taxallusi "Dono qariya" bo‘lgan. Daosizm ta’limotining markazida tabiat, kosmos, inson turadi. Dao – ko‘rinishlarga ega bo‘lmagan tanasiz, absolyut kuch. Dao hamma narsalarni, shu jumladan dunyoni yaratgan. Dao bo‘yicha dunyo doim harakatda, o‘zgarishda va rivojlanishda bo‘ladi. Mukammal dini bo‘lmish Islomda kishilarni irqi, millati, yashash joyi, tiliga qarab ajratish yo‘q edi. Hamma ixlosiga, e’tiqodiga, qilgan mehnatiga yarasha qadr topar Xitoy mifologiyalarida butun koinot - osmon, yer va tabiat hodisalari ilohiylashtirilgan bo’lib, inson hayot kechirish muhitini tashkil qiladi. Aynan shu afsonalashtirilgan muhitdan narsalar, hodisalar mavjudligini ta’minlaydigan, ularni boshqarib turadigan oliy bir tamoyil keltirib chiqariladi. Bu tamoyil ko’pincha oliy hukmdor (shandi), ba’zan esa oddiy osmon (tyan) sifatida ishlatib kelingan. Qadimgi Xitoy fasafasi konservativ sivilizatsiyaning bir qismi bo’lib u diniy matnlar madaniyatiga tayanardi. Hindistonda bo’lgani kabi, ozod bo’lish yoki xalos bo’lishga nisbatan qiziqish unchalik kuchli bo’lmagan. Aksincha, u ko’proq amaliy va pragmatik yo’nalishga ega edi. Xitoy faylasuflari asosan kambag’al a’yonlarga mansub bo’lgan. Ular ko’pincha g’oyat ulkan imperatorlik saroylari qoshida amal qilgan ma’muriy tizim sektorlarida faoliyat yuritishgan. Ko’pgina buyuk xitoy mutafakkirlari ana shu ijtimoiy muhitning samarasi sifatida dunyoga kelgan. Ko’pchilik tomonidan hurmat-ehtirom ila tan olingan donishmandlar ta’sirida asta-sekin Xitoy falsafiy tafakkuri shakllana borgan. Ko’p hollarda ularning ismlari aniq bo’lmasada, aynan ular asotirlar, afsonalar ma’naviy ta’siridan ozod bo’la borganlar va olam to’g’risidagi ilk dunyoqarashni o’zlarida shakllantirib, rivojlantirganlar. Ularning qarashlarida afsonaviy va dunyoviy bilimlar bir-biri bilan bevosita bog’lanib, bir-birini to’ldirib brogan Xitoy falsafasi o’zining gullab yashnagan vaqtiga “urushuvchi davlatlar” deb atalgan davrda erishdiki, uni Xitoy falsafasining “oltin davri” (eramizdan avvalgi VI-III asrlar) deb atadilar. Asosiy falsafiy yo’nalishlar quyidagilardan iborat edi: in-yan, besh unsur, konfutsiychilik, daosizm, moizm, legizm. Qadimgi xitoyda markazlashgan davlatchilikning kuchsizlanishi oqibatida markaziy boshqaruv ma’muriyatning turli soxa vakillari (joylardagi hukmdorlarga ta’sir etish uchun) falsafiy maktablar tashkil etishga kirishdilar. Tashkil etilgan maktablar esa umumiy “Сhizya” deb nomlana boshladi4. Bu nomlash o’z vaqtida 15 ularning jamiyatdagi xususiy maqomini belgilab berar edi. “Chizya” So’zining asli mohiyati ham “uy”degan ma’noni anglatadi. 1. Kungzichilik maktabiga olim – intellektual salohiyat egalari va hunarmandlar asos solgan bo’lib, ularning asosiy maqsadi Kungzi g’oyalarini targ’ib qilish va uni rivojlantirish bo’lgan. Shu ma’noda ularning amaliy faoliyatida insonparvarlik (Jen) g’oyalarini targ’ib qilish bosh masala bo’lgan5. 2. Lao zi asos solgan Dao maktabi. Bu maktabga tarki dunyochilik qilgan darveshlar, muvofaqqiyat va mag’lubiyat, mavjudlik va halokat, qayg’u va baxt, qadimiylik va zamonaviylik yo’li (Doa)to’g’risida yilnomalar tuzish tufayli “pokizalik va bo’shliq”, “kamsitilish va zaiflashish” orqali “shohona san’at” o’z- o’zini saqlashga etishgan xronografiya muassasalaridan chiqqanlar yaratishgan6. 3. “Zulmat va yorug’lik maktabi”ni, (dunyoni tashkil etuvchi, boshlovchilar) osmon belgilari, quyosh, oy, yulduzlar, koinot mo’ljallari, vaqt almashuvini kuzatuvchilar - astronomiya muassasalaridan chiqqanlar yaratganlar. 4. Legizmni, “odob-axloq asosidagi” boshqaruvni (Li) mukofotlar, jazolar, muayan qonunlar bilan to’ldirgan, sud muassasalaridan chiqqanlar yaratishgan. 5. “Ismlar”maktabini, faoliyatlari qadimda mansab va marosimlardagi nominallik va reallik mos kelmaganligi bois ularni muvofiqlashtirish bilan bog’liq bo’lgan, marosimlar muassasasi vakillari yaratishgan. 6. Moizm maktabiga tejamkorlikni, “ko’p narsani o’z ichiga oluvchi muxabbat”ni “loyiqlarini” ilgari surishni navyam ( guy) qadir - qimmatni biluvchi va uni hurmat qiluvchi, ( min) “oldindan taqdirga bitilgan” va “bir xillikni” inkor etuvchi ibodatxona qorovullaridan chiqqanlar asos solishgan. 7. Vertikal va gorizontal (siyosiy ittifoqlar) diplomatik maktabini ”ishlarni lozim darajada baxsga emas farmoyishga asoslanib bajaruvchi elchilik muassasalaridan chiqqanlar yartaganlar”. 8. Eklektik ensiklopedik, “erkin maktabi”ni kungzichilik va moizm “ismlar maktabi” legizm g’oyalarini davlatda tartibni saqlab turish uchun bir-biri bilan qo’shilgan maslahatchilardan chiqqanlar yaratishgan. 9.“Agrar maktab”ni Xun fanda sakkizta muhim davlat ishlaridan (ba chjen) va ikkinchi o’rinda bo’lgan oziq ovqat va mol ishlab chiqarishni boshqaruvchi, dehqonchilikka oid muassasalardan chiqqanlar tuzishgan. 