Shavkat Rahmon she’riyatida lirik qahramon va kechinma talqini - Adabiyot - Diplom ishlar

Dokument ma'lumotlari

Narxi	50000UZS
Hajmi	564.5KB
Xaridlar	0
Yuklab olingan sana	28 Mart 2026
Kengaytma	doc
Bo'lim	Diplom ishlar
Fan	Adabiyot

Sotuvchi

Rajabov Yorbek

Ro'yxatga olish sanasi 19 Mart 2026

0 Sotish

Shavkat Rahmon she’riyatida lirik qahramon va kechinma talqini

Sotib olish

Shavkat Rahmon she riyatida lirik qahramon’
va
kechinma talqini
1

REJA :
KIRISH
I BOB. SHOIR SHE RIYATI VA ADABIY TANQID’
II BOB. LIRIK QAHRAMON TALQINI
III BOB. LIRIK KECHINMA TABIATI VA SHOIR MAHORATI
XULOSA
ADABIYOTLAR RO YXATI
‘
2

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. XX asr ozbek she‘ ’ riyatida badiiy sozning turli ‘
tovlanishlari, lirik obraz kolamining kengligi, yuksak
‘ e stetik idealga e ga shoirlar
po e tik tafakkuri betakrorligini kuzatish mumkin. Zotan, sheriyatda shoirning
’
sozi muhim; soz shoir qiy
‘ ‘ o fasi va «men»ligi, soz - shoir badiiy goyasini ifoda ‘ ‘
e tadigan mojizaviy vosita. Ijod ahli oz individual po
‘ ‘ e tik olami, sanatkorona ’
sozi, original ifoda usullari bilan xalqining qalbidan orin oladi. Shoirning gozal
‘ ‘ ‘
sheriy asarlari yuksak adabiy, ijtimoiy, manaviy muhitni yuzaga keltiradi.
’ ’
Prezidentimiz I.A.Karimov: «Ma’naviyat - insonni ruhan poklanish,
q alban ulgayishga chorlaydigan, odamning ichki dun
‘ yo si, irodasini baquvvat,
iymon- e tiqodini butun
’ q iladigan, vijdonini uygotadigan beqiy ‘ o s kuch, uning
barcha q arashlarining mezonidir» 1
, - deb e tirof
’ e tganlaridek, manaviyatning
muhim bir xususiyati odamning ichki dun yo si va irodasini baquvvat, iymon-
e tikodini butun qilishda erkin namoy
’ o n boladi. Xal ‘ q imizning asrlar sinovida
toblanib borgan mustahkam irodasi qadimiy manaviyatimiz, milliy ozligimizni
’ ‘
sa ql ab qolishga asos boldi.
‘
Malumki, XX asr keskin burilishlarga boy. Shuningdek, adabiy
’ o t,
xususan, sheriyat ham turli ozgarish va yangilanishlarga uchradi. Adabiy
’ ‘ o t
tarixi chinakam ijod ahlining betakror ijod namunalari bun yo dga keltiradi.
Original badiiy asarlar e sa oziga xos po
‘ e tik xususiyatlari bilan ajralib turadi.
Muayyan bir tarixiy davrga baho berishda e ng faol adiblarning ijodiga,
asarlarining barcha qirralariga e tibor berish lozim boladi. Bu holatning oz
’ ‘ ‘
sabablari bor. XX asrning 50-yillari ortasida shaxsga siginish
‘ ‘ q oralangach,
barcha qardosh xalqlar adabiy o tida bolganidek, ozbek sheriyatida ham muayyan
‘ ‘ ’
yangilanishlar davri boshlandi, ammo mafkuraviy tazyiq bosimi toxtamadi. Bu
‘
davrda adabiy o t ostonasiga qadam bosgan yangi avlod ijodida mavjud muhit
ta’siri aniq seziladi. Ayni chogda, ushbu davr avlodi ozbek adabiy
‘ ‘ o tiga yangi
korinishdagi sheriyat namunalarini
‘ ’ h am tuhfa e tishdi. Bu kabi yangiliklar ushbu
1
I.A. Karimov. Yuksak ma’naviyat- yengilmas kuch. – Toshkent, Ma’naviyat, 2008. 19-bet.
3

