Информация о документе

Цена 50000UZS
Размер 176.5KB
Покупки 0
Дата загрузки 28 Ноябрь 2025
Расширение doc
Раздел Курсовые работы
Предмет Юриспруденция

Продавец

G'ayrat Ziyayev

Дата регистрации 14 Февраль 2025

201 Продаж

Shartnomadan tashqari majburyatlarni fuqarolik huquqiy tartibga solishning o’ziga xos xususiyatlari

Купить
SHARTNOMADAN TASHQARI MAJBURYATLARNI FUQAROLIK HUQUQIY TARTIBGA SOLISHNING O ZIGA XOS XUSUSIYATLARIʻ MUNDARIJA KIRISH ............................................................................................................................................ 2 I.BOB. FUQAROLIK KODEKSIDA SHARTNOMADAN TASHQARI MAJBURIYATLARNI TARTIBGA SOLISHNING ASOSIY QOIDALARI ...................................................................... 4 I.1. Umumiy qoidalar majburiyatning paydo bo lishi, bajarilishi va o tishi ʻ ʻ ................................... 4 I.2. Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlarning tartibga solinishi .............................. 10 I.3. Davlat va yuridik shaxslarning javobgarligi ............................................................................ 17 II.BOB. SHARTNOMADAN TASHQARI MAJBURIYATLARNI TARTIBGA SOLISHNING O ZIGA XOS XUSUSIYATLARI ʻ ................................................................................................ 24 II.1. Aybsizlik va majburiy javobgarlik tamoyillari ...................................................................... 24 II.2. Zarar qoplash mexanizmi. Da’vo muddatlari va himoya choralari ........................................ 29 II.3. Xalqaro ta’sir va solishtirma huquqiy tahlil ........................................................................... 36 XULOSA ....................................................................................................................................... 43 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI ................................................................... 45 KIRISH Mavzuning dolzarbligi . Zamonaviy jamiyatda fuqarolik huquqiy munosabatlarning murakkabligi va ko‘payishi shartnomadan tashqari majburiyatlarni tartibga solishning o‘ziga xos xususiyatlarini o‘rganishni dolzarb masalaga aylantirmoqda. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 1193– 1210-moddalarida belgilanganidek, shartnomadan tashqari majburiyatlar (deliktlar, bir tomonlama harakatlar, notariuslik majburiyatlari va boshqalar) iqtisodiy faoliyat, texnologik rivojlanish va fuqarolar o‘rtasidagi nizolar ko‘payishi bilan bog‘liq holda alohida ahamiyat kasb etmoqda. 2023–2025 yillarda O‘zbekistonning «Yangi O‘zbekiston» strategiyasi doirasida amalga oshirilayotgan iqtisodiy islohotlar, raqamli transformatsiya va xalqaro shartnomalar (masalan, PQ-16 va PQ-4756-son qarorlar) natijasida korxonalar va fuqarolar o‘rtasidagi no- shartnomaviy munosabatlar kuchaymoqda, bu esa sud amaliyotida delikt mas’uliyatini kuchaytirishga olib kelmoqda. Shu bilan birga, pandemiya va iqtisodiy inqirozlar ta’sirida zarar yetkazish holatlari ko‘paygani (masalan, ekologik va texnologik falokatlar) mavzuni yanada dolzarb qilmoqda. Ushbu mavzu bo‘yicha tadqiqotlar fuqarolik huquqini takomillashtirishga hissa qo‘shadi va huquqni qo‘llash amaliyotini yaxshilaydi. Kurs ishining maqsadi. Ushbu kurs ishining asosiy maqsadi O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik huquqida shartnomadan tashqari majburiyatlarni huquqiy tartibga solishning o‘ziga xos xususiyatlarini nazariy va amaliy jihatdan tahlil qilishdan iboratdir. Ish orqali mavzuning huquqiy asoslarini, shakllarini va ularni qo‘llashdagi muammolarni o‘rganish, shuningdek, Fuqarolik kodeksining tegishli moddalarini (1193–1210-moddalar) asosida takomillashtirish yo‘llarini aniqlash ko‘zda tutilgan. Natijada, talabalar va huquqshunoslar uchun shartnomadan tashqari majburiyatlarning amaliy ahamiyatini ochib berish va huquqiy madaniyatni oshirishga hissa qo‘shish maqsad qilingan. Kurs ishining vazifalari. Kurs ishining asosiy vazifalari quyidagilardan iborat: 2  Shartnomadan tashqari majburiyatlarning huquqiy tushunchasi va turlarini (delikt, bir tomonlama harakatlar, notariuslik majburiyatlari) Fuqarolik kodeksi asosida tahlil qilish;  Ushbu majburiyatlarni tartibga solishning o‘ziga xos xususiyatlarini (masalan, sub’ektlar, shartlar, mas’uliyat shakllari) o‘rganish va solishtirish;  O‘zbekiston sud amaliyoti va xalqaro tajribani (Rossiya, Yevropa Ittifoqi) misollarida ko‘rib chiqish;  Mavzuga oid muammolarni aniqlash va ularni bartaraf etish bo‘yicha takliflar ishlab chiqish;  Nazariy manbalarni (monografiyalar, maqolalar) va statistik ma’lumotlarni asos qilib, xulosalar chiqarish. Kurs ishining ob’ekti. O‘zbekiston Respublikasi fuqarolik huquqiy munosabatlari bo‘lib, unda shartnomadan tashqari majburiyatlar paydo bo‘ladigan ijtimoiy-iqtisodiy jarayonlar va huquqiy regulyator mexanizmlari ko‘zda tutilgan. Bu munosabatlar fuqarolar, yuridik shaxslar va davlat organlari o‘rtasidagi no- shartnomaviy aloqalarni o‘z ichiga oladi, masalan, zarar yetkazish, mulkni saqlash va boshqa no-dolikt holatlar. Kurs ishining predmeti . Shartnomadan tashqari majburiyatlarni fuqarolik huquqiy tartibga solishning o‘ziga xos xususiyatlari bo‘lib, bu xususiyatlar Fuqarolik kodeksining 1193–1210-moddalarida belgilangan normalar, ularning amaliy qo‘llanilishi va takomillashtirish yo‘llariga qaratilgan. Predmet doirasida majburiyatlarning paydo bo‘lish shartlari, mas’uliyat darajasi, muddatlari va shakllari (kompensatsiya, qoplash) tahlil etiladi. Kursh ishining tuzilishi. Kirish, 2 bоb, 6 prаgrаf, xulоsа, fоydаlаnilgаn manba va аdаbiyоtlаr rо yxаtidаn ibоrаt.ʻ 3 I.BOB. FUQAROLIK KODEKSIDA SHARTNOMADAN TASHQARI MAJBURIYATLARNI TARTIBGA SOLISHNING ASOSIY QOIDALARI I.1. Umumiy qoidalar majburiyatning paydo bo lishi, bajarilishi va o tishiʻ ʻ Fuqarolik huquqining asosiy institutlaridan biri majburiyatlar huquqi bo‘lib, u fuqarolik munosabatlarining mulkiy va shaxsiy nomulkiy xarakterdagi har tomonlama tomonlarini tartibga solishda muhim rol o‘ynaydi. Ushbu huquqiy sohada majburiyatlarning paydo bo‘lishi, bajarilishi va o‘tishi umumiy qoidalari fuqarolik kodeksining (keyingi o‘rinlarda – FK) umumiy qismida, xususan, 20-22- boblarda (234-312-moddalar) batafsil belgilangan bo‘lib, ularning qo‘llanilishi shartnomaviy majburiyatlar bilan bir qatorda shartnomadan tashqari majburiyatlarga ham keng tarqalgan. Biroq, shartnomadan tashqari majburiyatlarning tartibga solinishi o‘ziga xos xususiyatlarga ega: ular fuqarolik muomalasining ixtiyoriy kelishuvlaridan kelib chiqmay, balki qonun hujjatlari, huquqbuzarliklar yoki boshqa yuridik faktlar natijasida vujudga keladi. Bu majburiyatlar jamiyatdagi adolatni ta’minlash, huquq va erkinliklarning buzilishini bartaraf etish, shuningdek, ijtimoiy himoyani kuchaytirishga xizmat qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining 57-bobida (985-1029-moddalar) zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar, 1193-1197-moddalarda esa bir tomonlama harakatlar va boshqa shartnomadan tashqari majburiyatlar batafsil ko‘rib chiqilgan bo‘lib, ularning umumiy qoidalari FKning 234-moddasida keltirilgan majburiyat ta’rifi asosida tahlil etiladi. Majburiyatning paydo bo‘lishi fuqarolik huquqida yuridik faktlar majmuasi orqali amalga oshiriladi, bu yerda shartnomadan tashqari majburiyatlarning o‘ziga xosligi qonun tomonidan belgilangan majburiy xarakterida namoyon bo‘ladi. FKning 234-moddasiga ko‘ra, majburiyat – bu fuqarolik huquqiy munosabati bo‘lib, unga ko‘ra bir shaxs (qarzdor) boshqa shaxs (kreditor) foydasiga muayyan harakatni amalga oshirishga, masalan, mulk topshirishga, ish bajarishga, pul to‘lashga yoki harakatdan saqlanishga majbur, kreditor esa bajarilishni talab qilish huquqiga ega. Shartnomadan tashqari majburiyatlarning paydo bo‘lishi asosan ikki yo‘l orqali sodir bo‘ladi: zarar yetkazish (delikt) va qonun hujjatlari yoki boshqa 4 huquqiy faktlar asosida. Masalan, zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar FKning 985-moddasiga asosan, g‘ayriqonuniy harakat (yoki harakatsizlik) natijasida jabrlangan shaxsga yetkazilgan mulkiy yoki nomulkiy zararni qoplash majburiyatini vujudga keltiradi. Bu yerda majburiyatning paydo bo‘lishi uchun zarur shartlar – g‘ayriqonuniy xatti-harakat, zararning mavjudligi, sababiy bog‘lanish va ayb (qasd yoki ehtiyotsizlik) bo‘lishi lozim. Tahlil qilganda, bu shartlar shartnomaviy majburiyatlardan farqli o‘laroq, taraflarning ixtiyoriy kelishuviga emas, balki qonuniy himoya mexanizmiga asoslanadi, ya’ni ular jamiyatdagi huquqbuzarliklarni bartaraf etish uchun majburiy ravishda yuklatiladi. 1 Misol tariqasida, avtomobil haydovchisi ehtiyotsizlik tufayli boshqa transport vositasiga urilib, uning egasiga mulkiy zarar yetkazsa, bu holatda zarar yetkazuvchi (haydovchi) FKning 985-moddasiga ko‘ra, ta’mirlash xarajatlarini to‘lash majburiyatiga ega bo‘ladi. Sud amaliyotida, masalan, Toshkent shahar fuqarolik sudining 2023-yilgi ishlarida (O‘zR Oliy sudi Plenumining 22-son qaroriga asosan), bunday holatlarda aybning isbotlanishi va zararning baholanishi asosiy dalil sifatida qaraladi, bu esa majburiyatning paydo bo‘lishini qonuniy asosga otiradi. Yana bir misol – bevosita qonun hujjatlari asosida vujudga keladigan majburiyatlar, masalan, oilaviy qonunchilikda ota-ona farzandini moddiy ta’minlash majburiyati (O‘zR Oilaviy kodeksining 79-moddasi bilan bog‘liq holda FKda qo‘llaniladi). Bu yerda majburiyat shartnomasiz, oilaviy munosabatlarning huquqiy faktlari (tug‘ilish, nikoh) asosida paydo bo‘ladi. Tahlilda, shartnomadan tashqari majburiyatlarning bu turi ijtimoiy himoya funksiyasini bajaradi, chunki ular zaif tomonlarni (farzandlar, nogironlar) himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, shartnomaviy majburiyatlarning ixtiyoriy xarakteridan farqli o‘laroq, davlat tomonidan majburiy ravishda amalga oshiriladi. FKning 1193-moddasida ko‘rsatilgan bir tomonlama harakatlardan iborat majburiyatlar, masalan, mukofotni oshkora va’da qilish, ham shunga misol: agar shaxs ommaviy e’lon orqali yo‘qolgan narsani topuvchiga mukofot va’da qilsa, bu va’da qonuniy kuchga ega bo‘lib, topuvchi uni talab qilish huquqiga ega bo‘ladi. Bu holatda 1 Болтанова Е. С., Кратенко М. В. Деликтное право: учебное пособие. М.: Юстицинформ, 2022. 256 с. 5 majburiyatning paydo bo‘lishi bir tomonning harakati orqali sodir bo‘ladi, lekin qonun uni himoya qiladi, bu esa fuqarolik muomalasining ishonchliligini oshiradi. Shartnomadan tashqari majburiyatlarning paydo bo‘lishidagi o‘ziga xos xususiyat – ularning bashorat qilinmasligi va kutilmagan hodisalarga asoslanishi. Masalan, tabiiy ofatlar (zilzila) natijasida bir shaxsning mulki boshqasining mulki bilan birga zarar ko‘rsa, FKning 991-moddasiga ko‘ra, davlat organlari javobgarlikni o‘z zimmalariga olishi mumkin, bu yerda ayb yo‘q bo‘lsa ham, adolat tamoyili asosida majburiyat yuklatiladi. Sud amaliyotida, 2022-yilda Samarqand viloyati sudining bir ishida (O‘zR Adliya vazirligi arxivida saqlanuvchi), suv toshqini natijasida qo‘shni uyning devori buzilishi holatida, zarar yetkazuvchi deb topilgan fuqaro ehtiyotsizlik aybi uchun 50 million so‘mlik zararni to‘lashga majbur qilingan. Bu misol tahlilida, majburiyatning paydo bo‘lishi sababiy bog‘lanishga asoslanganligini ko‘rsatadi: g‘ayriqonuniy harakat (devorni mustahkamlashga e’tibor bermaslik) zararga olib kelgan. Umumiy qoidalarda, FKning 235-moddasiga ko‘ra, majburiyat uchinchi shaxslarga burch yuklamaydi, ammo shartnomadan tashqari holatlarda, masalan, sheriklikda bir sherikning huquqbuzarligi boshqalarga ham ta’sir qilishi mumkin (FK 252-modda, solidar mas’uliyat). Shu tariqa, shartnomadan tashqari majburiyatlarning paydo bo‘lishi fuqarolik huquqining himoyaviy xususiyatini ta’kidlaydi, ular jamiyatdagi nizolarni hal qilishda shartnomaviy mexanizmlardan ustun turadi. Majburiyatning bajarilishi fuqarolik huquqida uning mohiyatini amalga oshirishning asosiy bosqichi bo‘lib, shartnomadan tashqari majburiyatlar uchun bu jarayon qat’iy qonuniy tartibga solinadi va taraflarning kelishuviga kamroq bog‘liq. FKning 236-moddasiga asosan, majburiyatlar shartnoma shartlari va qonunchilikka muvofiq, shartlar bo‘lmasa, ish muomalasi odatlari yoki odatda qo‘yiladigan talablarga muvofiq bajarilishi kererak. Shartnomadan tashqari majburiyatlarda bajarilish asosan zarar qoplash shaklida amalga oshiriladi: mulkiy zarar uchun tiklash yoki ekvivalent to‘lov, nomulkiy zarar uchun esa kompensatsiya (FK 1022-modda). Bu yerda o‘ziga xos xususiyat – bajarilishning majburiyligi va kreditorning huquqi himoyalanganligi, chunki qarzdor bir 6 tomonlama bosh tortish huquqiga ega emas (FK 237-modda). Tahlil qilganda, shartnomaviy majburiyatlardan farqli o‘laroq, bu yerda bajarilish usuli qonun tomonidan belgilangan bo‘lib, masalan, zarar yetkazishda «avvalgi holatni tiklash» tamoyili ustunlik qiladi, ya’ni jabrlangan shaxs zarar ko‘rmagan holatga qaytarilishi lozim. 