10. “Kichik izohlar maktabi”ni “ko’chadagi fisqu-fasod, mish-mishlar” asosida xalq orasidagi kayfiyat to’g’risida ma’lumot yig’uvchi kuyi tabaqali amaldor ma’lumot yig’uvchi quyi tabaqali amaldorlardan chiqqanlar tuzishgan. Ammo bu maktablar jamiyatda o’z yo’nalishlari ega bo’lsada, keyinchalik kungzi ta’limotining kuchayib borishi bilan asta sekin yo’qolib bordi. 6 6 Фэн Ю-лань. Краткая история китайской философии. - СПб, 1998. 234-ст 16 Ushbu o’nlik maktablariga asoslangan manbalarini eramizdan avval 3-2 asrlarning enstiklopedik yodgorliklari bo’lgan Lyuy shi chunstyu (janob Lyu yaning bahor va kuzi) va Xuaynan stzi (Xuaynanlik o’qituvchining asari) da kuzatish mumkin. Ularning birinchisida (2 – bob, 5-7) “Osmon ostining o’nta atoqli arboblari ro’yxati kiritilgan: 1) yon berishni ko’plarga o’rnak qilib ko’rsatuvchi Lao Szi, 2) insonparvarlikni ulug’lovchi Kungzi,8 3) “mo’tadillik”ni ifodalovchi Modi, 4) ”soflik”ni ulug’lovchi Guan in, 5) “borliq”ni ulug’lovchi Le Stzi, 6) “tenglik”ni maqtovchi Tyan-pyan, 7) “egoizm - xudbinlik”ni sharaflovchi Yan Chju, 8)”kuch”ni ko’klarga ko’taruvchi Sun bin, 9)” Oldinga intilish”ni qo’llovchi Van byao, 10) “ergashish”ni ulug’lovchi Er lyan. Xuaynan stzi asarining umumlashtiruvchi yakuniy – 21 bobi tarkibida falsafa maktablarining vujudga kelishi ijtimoiy - tarixiy shart – sharoitlari to’g’risidagi g’oyalar keltirilgan bo’lib, ular quydagi tartibda ko’rsatilgan. 1) kungzichilik. 2) Moizm. 3) Daoni Legizm bilan uyg’unlashtirgan Guan stzi ta’limoti (er. av 4-3 asrlar). 4) kungzichilikni daosizm bilan uyg’unlashtirilgan va sezilarli ravishda Yan-stzi chun styu (o’qituvchi Yan bahori va kuzi) ifodalangan Yan-stzi ta’limoti. 5) Vertikal va gorizontal (siyosiy ittifoqlar) haqidagi ta’limot. 6) Shen Boxayning “jazolar va ismlar” (sin min) haqidagi ta’limoti; 7) Shan yan (Gun Sunyan)ning (er. av 4 asr) qonunlar to’g’risidagi ta’limoti; 8) Daosizm bilan sug’orilgan Lao stzi va Xuaynanstzi ta’limoti; mazkur bobning boshida Loa-stzi va Chjuanstzi ta’limoti ajratib ko’rsatilgan, 2 bobda esa Yan Chju ( Modi, Shen Boxay, Gun Sunyan ta’limoti bilan birga to’rtlikni tashkil etuvchi) ko’rsatilgan bo’lib, yaxlit xolda I ven chji turlanishi bilan o’zaro munosabatda o’nta (10) bo’lingan to’plamni tashkil etib, xususan, “vetikal va gorizontal (siyosiy ittifoqlar)” maktabiga xos belgi va falsafa maktablarining kelib chiqishi tarixiy voqelikni umumiy bog’lash orqali aloqadorligi ko’rsatib berilgan. Tabiiy-falsafiy g’oyalar ijtimoiy hayotni tashkil qilish uchun tavsiyalar sifatida ishlatilgan, ‘‘Shu Ching’’ kitobida uchta axloqiy fazilatlar va ularni boshqarishda foydalanish haqida so’z boradi. ‘‘Birinchisi (sifat) to’g’ri (to’g’ri) va to’g’ri (to’g’ri narsalarni qilish qobiliyati); ikkinchisi - qiyin (qobiliyat), uchinchisi (yumshoqlik). Yuzaga kelgan falsafaning muhim masalasi osmon bilan inson o’rtasidagi munosabatlar, odamning olamdagi o’rni haqida. Taiping Ching, afsonaga ko’ra, Yu-chi adibi to’g’ridan-to’g’ri osmondan olingan: “Osmon - bu Yangning buyuk kuchi, yer - bu Inning buyuk kuchidir. Odam hamma narsada kabi markazda. Osmon doimiy ravishda tubga aylanadi, uning hayotiy prinsiplari pastga tushadi. Er doimiy ravishda yuqoridan oladi, uning hayotiy prinsiplari yuqoridan ko’tariladi. Ikkala tamoyil ham markazda bog’langan, shuning uchun odam o’rtada bo’lishiga qulaydir”. Tabiiy faylasuflar aytishicha, osmon bilan yerning uyg’unligi hayot manbai. Ammo bu uyg’unlikda bosh rol osmonga tegishlidir. Osmonga sajda 17 qilish chaqirig’i shu erdan boshlandi. Ushbu g’oya qadimgi Xitoy falsafasida keng qo’llanilgan. O’zlarini “Xan”lar deb atagan xitoy imperiyasi etnonimi bo’lib kelgan, markazlashgan Xan imperiyasi shakllanishi davrida yaratilgan “Lyu sin – ban gu” nazariyasi an’anaviy fanda mumtozlik mavqeiga ega bo’ldi. Keyinchalik, butun xitoy tarixi mobaynida unga ishlov berish davom etib, uning keyingi rivojida Chjan Syuchen (1738-1801) va Chjan Binlin (1890-1936)lar alohida xissa qo’shdilar. Bu ta’limot XX asr Xitoy falsafasida Xu Shi tomonidan qattiq tanqid qilinishi bilan birga oltita asosiy maktabni nafaqat turli kasb, balki turli xildagi shaxslar va turmush tarzi vakllari yaratgan degan xulosaga kelgan Fen Yulan tomonidan qo’llab quvvatlandi va rivojlantirildi. Maktablar haqida ma’lumot beruvchi bu to’plamlarning uzoq muddat mavjud bo’lib kelganligi o’sha davr maktablarining jamiyat haqidagi g’oyaviy qarashlari xususida etarlicha ma’lumotlarga ega bo’lish imkoniyatlarini beradi. 