avlod ijodi, ularning asarlariga xos xususiyatlarni ilmiy-nazariy jihatdan maxsus
tadqiq qilishni talab e tadi. Bunday ilmiy tad q iqot, bir tomondan, davr
adabiy o tining umumiy tarixiy manzarasini, ikkinchi tomondan, har bir
ijodkorning oziga xosligini, adabiy‘ o t rivojiga q oshgan hissasini aniqlashga ‘
y o rdam beradi. Shu jihatdan , o ’ zbek she ’ riyatining yorqin namayondalaridan
biri , iste ’ dodli shoir Shavkat Rahmon she ’ riyatining o ’ ziga xosliklarini taglil
qilish orqali , shoir she ’ riyatidagi lirik qahramon va kechinmalar ifodasini
ko ’ rsatishdan iboratdir .
Tadqiqotning maqsad va vazifalari. Shavkat Rahmon she riyati
’
misolida zamonaviy o zbek she riyatida estetik ideal, lirik qahramon va
‘ ’
kechinma tabiati, uning poetik tasviri kabi masalalarni o rganish jarayonida,
‘
tanlangan mavzu asosida shoirning ijodiy evalyutsiyasi hamda o ziga xos
‘
idividal jihatlarni ko rsatishdan iborat. Tadqiqotning bosh maqsadidan kelib
‘
chiqqan holda quyidagi vazifalarni bajarishni o z oldimizga maqsad qilib
‘
qo yganmiz:
‘
- Ijodkor shaxsi va davr ruhi lirik qahramon va lirik kechinma
munosabatlarni tahlil qilish;
- Shavkat Rahmonning ijodkor sifatida shakllanishiga kuchli ta sir
’
ko rsatgan xususiyatlar haqida so z yuritish;
‘ ‘
- Shavkat Rahmon ijodini lirik qahramon va poetik kechinma tasvir
mahorati nuqtai nazaridan tahlil etib, XX asr o zbek she riyatidagi
‘ ’
o rniga baho berish;
‘
- s hoirning lirik obrazlari tadrijini ko rsatish hamda poetik tasvirlash
‘
mahoratini yoritib berish;
- l irik qahramonning fikrlash tabiati va badiiy talqin xususiyatlarni ochib
berish;
- p sixologik ifodaning o ziga xos unsurlarini ko rsatish;
‘ ‘
- k echinmaning tuyg uning she r tug ilish jarayonidagi o rni va
– ‘ ’ ‘ ‘
ahamiyati aniqlanadi;
4

- i jodkor qalbida tug ilgan kechinmaning she riy matnda qanday va‘ ’
nimalarda aks etish yoritiladi.
Mavzuning o rganilish darajasi.
‘ Lirik kechinma va qahramon
adabiyotshunoslikda juda kam o rganilgan mavzulardan biri bo lib, Shavkat
‘ ‘
Rahmon ijodi misolida deyarli o rganilmagan. Tadqiqotning ilmiy yangiligi
‘
shundaki, unda shoir she rlaridagi qahramonlar va yorqin misralarda o z
’ ’
aksini topgan betakror kechinmalar yaxlit bir tizimga solinib teran tahlil
etishdan iborat. Lirik kechinma tabiatining ochilishi nafaqat o tmishdagi,
‘
hozirgi she riyatimizning yetakchik g oyaviy badiiy tomonlarini aniqlash,
’ ‘
balki o zbek she riyatining istiqboldagi taraqqiyotini ham oldindan
‘ ’
belgilashga imkon beradi. Bu holat ham tadqiqot ishimizning o rganilish
‘
darajasini belgilaydi.
Tadqiqotning metodologik asosi va metodi . Bugungi istiqlol davri
adabiyotshunoslik sohasidagi ilmiy tadqiqot ishlariga ham yangicha talablar
qo ymoqda. Ana shu yangicha talablardan kelib chiqqan holda, hozirga qadar
‘
adabiyotshunoslikda qo llanib kelingan qiyosiy tarixiy tahlil, struktural
‘ –
tahlil kabi tadqiqot metodologiyalardan ijodiy foydalangan holda biz o z
‘
tadqiqotimizda qiyosiy tahlil usulidan ham foydalanishni nazarda tutamiz.
Tadqiqot predmeti va obyekti. Tadqiqot ishimizga o zbek
‘
she riyatining yorqin namayondalaridan biri Shavkat Rahmon ijodi asos qilib
’
olindi. Shavkat Rahmon S a y lanma (1998), A b a diyat oralab (2012) kabi
“ ” “ ”
she riy to plamlari asos qilib olindi va tadqiqot obyekti qilib tanlandi.
’ ‘
Tadqiqotning ilmiy-amaliy ahamiyati. XX asr o zbek adabiyotiga
‘
munosib hissa qo shgan iste dodli ijodkorlardan biri Shavkat Rahmon ijodi
‘ ’
misolida o zbek she riyatida poetik tasvir, lirik qahramon va lirik kechinma
‘ ’
muammosi ilk bor monografik yo nalishda tahlilga tortilgan. Shu bilan bir
‘
qatorda, estetik ideal va poetik talqin muammolarining o ziga xos tadrijiy
‘
taraqqiyoti haqida ham so z yuritiladi. Lirik qahramon yaratish jarayonida
‘
5

mumtoz va jahon adabiyotida tasirlanish omillarining mavjudligini inobatga
olib, lirik qahramon va kechinma xususiyatlari ilmiy jihatdan asoslanadi.
Tadqiqotning tuzilishi . Ish kirish, uch asosiy bob, xulosa va
foydalanilgan adabiyotlar r o‘ yxatidan tashkil topgan bolib, hajmi ‘ 71 sahifadan
iborat .
6