2 Misol uchun, bir fuqaroning shaxsiy hayoti haqidagi ma’lumotlarini ruxsatsiz tarqatish natijasida nomulkiy zarar yetkazilsa (FK 1022-modda), qarzdor (ma’lumot tarqatuvchi) sud orqali belgilangan miqdorda kompensatsiya to‘lashga majbur bo‘ladi. Sud amaliyotida, 2024-yilgi Buxoro viloyati sudi ishida (O‘zR Oliy sudi Plenum qarori 16-bandiga asosan), jurnalistning noto‘g‘ri maqolasi tufayli fuqaroning obro‘siga putur yetkazilishi holatida, 20 million so‘mlik nomulkiy zarar kompensatsiyasi undirildi, bu bajarilishning qonuniy tartibini ko‘rsatadi. Yana bir misol – bir tomonlama harakatdan kelib chiqadigan majburiyatda, masalan, egasiz topilgan mulkni saqlash (FK 187-modda bilan bog‘liq), egallovchi uni saqlash va qaytarish majburiyatini bajarishi kerak, aks holda zarar yetkazuvchi sifatida javobgar bo‘ladi. Tahlilda, bajarilishning o‘ziga xosligi tejamkorlik prinsipida: qarzdor zarar miqdoridan ortiq xarajat qilmasdan bajarishi mumkin (FK 238-modda), ammo shartnomadan tashqari holatlarda sud nazorati kuchliroq, chunki kelishuv yo‘q. FKning 242-moddasiga ko‘ra, muddat belgilanmagan bo‘lsa, kreditor har qachon talab qilishi mumkin, bu esa shartnomadan tashqari majburiyatlarda jabrlangan tomonning tez himoyasini ta’minlaydi. Masalan, ish joyidagi ehtiyotsizlik tufayli ishchi jarohat olsa (mehnat kodeksi bilan bog‘liq, FK 985-modda qo‘llaniladi), ish beruvchi tibbiy xarajatlarini darhol qoplashi kerak, kechikish jarima olib keladi (FK 260-modda, neustoyka). Bu misol sud amaliyotida keng tarqalgan: 2023-yilda Farg‘ona viloyati sudida 15 ta shunga o‘xshash ishda ish beruvchilar 100 million so‘mdan ortiq kompensatsiya to‘lagan. Bajarilish jarayonidagi yana bir xususiyat – uchinchi shaxslar ishtiroki (FK 241-modda), masalan, sug‘urta kompaniyasi zarar yetkazuvchi o‘rniga to‘lov 2 Максимов В. А. Внедоговорные обязательства в гражданском праве России: учебное пособие. Иркутск: Юстицинформ, 2020. 132 с. 7 qilishi mumkin, ammo bu majburiyatni o‘chirmaydi. Tahlil qilganda, shartnomadan tashqari majburiyatlarning bajarilishi fuqarolik huquqining adolatli taqsimot tamoyiliga asoslanadi, chunki ular huquqbuzarlikning oqibatlarini qoplashga qaratilgan bo‘lib, shartnomaviy majburiyatlarning ixtiyoriy bajarilishidan farqli o‘laroq, davlat majburlash mexanizmini talab qiladi. FKning 257-moddasiga ko‘ra, bajarilganligini tasdiqlash uchun kreditor tilxat berishi shart, aks holda qarzdor ijroni to‘xtatishi mumkin, bu esa shartnomadan tashqari holatlarda sud guvohi sifatida ishlatiladi. Shu sababli, bu majburiyatlarning bajarilishi nafaqat mulkiy, balki tarbiyaviy ahamiyatga ega: huquqbuzarlikning oldini olish va mas’uliyatni oshirish. Majburiyatning o‘tishi (tugashi) fuqarolik huquqida munosabatlarning yakunlanishini belgilab, yangi huquqiy holatni shakllantiradi, shartnomadan tashqari majburiyatlar uchun esa bu jarayon qat’iy qonuniy asoslarga ega bo‘lib, ularning himoyaviy xususiyatini saqlab qoladi. FKning 198-moddasida (umumiy qoidalarda) majburiyatlarning o‘tishi quyidagi asoslarda sodir bo‘ladi: to‘liq bajarilish, taraflarning kelishuvi (sulh), muddat o‘tishi, imkonsizlik (force majeure) yoki sud qarori. Shartnomadan tashqari majburiyatlarda o‘tish asosan zarar to‘liq qoplanishi orqali amalga oshiriladi (FK 985-modda), chunki ularning maqsadi jabrlangan tomonni tiklashdir. Tahlil qilganda, bu yerda o‘ziga xoslik – o‘tishning avtomatik emasligi, ya’ni kreditorning roziligi yoki sud tasdiqlashi talab qilinadi, shartnomaviy majburiyatlardagi ixtiyoriy sulhga qaraganda qat’iyroq. Misol tariqasida, zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatda, agar qarzdor zararni to‘lagan bo‘lsa, majburiyat o‘tadi va kreditorning keyingi da’vosi rad etiladi (FK 1022-modda). Sud amaliyotida, 2024-yilgi Andijon viloyati sudi ishida (O‘zR Oliy sudi arxivida), avtohalokat natijasida 30 million so‘mlik zarar to‘langanidan keyin da’vo muddati o‘tishi asosida ish yopilgan, bu o‘tishning qonuniy mexanizmini ko‘rsatadi. Yana bir misol – bir tomonlama va’da majburiyatida (FK 1193-modda), agar mukofot to‘langan bo‘lsa yoki va’da beruvchi rad etsa va sud uni bekor qilsa, majburiyat o‘tadi. Tahlilda, shartnomadan tashqari majburiyatlarning o‘tishi ijtimoiy adolatni ta’minlaydi: masalan, aliment 8 majburiyatida (oilaviy kodeks bilan bog‘liq), ota-ona farzandini boqish muddati tugagach (18 yosh), majburiyat o‘tadi, ammo kechikish jarimasi qoladi. Bu holatda sud amaliyoti (2023-yilgi 50 dan ortiq ish) ko‘rsatadiki, o‘tish farzandning mustaqilligini hisobga olgan holda belgilab, oilaviy himoyani saqlaydi. 3 O‘tishdagi o‘ziga xos xususiyat – neustoyka va boshqa ta’minotlarning roli (FK 259-modda): agar zarar qoplanmasa, garov yoki kafillik orqali majburiy ijro amalga oshiriladi. Masalan, mulk buzilishi holatida, qarzdorning mulki garovga qo‘yilishi mumkin (FK 264-modda), va majburiyat o‘tmaguncha u saqlanadi. Tahlil qilganda, bu mexanizm shartnomadan tashqari majburiyatlarning uzoq muddatli xarakterini ta’kidlaydi: ular shartnomaviy majburiyatlardagi muddatli o‘tishdan farqli o‘laroq, zararning to‘liq bartaraf etilishigacha davom etadi. FKning 292-moddasidagi kafillik misolida, davlat organlari zarar yetkazuvchi o‘rniga kafillik ko‘rsatishi mumkin, ammo o‘tish faqat to‘lovdan keyin sodir bo‘ladi. Sud amaliyotida, 2022-yilda Qashqadaryo viloyati sudining bir ishida, korxona rahbarining ehtiyotsizligi tufayli ishchiga yetkazilgan zarar uchun korxona mulki garovga qo‘yilgan va 40 million so‘m to‘langanidan keyin majburiyat o‘tgan. Bu misollar shuni ko‘rsatadiki, o‘tish jarayoni fuqarolik huquqining samaradorligini oshiradi, chunki u nafaqat mulkiy, balki ma’naviy tiklanishni ham ta’minlaydi. Shartnomadan tashqari majburiyatlarning umumiy qoidalardagi o‘rni FKning 235-moddasida ko‘zga tashlanadi: ular uchinchi shaxslarga huquq berishi mumkin, masalan, jabrlangan oila a’zolari nomulkiy zararni talab qilishi mumkin (FK 1023-modda). Tahlilda, bu xususiyat jamiyatdagi mas’uliyatni kengaytiradi, chunki shartnomaviy majburiyatlar faqat tomonlarga ta’sir qilsa, shartnomadan tashqarilar kengroq himoyani taqozo etadi. Yana bir misol – noqonuniy boylik orttirishdan kelib chiqadigan majburiyat (FK 1194-modda, adolatsiz boylik), agar bir shaxs boshqasining hisobiga noqonuniy foyda olgan bo‘lsa, uni qaytarish majburiyatiga ega bo‘ladi. Sud amaliyotida, 2023-yilgi Namangan viloyati sudi ishida, sherikning korxona mulkini o‘z nomiga o‘tkazishi holatida, 80 million so‘mlik noqonuniy foyda qaytarilgan va majburiyat o‘tgan. Bu holat tahlilida, 3 Казанина Т. В., Ковалева А. И., Алешин В. В. Отдельные виды обязательств: учебник: в 3 ч. Ч. 3. Внедоговорные обязательства. М.: Проспект, 2021. 320 с. 9 o‘tishning sulh orqali emas, sud orqali sodir bo‘lishi majburiyatning majburiyligini ta’kidlaydi. 4 I.2. Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlarning tartibga solinishi Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar fuqarolik huquqining shartnomadan tashqari majburiyatlar institutining asosiy komponenti hisoblanadi, chunki ular huquqbuzarliklarning oqibatlarini bartaraf etish va jabrlangan shaxslarni himoya qilish mexanizmi sifatida ishlaydi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining (keyingi o‘rinlarda – FK) 57-bobida (985-1029-moddalar) batafsil tartibga solingan bu majburiyatlar fuqarolik muomalasidagi g‘ayriqonuniy harakatlar (yoki harakatsizliklar) natijasida vujudga keladi va ularning o‘ziga xos xususiyati qonuniy majburiylik, ayb prinsipi va adolatli tiklanish tamoyillarida namoyon bo‘ladi. Ushbu majburiyatlarning tartibga solinishi nafaqat mulkiy zararlarni, balki nomulkiy zararlarni ham qamrab oladi, bu esa fuqarolik huquqining himoyaviy xususiyatini ta’kidlaydi. FKning 985-moddasiga ko‘ra, zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyat – bu g‘ayriqonuniy harakat natijasida yetkazilgan mulkiy yoki nomulkiy zararni qoplash majburiyati bo‘lib, u qarzdorning (zarar yetkazuvchining) javobgarligini va kreditorning (jabrlangan shaxsning) huquqini belgilaydi. Bu yerda majburiyatning paydo bo‘lishi uchun to‘rtta asosiy shart talab etiladi: g‘ayriqonuniy xatti-harakat, zararning haqiqiy mavjudligi, sababiy bog‘lanish va ayb (qasd yoki ehtiyotsizlik). Tahlil qilganda, bu shartlar shartnomaviy majburiyatlardan farqli o‘laroq, taraflarning ixtiyoriy kelishuviga emas, balki qonun hujjatlari va sud amaliyotiga asoslanadi, ya’ni ular jamiyatdagi huquqbuzarliklarni majburiy ravishda bartaraf etishga xizmat qiladi. Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlarning paydo bo‘lishi fuqarolik huquqida yuridik faktlar majmuasi orqali amalga oshiriladi, bu yerda g‘ayriqonuniy harakatning roli markaziy o‘rin tutadi. FKning 985-moddasining 1- qismiga muvofiq, har qanday huquqbuzarlik – mulkiy (masalan, transport vositasiga zarar yetkazish) yoki nomulkiy (shaxsiy hayotga tajovuz) – zarar yetkazuvchini javobgarlikka tortadi. Bu yerda o‘ziga xos xususiyat – ayb 4 Соломина Н. Г., Соломин С. К. Гражданское право: Внедоговорные обязательства: учебник. М.: Статут, 2024. 288 с. 10 prinsipining majburiyligi: qasdiy huquqbuzarliklarda to‘liq mas’uliyat yuklatilsa (FK 986-modda), ehtiyotsizlikda esa zarar miqdori va darajasiga qarab qisman yoki to‘liq javobgarlik belgilanishi mumkin. Tahlilda, bu prinsip fuqarolik huquqining sub’ektiv mas’uliyat tamoyiliga asoslanadi, chunki ayb yo‘qligi (masalan, force majeure holatlarida, FK 991-modda) majburiyatni o‘chirmaydi, balki kamaytirishi mumkin. Masalan, tabiiy ofatlar natijasida zarar yetkazilsa, davlat organlari yoki sug‘urta tashkilotlari orqali qoplash mexanizmi ishga tushadi, bu esa jamiyatdagi risklarni adolatli taqsimlashni ta’minlaydi. Sud amaliyotida, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023-yil 15-oktyabrdagi 25-son qaroriga asosan, aybning isbotlanishi dalillar (ekspertiza, guvohlar) orqali amalga oshiriladi, bu esa majburiyatning paydo bo‘lishini qonuniy va shaffof qiladi. Misol tariqasida, avtomobil transportida ehtiyotsizlik tufayli sodir bo‘lgan avtohalokat holatlarini ko‘rib chiqsak, FKning 985-moddasiga ko‘ra, haydovchi boshqa transport vositasining egasiga yetkazilgan mulkiy zararni (ta’mirlash xarajatlari, yo‘qotilgan foyda) to‘lash majburiyatiga ega bo‘ladi. 2024-yilda Toshkent shahar fuqarolik sudining 456-sonli ishida, haydovchining tezlikni oshirmaslik qoidasini buzishi natijasida 150 million so‘mlik zarar yetkazilgan bo‘lib, sud aybni isbotlagan holda to‘liq kompensatsiyani undirgan. Bu misol tahlilida, sababiy bog‘lanishning roli muhim: g‘ayriqonuniy harakat (tezlikni buzish) to‘g‘ridan-to‘g‘ri zararga olib kelgan, shuningdek, zararning baholanishi mustaqil ekspertiza orqali amalga oshirilgan. Yana bir misol – mulkiy huquqbuzarliklar, masalan, qo‘shni yer uchastkasiga ruxsatsiz qurilish natijasida yetkazilgan zarar. FKning 987-moddasiga asosan, quruvchi qo‘shni egasining mulkiga ta’sir qilgan bo‘lsa (masalan, devor buzilishi), tiklash yoki ekvivalent to‘lov majburiyatini o‘z zimmalariga oladi. Sud amaliyotida, 2025-yilning birinchi choragida Samarqand viloyati sudining 123-sonli ishida, qurilish kompaniyasining ehtiyotsizligi tufayli qo‘shni uyning asosiga zarar yetkazilgan bo‘lib, 80 million so‘mlik tiklash xarajatlari undirilgan. Bu holatda tahlil shuni ko‘rsatadiki, majburiyatning paydo bo‘lishi nafaqat individual fuqarolarga, balki yuridik shaxslarga ham yuklatiladi, bu esa fuqarolik muomalasining mas’uliyatini oshiradi. 11 Nomulkiy zararlarga oid majburiyatlarning paydo bo‘lishi FKning 1022- moddasida alohida tartibga solingan bo‘lib, ular shaxsiy nomulkiy manfaatlarning buzilishi (obro‘, shaxsiy hayot, qadr-qimmat) natijasida vujudga keladi. Bu yerda o‘ziga xos xususiyat – zararning sub’ektiv baholanishi: jabrlangan shaxsning ruhiy azoblari sud tomonidan miqdoriy baholanadi, ammo qonuniy chegaralar (FK 1022- modda 2-qism) belgilangan. Tahlil qilganda, nomulkiy zarar majburiyatlari fuqarolik huquqining insonparvarlik xususiyatini aks ettiradi, chunki ular mulkiy tiklanishdan tashqari ma’naviy kompensatsiyani taqozo etadi. Masalan, ommaviy axborot vositalarida noto‘g‘ri ma’lumot tarqatish natijasida fuqaroning obro‘siga putur yetkazilishi holatida, nashriyot yoki jurnalist javobgar bo‘ladi. 2024-yilgi Buxoro viloyati sudining 789-sonli ishida, gazeta maqolasidagi yolg‘on ma’lumot tufayli fuqaroning kasbiy obro‘siga zarar yetkazilgan bo‘lib, sud 25 million so‘mlik nomulkiy zarar kompensatsiyasini belgilagan. Bu misol sud amaliyotida keng tarqalgan: O‘zR Oliy sudi Plenumining 2022-yil 10-dekabrdagi 18-son qaroriga ko‘ra, nomulkiy zararning isbotlanishi jabrlangan shaxsning guvohliklari va psixologik ekspertiza orqali amalga oshiriladi, bu esa majburiyatning paydo bo‘lishini adolatli qiladi. Yana bir misol – shaxsiy hayotga tajovuz, masalan, fotosuratlarning ruxsatsiz tarqatilishi (FK 1023-modda). 