18 IKKINCHI BOB : TURLI XIL SIYOSIY FIKRLARNING JAMIYATGA TA’SIRI 2.1. Turon hududida rivojlangan siyosiy-huquqiy ta’limotlar. Shuning uchun ham aslida qobiliyatli bo‘lgan Movarounnahr diyori aholisi Islomda o‘zining murodi-maqsadi va halovatini topdi. Islom tufayli hayotning barcha sohalarida ulkan muvaffaqiyatga erishdi. Islom soyasi ostida bu diyor gullab-yashnadi. Xalq esa o‘sha vaqtdagi dunyoning peshqadamlaridan biriga aylandi. Agar tarixga diqqat bilan nazar soladigan bo‘lsak, hayotning barcha sohalarida ko‘zga ko‘ringan arboblar, dunyoga dong‘i ketgan buyuk shaxslar ayni Islom davlatida, islomiy hayot soyasida voyaga etganlar. Butun olamga fan, madaniyat, sivilizatsiya markazlari sifatida tanilgan shaharlarimiz ham qad rostlagan edi. Islomda insonning aqliy kamoloti va tafakkurini rivojlantirishga katta e’tibor beriladi, unda bilim, aql inson kamolotining mezoni hisoblanib, inson ko‘rish, eshitish, aqlni ishlatish vositasida bilish qobiliyatiga ega bo‘ladi, deyilgan. Mustaqillikkacha bo‘lgan davrda sho‘ro islomshunoslari Islom faqat diniy ilmni o‘rganishga chaqiradi, deb kelganlar. Vaholanki, “Qur’on”da ham dunyoviy bilimlar, ham diniy bilimlarni o‘rganish targ‘ib etilgan. Shuningdek, Islom dini g‘oyalarida xulq va odob qoidalarini tarkib toptirishga ham e’tibor qaratilgan bo‘lib, har bir shaxsning, jamiyatning ravnaq topishida axloqning o‘rni muhim ekanligi ta’kidlanadi. “Qur’oni Karim”da inson egallashi kerak bo‘lgan oliy xislatlardan biri sadoqat, deb ta’lim beriladi hamda sadoqat barcha yaxshiliklarning debochasi sifatida talqin etiladi. Darhaqiqat, har bir jamiyatning ravnaqi shu jamiyatda yashayotgan quqarolarning vataniga, xalqiga sadoqatiga bog‘liqdir. Sadoqat bor joyda ishonch, e’tiqod va taraqqiyot bo‘ladi. Faqat sadoqat orqali kishilarda bir- biriga ishonch paydo bo‘ladi. Hadislar Islom dini ta’limotida “Qur’oni karim”dan keyin asosiy manba sanaladi. Hadislarda Muhammad alayhissalomning ibratli ishlari, e’tiqod, poklik va insonga xos ma’naviy-axloqiy xislatlarini ifodalovchi so‘zlari, pand-nasihatlari mujassamlangan. Imom Buxoriy, Imom Termiziy, Imom Dorimiy Samarqandiylarni butun Islom olami hadis ilmining peshvolari deb tan olgan. Umuman hadis ilmi bo‘yicha hech bir musulmon yurti bizning yurtimiz oldiga tusha olmaydi. Dunyo bo‘yicha eng mo‘‘tabar hadis kitoblari oltita bo‘lib, shundan beshtasiga hamma yakdil ittifoq qilgan. Bular Imom Buxoriy, Imom Muslim, Imom Abu Dovud, Imom Termiziy va Imom Nasaiylarning kitoblari. Shulardan uchtasi–Imom Buxoriy, Imom Termiziy va Imom Nasaiylar yurtimiz farzandlaridir. Oltinchi o‘rniga uchta kitob da’vogarlik qiladi. Ulardan birining egasi bo‘lmish Imom Dorimiy 19 Samarqandiy ham yurtimizdan chiqqan. Yana Imom Buxoriyning “Sahih”lari Qur’ondan keyingi eng ishonchli kitob deb tan olingan. Imom al-Buxoriy to‘plamlariga kiritilgan hadislar faqat islom ta’limotiga oid umumiy qoidalarni aks ettirish bilan cheklanib qolmaydi. Ular mehr-muhabbat, saxiylik, ochiq ko‘ngillik, ota-ona, ayollar va kattalarga hurmat, etim-esirlarga muruvvat, faqir-bechoralarga himmat, vatanga muhabbat, mehnatsevarlik, halollikka da’vat etish kabi haqiqiy insoniy fazilatlar va namunali tartibotlar majmuasidir. Unda nima yaxshi, nima yomon, nimani qilish kerak, nimadan o‘zini tiyish lozimligi haqida hozirgi jamiyatimiz ahli, ayniqsa, yosh avlod uchun katta tarbiyaviy ahamiyatga ega yo‘l-yo‘riqlar, pand-nasihat va o‘gitlar aks ettirilgan. IX asrdan boshlab Arab xalifaligi, Yaqin va O‘rta Sharqda ijtimoiy-siyosiy o‘zgarishlar natijasida Sharq Uyg‘onish davri boshlanib, bu davrda ilm-fan taraqqiy etdi, ma’naviy yuksalish sari qadam qo‘yildi. Sharq Uyg‘onish davrida inson muammosi ma’naviy sohaning asosiy masalasiga aylandi. Shuning uchun ham ta’lim va tarbiya masalalariga katta e’tibor berilib, mutafakkirlar tomonidan yaratilgan asarlarda Sharqqa xos bo‘lgan insonning axloqiy-ruhiy kamolotini ulug‘lash etakchi o‘rinni egallagan. IX-XVI asrlar falsafasi va pedagogikasida ta’limiy-axloqiy yo‘nalish muhim ahamiyat kasb etdi. “Fozil odamlar shahri”, “Baxt saodatga erishuv haqida”, “Axloq haqida risola”, “Qutadg‘u bilig”, “Hibatul-haqoyiq”, “Qobusnoma”, “Mahbub ul-qulub” kabi Abu Nasr Forobiy, Abu Ali ibn Sino, Koshifiy, Yusuf Xos Hojib, Kaykovus, Abdurahmon Jomiy, alisher Navoiylarning asarlari inson shaxsini ma’naviy-axloqiy shakllantirish muammosini hal etishda sof pedagogik asarlar sifatida boy merosga aylandi. Vatanni sevish va vatanga sodiq fuqaro bo‘lish insonning ma’naviy-axloqiy sifatlari ekanligi Buyuk allomalarimizning g‘oyalarida o‘z ifodasini topgan. 7 Abu Nasr Forobiy o‘z davrida ijtimoiy-siyosiy masalalar bo‘yicha birinchi bo‘lib yirik asarlar yaratgan alloma sanaladi. Uning davlat yoki siyosatga bo’lgan fikri quyidagicha, davlatda yuqori qatlamni yetuk inson turishi va u kishiga jamiyat aholisi boshqarishda yordam berishi lozim degan fikrni ilgari surgan. U ayniqsa, davlat tuzilish va uni boshqarish, turli ijtimoiy nizolarni oldini olish hamda kamolotga erishgan ijtimoiy jamoa (jamiyat)ni yaratish singari masalalarni yoritdi. Yetuk jamoani vujudga keltirish komil insonni shakllantirish muammosini hal etish bilan bog‘liq ekanligini birinchi bor Forobiy O‘rta asr sharoitida g‘oyaviy masala sifatida olg‘a surdi. Forobiy insonparvarlik g‘oyalari bilan sug‘orilgan qarashlarida ijtimoiy hayot asosida inson, uning faoliyati, takomillikka intilishi yotishi, insonni baxt- saodatga eltuvchi jamoa yetuk jamoa bo‘la olishi mumkinligi hamda shu jamoaga 7 Abu Nasr Farobiy . “ Fozil odamlar shahri ”. Toshkent . Yangi avlod . 