I BOB
SHOIR SHE RIYATI VA ADABIY TANQID’
XX asr o zbek she riyatida o nlab yetuk iste dod sohiblarining ijodi
‘ ’ ‘ ’
bilan alohida ajralib turadi. Shu bilan bir qatorda 70-yillarga kelib she riytga
’
o nlab ijodkorlar turfa xil ohanglarni olib kirishi bilan o ziga xos badiiy
‘ ‘
tafakkurni shakllantirdi. Mana shunday xususiyatlarni e tirof etgan holda
’
O zbekiston Qahramoni Erkin Vohidov shunday yozadi: She riyatimizga
‘ “ ’
yangi avlod kirib keldi. Ohista, iymanib, ulug lar qoshida cho chinqirab
‘ ‘
emas, shaxdam, dadil, bamisoli to yxonaga kelgan o spinirin
‘ ‘
kuyovnavkarlardek olatasir va so ron bilan kirib keldi Ular shoir sifatida
‘ …
dolg ali, behalovat davr bolalari, qalbu xayollari anordek qontalash, kurrai
‘
zaminning istirobu umidlariga og ushta bo lgan, dunyoga ham zavqu shavq,
‘ ‘
ham xavotir ko zi bilan boqqan yoshlar. Ular, yana shoir sifatida, she riyatda
‘ ’
haqqoniyat va samimiyat, insonparvarlik g olib bo lib turgan, haqiqiy
‘ ‘
iste dod qadrlanib nasihat o rnini badiiyat, jarangos o rnini ishontirish
’ ‘ ‘
qudrati egallab turgan bir davrning ijodkorlari .
” 2
Darhaqiqat, yangi avlod she riyati jahon adabiyotidagi mavjud
’
an analarni mukammal o rgangan va o z ijodida sinab ko rgan bir qator
’ ‘ ‘ ‘
yoshlarni maydonga chiqardi. 70-yillar she riyatiga kirib kelgan Usmon Azim,
’
H.Xudayberdiyeva, Shukur Qurbon, Shavkat Rahmon, Qutlibeka Rahimboyeva
kabi o z davrining yetuk iste dod sohiblarini yaratgan badiiy asarlari bugungi
‘ ’
davrga kelib yuksak darajada baholanmoqda. Ana shunday ijodkorlardan biri
Shavkat Rahmondir.
Haqiqiqiy ijodkor she riyatga kirib kelar ekan turli xil shakl va
’
mazmunda o z uslubini namoyon qiladi. She riyatning buyuk qudrati ham,
‘ ’
o quvchini o ziga rom etishi bilan izohlanadi. Chunki inson ruhi uchun dard
‘ ‘
ham, shodlik ham doimo o zviy birlikda yashab keladi. Shoir she riyati bilan
‘ ’
tanishar ekanmiz, uning ma naviy olamini tassavvur etamiz, undagi tuyg ular,
’ ‘
2
E.Vohidov. Shoiru she’ru shuur. Adabiy o’ylar. –Toshkent, “Yosh gavardiya”, 1987. 117-118-betlar.
7

kechinmalar inson qalbini larzaga solishiga yana bir bor ishonch hosil qilamiz.
Inson ruhiyatidagi o zgarishlarni, his-tuyg ularning keng silsilasini turfa xil‘ ‘
ziddiyatli buyoqlarda aks ettirish, odamzod shuurini band etgan muammolarni
butun murakkabligi bilan suvratlantirish, shaxsning yuksak milliy
–
umuminsoniy mohiyatini ochib berishga intilish an anasi yetakchilik qiladi.
’
Ijtomoiy ongda yuzaga kelgan o zgarishlar ifodasi sifatida ko ngil
‘ ‘
dunyosining teran qatlamlariga kirib borish, uni idrok qilishning yangicha
shakllarini kashf etish, uslubiy-shakliy izlanishlar samarasi o laroq, yuksak
‘
didli shoir she riyati haqida adabiiy tandiqchilikda turfa xil mulohazalar,
’
qarashlar, tahlillar ham vujudga keldi. Shuning uchun shoir she riyati haqidagi
’
adabiy tanqidiy mulohazalarga munosabat bildirib o tishni lozim topdik.
‘
Shavkat Rahmon she riyatida narsa va hodisalarga katta ma no yuklaydi,
’ ’
hodisalardan falsafiy umumlashmalar yasaydi. Natijada ular jonsizlikdan
jonlilikga aylanadi, insoniylashadi. Tut daraxtini hamma biladi, uning boahiga
tushadigan savdodan (yiliga kasallanishi) ham barcha xabardor. Lekin o zbek
‘
xalqi hayotiga juda yaqin shu voqelikdan kishiga o z o tmishi xususida
‘ ‘
chuqur mushohada yuritishga va istiqlol mohiyatini anglashga beradigan
ijtimoiy xulosani ko pchilik o ylab ko rmagan. Shoirning Tutzor
‘ ‘ ‘ “
xotiralari she ri shunday boshlanadi:
” ’
Tutzor
–
Kallakllangan birodarlarim,
Osmonga bosh tirab turibsiz hamon,
Mayishgan timsohdek badanlaringiz
Dahshatli qudrat-la ezganday osmon.
Tasvirning haqqoniyligi, tiniqligi shoirning badiiy tasavvurdagi mantiqni
kuchaytirgan. Bu yerda barcha ot, fe l va sifatlar ramziylashgan. Tutzor o z
’ – ‘
fikriga ega bo lganlar, erkinlikka intilaganlar. Lekin ularni niyati amalga
‘
oshmasdan kallaklangan yo q qilingan. Ular o ldirilgan bo lsa-da, ruhlari
– ‘ ‘ ‘
tirik hamon isyon qilishadi. Bu kabi tushunchalar lirik qahramonning dardu
8