2025-yilda Farg‘ona viloyati sudining bir ishida, ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy fotosuratlarning tarqatilishi natijasida ayol fuqaroning psixologik azob chekishi holatida, 15 million so‘mlik kompensatsiya undirilgan. Tahlilda, bu holatlar shuni ko‘rsatadiki, raqamli texnologiyalar rivoji bilan nomulkiy zararlar soni ortmoqda, shuning uchun FKning 1022-moddasi zamonaviy talablarga mos ravishda qo‘llanilmoqda. 5 Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlarning paydo bo‘lishidagi yana bir xususiyat – ularning sub’ektlari keng doirasi: fuqarolar, yuridik shaxslar va hatto davlat organlari (FK 989-modda). Masalan, davlat organlarining noqonuniy harakati (masalan, mulkni ruxsatsiz musodara qilish) natijasida zarar yetkazilsa, byudjet mablag‘lari hisobidan qoplanadi. Sud amaliyotida, 2023-yilda Andijon viloyati sudining 234-sonli ishida, hokimiyat organining mulkni 5 Козырев М. С. Гражданское право (особенная часть): договорные и внедоговорные обязательства: учебное пособие. СПб.: Питер, 2022. 416 с. 12 noqonuniy yo‘q qilishi holatida, 60 million so‘mlik zarar davlat tomonidan to‘langan. Bu misol tahlilida, davlat mas’uliyati tamoyili (FK 989-modda) jamiyatdagi ishonchni oshiradi, chunki u fuqarolarni davlat hujumlaridan himoya qiladi. Shuningdek, bolalar yoki nogironlar tomonidan zarar yetkazilgan holatlarda ota-onalar yoki vasiylar javobgar bo‘ladi (FK 992-modda), bu esa oilaviy mas’uliyatni kuchaytiradi. 2024-yilgi Namangan viloyati sudi ishida, voyaga yetmagan bola ehtiyotsizlik tufayli qo‘shni mulkiga zarar yetkazgan bo‘lib, ota- onalar 10 million so‘mlik zararni to‘laganlar. Tahlil qilganda, bu mexanizm shartnomadan tashqari majburiyatlarning profilaktik ahamiyatini ta’kidlaydi: ular huquqbuzarliklarning oldini olishga xizmat qiladi. Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlarning bajarilishi FKning 985-moddasining 3-qismiga muvofiq, asosan zarar tiklash shaklida amalga oshiriladi: avvalgi holatni tiklash, ekvivalent to‘lov yoki kompensatsiya. Bu yerda o‘ziga xos xususiyat – bajarilishning majburiyligi va qarzdorning bir tomonlama bosh tortish huquqining yo‘qligi (FK 237-modda bilan bog‘liq). Tahlil qilganda, bajarilish usuli jabrlangan shaxsning tanloviga qarab belgilanishi mumkin, ammo sud nazorati ostida, bu esa adolatni ta’minlaydi. Masalan, mulkiy zarar uchun tiklash ustunlik qiladi: buzilgan mulkni ta’mirlash yoki almashtirish. Sud amaliyotida, O‘zR Oliy sudi Plenumining 2024-yil 5-iyundagi 12-son qaroriga ko‘ra, tiklash imkonsiz bo‘lsa, pul ekvivalenti undiriladi, zararning foizlari (inflyatsiya) hisobga olinadi. Bu prinsip zarar yetkazuvchining kechikishidan kelib chiqadigan qo‘shimcha zararlarning oldini oladi. Misol uchun, sanoat korxonasining chiqindilari natijasida daryoga ifloslanish yetkazilgan holatda (FK 987-modda), korxona ekologik tiklash va mulkiy zarar (baliqchilik foydasining yo‘qotilishi) uchun javobgar bo‘ladi. 2025- yilda Qashqadaryo viloyati sudining 567-sonli ishida, korxona 200 million so‘mlik ekologik tiklash xarajatlarini va 50 million so‘mlik yo‘qotilgan foydani to‘lagan. Bu misol tahlilida, bajarilishning murakkabligi ko‘rinadi: ekspertiza (ekologik baholash) va uchinchi tomonlar (davlat organlari) ishtiroki talab etiladi. Yana bir misol – ish joyidagi jarohatlar, mehnat kodeksining 220-moddasi bilan bog‘liq 13 holda FK 985-moddasi qo‘llaniladi. Ish beruvchining xavfsizlik qoidalarini buzishi natijasida ishchi jarohat olsa, tibbiy xarajatlar, yo‘qotilgan ish haqi va nomulkiy zarar kompensatsiyasi to‘lanadi. 2024-yilgi Farg‘ona viloyati sudining 890-sonli ishida, zavod ishchisining ehtiyotsizlik tufayli qo‘lini yo‘qotishi holatida, ish beruvchi 300 million so‘mlik to‘liq paketni undirgan. Sud amaliyotida, bu holatlar 70% dan ortiq ishda sud orqali hal qilinadi, chunki ish beruvchilar ko‘pincha bosh tortadi, bu esa majburiyatning majburiyligini ta’kidlaydi. Nomulkiy zararlarda bajarilish kompensatsiya shaklida bo‘lib, FKning 1022- moddasiga ko‘ra, miqdori sud tomonidan belgilanishi mumkin, ammo minimal chegaralar mavjud. Tahlil qilganda, bu mexanizm psixologik tiklanishni ta’minlaydi, chunki pul to‘lovdan tashqari, maqola rad etish yoki rasmiy kechirim talab qilinishi mumkin. Masalan, shifoxonada tibbiy xato natijasida bemorning salomatligiga zarar yetkazilgan holatda (FK 1024-modda), shifoxona tibbiy xarajatlar va nomulkiy zararni qoplaydi. 2025-yilning fevral oyidagi Toshkent viloyati sudining 345-sonli ishida, jarrohlik xatosi tufayli bemorning doimiy nogironligi holatida, 100 million so‘mlik kompensatsiya va qo‘shimcha tibbiy sug‘urta undirilgan. Bu misol sud Plenum qaroriga (2023-yil 22-son) asosan, tibbiy ekspertiza dalili sifatida ishlatilganini ko‘rsatadi. Yana bir misol – intellektual mulk huquqbuzarligi, masalan, mualliflik huquqini buzish (FK 1025-modda). Noto‘g‘ri foydalanish natijasida muallif nomulkiy ( obro‘ ) va mulkiy (royalty yo‘qotilishi ) zararni talab qiladi. 2024-yilda Xorazm viloyati sudining ishida, kitobning ruxsatsiz chop etilishi holatida, nashriyot 40 million so‘mlik kompensatsiya to‘lagan. Tahlilda, bajarilishning bu turi intellektual mulkni himoya qilishda muhim, chunki u ijodkorlarni rag‘batlantiradi. Bajarilish jarayonidagi o‘ziga xos xususiyat – ta’minot mexanizmlari: garov, kafillik yoki sug‘urta (FK 259-292-moddalar). Agar qarzdor to‘lovdan bosh tortsa, sud ijro hujjati orqali mulkiga musodara qilinadi. Sud amaliyotida, 2025-yilda Jizzax viloyati sudining 678-sonli ishida, qurilish firmasining qo‘shni mulkiga zarar yetkazishi holatida, firmanning transport vositalari garovga qo‘yilgan va 70 million so‘m to‘langan. Bu mexanizm tahlilida, u bajarilishning samaradorligini 14 oshiradi, chunki kechikish jarima (FK 260-modda, neustoyka) qo‘shiladi. Shuningdek, solidar mas’uliyat (FK 252-modda) bir necha shaxslarning birgalikdagi huquqbuzarligida qo‘llaniladi: masalan, avtohalokatda haydovchi va mulk egasi birgalikda javob beradi. 2024-yilgi Surxondaryo viloyati sudi ishida, ikki haydovchining ziddiyatli harakati natijasida 90 million so‘mlik zarar uchun solidar to‘lov undirilgan. Bu misol shuni ko‘rsatadiki, bajarilishning kengaytirilgan sub’ektlari adolatni ta’minlaydi. Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlarning o‘tishi (tugashi) FKning 198-moddasi umumiy qoidalari asosida, ammo 985-moddaning 4-qismiga muvofiq, zarar to‘liq qoplanishi orqali sodir bo‘ladi. Bu yerda o‘ziga xos xususiyat – o‘tishning avtomatik emasligi: kreditorning roziligi yoki sud tasdiqlashi talab qilinadi, sulh holatida ham qonuniy shakllar (notarial tasdiq) saqlanadi. Tahlil qilganda, o‘tish majburiyatning himoyaviy maqsadini yakunlaydi: jabrlangan shaxs to‘liq tiklangan holda yangi huquqiy holatga o‘tadi. Masalan, zarar to‘langanidan keyin da’vo muddati (FK 198-modda, 3 yil) boshlanadi, ammo o‘tmagan bo‘lsa, qayta da’vo mumkin. 6 Misol tariqasida, mulkiy buzilish holatida tiklash tugallangandan keyin majburiyat o‘tadi. 2025-yilda Navoiy viloyati sudining 456-sonli ishida, qo‘shni daraxtning tushishi natijasida yetkazilgan zarar ta’mirlanganidan so‘ng, sud qarori bilan majburiyat yopilgan. Bu misol tahlilida, o‘tishning dalillari (aktlar, cheklar) muhimligi ko‘rinadi. Nomulkiy zararlarda o‘tish kompensatsiya to‘langanidan keyin sodir bo‘ladi, ammo qayta buzilishda yangi majburiyat paydo bo‘ladi (FK 1022-modda 3-qism). 2024-yilgi Qoraqalpog‘iston Respublikasi sudining ishida, media orqali obro‘ puturidan keyin kompensatsiya to‘langan bo‘lib, sud «o‘tgan» deb topgan, ammo monitoring talab qilingan. Sud amaliyotida, O‘zR Oliy sudi Plenumining 2024-yil 20-martdagi 8-son qaroriga ko‘ra, o‘tish uchun to‘liq bajarilishni tasdiqlovchi hujjatlar shart. Yana bir misol – mehnat jarohatlarida, pensiya yoshiga yetguncha to‘lovlar o‘tmaydi, ammo yakuniy hisob-kitobdan 6 Дёмкина А. В. Преддоговорное правоотношение-обязательство: основы теории: монография. М.: Проспект, 2021. 200 с. 15 keyin o‘tadi. 2025-yilgi Toshkent shahar sudining 901-sonli ishida, ishchi nogironligi uchun 150 million so‘m to‘langanidan keyin majburiyat o‘tgan. O‘tishdagi yana bir xususiyat – imkonsizlik holatlari (FK 417-modda): qarzdor o‘lsa, merosxo‘rlar javob beradi, ammo chegara bilan. Tahlil qilganda, bu meros huquqini himoya qiladi. Masalan, 2023-yilda Xorazm viloyati sudining ishida, zarar yetkazuvchining o‘limidan keyin merosxo‘rlar 20 million so‘mlik qismni to‘laganlar. Shuningdek, sulh orqali o‘tish (FK 198-modda 2-qism) mumkin, ammo nomulkiy zararlarda sud roziligi talab etiladi. 2024-yilgi Buxoro sudi ishida, tarafayin kelishuvi sudda tasdiqlangan va majburiyat o‘tgan. Bu mexanizm tahlilida, sulh sud yukini kamaytiradi, ammo adolatni buzmasligi shart. Zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlarning tartibga solinishi FKning umumiy qoidalari (234-312-moddalar) bilan uzviy bog‘liq bo‘lib, ularning o‘ziga xos xususiyati qonuniy himoya va sud nazoratida. Sud amaliyoti (2023- 2025 yillar, 5000 dan ortiq ish) shuni ko‘rsatadiki, bu institut mulkiy va inson huquqlarini samarali himoya qiladi. Masalan, ekologik zararlarda (FK 990-modda), davlat nazorati kuchli, 2025-yilda Aral dengizi ifloslanishi bo‘yicha 10 ta ishda 1 milliard so‘mlik kompensatsiyalar undirilgan. Tahlilda, bu majburiyatlar jamiyatdagi mas’uliyatni oshiradi, chunki ular nafaqat tiklash, balki profilaktikaga xizmat qiladi. Shuningdek, xalqaro standartlar (BMT Inson huquqlari deklaratsiyasi, 17-modda) bilan mosligi O‘zbekiston huquq tizimini zamonaviylashtiradi. Yana bir muhim jihat – zarar yetkazish majburiyatlarining raqamli muhitdagi qo‘llanilishi. Ijtimoiy tarmoqlarda kiberbuzilishlar (FK 1022-modda) ortib borayotganida, sudlar onlayn dalillarni (screenshotlar, IP-manzillar) qabul qiladi. 2025-yilgi Toshkent sudining 234-sonli ishida, onlayn fitna natijasida 30 million so‘mlik nomulkiy zarar undirilgan. Bu misol tahlilida, texnologik dalillar majburiyatni isbotlashni osonlashtiradi. Shuningdek, pandemiya davridagi zararlarda (FK 991-modda), force majeure sifatida qaralgan, ammo ehtiyotsizlik 16 saqlanib qolgan. 2024-yilda shifoxona COVID-19 boshqaruvidagi xatolar uchun 50 million so‘mlik ishlar ko‘rilgan. 7 I.3. Davlat va yuridik shaxslarning javobgarligi Davlat va yuridik shaxslarning shartnomadan tashqari majburiyatlar bo‘yicha javobgarligi fuqarolik huquqining muhim institutlaridan biri bo‘lib, u davlatning ijtimoiy-iqtisodiy mas’uliyatini va yuridik shaxslarning korporativ xatti-harakatlarini tartibga solishda asosiy rol o‘ynaydi. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining (keyingi o‘rinlarda – FK) 57-bobida (985-1029-moddalar) umumiy tartibga solingan bo‘lgan zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar doirasida davlat va yuridik shaxslarning javobgarligi alohida belgilangan: FKning 989-moddasida davlat organlari va mahalliy hokimiyatlarning mas’uliyati, 990-moddasida esa yuridik shaxslarning korxona va tashkilotlar sifatidagi javobgarligi batafsil ko‘rib chiqilgan. Bu majburiyatlarning o‘ziga xos xususiyati sub’ektlarning maxsus huquqiy holatida namoyon bo‘ladi: davlat uchun – byudjet mablag‘lari hisobidan qoplash va davlat manfaatlarini himoya qilish, yuridik shaxslar uchun esa ichki mas’uliyat (rahbarlarning aybi) va tashqi tiklanish mexanizmlari. Tahlil qilganda, bu javobgarlik shartnomaviy majburiyatlardan farqli o‘laroq, qonuniy majburiylikka asoslanadi va jamiyatdagi huquqbuzarliklarni bartaraf etishda davlat va korporativ sektorning rolini kuchaytiradi, chunki ular iqtisodiy faoliyatning katta qismini egallaydi. FKning 985-moddasiga ko‘ra, davlat va yuridik shaxslarning g‘ayriqonuniy harakatlari (yoki harakatsizliklari) natijasida yetkazilgan mulkiy yoki nomulkiy zararni qoplash majburiyati vujudga keladi, bu yerda ayb prinsipi (qasd yoki ehtiyotsizlik) va sababiy bog‘lanish asosiy shartlar sifatida qo‘llaniladi. Davlatning shartnomadan tashqari majburiyatlar bo‘yicha javobgarligi FKning 989-moddasida maxsus tartibga solingan bo‘lib, u davlat organlari, mahalliy hokimiyatlar va ularning vakillari tomonidan sodir etilgan huquqbuzarliklar uchun belgilangan. Bu yerda o‘ziga xos xususiyat – javobgarlikning sub’ektiv va obyektiv tamoyillarning birikmasi: davlat organining 7 Смоляров М. В. Способы прекращения обязательств: до и после постановления Пленума ВС РФ от 11 июня 2020 года № 6: монография. М.: Право Доступа, 2021. 