2016. 284- bet 20 erishuvning yo‘l-yo‘riqlarini qidiradi hamda ta’lim-tarbiyaning asosiy vazifasi jamiyat talabalarga javob bera oladigan va shu jamiyat uchun xizmat qiladigan yetuk insonni tarbiyalashdan iborat deb biladi. Forobiyning o‘zida o‘n ikki xislatni birlashtirgan kishini axloqli inson bo‘lishini ta’kidlaydi, fikrimizcha “faol fuqarolik pozitsiyasi”ga ega bo‘lgan yoshlarda ham xuddi shu xislatlarning ko‘pchiligi bo‘lishi zarur, masalan: - barcha masalani, muhokama va mulohazani tezda va to‘g‘ri tushuna oladigan, uning ma’nosini anglayo oladigan, so‘zlovchining maqsadi va aytilgan fikrning chinligini tezda payqay oladigan; - zehni shu darajada tez va o‘tkir bo‘lsinki, biror narsaning alomatini sezishi bilan, bu alomat nimani bildirishligini tezda bili olsin; - so‘zlar aniq bo‘lsin, fikrini va aytmoqchi bo‘lgan mulohazalarini ravon va ravshan bayon eta olsin; - bilish va o‘qishga nisbatan muhabbati bo‘lsin, o‘rganmoqchi bo‘lgan bilimini charchashni sezmasdan osonlik bilan o‘zlashtira olsin; - haqiqatni va haqiqat tarfdorlarini sevadigan bo‘lsin, yolg‘onchi va yolg‘onchilarga nafrat bilan qaraydigan bo‘lsin; - ruhining g‘ururi va vijdonini qadrlaydigan bo‘lsin, uning ruhi va tabiati bilan past ishlardan yuqori va olijanob ishlarga ishlatiladigan bo‘lsin; - o‘z tabiati bilan adolatni sevadigan va adolat uchun kurashuvchilarga, adolatsizlikka, jabr-zulm o‘tkazuvchilarga nafrat bilan qaraydigan bo‘lsin, o‘z odamlari va boshqalarga adolatli bo‘lsin, go‘zal va yaxshi hisoblangan narsalarni barchaga taqdim etgan holda odamlarni adolatga to‘g‘ri targ‘ib etadigan, adolatsiz oqibatlarini yo‘qotadigan, ularga yo‘l qo‘ymaydigan bo‘lsin; - adolatli bo‘lsin, ammo qaysar bo‘lmasin, adolat oldida qaysarlik qilib, o‘zibilarmonlikka berilmasin, lekin har qanday adolatsizlik, pastkashlik oldida lafzli bo‘lsin, o‘zi zarur deb bilgan narsasini amalga oshirishda qat’iylik ko‘rsatsin, qo‘rqmas, jasur bo‘lsin, qo‘rqish va ojizlikni bilmasin. Buyuk mutafakkir Yusuf Xos Xojib ning “Qutadg‘u bilig” asari ta’lim va tarbiya ma’naviy kamolotning yo‘l-yo‘riqlari, chora-tadbirlarini o‘zida mujassamlashtirgan axloq va odobga oid darslikdir. Mutafakkir inson kamolotini bilim olishda deb biladi. U dunyo yaralibdiki. Faqat bilimli kishilargina ezgu ish qilib, adolatli siyosat yurgizib kelgan, deb, inson yaratilgandayoq unga bilim, uquv-zakovat berilganligi, ana shu bilim va zakovat tufayli kishilar razolatdan poklanganligini uqtiradi. Hatto humdorlar ham yurtni, davlatni aql, ilm va zakovat bilan idora etsa, el-yurt farovon bo‘ladi, to‘q va tinch hayot kechiradi, deydi. U kuch va qurolni aql va bilimdan keyinga qo‘yadi. Yusuf Xos Xojib komil inson bo’lishi uchun albatta u inson bilim olishi hayotda ko’plab qiyinchiliklarni boshidan kechirishi kerak degan fikrni ilgari surgan. 21 Yusuf Xos Xojib “Qutadg‘u bilig” asarida to‘rt qahramonning suhbatlari, munozaralari asosida o‘z maqsadlari va g‘oyalari bayon etadi. Insonni hayotda baxt-saodatga eltuvchi qarashlar to‘rt ramziy qahramon: Kuntug‘di – Elig podsho, adolat timsoli; Oyto‘ldi – vazir, davlat timsoli; O‘gdulmish – vazir, aql timsoli; O‘zg‘urmish – vazirning qarindoshi, qanoat timsolining hayoti va davlatni boshqarish jarayonidagi xatti-harakatlari va fi.krlari misolida berilgan bo‘lib, bular inson etukligining mezonlari sanaladi. XIV asrning ikkinchi yarmi va XV asr tarixda Sharq Uyg‘onish davrining ikkinchi bosqichi deb atalgan. Chunki bu davrda ilm-fan va madaniyat o‘z tamoyillari, yo‘nalishi jihatidan boshqa davrlardan farq qiladi. Bu davrda bir qator ilm maskanlari bunyod etildi. Shaybonixon madrasasi, Abdurag‘im sadr madrasasi, Mirarab madrasasi, masjidi Kalon kabi inshootlarning qurilishi ta’lim-tarbiya jarayonida muhim bosqich bo‘ldi. Aholining savodxonligini oshirish, maktablarda bolalarga diniy va dunyoviy bilimlar berish yo‘lga qo‘yildi. Sharq Uyg‘onish davrining ikkinchi bosqichi Amir Temur hukmronligi davrida Samarqand va Hirot shaharlari madaniyat, ilm-fan markaziga aylandi. Amir Temurning ijobiy xislatlaridan biri uning yurt obodonchiligi va me’morchiligiga e’tibor berishi, davlat, mamlakat va fuqaroning hamxo‘ri bo‘lganligi edi. U jahongirlik qoidasi sifatida haqiqat – sihat-salomatlik, haqiqat – tartib, haqiqat – adolatda deb bilgan. Amir Temur davlatni mustahkamlashda qonun-qoidalarning tutgan o‘rniga keng e’tibor berdi. Fransuz olimi Alfons de Lamartin Amir Temur davlati haqida shunday deydi: Evropa na Iskandarda, na Atillada va na Moskoviya zafarini quchgan yangi fotih Napoleonda adolatli qonunlar asosiga qurilgan bunday boshqaruvni bunyod etgan emas. Sohibqiron Islom dinini jamiyatda mafkuraning ustunlaridan biri deb hisobladi va barcha fuqarolarni, askarlarni musulmonchilik ruhida tarbiyalashga katta ahamiyat berdi. Uning “Kuch adolatdadir” degan tamoyil asosda davlatni boshqarishi yuksak qobiliyatidan dalolat beradi. 