istiroblari sifatida namoyon bo ladi. Shoir she riyatida voqea-hodisalar‘ ’
mohiyatini teran his qilish, anglash, eng xarakterli tomoni bu xususiyatlarni
mohirlik bilan she riy misralar tarkibiga singdirilishi bilan izohlanadi.
’
Adabiyotshunos Hakimjon Karimov I s t iqlol davri adabiyoti
“ ”
tadqiqotida shoir she riyati haqida shunday yozadi: Shavkat Rahmon qalb
’ “
ko zi ochiqligidan hamma narsani yorqin ko radi, zakovati kuchliligidan
‘ ‘
barcha narsaning mohiyatini chuqur idrok etadi, ruh tetikligidan kelajakka
nekbin boqadi va she rida namoyon qilish bilan kishi qalbiga jasorat hamda
’
g urur chirog ini yoqadi .
‘ ‘ ” 3
Haqiqatdan ham shoir qoldirgan ijodiy meros o zbek she riyatini yuksak
‘ ’
darajaga ko tardi, uning turf axil ohanglarini yuzaga chiqaradi.
‘
O rmonlar jim yig lamas shamol,
‘ ‘
soy sayramas, baqalar jimdir,
ingroqlar to lib ketgan tun
‘ –
g amgin qo shiq aytadi kimdir.
‘ ‘
Shoirning T u n gi manzara she ridan keltirilgan bu misralarda
“ ” ’
xalqimizning og ir, ayanchli o tmish tariximizdagi hayoti o z aksini
‘ ‘ ‘
topganligini kuzatamiz:
Otim o lgan, qilichim singan,
‘
majaqlangan sovut, qalqonim,
kim tashladi meni bu chohga,
qayda qoldi yorug osmonim!
‘
Istebdod davri, shurolar jamiyatining salbiy tomonlari erksizlik,
hurfikrlilik g oyalarini yuzaga chiqarishga bor haqiqatni barilla aytishga imkon
‘
bermagan edi. Ammo, o z davrining yetuk iste dod sohibi Shavkat Rahmon
‘ ’
bunday holatlarni misralar tarkibiga singdira olgan edi. Shoir she riyatida Ona
’
vatanga, bu zaminga, odamlarga muhabbat hissi yetakchilik qiladi. Uning
she riyatida haqiqat tuyg ulari adolatsizlik, shavqatsizlik bilan tinimsiz
’ ‘
3
H.Karimov. Istiqlol davri adabiyoti. Darslik. –Toshkent, “Yangi nashr” nashriyoti, 2010. 29-bet.
9