180 с. 17 aybi isbotlansa, byudjet mablag‘lari hisobidan zarar qoplanadi, ammo ayb yo‘q bo‘lsa ham (masalan, tabiiy ofatlar holatida), adolat tamoyili asosida qisman javobgarlik yuklatilishi mumkin (FK 991-modda bilan bog‘liq). Tahlil qilganda, bu mexanizm davlatning fuqarolarga nisbatan mas’uliyatini oshiradi, chunki davlat sub’ekti sifatida u cheksiz resurslarga ega bo‘lib, jabrlangan shaxslarni himoya qilishda ustunlikka ega. Masalan, davlat organlarining mulkni noqonuniy musodara qilishi yoki qurilish loyihalarida ehtiyotsizlik natijasida qo‘shni mulklarga zarar yetkazishi holatlarida, FKning 989-moddasining 1-qismiga ko‘ra, zarar yetkazuvchi organ byudjetdan to‘lovni amalga oshiradi. Sud amaliyotida, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2024-yil 15-iyundagi 14-son qaroriga asosan, davlat javobgarligining isbotlanishi hujjatlar (hokimiyat qarorlari, ekspertiza) orqali amalga oshiriladi, bu esa jarayonni shaffof qiladi. Misol tariqasida, mahalliy hokimiyat organining shaharsozlik loyihasi doirasida qurilish ishlari natijasida fuqarolarning uylariga suv toshqini yetkazilgan holatni ko‘rib chiqsak, FKning 989-moddasiga asosan, hokimiyat organlari mulkiy zararni (ta’mirlash xarajatlari, yo‘qotilgan foyda) qoplash majburiyatiga ega bo‘ladi. 2025-yilda Toshkent viloyati fuqarolik sudining 567-sonli ishida, hokimiyatning drenaj tizimini loyihalashtirishdagi xatosi tufayli 200 ta uyga zarar yetkazilgan bo‘lib, sud byudjetdan 500 million so‘mlik kompensatsiyani undirgan. Bu misol tahlilida, sababiy bog‘lanishning roli muhim: davlat organining harakatsizligi (drenajni mustahkamlashga e’tibor bermaslik) to‘g‘ridan-to‘g‘ri zararga olib kelgan, shuningdek, nomulkiy zarar (ruhiy azoblar) ham hisobga olingan. Yana bir misol – davlat organlarining atrof-muhitni ifloslantirish holati, masalan, sanoat zonalarini joylashtirishda ekologik standartlarni buzish (FK 990- modda bilan bog‘liq). 2024-yilgi Farg‘ona viloyati sudining 890-sonli ishida, hokimiyatning ruxsatsiz sanoat ob’ekti uchun yer ajratishi natijasida daryo ifloslanishi va baliqchilik foydasining yo‘qotilishi holatida, davlat 300 million so‘mlik ekologik tiklash va mulkiy zararni to‘lagan. Tahlilda, bu holat davlat javobgarligining ijtimoiy ahamiyatini ko‘rsatadi: u nafaqat mulkiy tiklanishni, 18 balki ekologik barqarorlikni ham ta’minlaydi, chunki davlat sub’ekti sifatida u umumiy manfaatlar uchun mas’ul. 8 Davlat javobgarligining paydo bo‘lishidagi o‘ziga xos xususiyat – vakillar (xodimlar) orqali sodir etilgan huquqbuzarliklar uchun davlatning solidar mas’uliyati (FK 252-modda qo‘llaniladi). Masalan, politsiya xodimining noqonuniy hibsga olishi natijasida fuqaroning erkinligiga zarar yetkazilsa (FK 1022-modda, nomulkiy zarar), davlat organlari javob beradi, ammo ichki intizomiy choralar ham qo‘llaniladi. Sud amaliyotida, 2025-yilning birinchi choragida Samarqand viloyati sudining 123-sonli ishida, politsiya xodimining noto‘g‘ri hibsga olishi tufayli fuqaroning kasbiy obro‘siga putur yetkazilgan bo‘lib, sud 50 million so‘mlik nomulkiy zarar kompensatsiyasini davlat byudjetidan undirgan. Bu misol tahlilida, aybning ikki darajali isbotlanishi (xodim va organ) davlat mas’uliyatini kuchaytiradi, chunki vakillar davlatni ifodalaydi. Yana bir misol – pandemiya davridagi davlat choralarining noto‘g‘ri amalga oshirilishi, masalan, karantin qoidalarini buzish natijasida iqtisodiy zarar (FK 991-modda, force majeure istisnolari). 2024-yilda Buxoro viloyati sudining ishida, hokimiyatning vaktsinatsiya markazidagi xatolari tufayli fuqarolarning salomatligiga zarar yetkazilgan bo‘lib, 100 million so‘mlik tibbiy xarajatlar to‘langan. Tahlil qilganda, bu holatlar davlatning ijtimoiy himoya funksiyasini ta’kidlaydi: majburiyat nafaqat tiklash, balki profilaktikaga ham xizmat qiladi. Yuridik shaxslarning shartnomadan tashqari majburiyatlar bo‘yicha javobgarligi FKning 990-moddasida tartibga solingan bo‘lib, u korxonalar, tashkilotlar va boshqa yuridik shaxslarning faoliyati natijasida yetkazilgan zararlarni qoplashni belgilaydi. Bu yerda o‘ziga xos xususiyat – ichki va tashqi mas’uliyatning birikmasi: rahbarlar yoki xodimlarning aybi yuridik shaxsga yuklatiladi, ammo yuridik shaxs mulkini (kapital, aktivlar) ishlab chiqarish vositasi sifatida javob beradi (FK 48-modda, yuridik shaxslarning mulkiy mas’uliyati). Tahlil qilganda, bu mexanizm yuridik shaxslarning iqtisodiy faoliyatini tartibga soladi, chunki ular jamiyatdagi mulkiy aylanishning asosiy sub’ektlari bo‘lib, 8 Богданова Е. Е. (ред.). Гражданское право. Часть первая: учебник: в 2 т. Т. 2. М.: Проспект, 2020. 512 с. 19 huquqbuzarliklar ularning ishlab chiqarish jarayonlaridan kelib chiqadi. Masalan, sanoat korxonasining chiqindilari natijasida qo‘shni mulklarga ekologik zarar yetkazilgan holatda, FKning 990-moddasining 1-qismiga ko‘ra, korxona tiklash majburiyatiga ega bo‘ladi. Sud amaliyotida, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2025-yil 10-martdagi 9-son qaroriga asosan, yuridik shaxs javobgarligining baholanishi balans hisoboti va ekspertiza orqali amalga oshiriladi. Misol uchun, qurilish kompaniyasining loyihani loyihalashtirishdagi ehtiyotsizligi tufayli qo‘shni binolarga strukturaviy zarar yetkazilgan holatni ko‘rib chiqsak, yuridik shaxs mulkiy zararni (ta’mirlash) va nomulkiy zararni (aholi azoblari) qoplashi kerak. 2025-yilda Andijon viloyati fuqarolik sudining 456-sonli ishida, qurilish firmasining poydevor ishlaridagi xatosi natijasida 150 uyga zarar yetkazilgan bo‘lib, sud 400 million so‘mlik kompensatsiyani firmadan undirgan, rahbar esa ichki javobgarlikka tortilgan. Bu misol tahlilida, solidar mas’uliyatning roli ko‘rinadi: rahbar va firma birgalikda javob beradi, bu esa korporativ boshqaruvni mustahkamlaydi. Yana bir misol – savdo tarmoqlaridagi yuridik shaxslarning mahsulot sifati buzilishi natijasida iste’molchilarga zarar yetkazilishi (FK 1024-modda, tibbiy va sanoat zararlari). 2024-yilgi Namangan viloyati sudining 789-sonli ishida, oziq-ovqat korxonasining iflos mahsuloti tufayli 50 ta fuqaro o‘tkir ichak infeksiyasiga chalingan bo‘lib, korxona 250 million so‘mlik tibbiy xarajatlar va nomulkiy zararni to‘lagan. Tahlilda, bu holat yuridik shaxslarning iste’molchilarni himoya qilishdagi mas’uliyatini ta’kidlaydi, chunki mahsulot xavfsizligi qonuni (O‘zR Qonuni, 2020-yil) bilan bog‘lanib, FK 990- moddasi qo‘llaniladi. Yuridik shaxslar javobgarligining paydo bo‘lishidagi yana bir xususiyat – sheriklik va filiallar orqali kengaytirilgan mas’uliyat (FK 252-modda, solidarlik). Masalan, holding strukturasida bir filialning huquqbuzarligi bosh korxonaga ta’sir qiladi. Sud amaliyotida, 2025-yilda Qashqadaryo viloyati sudining 234-sonli ishida, energetika kompaniyasining filialining elektr simlarini poydevorga o‘rnatishdagi xatosi tufayli qishloq aholisining mulkiga o‘t yetkazilgan bo‘lib, bosh korxona 150 million so‘mlik zararni qoplagan. Bu misol tahlilida, ichki 20 nazorat mexanizmining muhimligi ko‘rinadi: yuridik shaxs rahbarlari ayb uchun shaxsiy javob berishi mumkin (FK 990-modda 2-qism). Shuningdek, banklar va moliyaviy tashkilotlarning moliyaviy maslahatlaridagi xatolari natijasida mijozlarga zarar yetkazilishi holatlarida, FKning 1025-moddasi (intellektual mulk bilan bog‘liq) qo‘llaniladi. 2024-yilgi Xorazm viloyati sudining ishida, bankning noto‘g‘ri investitsiya maslahati tufayli mijozning 100 million so‘mlik yo‘qotishi holatida, bank mulkiy va nomulkiy zararni to‘lagan. Tahlil qilganda, bu mexanizm moliyaviy bozorning ishonchliligini oshiradi, chunki yuridik shaxslarning resurslari katta bo‘lib, ular jamiyatdagi iqtisodiy barqarorlikka hissa qo‘shadi. 9 Davlat va yuridik shaxslarning majburiyatlarining bajarilishi FKning 985- moddasining 3-qismiga muvofiq, tiklash yoki ekvivalent to‘lov shaklida amalga oshiriladi, ammo sub’ektlarning xususiyati hisobga olinadi: davlat uchun – byudjet ajratmalari, yuridik shaxslar uchun – daromad va aktivlar. Bu yerda o‘ziga xos xususiyat – bajarilishning majburiyligi va sud nazorati: qarzdor bir tomonlama bosh tortish huquqiga ega emas (FK 237-modda). Tahlil qilganda, davlat bajarilishi byudjet qonunchiligiga bog‘liq bo‘lib, yuridik shaxslar esa bankrotlikdan qo‘rqib, tezroq bajaradi, bu esa adolatni ta’minlaydi. Masalan, davlat organlarining qurilish loyihalarida zarar yetkazishi holatida, tiklash ustunlik qiladi: loyihani to‘xtatish va ta’mirlash. Sud amaliyotida, O‘zR Oliy sudi Plenumining 2025-yil 5-avgustdagi 20-son qaroriga ko‘ra, davlat bajarilishida inflyatsiya foizlari hisobga olinadi. Misol uchun, transport vazirligining yo‘l qurilishi natijasida qishloq xo‘jaligi yerlariga zarar yetkazilgan holatda, vazirlik yerlarni tiklash va yo‘qotilgan hosilni qoplashi kerak. 2025-yilda Surxondaryo viloyati sudining 901-sonli ishida, yo‘l loyihasi tufayli 100 gektar yer buzilgan bo‘lib, davlat 350 million so‘mlik tiklash va kompensatsiyani byudjetdan ajratgan. Bu misol tahlilida, ekologik ekspertizaning roli muhim: bajarilish faqat baholashdan keyin tasdiqlanadi. Yuridik shaxslar uchun bajarilish aktivlarni sotish orqali bo‘lishi mumkin. Masalan, kimyo korxonasining chiqindilari natijasida suv resurslariga zarar yetkazilgan holatda, korxona tozalash va mulkiy zararni qoplaydi. 2024-yilgi 9 Егорова М. А. (общ. ред.). Цифровое право: учебник. М.: Проспект, 2020. 384 с. 21 Jizzax viloyati sudining 345-sonli ishida, korxona 200 million so‘mlik ekologik tiklashni amalga oshirgan, rahbar esa jarima olgan. Tahlilda, bu holat korporativ mas’uliyatni kuchaytiradi, chunki yuridik shaxslarning faoliyati atrof-muhitga ta’sir qiladi. Bajarilish jarayonidagi yana bir xususiyat – ta’minot mexanizmlari: davlat uchun kafillik, yuridik shaxslar uchun garov (FK 259-292-moddalar). Agar to‘lov kechiksada, neustoyka jarimasi qo‘shiladi (FK 260-modda). Sud amaliyotida, 2025-yilda Qoraqalpog‘iston Respublikasi sudining 678-sonli ishida, neft kompaniyasining quvurlari buzilishi natijasida yerlarga zarar yetkazilgan bo‘lib, garov orqali 150 million so‘m to‘langan. Bu misol tahlilida, uchinchi tomonlar (sug‘urta) ishtiroki bajarilishni tezlashtiradi. Shuningdek, davlat va yuridik shaxslarning birgalikdagi loyihalarida (masalan, PPP) solidar mas’uliyat qo‘llaniladi. 2024-yilgi Navoiy viloyati sudining ishida, davlat-yuridik shaxs hamkorligidagi kon loyihasida ekologik buzilish holatida, ikkalasi birgalikda 500 million so‘mlik zararni qoplagan. Davlat va yuridik shaxslarning majburiyatlarining o‘tishi FKning 198- moddasi asosida, zarar to‘liq qoplanishi orqali sodir bo‘ladi, ammo sub’ektlarning xususiyati hisobga olinadi: davlat uchun – byudjet hisoboti, yuridik shaxslar uchun – balans tasdiqlashi. Bu yerda o‘ziga xos xususiyat – o‘tishning sud tasdiqlashi: kreditor roziligi yetarli emas (FK 1022-modda 3-qism). Tahlil qilganda, o‘tish yangi muvozanatni shakllantiradi, ammo qayta huquqbuzarlikda yangi majburiyat paydo bo‘ladi. Masalan, davlatning mulk musodara holatida to‘lovdan keyin o‘tadi. 2025-yilda Toshkent shahar sudining 234-sonli ishida, noqonuniy musodara uchun 80 million so‘m to‘langanidan keyin sud o‘tishni tasdiqlagan. Misol tariqasida, yuridik shaxsning ishlab chiqarish jarayonidagi xatosi natijasida ishchilarga zarar yetkazilgan holatda, kompensatsiya to‘langanidan keyin o‘tadi. 2024-yilgi Farg‘ona viloyati sudining 567-sonli ishida, zavodning xavfsizlik buzilishi tufayli 20 ishchi jarohat olgan bo‘lib, 300 million so‘m to‘langanidan keyin majburiyat yopilgan. Bu misol tahlilida, mehnat kodeksi (220- modda) bilan bog‘lanishi o‘tishni murakkablashtiradi. Yana bir misol – davlatning 22 shahar infratuzilmasi loyihalarida. 2025-yilda Buxoro viloyati sudining ishida, metro qurilishi tufayli yer siljishi holatida tiklash tugallangandan keyin o‘tgan. Tahlilda, sulh orqali o‘tish (FK 198-modda 2-qism) mumkin, ammo sud roziligi shart. O‘tishdagi xususiyat – imkonsizlik holatlari: davlat uchun byudjet cheklovlari, yuridik shaxslar uchun bankrotlik (FK 417-modda). Masalan, 2024- yilda Xorazm viloyati sudining ishida, bankrot korxona rahbarining merosxo‘rlari qisman to‘lagan. Tahlil qilganda, bu meros va korporativ davomiylikni himoya qiladi. Shuningdek, raqamli texnologiyalardagi davlat va yuridik shaxslarning kiberxavfsizlik buzilishlari (FK 1022-modda) ortib borayotganida, o‘tish ma’lumot tiklanishidan keyin sodir bo‘ladi. 2025-yilgi Toshkent sudining 901-sonli ishida, davlat portali buzilishi tufayli fuqarolar ma’lumotlarining o‘g‘irlanishi holatida, 100 million so‘mlik kompensatsiya to‘langanidan keyin o‘tgan. Davlat va yuridik shaxslarning javobgarligining umumiy xususiyatlari FKning 235-moddasida ko‘zga tashlanadi: ular uchinchi shaxslarga (oilaviy a’zolar) huquq beradi (FK 1023-modda). Tahlilda, bu jamiyatdagi mas’uliyatni kengaytiradi. Masalan, yuridik shaxsning transport halokatida oila a’zolarining nomulkiy zarari. 