8 Uning asosiy fikri aholi to’liq musulmon diniga e’tiqod qilishi, ular to’liq o’z avlodlariga islom ilmini yetqazishi kerak deb hisoblagan. Va u uchun askarlari islom dinidan to’liq habardor va shu bilan birga unga itoat etishi kerak bo’lgan. Mashhur muarrixlardan biri Nizomiddin Shomiy o‘zining “Zafarnoma” asosida shunday yozadi: “uning adolatiyu siyosati o‘rnatilgan kunlarda Movarounnahrning eng chekka joylaridagina emas, balki Xo‘tan chegarasidan Dehli va Kanboyit atrofigacha, Bobil Abvobdan to Misr va Rum hududigacha bo‘lgan erlardan savdogarlar u erda tursin, boallaru, beva xotinlar ham ipakli matolar, oltin-kumush va eng zarur tijorat mollari keltirardilar va olib ketardilar. 8 Sohibqiron saboqlari / Tuzuvchi - muallif M . Murodov .- T .: O ‘ qituvchi , 1996 y . – 168 b . 22 Hech kimsa ularning bir doniga ham ko‘z olaytira olmaydi va bir dirhamiga ham ziyon etkazmaydi. Bu cheksiz ne’mat va poyonsiz marhamatlar Amir sohibqironning siyosati va adolati natijasidir”. Shu o‘rinda Amir Temur shaxsi ustunligi va davlatni boshqarish qudratining sirlari, mohir sarkarda va tinchlik posboni, fuqaro rahnamosi sifatidagi shaxs ekanligi uning chinakam jamiyat barpo etishi uchun asos bo‘la oldi. Darhaqiqat, Amir Temur o‘gitlari, pand-nasihatlari, hikmatli so‘zlari bir so‘z bilan aytganda, pandnomalari hozirgi yoshlarni milliy ruhda tarbiyalashda muhim o‘rin tutadi. Shuni alohida ta’kidlash kerakki, ulug‘ bobomiz, juda chuqur, mazmuni, har jumlasi umumbashariy ahamiyat kasb etuvchi pandnomalari bilan maydonga chiqdi va butun umr davomida ana shu da’vatga sodiq qoldi, barcha fuqarosini unga amal qilishga undadi. “Biz kim mulki Turon, amiri Turkistonmiz. Biz kim – millatlarning eng qadimi va eng ulug‘i turkning bosh bo‘g‘inimiz”. Sohibqiron o‘z yurti, o‘z millati, elatini ana shunday ta’riflagan holda hamma vaqt unga sodiq bo‘lish, ana shu eng qdim va eng ulug‘ – “bosh bo‘g‘in”ga munosib farzand bo‘lishni ta’kidlaydi. O‘zbek xalqining buyuk allomasi Alisher Navoiy o‘zining badiiy asarlarida komil inson, sadoqatli fuqaro obrazlarini yaratib, ta’lim-tarbiya to‘g‘risidagi fikrlarini ifodalagan bo‘lsa, ta’limiy-axloqiy asarlarida esa ana shunday yetuk shaxsni shakllantirishning mazmuni, yo‘llari, usullari haqida so‘z yuritgan. Navoiy tasavvuridagi komil insonga xos bo‘lgan eng yuksak fazilatlarga: ijodkorlik, qobiliyat, ilm-fanga muhabbat kiradi. Chunki, baxtli hayotga intilgan allamaning fikricha, oqil, qobiliyatli, dono inson o‘zining kuch-quvvatiga, aqlu zakovatiga ishonadi. Shoir, tarjimon, tilshunos olim, balki davlat arbobi sifatida tarixda o‘chmas iz qoldirgan Alisher Navoiy butun hayoti davomida haqiqiy inson qanday bo‘lishi lozimligini ko‘rsatdi. 1472-yilning fevralida Xusayn Boyqaro Alisher Navoiyni saroyning bosh vaziri qilib tayinlaydi va unga “Amiri kabir” unvonini beradi. Alisher Navoiy bosh vazirlik lavozimida avvalo butun kuchini mamlakatda tinchlik va osoyishtalik o‘rnatishga qaratdi. U yangi lavozimda avvalo butun kuchini mamlakatda tinchlik va osoyishtalik o‘rnatishga, vaqf ishlarini tartibga solishga qaratdi. Fuqarolarning farovonligi, hunarmandchilikni rivojlantirish, savdo-sotiqqa katta ahamiyat berdi. Alisher Navoiyning sa’yi harakati bilan qishloqlarda dehqonchilik madaniyati rivojlandi, shaharlar, xususan Hirot kun sayin obod bo‘la boshladi. Alisher Navoiy ning umumiy fikri ham Yusuf Xos Xojibnikiga o’xshash bo’lib komil insonni tarbiyalash va u komil bo’lishi uchun kerak bo’ladigan fazilatlarni sanab o’tgan. Temuriylar sulosasining davomchilaridan yana biri Zahiriddin Muhammad Bobur O‘rta asr Sharq madaniyati, adabiyoti va she’riyatida o‘ziga 23 xos o‘rin egallagan adib, shoir, olim bo‘lish bilan birga yirik davlat arbobi va sarkarda sifatida olamga mashhur bo‘lgan. Bobur o‘zining keng dunyoqarashi va mukammal aql-zakovati bilan Hindistonda Boburiylar sulolasiga asos soldi va “Boburnoma” asari bilan dunyoning mashhur tarixnavis olimlari qatoridan joy oldi. Biroq Boburning hayoti va faoliyati Movaraunnahrda siyosiy hayot nihoyat murakkablashgan feodal guruhlarning boshboshdoqlik harakatlari avjiga chiqqan va Temuriylar davlatining inqirozi davom etayotgan davrga to‘g‘ri kelgan edi. U buyuk davlat inqirozidan aziyat chekkan va bu holatlarni o‘z asarlarida ifodalagan. Bobur Temuriylar saltanatini himoya qilish va saqlab qolish uchun astoydil harakat qilib, Shayboniyxonga qarshi bir necha yil davomida muttasil kurash olib borsa-da, biroq mamlakatda hukm surgan og‘ir iqtisodiy tanglik va siyosiy parokandalik sharoitida o‘z maqsadiga erisha olmaydi. Taqdir taqozosi bilan o‘z yurtini tark etib, Afg‘oniston va Hindistonga yuz tutganda Bobur she’riyatida