kurashadi. Bu xislatlar shoir xarakterida ham mujassamlashgan bo lib,‘
haqsizlikka, adolatsizlikga qarshi hayotda ham tinimsiz kurashgan. Shoirni
yuksak darajaga ko targan xususiyat ham o z xalqiga, millatiga cheksiz
‘ ‘
hurmat ila qarganligi bilan izohlanadi.
Adabiyotshunos olim Qozoqboy Yo ldoshev she riyat haqida so z
‘ ’ ’
yuritib shunday yozadi: A s l she riyat yo muhabbat, yoki nafratdan tug iladi.
“ ’ ‘
Shavkat Rahmon bitiklari aksar hollarda adolatsizlik, yovuzlik, xunuklik,
olchoqlik va xiyonatga adoqsiz nafrat tufayli paydo bo lgan. Shu boisdan ular
‘
jismni toblovchi og riqqa, po rtanavor ruhiy to lg oqlar va shamshirday
‘ ‘ ‘ ‘
keskir fikrlarga boy. Shavkatning she rlari kishini o yga toldiradi, istirobga
’ ‘
soladi, ruhiy og riqlarga duchor qiladi Chin so z, chin tuyg u, chin
‘ … ‘ ‘
amallarga doimiy intiqlik chin shoirlik belgilaridandir .
” 4
She riyat kasb emas, she riyat fazilat ham emas, she riyat
’ ’ ’
mashaqqatdir. Hamza, Cho lpon va XX asr o zbek adabiyotining tamal
‘ ‘
toshini qo ygan boshqa shoirlarimiz ana shunday mashaqqat azobini chekkan
‘
edilar. Shu sababli ham Usmon Azim e tirof etganidek, ularning she riyati
’ ’
hozir ham katta estetik zavq berishga qodirdir. She riyat mashaqqati yo lida
’ ‘
hech qanday to siqdan tap tortmaydigan 70-yillar avlodi dolg ali va behalovat
‘ ‘
davrning farzandlari edi. Ularning har biri o sha davrdagi jamiyat va hayot
‘
haqidagi haq so zlarni goh hadik, goh xavotir, goh zavq, goh shavq bilan
‘
aytishdi. Biroq oddiy qilib emas, balki dardlarini yuksak badiiyatga o ray
‘
bildilar. Bu haqda juda ko p gapirish mumkin. Lekin ular she rlariga nazar
‘ ’
tashlaydigan bo lak, har birida o ziga xos badiiy tafakkur nurlarini yaqqol
‘ ‘
ko ramiz.
‘
Shoir she riyati haqida so z yuritgan adabiyotshunoslar betakror tasvir
’ ‘
usuliga ega bo lgan badiiy talqinlarga alohida to xtalib, yuksak darajadagi
‘ ‘
she riy asarlarni yaratgan ijodkor sifatida alohida e tirof etishadi.
’ ’
Adabiyotshunos Q. Yo ldoshev ta kidlab o tganidek, bu davr ijodkorlari
’ ’ ’
4
Q.Yo’doshev. Ezgu so’zning umri. Qarang: Shavkat Rahmonni xotirlab. –Toshkent, “Sharq”, 2012. 4-bet.
10

haqiqat she riyatni yuzaga chiqarishga intiladi. Aka qizlar qatorida Shavkat’
Rahmon ham bor edi.
Har bir barkamol asar kabi, har bir butun, yetuk she r o zicha miniatyur
’ ‘
olam, jonli mavjud bo lib, uning istisnosiz, barcha unsurlari, hujayralari uzviy
‘
aloqada yashaydi ichki tanosibni tashkil qiladi. Bu davomli izlanishlar
–
jarayoni mahsuli, uning o ziga xos qonuniyati bor: avvalo, olamga ijodiy
‘
munosabat etilgan bo lishi kerak, shundagina poetik mushohada aniq kechinma
‘
obraz tarzida shakllanadi. Har bir ijodkorning o z uslubi bo lgani kabi,
– ‘ ‘
shoirning o zigagina ayon bo lgan yaratish qiynoqlaridan qat iy nazar, har
‘ ‘ ’
gal yangi she r, yangi obrazlar go yo imkonga sig magan holatlarda,
’ ‘ ‘
bamisoli mo jizaday kashf etiladi. She riyatda nimagadir qiyoslash badiiy
‘ ’ –
nisbatlash usuli odatiy va odatdan tashqari favqulotda me yorlar asosiga
– ’
qurulishi mumkin. Shoir yoki ijodkor borliqning turli aks-sadolarni tassurotidan
lirik manzara tasvirni chizishi yoki uning turli shakllarini va ranglarini
o zgacha usulda va ohanglar vositasida ifodalashi, moddiy dunyo
‘
predmedlarini ruhiy holatlar orqali ifodalashi mumkin. Bir biridan uzoq
–
tushunchalardan kutilmagan uyg unlik yaratishi, bir-biriga o xshamagan
‘ ‘
narsalarda metaforik holatlarni ko rishi va tasvirlashi ham mantiqqa to g ri
‘ ‘ ‘
keladi. Mana shu nozik va sirli san at zamirida badiiy mantiq deb atalgan
’
o ziga xos qonuniyat yotishi ham bejiz emas.
‘
Shavkat Rahmon she riyatida mantiqiy fikr tushunchasi kitobxonni
’
fikrlashga, mulohaza yuritishga undaydi. S h o irning qalbi Shavkat
“ …
Rahmonning qalbi barkamol qalb, komil qalb O zligini anglagan, o zlikni
… … ‘ ‘
tanitgan qalb Qalbda daqiqa sayin, soat sayin o sish-ulg ayish kechadi. Hali
… ‘ ‘
aql va ong beboshligida, hali ular har kuylarga yo rg alab yurganida qalb
‘ ‘
o zlik sari, o zlikni tanish sari, dastlabki qadamini qo yadi, bu qadam
‘ ‘ ‘
shunchalar mustahkam, jismning tomir-tomirlariga chuqur botib kirguvchi
bo ladiki, kelgusida kutilayotgan ne-ne zo ravonliklar, aldov va firiblar uni
‘ ‘
ortga qaytarolmaydi. O zlikni anglagan qalbga yashamoq naqadar erkin,
‘
11