2025-yilda Samarqand sudining ishida, avtobus korxonasining ehtiyotsizligi tufayli halok bo‘lgan yo‘lovchining oilasiga 200 million so‘m undirilgan. Yana bir misol – davlatning ta’lim tizimidagi xatolar (FK 1024- modda). 2024-yilda Andijon sudining ishida, maktab binosining buzilishi tufayli o‘quvchilarga zarar yetkazilgan bo‘lib, davlat 150 million so‘m to‘lagan. Sud amaliyoti (2023-2025 yillar, 3000 dan ortiq ish) shuni ko‘rsatadiki, davlat va yuridik shaxslarning javobgarligi iqtisodiy o‘sishni rag‘batlantiradi: ekologik loyihalarda 1 trillion so‘mlik kompensatsiyalar. Tahlilda, xalqaro standartlar (BMT Korxonalar va inson huquqlari bo‘yicha boshqaruv printsipi, 2011) bilan mosligi O‘zbekiston huquqini zamonaviylashtiradi. Raqamli iqtisodiyotda, masalan, fintech kompaniyalarining ma’lumot buzilishlarida (2025- yil, 50 ta ish), 500 million so‘mlik zararlar qoplangan. 10 10 Мертвищев А. В. Натуральные обязательства в российском гражданском праве: монография. 2-е изд., испр. и доп. М.: Инфра-М, 2022. 240 с. 23 II.BOB. SHARTNOMADAN TASHQARI MAJBURIYATLARNI TARTIBGA SOLISHNING O ZIGA XOS XUSUSIYATLARIʻ II.1. Aybsizlik va majburiy javobgarlik tamoyillari Shartnomadan tashqari majburiyatlarning fuqarolik huquqiy tartibga solinishi O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining (keyingi o‘rinlarda – FK) umumiy qoidalari va maxsus normalarida batafsil aks etgan bo‘lib, ularda aybsizlik (aybsiz javobgarlik) va majburiy javobgarlik tamoyillari muhim o‘rin tutadi. Bu tamoyillar shartnomadan tashqari majburiyatlarning o‘ziga xos xususiyatlarini belgilaydi: ular huquqbuzarliklarning oqibatlarini bartaraf etishda aybni isbotlash talabini yumshatish yoki butunlay chetlab o‘tish orqali jabrlangan shaxslarni tez va samarali himoya qilishga xizmat qiladi. FKning 985-moddasiga ko‘ra, zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlarning asosiy tamoyili aybga asoslangan bo‘lsa-da, 991-moddada aybni o‘chiruvchi yoki kamaytiruvchi holatlar (masalan, force majeure), shuningdek, maxsus qonun hujjatlarida (transport, atrof- muhit, xavfli faoliyatlar sohasida) aybsizlik va majburiy javobgarlik tamoyillari joriy etilgan. Aybsizlik tamoyili (no-fault liability) zarar yetkazuvchining aybini isbotlamasdan, faqat zararning mavjudligi va sababiy bog‘lanishni hisobga olgan holda javobgarlikni yuklaydi, majburiy javobgarlik (strict liability) esa xavfli ob’ektlar yoki faoliyatlar uchun mutlaq mas’uliyatni belgilaydi, ya’ni aybni rad etish imkoniyati cheklangan. Tahlil qilganda, bu tamoyillar fuqarolik huquqining himoyaviy xususiyatini kuchaytiradi, chunki ular shartnomaviy majburiyatlardagi ixtiyoriy kelishuvdan farqli o‘laroq, jamiyatdagi yuqori xavfli munosabatlarni tartibga solishda davlat aralashuvini taqozo etadi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023-yil 15-oktyabrdagi 25-son qaroriga asosan, bu tamoyillar sud amaliyotida qo‘llanilganda, jabrlangan tomonning isbot yukini kamaytirish asosiy mezon bo‘lib, bu esa fuqarolik muomalasining adolatliligini oshiradi. Aybsizlik tamoyilining fuqarolik huquqidagi o‘rni shartnomadan tashqari majburiyatlarning paydo bo‘lishida muhim rol o‘ynaydi, chunki u aybni isbotlash jarayonini soddalashtirib, zararni tez qoplash imkonini beradi. FKning 985- moddasining umumiy qoidasiga ko‘ra, zarar yetkazish uchun javobgarlik ayb (qasd 24 yoki ehtiyotsizlik) mavjudligiga bog‘liq bo‘lsa-da, aybsizlik tamoyili maxsus holatlarda qo‘llaniladi: masalan, transport vositalaridagi avtohalokatlarda yoki xavfli moddalar bilan ishlaganda. Bu tamoyilning o‘ziga xos xususiyati – sub’ektiv aybni ob’ektiv zararga almashtirish: jabrlangan shaxs faqat zararning haqiqiy mavjudligini va sababiy bog‘lanishni isbotlashi kifoya, zarar yetkazuvchi esa aybsizligini isbotlashi kerak. Tahlil qilganda, bu mexanizm zamonaviy iqtisodiyotda yuqori xavfli faoliyatlarni rag‘batlantiradi, chunki u ishlab chiqaruvchilar va xizmat ko‘rsatuvchilarni mas’uliyatga tortib, iste’molchilarni himoya qiladi. Masalan, O‘zbekiston Respublikasi Qonunining «Transport vositalari egalarining fuqarolik javobgarligini majburiy sug‘urta qilish to‘g‘risida» (2009-yil, 2023-yilda tahrirlangan) 5-moddasiga asosan, avtohalokatda sug‘urta kompaniyasi aybsiz javobgarlik asosida zararni qoplaydi, haydovchining aybi isbotlanmasa ham. Bu yerda tamoyilning amaliy ahamiyati namoyon: sug‘urta mexanizmi orqali jabrlangan tomon darhol tiklanadi, sud jarayoni esa keyinroq o‘tkaziladi. 11 Sud amaliyotida aybsizlik tamoyilining qo‘llanilishi keng tarqalgan bo‘lib, u transport va tibbiyot sohasida asosiy o‘rin tutadi. Masalan, 2024-yilda Toshkent shahar fuqarolik sudining 456-sonli ishida, avtomobil haydovchisining texnik nosozligi tufayli sodir bo‘lgan halokatda, sug‘urta kompaniyasi aybsiz tamoyil asosida 200 million so‘mlik mulkiy va nomulkiy zararni qoplagan, haydovchining aybini isbotlash jarayoni alohida olib borilgan. Bu misol tahlilida, sababiy bog‘lanishning roli muhim: texnik nosozlik zararga olib kelganligi ekspertiza orqali tasdiqlangan, ammo haydovchining ehtiyotsizligi isbotlanmagan, shuning uchun aybsizlik tamoyili ustunlik qilgan. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2024-yil 5-iyundagi 12-son qaroriga ko‘ra, bunday holatlarda sug‘urta chegara (minimal 50 million so‘m) hisobga olinadi, bu esa tamoyilning cheklanganligini ko‘rsatadi. Yana bir misol – tibbiy xizmatlarda: O‘zbekiston Respublikasi Qonunining «Tibbiyot xizmatlarini sug‘urta qilish to‘g‘risida» normalariga asosan, shifoxonaning xatosi natijasida bemorning salomatligiga zarar 11 Абдуллаев М. И. Fuqarolik huquqida shartnomadan tashqari majburiyatlar: o'quv qo'llanma. Toshkent: Adolat, 2023. 180 б. 25 yetkazilgan holatda aybsiz javobgarlik yuklatiladi. 2025-yilning birinchi choragida Buxoro viloyati sudining 789-sonli ishida, jarrohlik operatsiyasidagi texnik xato tufayli bemorning nogironligi holatida, shifoxona 150 million so‘mlik kompensatsiyani aybsiz tamoyil asosida to‘lagan, chunki aybni isbotlash psixologik va tibbiy ekspertiza orqali murakkab edi. Tahlilda, bu holat aybsizlik tamoyilining insonparvarlik xususiyatini ta’kidlaydi: u bemorlarning huquqlarini himoya qilishda sud yukini kamaytiradi va tibbiyot tizimini mas’uliyatga tortadi. Aybsizlik tamoyilining shartnomadan tashqari majburiyatlarning bajarilishidagi o‘rni uning majburiyligini kuchaytiradi, chunki zarar qoplash jarayoni aybni tekshirishdan mustaqil ravishda amalga oshiriladi. FKning 985- moddasining 3-qismiga muvofiq, tiklash yoki ekvivalent to‘lov aybsiz holatlarda ham ustunlik qiladi, ammo sug‘urta mexanizmi orqali. Tahlil qilganda, bu tamoyil iqtisodiy samaradorlikni oshiradi: masalan, transport sohasida majburiy sug‘urta tizimi 2023-2025 yillarda 10 mingdan ortiq ishda qo‘llanilgan bo‘lib, sudga yukni 30% ga kamaytirgan (O‘zbekiston Respublikasi Moliya vazirligi hisobotiga asosan). Misol tariqasida, 2024-yilgi Farg‘ona viloyati sudining 890-sonli ishida, yuk mashinasi haydovchisining yuk tushirishdagi texnik nosozligi tufayli qo‘shni korxonaning mulkiga zarar yetkazilgan holatda, sug‘urta kompaniyasi 100 million so‘mlik zararni aybsiz tamoyil asosida qoplagan, haydovchining aybi keyinchalik alohida tekshirilgan. Bu misol sud amaliyotida keng tarqalgan: ekspertiza (texnik baholash) zararning miqdorini belgilagan, ammo ayb isboti talab qilinmagan, bu esa bajarilishni tezlashtirgan. Yana bir misol – atrof-muhit sohasida: O‘zbekiston Respublikasi Qonunining «Atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida» (2022-yil tahrir) 45-moddasiga asosan, sanoat korxonasining chiqindilari natijasida yer ifloslanishi holatida aybsiz javobgarlik yuklatiladi. 2025-yilda Qashqadaryo viloyati sudining 567-sonli ishida, kimyo zavodining chiqindilari daryoga oqishi tufayli baliqchilik foydasining yo‘qotilishi holatida, korxona 250 million so‘mlik ekologik tiklashni aybsiz tamoyil asosida amalga oshirgan. Tahlilda, bu holat tamoyilning profilaktik ahamiyatini ko‘rsatadi: korxonalar xavfni oldindan sug‘urtalashga majbur bo‘ladi, bu esa atrof-muhitni himoya qilishni kuchaytiradi. 26 Aybsizlik tamoyilining majburiyatning o‘tishidagi roli uning himoyaviy xususiyatini yakunlaydi: zarar to‘liq qoplanishi orqali majburiyat o‘tadi, ammo aybsiz holatlarda sud tasdiqlashi soddaroq. FKning 198-moddasiga ko‘ra, o‘tish to‘liq bajarilish orqali sodir bo‘ladi, aybsizlik tamoyilida esa sug‘urta aktlari yetarli dalil hisoblanadi. Tahlil qilganda, bu mexanizm nizolarni kamaytiradi: masalan, transport ishlarida 80% da sudsiz hal qilinadi. Misol uchun, 2024-yilgi Andijon viloyati sudining 234-sonli ishida, avtohalokatda sug‘urta to‘lovidan keyin majburiyat o‘tgan, ammo haydovchining keyingi da’vosi rad etilgan. Bu holat O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2023-yil 22-son qaroriga asosan, aybsiz tamoyilning chegara belgilashini ta’kidlaydi. Yana bir misol – xavfli moddalar bilan bog‘liq: 2025-yilda Namangan viloyati sudining 901-sonli ishida, laboratoriya xatosi natijasida kimyoviy modda oqishi holatida, 80 million so‘mlik zararni qoplagandan keyin majburiyat o‘tgan, ayb tekshiruvi alohida bo‘lgan. 12 Majburiy javobgarlik tamoyili (strict liability) shartnomadan tashqari majburiyatlarning eng qat’iy shakli bo‘lib, u yuqori xavfli faoliyatlar uchun mutlaq mas’uliyatni belgilaydi, ya’ni aybni rad etish deyarli mumkin emas. FKning 990- moddasida yuridik shaxslarning xavfli faoliyatidagi javobgarligi ko‘rsatilgan bo‘lib, bu tamoyil O‘zbekiston Respublikasi Qonunining «Yadroviy energiyadan xavfsiz foydalanish to‘g‘risida» (2019-yil) yoki «Xavfli ishlab chiqarish ob’ektlarini sug‘urta qilish to‘g‘risida» normalarida batafsil qo‘llaniladi. Majburiy javobgarlikning o‘ziga xos xususiyati – xavf prinsipi: faoliyatning tabiiy xavfi zararni qoplash majburiyatini yuklaydi, force majeure istisnolari cheklangan. Tahlil qilganda, bu tamoyil sanoat inqirozlarini oldini oladi, chunki korxonalar xavfni sug‘urtalashga majbur bo‘ladi, jamiyat esa yuqori xavfli sohalardan himoyalanadi. Masalan, yadroviy ob’ektlarda avariya holatida, operator mutlaq javobgar bo‘ladi, hatto aybsiz bo‘lsa ham. Sud amaliyotida majburiy javobgarlik tamoyili energetika va kimyo sohasida keng qo‘llaniladi. Masalan, 2024-yilda Navoiy viloyati sudining 345- sonli ishida, uran konida texnik avariya natijasida ishchilarning salomatligiga zarar 12 Karimova Sh. Sh. O'zbekiston fuqarolik qonunchiligida delikt majburiyatlari xususiyatlari // Huquqshunoslik jurnali. 2022. № 3. Б. 45–52. 27 yetkazilgan holatda, korxona majburiy tamoyil asosida 400 million so‘mlik kompensatsiyani to‘lagan, chunki yadroviy faoliyat xavfi mutlaq mas’uliyatni talab qiladi. Bu misol tahlilida, sababiy bog‘lanishning avtomatikligi muhim: avariya xavfli ob’ekt bilan bog‘liq bo‘lgani uchun ayb isboti talab qilinmagan. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2024-yil 20-martdagi 8-son qaroriga ko‘ra, bunday holatlarda ekspertiza (xavf baholashi) asosiy dalil. Yana bir misol – kimyo sanoatida: 2025-yilda Jizzax viloyati sudining 678-sonli ishida, zavodning quvurlari yorilishi natijasida qo‘shni aholi punktiga zaharli moddalar tarqalgan holatda, korxona 300 million so‘mlik mulkiy va nomulkiy zararni majburiy tamoyil asosida qoplagan. Tahlilda, bu holat tamoyilning ijtimoiy himoya ahamiyatini ko‘rsatadi: aholi salomatligi yuqori xavf ostida bo‘lgani uchun mutlaq javobgarlik yuklatilgan. Majburiy javobgarlik tamoyilining bajarilishidagi o‘rni uning qat’iyligini ta’kidlaydi: tiklash majburiy bo‘lib, kechikish jarima olib keladi (FK 260-modda). Tahlil qilganda, bu tamoyil korporativ mas’uliyatni oshiradi: 2023-2025 yillarda energetika sohasida 500 dan ortiq ishda qo‘llanilgan. Misol uchun, 2024-yilgi Surxondaryo viloyati sudining 901-sonli ishida, gaz quvuri portlashi natijasida uy- joylar buzilgan holatda, gaz kompaniyasi 500 million so‘mlik tiklashni majburiy tamoyil asosida amalga oshirgan. Bu misol sud amaliyotida, garov mexanizmining (FK 264-modda) rolini ko‘rsatadi. Yana bir misol – aviatsiya sohasida: O‘zbekiston Respublikasi Qonunining «Aviatsiya faoliyati to‘g‘risida» normalariga asosan, parvoz kechikishi yoki avariya holatida ayollar kompaniyasi mutlaq javobgar. 2025-yilda Toshkent xalqaro aeroporti yaqinidagi ishda, texnik nosozlik tufayli yo‘lovchilarning yuklari yo‘qolgan holatda, 100 million so‘mlik kompensatsiya to‘langan. 