Vatan tuyg‘usi, Vatan sog‘inchi va unga qaytish umidi aks etganligini ko‘rish mumkin. Zahiriddin Bobur yoshlikdan boshlab to umrining oxirigacha ijoddan to‘xtamadi, natijada, har jihatdan mukammal boy ilmiy va adabiy meros qoldirishga muvaffaq bo‘ldi. Uning “Topmadim” radifli g‘azali va “Yod etmas emish kishini g‘urbatda kishi” misrasi bilan boshlanuvchi ruboyisi o‘sha yillardagi hayoti bilan chambarchas bog‘liq. Boburning vatanparvarlik bilan sug‘orilgan shaxsiy kechinmalari, uning she’rlarida olg‘a surilgan g‘oyalar asrlar davomida umuminsoniy qadriyatlar darajaga ko‘tarildi. Uning ijodida kindik qoni to‘kilgan ona yurtini dildan qo‘msash, uning tuprog‘iga talpinish, g‘ariblik azoblaridan o‘tli hasrat, xalq va diyor sog‘inchi va unga qaytishga umidvorlik, taqdir zarbalari, turmush uqubatlari,zamona nosozliklaridan norozilik, Bobur garchi shoh bo‘lsada, Vatanga muhabbat hamda hijron azobi uning quyidagi misralarida o‘z aksini topgan. 2.2. Sharq mutaffakirlarining siyosiy qarashlari. Jahon madaniyatiga katta hissa qo’shgan mashhur faylasuf, qomusiy olim Farobiy 873-yilda turkey qabilalardan bo’lgan harbiy xizmatchilar oilasida, 24 Sirdaryoning o’ng qirg’og’idagi Forob (O’tror) shahrida tug’ilgan. 950-yil Damashq shahrida 77 yoshida vafot etgan. Farobiy Movarounnahrda Somoniylar sulolasi hukmronlik qilayotgan davrda yashab ijod qilgan. Faylasuf boshlang’ich bilimini O’trorda olgandan so’ng, o’qishini Toshkent, Samarqand va Buxoroda davom ettirdi. Sharqda yirik olim sifatida tanilgan ibn al-Kiftiy Abu Nasr Farobiy haqida shunday deb yozgan: Farobiy Movarunnahrdagi turk shaharlardan biri bo’lmish Farobdan chiqqan faylasuf. Bu kishi musulmonlardan yetishib, tan olingan hakim sanaladi, Iroqqa boradi va Bag’dod shahrida turib qoladi. Farobiy bu shaharda ibn Hiylondan hikmat ilmlarini o’rgandi. U yerdan Farobiy bu kishidan foydalandi va o’sha davrda tengi yo’q odam bo’lib yetishdi. Mantiqqan oid kitoblarni tahlil va sharhlashda ko’p ish qildi. Mutafakkirning Aflotun va Arastu falsafasidagi g’oyalariga bag’ishlangan kitobi uning falsafa gsohasida peshqadamligidan darak beradi. Farobiy o’z zamonasining barcha ilmlarini mukammal egallagani hamda bu ilmlar rivojiga katta hissa qo’shgani uchun Sharq mamlakatlarida “Al-Muallim as-Soniy” – “Ikkinchi Muallim ” (Aristoteldan keyin), “ Sharq Arastusi ” degan unvonlarga sazovor bo’lgan. Ayrim ma’lumotlarda qayd etilishicha, u 70 dan ortiq tilmi bilgan. Farobiy o’rta asrlarda ma’lum bo’lgan tabiiy va ijtimoiy sohalarda 160 dan ortiq asar yaratgan. Allomaning ijtimoiy-siyosiy hayot, davlatni boshqarish masalalariga, axloqiy tarbiyaga, fiqhshunoslik va pedagogikaga doir asarlari mavjud. Farobiy dunyoning rang-barangligini tushuntirish uchun Aristotelning shakl va materiya haqidagi ta‘limotidan foydalangan. Farobiy borliqning birinchi sababi va harakat manbai sifatida Xudo mavjud deb hisoblagan bo’lsa-da, uning falsafasi bilish va borliqning murakkab masalalarini yechishga intilish bilan tavsiflanadi. aynii shu sababli faylasuf borliqning holatlarini, uning shakllarini: oddiy elementlar – havo, olov, yer, suvni; shuningdek minerallar, o’simliklar, hayvonlar, inson va osmon jismlarini sinchiklab o’rganadi. Shu tariqa u tashqi dunyoning obyektiv mavjudligiga urg’u beradi. Farobiyning falsafiy qarashlari Sharq falsafasining rivojlanishiga kuchli ta‘sir ko’rsatdi. Farobiy Yaqin va O’rta Sharq mamlakatlari faylasuflari orasida birinchi bo’lib, jamiyatning kelib chiqishi, uning maqsad va vazifalari haqidagi ta’limotni ishlab chiqdi. O’rta asr sharoitida jamiyat tabiiy rasvishda kelib chiqqanligini, inson faqat boshqalar yordamida hayot qiyinchiliklariga qarshi kurasha olishi mumkinligini asoslab berdi. Farobiy fikricha, shaharlar insonlarning jamoa bo’lib uyushishining oliy shakli bo’lib, unda insoniy barkamol bo’lib yetishishi uchun zaruriy sharoitlar bo’ladi. Farobiy insonlar tabiiy ehtiyoj natijasida o’zaro birlashib, jamoani tashkil qilganligini alohida ta’kidlaydi. 25 Ibn Xaldun Abduraxman Abu Zayd Ibn Muhammad (1332, Tunis — 1406, Qahira ). Ibn Rushd(Averroes)ning izdoshi. 1349—75 yillarda Tunis, Fes, G arnota, Bujjoya (Jazoirda) hukmdorlari saroyida yuqori lavozimlarda ishlaganʻ umrining oxirida molikiylar mazha-bi qozisi bo lgan ʻ . Ibn Xaldun 1332 yilda Shimoliy Afrikaning Tunis shahrida tug ilib, o z davrining olimlaridan Qur on, ʻ ʻ ʼ hadis, huquq, tilshunoslik kabi fanlarni o zlashtirgan. Mutafakkir tarix, tasavvuf, ʻ mantiqqa doir asarlar va she rlar yozgan. Alloma Misr sultonlari saroyida eng ʼ yuqori mansab – hojib lavozimida ishlagan. U mohir diplomat ham hisoblangan. Ibn Xaldun ning o z davrining davlatiga nisbatan salbiy munosabati shu ʻ qadar aniq ifodalanganki, arab mutafakkiri “feodal davlatning ahamiyatini va sulton yoki hukmdorning ijobiy rolini bo rttirib ko rsatgan degan ba zi ʻ ʻ ʼ mualliflarning fikrlarini alloma qarashlari