naqadar og ir. Unga qancha-qancha tuyg ular kelib ketadi; biri vafo, biri‘ ‘ –
jafo ko rsatib o taveradi .
‘ ‘ ” 5
Bu mulohazalar shoir shaxsiyatiga va uning she riyatiga ham xos
’
bo lgan xususiyatdir. Bu ijodkor yurakning ovozi, sozi, hasrat va
‘ “
quvonchning timsoli. U hech kimni takrorlamaydi, hatto eslatmaydi. O zbek
‘
she riyatida bu qadar o ktam, bunchalik erkin, jasur ovoz ko pdan beri
’ ‘ ‘
eshitilmagan, barmoq vazni ham xuddi aruz kabi bir xillashib borayotgan
vaziyatda uni daf atan yangilab yashirin imkoniyatlarini ro yobga
’ ‘
chiqaradigan shoir anchadan beri kutilayotgandi. Bu shoir vaziyatning emas,
qismatning shoiri . Qismati shoirlik, shoirligini qismat deb qaraladigan bo lsa,
” ‘
Shavkat Rahmonning o lmas asarlari o quvchi qalbini hayajonga, titroqqa
‘ ‘
solishi ham bejiz emasligini teranroq anglaymiz.
Adabiyotshunos Bahodir Karim shoir she riyati haqida so z yuritgan
’ ‘
S h o irning o kir so zi nomli maqolasida shunday yozadi: V a q t o tgan
“ ” “ ‘ ‘ ‘
sari Shavkat Rahmon siymosining adabiyot tarixida haybatli tog dek namoyon
‘
bo la borishining asosiy sabablaridan biri, uning estetik idealiga dahldor.
‘
Estetik ideal ijodkor butunligi, estetik ideali ijodkor ma naviy ruhiy,
– ’ –
amaliy-estetik hayotining badiiy ifodasi. Yuksak estetik ideal shoir
–
hayotining davomi Shavkat Rahmon she riyatida his-tuyg u, ruhiyat, fikr,
… ’ ‘
ramz shoirning ulkan umuminsoniy dardi vositasida, ulkan bir estetik ideal
doirasi original adabiy voqeylikka aylanadi .
” 6
Asosli ta kidlanganidek, shoir she riyatida o tkinchi davr xislatlarini
’ ’ ‘
aks ettirish emas, inson qalbidagi iztiroblar, botiniy olamidagi ziddiyatlar estetik
ideal darajasiga ko tariladi. Shuning uchun yillar o tsa-da, misralarida
‘ ‘
mujassamlashgan poetik tasvir xususiyati yangicha ma nolarni yuzaga
’
chiqarmoqda. Xuddi shu yangicha mulohazalar fikrlar va tuyg ular ketma
’ –
ketligini asosli tarzda yuzaga chiqaradi.
5
R.Qo’chqor, N.Boqiy. Gul qahri. Qarang: Shavkat Rahmon. Saylanma. –Toshkent, “Sharq”, 1997. 374-375-betlar.
6
Bahodir Karim. Shoirning o’tkir so’zi. www.ziyo.uz
12