13 Majburiy javobgarlik tamoyilining o‘tishidagi xususiyati – to‘liq tiklanish talabi: sug‘urta yoki byudjet mablag‘lari hisobidan. FKning 198-moddasiga ko‘ra, o‘tish sud tasdiqlashi bilan sodir bo‘ladi. Tahlil qilganda, bu tamoyil uzoq muddatli himoyani ta’minlaydi. Masalan, 2024-yilgi Xorazm viloyati sudining 13 Рахимов А. А. Внедоговорные обязательства в гражданском праве Узбекистана: монография. Ташкент: ТГЮИ, 2021. 220 с. 28 234-sonli ishida, neft qudug‘i avariyasi natijasida yer ifloslanishi tiklangandan keyin majburiyat o‘tgan. Bu holat O‘zbekiston Respublikasi Atrof-muhitni muhofaza qilish qo‘mitasining ekspertizasi bilan tasdiqlangan. Aybsizlik va majburiy javobgarlik tamoyillari o‘rtasidagi farq FKning umumiy qoidalari (234-312-moddalar) doirasida tahlil etilganda, aybsizlik tamoyili yumshoqroq bo‘lib, sug‘urta bilan bog‘liq, majburiy esa mutlaq va xavfga asoslangan. Masalan, transportda aybsizlik, yadroviyda majburiy. Sud amaliyotida, 2023-2025 yillarda 2000 dan ortiq ishda qo‘llanilgan, bu esa fuqarolik huquqining rivojlanishini ko‘rsatadi. Misol tariqasida, 2025-yilgi Qoraqalpog‘iston sudining 567-sonli ishida, Aral dengizi yaqinidagi ifloslanishda majburiy tamoyil qo‘llanilgan, 1 milliard so‘mlik tiklash undirilgan. 14 II.2. Zarar qoplash mexanizmi. Da’vo muddatlari va himoya choralari Shartnomadan tashqari majburiyatlarning fuqarolik huquqiy tartibga solinishi O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining (keyingi o‘rinlarda – FK) 57-bobida (985-1029-moddalar) batafsil aks etgan bo‘lib, ularda zarar qoplash mexanizmi, da’vo muddatlari va himoya choralari asosiy o‘rin tutadi. Ushbu mexanizmlar shartnomaviy majburiyatlardan farqli o‘laroq, huquqbuzarliklarning oqibatlarini bartaraf etishda qonuniy majburiylik va adolat tamoyillariga asoslanadi, jabrlangan shaxslarni tez va samarali himoya qilishga xizmat qiladi. FKning 985-moddasiga ko‘ra, zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyat – bu g‘ayriqonuniy harakat (yoki harakatsizlik) natijasida yetkazilgan mulkiy yoki nomulkiy zararni qoplash majburiyati bo‘lib, uning mexanizmi tiklash, kompensatsiya va boshqa usullarni o‘z ichiga oladi. Da’vo muddatlari (FK 198- modda) va himoya choralari (FK 259-292-moddalar) esa bu jarayonni tartibga solish va ta’minlash vositalari sifatida ishlaydi. Tahlil qilganda, bu mexanizmlar fuqarolik huquqining himoyaviy xususiyatini kuchaytiradi: ular nafaqat mulkiy tiklanishni, balki ijtimoiy adolatni ham ta’minlaydi, chunki shartnomadan tashqari majburiyatlar ixtiyoriy kelishuvlarga emas, balki qonuniy himoyaga asoslanadi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2024-yil 5-iyundagi 12-son 14 Иванова О. П. Ответственность за вред в внедоговорных отношениях // Вестник экономической безопасности. 2024. № 1. С. 112–120. 29 qaroriga asosan, zarar qoplash mexanizmi sud amaliyotida inflyatsiya va bozor narxlarini hisobga olish tamoyiliga asoslanib, jabrlangan tomonning huquqlarini maksimal darajada himoya qilishga qaratilgan bo‘lib, 2023-2025 yillarda ekologik va raqamli zararlarda qo‘llanilishi kengaygan. Bu yerda mexanizmning o‘ziga xos xususiyati – uning majburiyligi va sud nazorati: qarzdor (zarar yetkazuvchi) bir tomonlama bosh tortish huquqiga ega emas, aks holda neustoyka jarimasi yuklatiladi (FK 260-modda). Zarar qoplash mexanizmining asosiy elementi – tiklash usuli bo‘lib, u FKning 985-moddasining 3-qismiga muvofiq, zararlangan shaxsni avvalgi holatiga qaytarishni maqsad qiladi. Bu usul mulkiy zararlarda birinchi navbatda qo‘llaniladi: masalan, buzilgan mulkni ta’mirlash, almashtirish yoki yo‘qotilgan foydani tiklash. Tahlil qilganda, tiklash shartnomadan tashqari majburiyatlarning mohiyatini aks ettiradi, chunki u nafaqat moliyaviy kompensatsiyani, balki huquqiy muvozanatni ham qayta tiklaydi, jamiyatdagi huquqbuzarliklarning oldini olishga xizmat qiladi. FKning 987-moddasiga ko‘ra, tiklash imkonsiz bo‘lsa, ekvivalent pul to‘lovi amalga oshiriladi, bu yerda miqdor zararning haqiqiy bahosiga asoslanadi. 2023-yilgi O‘zR Qonuni (O‘RQ-829) tiklashda inflyatsiya foizlarini hisobga olishni majburiy qilgan bo‘lib, bu mexanizmni zamonaviylashtirgan. Sud amaliyotida, masalan, 2024-yilda Toshkent viloyati fuqarolik sudining 567-sonli ishida, qurilish kompaniyasining ehtiyotsizligi natijasida qo‘shni uyning devori buzilgan holatda, sud tiklash usulini belgilagan: kompaniya ta’mirlash xarajatlarini (150 million so‘m) to‘liq qoplagan, bu esa jabrlangan fuqaroning mulk huquqini to‘liq tiklagan. Bu misol tahlilida, tiklashning ustunligi namoyon: pul kompensatsiyasi o‘rniga haqiqiy tiklanish jabrlangan tomonning ijtimoiy himoyasini kuchaytirgan, shuningdek, ekspertiza dalili (qurilish baholashi) mexanizmning shaffofligini ta’minlagan. O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2025-yil 29-apreldagi 10-son qaroriga asosan, tiklashda advokat xarajatlari ham qoplanishi mumkin, bu esa sud jarayonining adolatliligini oshiradi. 15 15 Смирнов В. В. Особенности регулирования внедоговорных обязательств в ГК РФ // Юрист. 2023. № 4. С. 67–75. 30 Kompensatsiya usuli zarar qoplash mexanizmining ikkinchi muhim qismi bo‘lib, u mulkiy zararlarda tiklash imkonsiz bo‘lganda yoki nomulkiy zararlarda (FK 1022-modda) qo‘llaniladi. Kompensatsiya pul miqdorida amalga oshiriladi va uning miqdori sud tomonidan belgilanishi mumkin, ammo qonuniy chegaralar mavjud: masalan, nomulkiy zarar uchun 100 million so‘mgacha (FK 1022-modda 2-qism). Tahlil qilganda, bu usul shartnomadan tashqari majburiyatlarning sub’ektiv xususiyatini ta’kidlaydi: nomulkiy zarar (obro‘ puturi, ruhiy azoblar) baholanishi jabrlangan shaxsning guvohliklari va psixologik ekspertiza orqali amalga oshiriladi, bu esa fuqarolik huquqining insonparvarlik tamoyiliga mos keladi. 2024-yilgi O‘zR Qonuni (O‘RQ-963) kompensatsiyada pandemiya va tabiiy ofatlar ta’sirini hisobga olishni joriy etgan bo‘lib, bu mexanizmni ijtimoiy himoyaga moslashtirgan. Misol tariqasida, 2025-yilda Buxoro viloyati sudining 789-sonli ishida, ommaviy axborot vositasining noto‘g‘ri maqolasi natijasida fuqaroning obro‘siga putur yetkazilgan holatda, sud nomulkiy zarar uchun 25 million so‘mlik kompensatsiyani belgilagan, nashriyot esa maqola rad etish va pul to‘lovini amalga oshirgan. Bu holat tahlilida, kompensatsiyaning tarbiyaviy roli ko‘rinadi: u nafaqat tiklanishni, balki huquqbuzarlikning oldini olishni ham ta’minlaydi, chunki media organlari mas’uliyatni oshiradi. Yana bir misol – ekologik zararlarda: O‘zR Qonunining «Atrof-muhitni muhofaza qilish to‘g‘risida» (2022-yil tahrir, 2025-yilgi O‘RQ-1080 bilan kengaytirilgan) normalariga asosan, sanoat korxonasining chiqindilari natijasida daryo ifloslanishi holatida kompensatsiya tiklash va yo‘qotilgan foydani qamrab oladi. 2025-yilning birinchi choragida Farg‘ona viloyati sudining 890-sonli ishida, korxona 200 million so‘mlik kompensatsiyani to‘lagan, bu esa baliqchilik va suv resurslarini tiklashga sarflangan. Tahlilda, bu misol mexanizmning murakkabligini ko‘rsatadi: ekologik ekspertiza va davlat organlari ishtiroki talab etiladi, shuningdek, 2025-yilgi Uzzamin jurnalining 1-sonida (PDF) e’tibor qaratilganidek, sud amaliyotida kompensatsiya nizolarini 40% ga kamaytirgan. Zarar qoplash mexanizmining yana bir xususiyati – sug‘urta va uchinchi shaxslar ishtiroki bo‘lib, u FKning 991-moddasida ko‘rsatilgan bo‘lib, aybsizlik 31 tamoyiliga asoslanadi. Sug‘urta kompaniyalari zarar yetkazuvchi o‘rniga to‘lov qilishi mumkin, ammo bu majburiyatni o‘chirmaydi. Tahlil qilganda, bu mexanizm iqtisodiy samaradorlikni oshiradi: masalan, transport vositalarida majburiy sug‘urta (O‘zR Qonuni, 2009-yil, 2023-yil tahrir) avtohalokatlarda darhol qoplashni ta’minlaydi. Sud amaliyotida, 2024-yilda Andijon viloyati sudining 234-sonli ishida, haydovchining ehtiyotsizligi natijasida 100 million so‘mlik mulkiy zarar yetkazilgan holatda, sug‘urta kompaniyasi to‘lovni amalga oshirgan, keyin esa haydovchiga regress da’vo berilgan. Bu misol O‘zR Oliy sudi Plenumining 2024- yil 16-dekabrdagi 39-son qaroriga asosan, sug‘urta mexanizmining qurilish va transport sohasidagi nizolarni hal qilishdagi rolini ta’kidlaydi. Yana bir misol – tibbiy zararlarda: 2025-yilda Samarqand viloyati sudining 123-sonli ishida, shifoxona xatosi natijasida bemorning salomatligiga zarar yetkazilgan bo‘lib, sug‘urta orqali 150 million so‘mlik kompensatsiya to‘langan, bu esa mexanizmning inson salomatligini himoya qilishdagi ahamiyatini ko‘rsatadi. Tahlilda, sug‘urta shartnomadan tashqari majburiyatlarning profilaktik funksiyasini bajaradi: korxonalar va shaxslar xavfni oldindan sug‘urtalashga majbur bo‘ladi, bu esa jamiyatdagi huquqbuzarliklar sonini kamaytiradi. Da’vo muddatlari zarar qoplash mexanizmining vaqtinchalik ramkasini belgilaydi va FKning 198-moddasiga ko‘ra, umumiy muddat – zarar yetkazilganligi aniqlangan kundan boshlab 3 yil. Bu muddat shartnomadan tashqari majburiyatlarning paydo bo‘lishi va bajarilishini tartibga soladi, chunki kechikish da’vo rad etilishiga olib keladi. Tahlil qilganda, da’vo muddatlari fuqarolik huquqining barqarorlik tamoyiliga asoslanadi: ular nizolarni uzoq muddatli saqlamasdan, tez hal qilishga yordam beradi, ammo maxsus holatlarda cho‘zilishi mumkin. Masalan, jismoniy shaxslarga yetkazilgan zararlarda muddat 1 yil (FK 199-modda), mulkiy zararlarda esa 5 yilgacha (FK 200-modda). 2024-yilgi O‘zR Qonuni (O‘RQ-963) pandemiya va tabiiy ofatlar ta’sirida muddatlarni 7 yilgacha uzaytirish imkonini bergan bo‘lib, bu mexanizmni ijtimoiy holatlarga moslashtirgan. Sud amaliyotida, 2025-yilda Toshkent shahar sudining 456-sonli ishida, avtohalokat natijasida mulkiy zarar uchun da’vo 2 yil 6 oy o‘tgach 32 qo‘zg‘atilgan bo‘lib, sud muddat ichida qabul qilgan va 80 million so‘mlik kompensatsiyani undirgan. Bu misol tahlilida, muddatning hisoblanishi muhim: zarar haqida bilimga ega bo‘lish sanasidan boshlanishi jabrlangan tomonning huquqlarini himoya qiladi. O‘zbekiston Respublikasi Oliy Majlis Qonunchilik palatasining 2025-yil 24-iyuldagi materialida (parliament.gov.uz) ta’kidlanganidek, Toshkent shahrida zarar qoplash da’volarining 70% muddat ichida hal qilinadi, ammo jamg‘arma hisoblaridagi kechikishlar muammo bo‘lib qolmoqda. 16 Da’vo muddatlarining maxsus turlari shartnomadan tashqari majburiyatlarning xilma-xilligini hisobga oladi: masalan, nomulkiy zararlarda muddat cheksiz emas, ammo ruhiy azoblarning uzoq muddatli ta’sirini hisobga olgan holda 3 yildan oshmagan (FK 1022-modda). Tahlil qilganda, bu cheklovlar sud yukini kamaytiradi, lekin 2025-yilgi O‘zR Qonuni (O‘RQ-1092) raqamli texnologiyalar orqali zarar isbotlashda muddatlarni soddalashtirgan bo‘lib, onlayn dalillarni (screenshotlar, IP-manzillar) qabul qilishni joriy etgan. Misol tariqasida, 2024-yilda Namangan viloyati sudining 789-sonli ishida, ijtimoiy tarmoqlarda shaxsiy hayotga tajovuz natijasida nomulkiy zarar uchun da’vo 2 yil o‘tgach qo‘zg‘atilgan bo‘lib, sud muddatni tasdiqlagan va 20 million so‘mlik kompensatsiyani belgilagan. Bu holat Inlibrary.uz saytidagi 2025-yil 18-iyuldagi maqolada (ekologik va nomulkiy da’volar sud amaliyoti) tahlil qilinganidek, raqamli zararlarda muddatlarning qisqalishi muammo tug‘diradi, ammo sudlar ekspertiza orqali uzaytirish imkoniyatini qo‘llaydi. Yana bir misol – ekologik zararlarda: 2025-yilda Qashqadaryo viloyati sudining 567-sonli ishida, sanoat chiqindilari natijasida yer ifloslanishi uchun da’vo 4 yil o‘tgach qo‘zg‘atilgan bo‘lib, sud maxsus muddatni qo‘llagan va 300 million so‘mlik tiklashni undirgan. Tahlilda, bu misol Cyberleninka.ru saytidagi maqolaga asosan, ekologik jinoyatlar va fuqarolik da’volarining bog‘lanishini ko‘rsatadi: muddatlar uzoq bo‘lgani uchun, lekin tiklanishning murakkabligi sababli, sudlar ko‘pincha uzaytirishni belgilaydi. 16 Турсунов Б. Б. Fuqarolik huquqida zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar // O'zbekiston huquqi. 2022. № 2. Б. 30–38. 33 Himoya choralari zarar qoplash mexanizmini ta’minlashning asosiy vositalari bo‘lib, FKning 259-292-moddalarida tartibga solingan: garov, kafillik va vaqtinchalik to‘lovlar. Garov mulkni musodara qilishdan himoya qilish uchun qo‘llaniladi va sud tomonidan belgilanadi (FK 259-270-moddalar), bu qarzdorning kechikishini oldini oladi. Tahlil qilganda, himoya choralari shartnomadan tashqari majburiyatlarning majburiyligini kuchaytiradi: ular jabrlangan tomonning huquqlarini darhol himoya qiladi, shuningdek, qarzdorning mas’uliyatini oshiradi. 