to g risida bexabarliklari bilan izohlash ʻ ʻ mumkin. Ibn Xaldun ning fikriga ko ra, davlat ko r-ko rona kuch bo lib, hayotga ʻ ʻ ʻ ʻ obyektiv (moddiy) sabablardan kelib chiqib yondashadi va shu obyektiv sabablarga ko ra o zi tekinxo rlik qilib, jamiyatni o ldiradi hamda o zi ham halok ʻ ʻ ʻ ʻ ʻ bo ladi. Ibn Xaldunning ijtimoiy qarashlarida birinchi o rinda adolat prinsipi ʻ ʻ turadi. Mutafakkir adolat hukm surgan va qonunlar ustuvor bo lgan davlatgina ʻ mustahkam bo lishi to g risidagi fikrni ilgari suradi. ʻ ʻ ʻ 9 U o'z asarlarida sehr, alkimyo, munajjimlik va falsafani rad etishni maqsad qilib qo'yadi. Uning ijodi o‘z davridagi fanlar rivojining rekordi bo‘ldi . U bir necha bor saroy (davlat) to ntarishlarida qatnashgan, ba zan esa bu to ntarishlarning ʻ ʼ ʻ asosiy tashkilotchisi ham bo lgan. Ibn Xaldun ba zi manbalarda o ta fursatparast, ʻ ʼ ʻ ishonchsiz, shijoatli va og ir vaziyatlarda do stlaridan qochib keta oladigan ʻ ʻ ochko z shaxs sifatida ta riflanadi. ʻ ʼ U bir necha bor saroy (davlat) to ntarishlarida ʻ qatnashgan, ba zan esa bu to ntarishlarning asosiy tashkilotchisi ham ʼ ʻ bo lgan. ʻ Qizig‘i shundaki, ba’zan “Muqaddima” sahifalarida muallif bu xususiyatlarni asoslashga harakat qilganini ko‘rish mumkin. Ibn Xaldun asarlari, xususan uning “Muqaddima” asari har doim G arb davlatlari ilmiy doiralarida ʻ katta qiziqish uyg otib kelgan. Alloma o zining “Kitob ul-ibar” asariga yozgan ʻ ʻ muqaddimasida inson jamiyatining taraqqiyoti, rivojlanish hamda tanazzuli sabablari to g risida asosli fikrlarni keltiradi. ʻ ʻ Kitob ul-ibar" ("Ib-ratli misollar kitobi", 1370). Asarda I. X. jamiyat taraqqiyoti xususida o z fikrlarini hamda Sharq musulmon xa-lqlari (xususan, ʻ Mag rib) tarixini bayon qilgan. I. X. kishilar hayot tarzidagi tafovutlarni, asosan, ʻ geografik va boshqa moddiy omillarga bog liq deb hisoblagan. Asarda I. X. o z ʻ ʻ tarixiy-ijtimoiy nazariyasini bayon qilib, axloq va ijtimoiy muassasalar kishilar turmushi bilan bog liqligini hamda mehnat va kishilarning o zaro munosabati ʻ ʻ jamiyat hayotida muhim ahamiyatga ega ekanligini ta kidlagan ʼ . Bevosita 9 Milliy g ‘ oya : asosiy tushuncha va tamoyillar . / Tuzuvchilar : B . B . Barotboev , E . SH . Oripov . 2016- y , 244- b 26 Muqaddima risolasiga to’htaladigan bo’lsak bu asar Kitobul ibar tarix kitobiga muqaddima sifatida yozilgan “ Muqaddima” kitobi vaqt o‘tishi bilan “Kitobul ibar”dan ko‘ra mashhur bo‘lib, ko‘plab tillarga tarjima qilingan. Aslida, bu ajablanarli narsa: kitobga kirish o'zidan ko'ra ko'proq mashhur. Ular buni o'sha davrlarda binolar va me'moriy yodgorliklarning ko'rinishi va kirishiga katta ahamiyat berish madaniyati bilan bog’lashadi. Amir Temur o‘zi yashab turgan jamiyatni eng etuk ijtimoiy tizimga aylantirish, farovon hayot qurish maqsadidagina kurashib qolmay, balki bu g‘oyalarning butun dunyoda tantana qilishiga ham ishongan edi. Faqat shu maqsaddagina u harbiylik libosini kiygan edi. U ana shunday maqsadlarda jahongirlik qilgan har bir davlat boshlig‘i, asosan, to‘rt narsani xotirasida saqlash kerakligini uqtiradi: birinchidan, qaysi mamlakatni zabt etmoqchi bo‘lsa, to‘g‘ri tadbir va kengash bilan ish tutish; ikkinchidan, xatoga yo‘l qo‘ymaslik uchun har bir ishni ko‘p o‘ylab, sergaklik va ehtiyotkorlik bilan qilish; uchinchidan, o‘z atrofida aslzoda er yigitlarni (amirlarni) to‘plash va birlashtirish; to‘rtinchisi , bugungi kunning ishini ertaga qoldirmaslik. 10 Amir Temur dasturi va siyosiy-huquqiy qarashlarida mukammal jamiyatni orzu qilishdan ko‘ra, ko‘proq uni amalga oshirish hamda uning mas’uliyatini o‘z zimmasiga olish yaqqol sezilib turadi. Shuning uchun ham Amir Temurning davlat arbobi, sarkarda va mutaffakir sifatidagi o‘ziga xos tomoni shundaki, u o‘zi hukmronlik qilgan saltanat (imperiya) timsolida mukammal jamiyatni qurdi va uni har tomonlama mustahkamlashga harakat qildi. Amir Temur siyosiy ta’limotining muhim jihati jamiyatni boshqarishda qonunning ustuvorligi, qonunchilik masalasidir. Temur saltanatini boshqarishning asosiy sharti, qonunning hamma a’mollardan ustunligini tan olish va uning asosiy qoidalarini yaratishdan iborat bo‘ldi. Temurning qonun ustuvorligi tamoyili zaruriy shart ekanligi haqidagi xulosasida, qonunning ustuvorligi juda teran qo‘yilgan: bu g‘oya Sohibqironning ongida Imom Ismoil Buxoriy, Imom Abu Iso at-Termiziy, Forobiy, Taftazoniylarning huquqiy ta’limotlarini, Burhonidin Marg‘inoniyning «Hidoya»sini, uning «Muxtasar» ini maktab va madrasada o‘rganib, olimlar bilan bo‘lgan uchrashuvlarida eshitish natijasida shakllangan va shuning uchun jamiyatda qonun ustuvorligi masalasiga «Tuzuklar»da keng o‘rin ajratgan. Ya’ni «Ulug‘ bobokalonimiz Amir Temur «qaerda qonun hukmronlik qilsa, shu erda erkinlik bo‘ladi», degan gaplarini tarix sahifalariga zarvaraqlar bilan yozdirgan edi». Temur davrining mumtoz tarixchilaridan bo‘lgan Ibn Arabshoh Amir Temurning fazilatlarini sharhlab: «Temur tengi yo‘q fe’l-atvorli, chuqur mulohazali kishi bo‘lib, uning tafakkur dengizining qa’ri yo‘q va (uning) ta’biri 10 Temur tuzuklari. Ahmedov B tahriri.