Rivojlangan va inson tafakkuridagi evrilishlarni yuzaga chiqargan XX asr
texnika taraqqiyoti deb atalishi bilan bir qatorda, badiiy adabiyotni yuksak
darajaga ko tardi. 80-yillarga kelib, she riyatda sarbast sherning keng o rin‘ ’ ‘
egallayotgani shoirning odam va olam haqida, boshqacha aytganda, borliqning
inson ruhiyatidagi tajassumi xususida istalganicha va toboro emin-erkin fikr
yuritish imkoniyati paydo bo layozganidan dalolatdir.
‘
Chunonchi, she riyat adabiyotning muhim bir bo lagi ekanligini
’ ‘
e tiborga olsak, yangi yangi yo nalishdagi mazkur she rlarda hayot haqidagi
’ ‘ ’
goh ochiqdan-ochiq, qanday bo lsa shundayligicha, goh ramziy ifodalar orqali
‘
qalamga olinadi. Biroq, har ikala holatda ham, biroz xarakatingiz ijobi, shoir
bilan do stona, dildan va samimiy suhbat qurgandek bo lasiz.
‘ ‘
Adabiyotshunos Ulug bek Hamdam shoir tarjimalari haqida to xtalib
‘ ‘
o tar ekan: Shavkat Rahmon XX asr o zbek she riyatining eng ko zga
‘ “ ‘ ’ ‘
ko ringan, hossos shoirlaridan biri bo lishi barobarida ulkan tarjimon hamdir.
‘ ‘
U ispan she riyati vakillaridan Xuan Roman Ximenes, Rafael Alberti, Federiko
’
Garsia Lorka kabi shoirlar ijodidan namunalarni o zbekchaga mohirona
‘
o girgan. Ayniqsa, shoirning Garsia Lorka she riyatidan tarjimalari ham
‘ ’
salmoq jihatidan, ham san atkorlik mahorati nuqtai nazaridan e tiborlidir
’ ’ …
Shavkat Rahmon dastavval rus tilidan o girdi. Keyinchalik esa bundan
‘
uning o zi ham qoniqmaydi va shoirning o zi shunday yozadi: Bundan o n
‘ ‘ “ ‘
yil avval dastlabki tarjimalarim S a y lanma nomi bilan nashr etilgani men
“ ”
uchun nechog li quvonchli bo lganini aytmay qo yaqolay. Ammo bu
‘ ‘ ‘
quvonchning umri qisqa ekan. Tez orada o ylab qarasam, Lorkanimas,
‘
Lorkaning tarjimalarini tarjima qilganin ayonlashdi. Rus mutarjimlari,
shubhasiz, eng so nggi imkoniyatlarini ishlatib mehnat qilgan bo lsalaram,
‘ ‘
Lorka she rlarining asl qiyofasini ko rish ishtiyoqida yonaverdim Ana shu
’ ‘ …”
ishtiyoq Shavkat Rahmonni ispan adabiyotining yorqin yulduzlaridan Garsia
Lorka dunyosiga olib kirdi. Natijada ulkan san at va mehnatning mevasi
’ –
E n g qayg uli shodlik kitobi nashr etildi. Albatta, tarjimaning qay darajada
“ ” ‘
13

amalga oshirilganligi to g risida mukammal axborot berish uchun mutaxassis‘ ‘
nafaqat o zbek tilini, balki ispan tilini, uning butun ohanglari bilan puxta
‘
egallagan bo lishi zarur. Binobarin, Shavkat Rahmonning ispanchadan
‘
o giriklari ilmiy bahosini berish hozircha kelajakning ishi bo lib turibdi.
‘ ‘
Lekin shuni tan olish zarurki, Garsia Lorka boshqa millat va boshqa dunyoning
shoiri, demakki, o zbek kitobxoni uchun boshqacha shoir bo lishiga qaramay,
‘ ‘
Shavkat Rahmon tarjimalarida u bizga yaqin keladi, judayam tanish tuyuladi.
Aytilmagan
Bir qo shiq
‘
Lablarimda uxlaydi hali
Aytilmagan
Bir qo shiq
‘ –
deya boshlanadi uning V e r len ismli she ri. Quyiroqda ma no dinamikasi
“ ” ’ ’
kuzatiladi:
Ko zim ketdi, tushumda
‘ –
Aytilmagan
Bir qo shiq.
‘
70-yillar avlodi she riyati bilan yaxshi tanish bo lgan kishi darhol
’ ‘
tushunadiki, bu xil she r bizga notanish emas. Shavkat Rahmon va uning
’
tengdoshlarining poeziyasida ayni jihatlar hayot va insonga aloqador
–
borliqning kutilmagan nuqtalariga e tibor qilish, shu bilan birga g ayritabiiy
’ ‘
ma nolarni ko nikilmagan shakllarda berishga intilish kuchli. Demak, bu
’ ‘
avlod va Garsia Lorka she riyatida qandaydir uyg unlik bor ekanda degan,
’ ‘
tushuncha ham kelib chiqadi. Demak, Shavkat Rahmon tarjima uchun duch
kelgan ijodkorni emas, balki o z ruhiy olamiga mos shoirni tanlaganligini
‘
kuzatamiz. Shuning uchun shoiraning Dengiz suvi manzumasi dagi
„ “
tasvirlarni mahorat bilan o zbek tiliga o gira olgan.
‘ ‘
Jilmayadi
14