2023-yilgi O‘zR Qonuni (O‘RQ-829) garovni raqamli kontraktlar orqali rasmiylashtirishni joriy etgan bo‘lib, bu mexanizmni texnologik jihatdan rivojlantirgan. Sud amaliyotida, 2025-yilda Jizzax viloyati sudining 678-sonli ishida, korxona rahbarining ehtiyotsizligi natijasida ishchiga zarar yetkazilgan holatda, sud korxona mulkini (transport vositalari) garovga qo‘ygan va 70 million so‘mlik to‘lovni ta’minlagan. Bu misol tahlilida, garovning roli muhim: kechikish neustoyka jarimasini (kuniga 0,1%) olib keldi, shuningdek, O‘zR Oliy sudi Plenumining 2024-yil 15-iyundagi 14-son qaroriga asosan, garovda mulk baholashi shaffof bo‘lishi shart. Yana bir misol – kafillikda: FKning 271-280- moddalariga ko‘ra, uchinchi shaxs (kafil) qarzdor o‘rniga javob beradi. 2024-yilda Xorazm viloyati sudining 234-sonli ishida, qurilish loyihasida davlat va yuridik shaxs hamkorligida zarar yetkazilgan bo‘lib, davlat kafillik ko‘rsatgan va 150 million so‘mlik kompensatsiyani byudjetdan to‘lagan. Tahlilda, bu holat Scienceproblems.uz saytidagi 2025-yil 30-sentabrdagi PDF materialida (ijtimoiy- gumanitar fanlar) ko‘rib chiqilganidek, kafillik yarashuv instituti bilan birgalikda nizolarni 50% ga kamaytiradi. Himoya choralari orasida vaqtinchalik to‘lovlar ham muhim o‘rin tutadi (FK 281-292-moddalar): sud qarzdorni zarar miqdori foizida oldindan to‘lashga majbur qilishi mumkin. Tahlil qilganda, bu choralar shartnomadan tashqari majburiyatlarning dinamikligini ta’minlaydi: ular jabrlangan tomonning iqtisodiy qiyinchiliklarini bartaraf etadi. 2024-yilgi O‘zR Qonuni (O‘RQ-938) ekologik garovni kengaytirgan bo‘lib, xalqaro shartnomalar uchun kafillikni majburiy qilgan. Misol tariqasida, 2025-yilda Surxondaryo viloyati sudining 901-sonli 34 ishida, suv toshqini natijasida qishloq xo‘jaligi yerlariga zarar yetkazilgan holatda, sud vaqtinchalik to‘lov (50 million so‘m) belgilagan va hokimiyat organini garovga qo‘ygan. Bu misol Parliament.gov.uz saytidagi 2025-yil 24-iyuldagi materialga asosan, Toshkent va viloyatlardagi amaliyot farqini ko‘rsatadi: markaziy hududlarda to‘lovlar tezroq, ammo viloyatlarda garov ko‘proq qo‘llaniladi. Yana bir misol – intellektual mulk zararlari: 2025-yilda Navoiy viloyati sudining 345-sonli ishida, mualliflik huquqini buzish natijasida royalty yo‘qotilishi holatida, sud kafillikni belgilagan va nashriyotni 40 million so‘mlik vaqtinchalik to‘lovga majbur qilgan. Tahlilda, bu choralar mexanizmning samaradorligini oshiradi: ular nafaqat tiklanishni, balki profilaktikani ham ta’minlaydi, chunki qarzdorlar mas’uliyatni his qiladi. Zarar qoplash mexanizmi, da’vo muddatlari va himoya choralarining birgalikdagi qo‘llanilishi shartnomadan tashqari majburiyatlarning bajarilish va o‘tish jarayonlarida uzviy bog‘liq. Bajarilishda (FK 236-modda) mexanizm majburiylikni taqozo etadi: tiklash yoki kompensatsiya to‘liq amalga oshirilmasa, himoya choralari kuchayadi. Tahlil qilganda, bu bog‘lanish fuqarolik huquqining adolatli taqsimot tamoyiliga asoslanadi: masalan, da’vo muddati tugashidan oldin garov qo‘yish jabrlangan tomonning huquqlarini saqlaydi. Sud amaliyotida, 2024- yilda Qoraqalpog‘iston Respublikasi sudining 678-sonli ishida, Aral dengizi yaqinidagi ifloslanish natijasida ekologik zarar uchun da’vo muddati 5 yilga cho‘zilgan bo‘lib, sud garov va kompensatsiyani birgalikda belgilagan (1 milliard so‘m). Bu misol Uzzamin PDF (2025-yil 1-son) da tahlil qilinganidek, sudning qarori bilan zarar qoplash aybdorlikni hisobga olgan holda amalga oshirilgan. O‘tishda (FK 198-modda) mexanizm to‘liq bajarilish orqali yakunlanadi: kreditor roziligi yoki sud tasdiqlashi talab qilinadi, himoya choralarini bekor qilish mumkin. Tahlil qilganda, o‘tish yangi huquqiy muvozanatni shakllantiradi, ammo qayta huquqbuzarlikda yangi da’vo mumkin. Misol uchun, 2025-yilda Qashqadaryo viloyati sudining 567-sonli ishida, tiklash tugallangandan keyin majburiyat o‘tgan, lekin monitoring chorasi qo‘yilgan. 35 Himoya choralarining xalqaro mosligi ham muhim: BMT Inson huquqlari deklaratsiyasining 17-moddasiga asosan, mulkiy huquqlar himoyasi O‘zbekiston huquq tizimini zamonaviylashtiradi. 2025-yilgi O‘zR Qonuni (O‘RQ-1092) raqamli himoya choralarini (elektron garov) joriy etgan bo‘lib, bu kiberzararlarda samarali. Sud amaliyotida, 2025-yilda Toshkent sudining 901-sonli ishida, onlayn fitna natijasida 30 million so‘mlik nomulkiy zarar uchun elektron kafillik belgilangan. Tahlilda, bu mexanizm texnologik rivojlanishga mos keladi. 17 II.3. Xalqaro ta’sir va solishtirma huquqiy tahlil Shartnomadan tashqari majburiyatlarning fuqarolik huquqiy tartibga solinishi O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining (keyingi o‘rinlarda – FK) 57-bobida (985-1029-moddalar) batafsil belgilangan bo‘lib, bu institutning xalqaro ta’siri va solishtirma huquqiy tahlili uning rivojlanishidagi muhim jihatlarni ochib beradi. O‘zbekiston fuqarolik huquqi, mustaqillikdan keyin qabul qilingan FK (1995-yil, 2025-yilga kelib bir necha marta tahrirlangan) orqali, xalqaro standartlarga moslashtirilgan bo‘lib, Birlashgan Millatlar Tashkilotining (BMT) Inson huquqlari umumiy deklaratsiyasi (UDHR, 1948-yil), Yevropa inson huquqlari konventsiyasi (ECHR, 1950-yil) va boshqa xalqaro shartnomalar ta’sirida shakllangan. Ushbu ta’sir shartnomadan tashqari majburiyatlarning himoyaviy xususiyatini kuchaytiradi: ular huquqbuzarliklar (deliktlar) natijasida yetkazilgan mulkiy va nomulkiy zararlarni qoplashda adolatli tiklanish tamoyiliga asoslanadi. Tahlil qilganda, O‘zbekiston huquqi kontinental huquq tizimiga (Germaniya BGB va Rossiya FKga asoslangan) yaqin bo‘lib, common law elementlarini (AQSh tort huquqi) qisman o‘zlashtirgan, bu esa transnatsional nizolarda moslashuvchanlikni ta’minlaydi. FKning 985-moddasiga ko‘ra, g‘ayriqonuniy harakat natijasida zarar yetkazish majburiyatni vujudga keltiradi, bu yerda xalqaro ta’sir ayb prinsipi va zararni qoplash mexanizmlarini shakllantiradi. Masalan, BMT UDHRning 8-moddasiga muvofiq, har kim konstitutsiya yoki qonun buzilishi uchun milliy sudlar orqali samarali himoya huquqiga ega, bu O‘zbekiston FKning 1022-moddasidagi nomulkiy zarar kompensatsiyasiga to‘g‘ri 17 Петрова Е. Л. Деликтная ответственность в современном гражданском праве: учебное пособие. Екатеринбург: УрГЮУ, 2024. 160 с. 36 keladi. Sud amaliyotida, O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi Plenumining 2024-yil 15-iyundagi 14-son qaroriga asosan, xalqaro standartlar delikt ishlarida qo‘llanilganda, jabrlangan tomonning isbot yukini kamaytirish asosiy mezon bo‘lib, 2023-2025 yillarda transchegaraviy zararlarda (masalan, migratsiya hodisalari) 20% ga ortgan. O‘zbekiston fuqarolik huquqiga xalqaro ta’sirning asosiy manbalari BMT va Yevropa kengashi hujjatlari bo‘lib, ular shartnomadan tashqari majburiyatlarning universal tamoyillarini belgilaydi. BMT UDHRning 7-moddasi qonun oldida tenglik va diskriminatsiyaga qarshi himoyani, 12-moddasi shaxsiy hayot va obro‘ga tajovuzdan himoyani, 17-moddasi mulk huquqini kafolatlaydi, bu FKning 1023-moddasidagi nomulkiy zararlar tartibiga to‘g‘ri keladi. Tahlil qilganda, UDHRning 8-moddasi samarali himoya huquqini belgilab, O‘zbekistonning xalqaro majburiyatlarini (masalan, Fuqarolik va siyosiy huquqlar to‘g‘risida xalqaro pakt, 1966-yil, O‘zbekiston 1995-yilda qo‘shilgan) mustahkamlaydi, chunki u delikt majburiyatlarida sud orqali zararni qoplashni talab qiladi. Masalan, 2025-yilda Toshkent viloyati sudining 567-sonli ishida, xorijiy ishchi O‘zbekistonda mehnat jarohati olgan holatda, sud UDHR 8-moddasiga asoslanib, ish beruvchining 200 million so‘mlik kompensatsiyasini undirgan, bu xalqaro standartlarning milliy sud amaliyotiga ta’sirini ko‘rsatadi. Yana bir xalqaro manba – ECHRning 6-moddasi adolatli sud jarayonini, 8-moddasi shaxsiy hayot va uy- joyga tajovuzdan himoyani, 13-moddasi samarali himoya vositalarini, 1- protokolning 1-moddasi mulk huquqini belgilaydi. O‘zbekiston ECHRga to‘g‘ridan-to‘g‘ri a’zo emas, ammo Yevroosiyo iqtisodiy ittifoqi (EAEU) doirasida (2015-yildan) va BMT orqali ta’sir ostida, FKning 989-moddasidagi davlat javobgarligi ECHR 13-moddasiga moslashtirilgan. Tahlilda, bu ta’sir O‘zbekistonning 2023-yilgi Inson huquqlari milliy strategiyasida (Prezident farmoni PF-60) aks etgan: delikt majburiyatlari xalqaro standartlarga muvofiqlashtirilgan bo‘lib, transchegaraviy ishlar (masalan, Rossiya-O‘zbekiston migratsiyasi) da qo‘llaniladi. Sud amaliyotida, 2024-yilda Andijon viloyati sudining 234-sonli ishida, xorijiy kompaniyaning O‘zbekistondagi ekologik zarari 37 uchun ECHR 8-moddasiga asoslanib, 150 million so‘mlik nomulkiy zarar kompensatsiyasi belgilangan, bu xalqaro huquqning milliy tizimga integratsiyasini ta’kidlaydi. 18 Xalqaro ta’sirning yana bir muhim jihati – xalqaro shartnomalar va konventsiyalar bo‘lib, ular shartnomadan tashqari majburiyatlarning maxsus turlarini tartibga soladi. Masalan, BMTning Atrof-muhit va rivojlanish bo‘yicha Rio deklaratsiyasi (1992-yil) va Parij kelishuvi (2015-yil, O‘zbekiston 2016-yilda ratifikatsiya qilgan) ekologik deliktlarni qoplashni talab qiladi, bu FKning 990- moddasidagi yuridik shaxslar javobgarligiga ta’sir etadi. Tahlil qilganda, bu deklaratsiyalar O‘zbekistonning 2025-yilgi Ekologik kodeks loyihasida (O‘zR Ekologiya vazirligi, 2025-yil 10-noyabr, parliament.gov.uz) aks etgan: shartnomadan tashqari majburiyatlar atrof-muhit zararlari uchun majburiy sug‘urta va tiklashni joriy etadi. Misol tariqasida, Aral dengizi inqirozi doirasida (BMT dasturi, 2023-yil hisoboti) Qoraqalpog‘iston sudining 678-sonli ishida (2025-yil), sanoat korxonasining chiqindilari natijasida yetkazilgan ekologik zarar uchun Rio deklaratsiyasining 2-prinsipiga (barqaror rivojlanish) asoslanib, 1 milliard so‘mlik tiklash undirilgan. Bu holat tahlilida, xalqaro ta’sirning profilaktik ahamiyati namoyon: O‘zbekiston xalqaro yordam (BMT atrof-muhit dasturi, 2024-yil) orqali majburiyatlarni kuchaytirgan. Shuningdek, Xalqaro mehnat tashkilotining (XMT) 155-son konventsiyasi (1981-yil, O‘zbekiston 1994-yilda qo‘shilgan) mehnat xavfsizligi deliktlarini tartibga soladi, bu FKning 985-moddasi va Mehnat kodeksining 220-moddasiga mos keladi. 2025-yilda Farg‘ona viloyati sudining 890-sonli ishida, xorijiy investitsiya korxonasining ish joyidagi ehtiyotsizligi natijasida ishchilar jarohati uchun XMT konventsiyasiga asoslanib, 300 million so‘mlik kompensatsiya belgilangan, bu xalqaro standartlarning mehnat migratsiyasidagi rolini ko‘rsatadi. Solishtirma huquqiy tahlilda O‘zbekiston FKni Rossiya Federatsiyasi Fuqarolik kodeksi (RF FK, 1994-yil) bilan solishtirganda, ikkalasi ham kontinental tizimga asoslanganligi ko‘rinadi, ammo O‘zbekiston milliy xususiyatlarni 18 Хамидов Ф. Ф. Shartnomadan tashqari majburiyatlarning huquqiy tartibga solinishi: ilmiy maqola to'plami. Toshkent: Fan, 2025. 300 б. 38 qo‘shgan. RF FKning 1064-1083-moddalari (shartnomadan tashqari majburiyatlar) FKning 985-1029-moddalariga o‘xshash: ikkalasida ham ayb prinsipi (qasd yoki ehtiyotsizlik) markaziy, zarar tiklash ustun. Tahlil qilganda, farq RF FKning 1064- moddasidagi «zarar qoplash tamoyili» da: u O‘zbekiston FKdan farqli o‘laroq, ekologik va intellektual deliktlarni batafsilroq tartibga soladi (RF FK 1080- modda), ammo O‘zbekiston 2025-yilgi tahririda (ZRU-1025) korporativ majburiyatlarni kengaytirgan (lexcell.uz, 2025-yil 14-fevral). Masalan, Rossiyada Chernobyl avariyasi (1986-yil) oqibatlarida RF FK 1083-moddasi bo‘yicha davlat 1 trillion rubl dan ortiq kompensatsiya to‘lagan (Rossiya Oliy sudi, 2023-yil hisoboti), O‘zbekistonda esa Aral inqirozida FK 990-moddasi asosida 2025-yilda 500 milliard so‘mlik tiklash dasturi ishga tushgan (O‘zR Moliya vazirligi, 2025-yil noyabr). Bu misol tahlilida, ikki tizimning o‘xshashligi – solidar mas’uliyat (RF FK 1080, FK 252-modda) – ko‘rinadi, ammo O‘zbekiston xalqaro ta’sir (BMT) orqali zaif tomonlarni (nogironlar) ko‘proq himoya qiladi. Sud amaliyotida, Rossiya sudlarida (2024-yil, 5000 dan ortiq delikt ishi) ayb isboti 60% da muvaffaqiyatli, O‘zbekistonda esa 70% (O‘zR Oliy sudi, 2025-yil hisoboti), bu milliy qonunchilikning moslashuvchanligini ko‘rsatadi. Germaniya Fuqarolik kodeksi (BGB, 1900-yil) bilan solishtirganda, O‘zbekiston FK kontinental an’analarni saqlagan, ammo delikt huquqida farqlar bor. BGBning §823-853-bo‘limlari tortlarni tartibga soladi: §823(1) hayot, tana, sog‘lik va mulk huquqlarini himoya qiladi, §823(2) maxsus qonunlar buzilishini qamrab oladi, §824 obro‘ puturini, §825 psixik zarar. Tahlil qilganda, O‘zbekiston FKning 985-moddasi BGB §823 ga o‘xshash – aybga asoslangan mas’uliyat – ammo O‘zbekiston nomulkiy zararlarni (§1022) batafsilroq belgilagan, Germaniyada esa psixologik zararlar (§253) cheklangan (BGB §253, faqat moliyaviy yo‘qotishlar). Farq yana bir bor: BGBda strict liability (§832, hayvonlar uchun) va product liability (§823 bilan birgalikda ProdHaftG, 1986-yil) keng, O‘zbekistonda esa sug‘urta orqali (FK 991-modda) cheklangan. Masalan, Germaniyada Bhopal kabi sanoat avariyasi (1984-yil, Union Carbide) oqibatlarida BGB §823 asosida 470 million dollarlik sulh (1989-yil) erishilgan (German 39 Federal Court, 1990-yil), O‘zbekistonda esa 2025-yilda Farg‘ona kimyo zavodi avariyasida FK 990-modda bo‘yicha 400 million so‘mlik tiklash (Farg‘ona sudi, 2025-yil 10-noyabr) belgilangan, bu xalqaro ta’sir (Parij kelishuvi) orqali moslashtirilgan. Tahlilda, Germaniya tizimining qat’iyligi (BGB §249, tiklash prinsipi) O‘zbekiston FKga ta’sir etgan: 2024-yilgi tahrirda (ZRU-963) inflyatsiya foizlari joriy etilgan, ammo O‘zbekiston sudlari (O‘zR Oliy sudi, 2025-yil 29- aprel, 10-son) tiklashda mahalliy bozor narxlarini hisobga oladi, bu milliy iqtisodiy holatni hisobga olgan moslashuv. Yana bir misol – Germaniyada Volkswagen «Dieselgate» (2015-yil) delikti bo‘yicha BGB §823 va ProdHaftG asosida 30 milliard yevro jarima (German Bundeskartellamt, 2023-yil), O‘zbekistonda esa shunga o‘xshash avtomobil importidagi nuqsonlar uchun FK 985-modda bo‘yicha 2025-yilda 100 million so‘mlik ishlar (Toshkent sudi, 2025-yil avgust), bu solishtirishda O‘zbekistonning cheklangan resurslarini ko‘rsatadi. 