- Toshkent: G‘afur G‘ulom, - 1991. 144 b 27 tagiga na tekisligu, na g‘adir-budur orqali yo‘l topiladi», – deb yuksak baho bergan edi. Amir Temurning qanday shaxs va davlat arbobi bo‘lganligi hamda uning sifatlari haqida juda ko‘p mualliflar o‘z fikrlarini aytganlar. Ammo aynan uni ko‘rib, suhbat qilgan kishilar Ibn Xaldun, don Klavixo hamda Temurning maslahatchisi va, ayniqsa, g‘arb mamlakatlariga yuborilgan xristian elchisi Ioann Fransiskning, hozirda Parij milliy kutubxonasida saklanayotgan xotiralari, ayniqsa, qimmatli, ishonchli dalildir. XULOSA Kurs ishida olgan xulosa shundan iboratki, davlatlar tarixida olingan ko’plab xulosalar orqali hozirgi kundagi siyosatni belgilash mumkin. Chunki har bir davlatning o’z kelib chiqish evolutsiyasi mavjud. Zero, har qanday davlat bir xil ko’rinishda paydo bo’lib qolmagan. Sharqda vujudga kelgan o’zgacha sivilizatsiya orqali G’arb davlatlariga ham bu kabi ta’limotlar yoyildi. 28 Hozirgi kunda mamlakatimizda erkin fuqarolik jamiyatini yanada rivojlantirish. Inson huquqlari va qonuniy manfaatlarini, demokratik qadriyatlarni himoya qilish, aholining siyosiy madaniyati va huquqiy ongini oshirish, davlat organlari va nodavlat notijorat tashkilotlari o‘rtasida ijtimoiy sheriklik munosabatlarini hamda dolzarb masalalarni hal etishda hamkorligini kuchaytirish maqsadida «2021-2025 yillarda fuqarolik jamiyatini rivojlantirish Konsepsiyasi» qabul qilindi. Konsepsiyada fuqarolik jamiyati institutlari faoliyatining samaradorligini oshirish, faoliyat qamrovini kengaytirish, shuningdek, ularning moliyaviy ta’minotini mustahkamlash; yoshlar, bolalar, bandlik, xotin-qizlar, nuroniylar, atrof-muhit muhofazasi bilan shug‘ullanuvchi nodavlat notijorat tashkilotlari tashkil etilishini qo‘llab-quvvatlash mexanizmini takomillashtirish borasidagi ishlar belgilab berildi. Mamlakatimizda ma’naviy-ma’rifiy islohotlarning samaradorligiga to‘siq bo‘layotgan ana shunday bir qator mavjud tizimli muammolarni va ularni bartaraf etish maqsadida O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Ma’naviy-ma’rifiy ishlar tizimini tubdan takomillashtirish chora-tadbirlari to‘g‘risida»gi qarori qabul qilindi. O‘quvchi-yoshlar xulq-atvorida kuzatilayotgan loqaydlik, huquqbuzarlik, xudbinlik, ma’naviy qashshoqlik, qat’iyatsizlik, bezorilik, andishasizlik, mas’uliyatsizlik, beqarorlik kabi salbiy xususiyatlarning namoyon bo‘lishi oila va ta’lim muassasalaridagi yoshlarga berilayotgan ta’lim-tarbiya mazmuni, shakllari, metodlari va vositalarining milliy va zamonaviy asoslarga muvofiq emasligidan dalolat beradi. ADABIYOTLAR RO’YXATI 1. Boboev H., Hasanov S. «Avesto» manaviyatimiz sarchashmasi. T.: «Adolat», 2001. 546-b. 2. Temur tuzuklari. Ahmedov B. tahriri. - Toshkent: G‘afur G‘ulom, - 1991.-144 b. 3. H. Homidov. "Avesto" fayzlari. – Т.: 2001. 435- bet 29 4. Abdullayevna . Языковая политика в Китае: идентификация общественнополитической терминологии (2019). In K итайская лингвистика и синология. С-231 5. Abu Nasr Farobiy . “ Fozil odamlar shahri ”. Toshkent . Yangi avlod . 2016. 284- bet . 6. Qosimov B. Milliy uyg‘onish: Jasorat, ma’rifat, fidoyilik. –T.: «Ma’naviyat», 2020-y. 167-b 7. Ashirova, Haydarov, S. A. (2021). Tarix fanini o’rganishda Qadimgi Hindiston madaniyatining o’rni va ahamiyati. 249-bet 8. Yoriqulov, Haydarov, S. A. (2021). Tarix fani o’qitihsda hind sivilizatsiyasi o’rni. 321-bet 9. Фэн Ю-лань. Краткая история китайской философии. - СПб, 1998. 234-ст 10. Sohibqiron saboqlari / Tuzuvchi - muallif M . Murodov .- T .: O ‘ qituvchi , 1996 y . – 168 b . 11. Milliy g ‘ oya : asosiy tushuncha va tamoyillar . / Tuzuvchilar : B . B . Barotboev , E . SH . Oripov . 2016- y , 244- b 12. Karimov I.A Amir Temur haqida so‘z. - Toshkent. O‘zbekiston, 1996. - 62 b. 13. Mirziyoyev Shavkat. Adabiyot va san’at, ma’daniyatni rivojlantirish-xalqimiz ma’naviy olamini yuksaltirishning mustahkam poydevori. (2017-yil 3-avgustdagi mamalakatimiz ijodkor ziyolilari vakillari bilan uchrashuvdagi nutqi). “Xalq so‘zi”. 2017-yil. 4-avgust. 14. Amir Temur. Temur Tuzuklari. “Ilm-ziyo-zakovat” nashriyoti. Toshkent - 2020. - 144 b . INTERNET SAYTI 1. www.wikipedia.org 30

MUNDARIJA

KIRISH BIRINCHI BOB : SHARQDAGI SIYOSIY FIKRLARNING PAYDO BO’LISHI

1.1. Sharqda siyosiy-huquqiy qarashlarning shakllanishi va rivojlanishi

1.2. Qadimgi Hindistondagi siyosiy qarashlarning shakllanish jarayoni

1.3. Qadimgi Xitoydagi siyosiy qarashlarning shakllanish jarayoni. IKKINCHI BOB : TURLI XIL SIYOSIY FIKRLARNING JAMIYATGA TA’SIRI

2.1. Turon hududida rivojlangan siyosiy-huquqiy ta’limotlar

2.2. Sharq mutaffakirlarining siyosiy qarashlari

XULOSA

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR

Купить