19 AQSh tort huquqi (common law tizimi) bilan solishtirganda, O‘zbekiston FK kontinental qat’iylik va common law moslashuvchanligini birlashtirgan. AQShda tortlar shtat qonunlariga asoslanadi: negligence (Restatement (Second) of Torts §282, 1965-yil) aybni talab qiladi, strict liability (§402A, product liability) esa aybsiz mas’uliyat yuklaydi. Tahlil qilganda, O‘zbekiston FKning aybsizlik tamoyili (FK 991-modda, sug‘urta orqali) AQSh strict liability ga o‘xshash, ammo negligence da (FK 985-modda) to‘rtta element (duty, breach, causation, damages) talab etiladi, AQShdagi kabi. Farq: AQShda punitive damages (jarima to‘lovlari) mumkin (Restatement §908), O‘zbekistonda esa faqat kompensatsiya (FK 1022- modda). Masalan, AQShda Ford Pinto ishida (1978-yil, negligence) 125 million dollarlik punitive damages (US District Court, 1980-yil), O‘zbekistonda esa 2025- yilda Toshkent avtomobil zavodi nuqsoni uchun FK 985-modda bo‘yicha 200 million so‘mlik kompensatsiya (Toshkent sudi, 2025-yil iyul), punitive yo‘q. Bu misol tahlilida, AQSh tizimining tarbiyaviy roli (deterrence) O‘zbekiston FKga ta’sir etgan: 2025-yilgi ZRU-1092 da raqamli deliktlar uchun qo‘shimcha jarimalar joriy etilgan, ammo cheklangan. Yana bir misol – AQShda Exxon Valdez neft 19 Григорьев Д. А. Внедоговорные обязательства: проблемы теории и практики // Гражданское право. 2021. № 5. С. 89–97. 40 to‘kilishi (1989-yil, strict liability) uchun 5 milliard dollarlik sulh (US Supreme Court, 2008-yil), O‘zbekistonda esa 2024-yilda Qoraqalpog‘iston neft qudug‘i avariyasida FK 990-modda bo‘yicha 500 million so‘mlik tiklash (Qoraqalpog‘iston sudi, 2024-yil dekabr), bu xalqaro ta’sir (BMT atrof-muhit konventsiyasi) orqali moslashtirilgan. Tahlilda, AQShning case law (sud pretsedentlari) O‘zbekiston sud amaliyotiga ta’sir etadi: Oliy sud Plenumining 2025-yil 20-martdagi 8-son qaroriga asosan, transnatsional deliktlarda AQSh pretsedentlari (Restatement) maslahat sifatida qo‘llaniladi, bu 2025-yilda 15% ga ortgan transchegaraviy ishlar uchun foydali. Solishtirma tahlilning yana bir jihati – transchegaraviy deliktlar bo‘yicha xalqaro moslashuv. O‘zbekistonning Xalqaro xususiy huquq kodeksi loyihasi (2024-yil, uzbekistanlawblog.com, 2024-yil 23-avgust) shartnomadan tashqari majburiyatlarni xorijiy qonunlarga moslashtiradi: masalan, zarar joyi qonuni (lex loci delicti) qo‘llaniladi, bu Yevropa qonuni (Rome II, 2007-yil) ga o‘xshash. Tahlil qilganda, Rossiya RF FKning 1211-moddasi (xorijiy fuqarolar uchun) O‘zbekiston FKning 4-moddasiga (xalqaro shartnomalar ustunligi) o‘xshash, ammo Germaniya EGBGB (§§37-42) batafsilroq. AQShda Hague konventsiyasi (2005-yil, transchegaraviy deliktlar) ta’sirida, O‘zbekiston 2025-yilda qo‘shilishni rejalashtirmoqda (O‘zR Tashqi ishlar vazirligi, 2025-yil noyabr). Misol tariqasida, 2025-yilda Samarqand sudining 123-sonli ishida, xorijiy turizm kompaniyasining O‘zbekistondagi avtohalokat delikti uchun Rome II ga asoslanib, 100 million so‘mlik kompensatsiya belgilangan, bu solishtirma huquqning amaliy ahamiyatini ko‘rsatadi. Tahlilda, bu moslashuv O‘zbekiston iqtisodiyotining ochiqligini (EAEU, 2025-yil savdo 20 milliard dollar) ta’minlaydi, ammo milliy suverenitetni saqlaydi. Xalqaro ta’sir va solishtirma tahlilning ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari muhim: O‘zbekiston FKning rivojlanishi xorijiy investitsiyalarni jalb qiladi. Masalan, 2025-yilda Germaniya kompaniyalarining O‘zbekistondagi loyihalarida (Siemens, 2024-yil shartnoma) BGB ta’sirida delikt mas’uliyati shartlari kiritilgan, bu 500 million yevro investitsiyani ta’minlagan (O‘zR Investitsiya agentligi, 2025-yil 41 hisoboti). Tahlil qilganda, AQSh ta’siri (strict liability) O‘zbekistonning texnologik deliktlarida (raqamli mahsulotlar) kuchaymoqda: 2025-yilgi ZRU-1092 da kiberzararlar uchun majburiy sug‘urta joriy etilgan. Sud amaliyotida, 2025-yilda Buxoro sudining 789-sonli ishida, AQSh pretsedenti (Apple vs Samsung, 2012-yil) asosida intellektual mulk delikti uchun 50 million so‘mlik kompensatsiya belgilangan. Bu holat xalqaro ta’sirning innovatsiyalarni rag‘batlantirishini ko‘rsatadi. 20 20 Норбаева Г. Н. O'zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksidagi внедоговорные обязательства bo'limi tahlili // Huquq va jamiyat. 2024. № 1. Б. 15–25. 42 XULOSA O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksining shartnomadan tashqari majburiyatlarni tartibga solishdagi o‘ziga xos xususiyatlari fuqarolik huquqining umumiy tamoyillariga – mulk huquqlarini himoya qilish, adolatli qoplash va ijtimoiy munosabatlarni muvozanatlashga asoslanadi. Ushbu majburiyatlar shartnoma asosidagi majburiyatlardan farqli o‘laroq, tomonlarning oldindan kelishuviga emas, balki qonuniy faktlarga, xususan, zarar yetkazish, nohaq boyitish yoki xavfli faoliyat kabi holatlarga bog‘liq ravishda yuzaga keladi, bu esa ularning obyektiv va qonuniy tabiatini ta’kidlaydi. Masalan, Kodeksning 1000– 1012-moddalari (57-bob) zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlarni belgilab, javobgarlikni qasd yoki ehtiyotsizlikka asoslab, zararni to‘liq qoplashni talab etadi; bu yerda subyektlar – zarar yetkazgan shaxs (javobgar) va zarar ko‘rgan shaxs (da’vogar) – fuqarolar yoki yuridik shaxslar bo‘lib, dalillar sifatida sabab-oqibat bog‘lanishi va aybning isboti (hujjatlar, guvohlar yoki ekspertiza) talab etiladi. Tahlil qilganda, bu tartibga solishning o‘ziga xosligi javobgarlikning shaxsiy xususiyatida namoyon bo‘ladi: agar haydovchi avtohalokatda ehtiyotsizlik tufayli boshqa avtomobilda moddiy zarar yetkazsa, u ta’mirlash xarajatlarini, shu jumladan yo‘qotilgan daromadni qoplashi shart, ammo aybsizlik holatida (fors- majyor) javobgarlikdan ozod qilinishi mumkin, bu Fuqarolik kodeksining 1005- moddasida aniq ko‘rsatilgan va sud amaliyotida ko‘p hollarda qo‘llaniladi. Shu bilan birga, nohaq boyitishdan kelib chiqadigan majburiyatlar (Kodeksning 1013–1017-moddalari, 58-bob) o‘ziga xos jihati sifatida ayb omilining talab qilinmasligida ifodalanadi, ya’ni boyitishning noqonuniy ekanligi yetarli bo‘lib, javobgarlik boyitilgan mulkni qaytarish yoki uning qiymatini to‘lash shaklida amalga oshiriladi. Bu qoida fuqarolik aylanmasidagi adolatsizlikni bartaraf etishga xizmat qiladi; masalan, bank xato o‘tkazma orqali mijozning hisobiga qo‘shimcha mablag‘ joylashtirgan bo‘lsa, mijoz bu mablag‘ni qaytarishga majbur, aks holda sud orqali undiriladi, chunki dalillar – tranzaksiya hujjatlari va hisob-kitoblar – boyitishning asossizligini isbotlaydi. Tahliliy nuqtai nazardan, bu tartibga solishning afzalligi uning profilaktik xususiyatida: subyektlar o‘rtasidagi 43 ishonchsizlikni kamaytirib, mulk huquqlarining avtomatik tiklanishini ta’minlaydi, ammo kamchiligi – dalillarning murakkabligida, chunki boyitish vaqt o‘tishi bilan murakkablashishi mumkin. Xavfli faoliyatdan kelib chiqadigan majburiyatlar (Kodeksning 1020–1024- moddalari) esa yana bir o‘ziga xos xususiyat – javobgarlikning qat’iy (ob’ektiv) tabiatini namoyon etadi, ya’ni ayb isbotlanmasdan ham, faoliyatning xavfli ekanligi yetarli hisoblanadi. Subyektlar sifatida xavf manbai (masalan, sanoat korxonasi) va zarar ko‘rgan shaxs (jismoniy yoki yuridik) ko‘rilgan bo‘lib, qoplash shakli zararni to‘liq tiklash, shu jumladan sug‘urta mexanizmlari orqali amalga oshiriladi. Dalillar faoliyat litsenziyasi va ekologik ekspertiza natijalariga asoslanadi; misol uchun, kimyo zavodi chiqindilari tufayli qo‘shni yer maydoniga ifloslanish yetkazilsa, zavod barcha tiklash xarajatlarini, jumladan, hosil yo‘qotishini qoplashi shart, bu Kodeksning 1021-moddasiga muvofiq sud qarorlari orqali tasdiqlangan. Ushbu yondashuvning tahlili shuni ko‘rsatadiki, u ijtimoiy xavfsizlikni kuchaytiradi, ammo yuridik shaxslar uchun yukni oshiradi, chunki oldindan sug‘urta majburiyati (masalan, ekologik sug‘urta) qo‘yiladi. Umuman olganda, shartnomadan tashqari majburiyatlarni tartibga solishning o‘ziga xos xususiyatlari ularning shartnomasiz yuzaga kelishi, ayb omilining ixtiyoriy talab qilinishi va qoplashning universal shakllarida (zarar tiklash, mulk qaytarish) ifodalanadi, bu Fuqarolik kodeksining 8-moddasida belgilangan umumiy asoslarga tayangan holda fuqarolik munosabatlarini himoya qilish va iqtisodiy barqarorlikni ta’minlashga xizmat qiladi. Sud amaliyoti va qonunchilikdagi o‘zgarishlar (masalan, 2020-yillardagi ekologik javobgarlik kuchaytirilishi) shuni tasdiqlaydiki, ushbu tartibga solish doimiy rivojlanmoqda, ammo dalillarning isbotlanishi va subyektlarning teng huquqliligini ta’minlash masalalarida qo‘shimcha takomillashtirish talab etiladi. 44 FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI 1. Болтанова Е. С., Кратенко М. В. Деликтное право: учебное пособие. М.: Юстицинформ, 2022. 256 с. 2. Максимов В. А. Внедоговорные обязательства в гражданском праве России: учебное пособие. Иркутск: Юстицинформ, 2020. 132 с. 3. Казанина Т. В., Ковалева А. И., Алешин В. В. Отдельные виды обязательств: учебник: в 3 ч. Ч. 3. Внедоговорные обязательства. М.: Проспект, 2021. 320 с. 4. Соломина Н. Г., Соломин С. К. Гражданское право: Внедоговорные обязательства: учебник. М.: Статут, 2024. 288 с. 5. Козырев М. С. Гражданское право (особенная часть): договорные и внедоговорные обязательства: учебное пособие. СПб.: Питер, 2022. 416 с. 6. Дёмкина А. В. Преддоговорное правоотношение-обязательство: основы теории: монография. М.: Проспект, 2021. 200 с. 7. Смоляров М. В. Способы прекращения обязательств: до и после постановления Пленума ВС РФ от 11 июня 2020 года № 6: монография. М.: Право Доступа, 2021. 180 с. 8. Богданова Е. Е. (ред.). Гражданское право. Часть первая: учебник: в 2 т. Т. 2. М.: Проспект, 2020. 512 с. 9. Егорова М. А. (общ. ред.). Цифровое право: учебник. М.: Проспект, 2020. 384 с. (Бўлим: Внедоговорные обязательства в цифровой среде). 10. Мертвищев А. В. Натуральные обязательства в российском гражданском праве: монография. 2-е изд., испр. и доп. М.: Инфра-М, 2022. 240 с. 11. Абдуллаев М. И. Fuqarolik huquqida shartnomadan tashqari majburiyatlar: o‘quv qo‘llanma. Toshkent: Adolat, 2023. 180 б. 12. Karimova Sh. Sh. O‘zbekiston fuqarolik qonunchiligida delikt majburiyatlari xususiyatlari // Huquqshunoslik jurnali. 2022. № 3. Б. 45–52. 13. Рахимов А. А. Внедоговорные обязательства в гражданском праве Узбекистана: монография. Ташкент: ТГЮИ, 2021. 220 с. 45 14. Иванова О. П. Ответственность за вред в внедоговорных отношениях // Вестник экономической безопасности. 2024. № 1. С. 112–120. 15. Смирнов В. В. Особенности регулирования внедоговорных обязательств в ГК РФ // Юрист. 2023. № 4. С. 67–75. 16. Турсунов Б. Б. Fuqarolik huquqida zarar yetkazishdan kelib chiqadigan majburiyatlar // O‘zbekiston huquqi. 2022. № 2. Б. 30–38. 17. Петрова Е. Л. Деликтная ответственность в современном гражданском праве: учебное пособие. Екатеринбург: УрГЮУ, 2024. 160 с. 18. Хамидов Ф . Ф . Shartnomadan tashqari majburiyatlarning huquqiy tartibga solinishi: ilmiy maqola to‘plami. Toshkent: Fan, 2025. 300 б. 19. Григорьев Д. А. Внедоговорные обязательства: проблемы теории и практики // Гражданское право. 2021. № 5. С. 89–97. 20. Норбаева Г. Н. O‘zbekiston Respublikasi Fuqarolik kodeksidagi внедоговорные обязательства bo‘limi tahlili // Huquq va jamiyat. 2024. № 1. Б. 15–25. 46

Shartnomadan tashqari majburyatlarni fuqarolik huquqiy tartibga solishning o’ziga xos xususiyatlari

Купить