Dengiz uzoqda.
Tishlari ko pikli‘
Moviy dudog i.
‘
Adabiyotshunos Ulug bek Hamdam Garsia Lorka va Shavkat Rahmon
‘
ijodini qiyosiy tahlil qilib: Ha, Garsia Lorka va Shavkat Rahmon
„
uchrashgan nuqtaning biri tabaitga muhabbat bo lsa, boshqasi insonga
„ “ ‘
muhabbat, ya ni ishq deb ataladi Lorka va Shavkat Rahmonni bog lagan
’ … ‘
rishta aynan ularning mavzularga bo lgan munosabatidagi mushtaraklikdir,
‘
dunyoni badiiy mushohada qailishdagi uyg unlikdir ,
‘ “ 7
- deb yozadi.
Shavkat Rahmonning badiiy tarjimadagi mahorati haqida so z yuritgan
‘
iste dodli shoir Xurshid Davron shunday yozadi: Shavkat Lorkadan
’ “
she rlari tarjimasi bilan juda uzoq vaqt shug ullandi. Dastlabki tarjimalarining
’ ‘
ko pidan voz kechdi Lorka she rlarining asl qiyofasini faqat she r yozilgan
‘ … ’ ’
tilgina bera olishini anglagani uchun Shavkat ispan tilini o rganishga kirishdi,
‘
Ispaniyaga safar qildi, aynan ana shu uzoq yillik mehnat va beqiyos muhabbat
natijasi o laroq Eng qayg uli shodlik kitobi maydonga keldi. Kitobning
‘ “ ‘ ”
nomi ham Lorkaning E n g qayg uli shodlik shoir bo lishdir, qolgani
“ ‘ ‘
hisobmas degan so zlaridan olingan edi .
” ” ‘ 8

Shoir o zbek she riyatining yuksak darajaga ko tarilishi jarayonida
‘ ’ ‘
o z ovozi bilan badiiy mukammal she rlarini yarata oldiki, bu esa nafaqat
‘ ’
adabiyotshunoslar tomonidan, bakli kitobxonlar tomonidan e tirof etilmoqda.
’
Ana shu jarayonning o ziyoq shoirning yillar osha o quvchilar qalbida yashab
‘ ‘
kelayotganligidan dalolat beradi. Shuning uchun ham Ahmad Og a bu haqida
‘
shunday yozadi: S h avkat bu murakkab dunyoni ko zi bilangina emas, qalbi
“ ‘
bilan ko radi, oriyati bilan erishadi. Atrofida kechayotgan voqea-hodisalarga
‘
shoirona baho beradi. Aldam-qaldamni, quvlik-shumlikni bilmasdi, biror bir
manfaat yuzasidan kimningdir huzurida sarg ayishni xayoliga ham keltirmasdi.
‘
Shu bois, uning o ta nozik ko ngli goho boshqalar uchun juda oddiy, juda
‘ ‘
7
U.Hamdam. Yangilanish ehtiyoji. –Toshkent, “Fan”, 2007. 104-105-betlar.
8
Xurshid Davron. Uning cholg’usi – yuragi edi… www . ziyonet . uz
15

jo n hisoblanadigan, ahamiyat bermasa ham bo laveradigan voqealardan‘ “ ‘ ”
ham larzaga kelardi iztirob chekayotganini sezish qiyin bo lmasdi .
… ‘ ” 9
Darhaqiqat, inson tafakkuridagi bunday ziddiyatlar shoir she riyatiga xos
’
bo`lgan xarakterli xususiyatdir. Adib qoldirgan adabiy meros tarkibidan o rin
‘
olgan tarjimalar ham 80-yillarga kelib tarjimachilik taraqqiyotining yuksak
darajaga ko tarila boshlaganidan dalolat berar edi. Shuning uchun tinimsiz
‘
izlanishlar samarasi o laroq Lorkaning she riyatini ispan tilidan o zbek tiliga
‘ ’ ‘
mahorat bilan o girganligi alohida ta kidlanmoqda. She riyatida esa Vatanga
‘ ’ ’
muhabbat bilan bir qatorda bu vatanni ozod va erkin bo lishini istagan va bu
‘
yo lda qator asarlar yaratgan. Istiqlol g oyalarini, haqiqatni o zlarining
‘ “ ‘ ‘
ramziy she rlariga singdirgan butun boshli avlod shakllanib ulgurgandi. 80-
’
yillarda. qayerdaki, istibdod bor ekan, unga qarshi isyon, norozilik albatta
…
tug ilib o sib kelaveradi. Istibdod qancha zo raysa norozilik ham shuncha
‘ ‘ ‘
kuchayadi. Shart-sharoitga qarab goh oshkora, goh pinhona. Shavkat Rahmonlar
she riyati ana shunday isyonning bir ko rinishi, ramziy shakli edi .
’ ‘ ” 10

80-yillarga kelib, erk va ozodlik g oyalarini targ ib etuvchi bir qator
‘ ‘
ijodkorlar maydonga keldi. Usmon Azim, Shavkat Rahmon, Muhammad Yusuf,
Omon Matjon, H.Xudoyberdiyevalar o zlaridan oldingi Abdulla Oripov, Erkin
‘
Vohidov, Rauf Parfi an analarini izchillik bilan davom ettirdi. Shavkat
’
Rahmon 1976 yilda yozilgan Yelkamda she rida quyidagi fkrlarni ilgari
– “ ” ’
suradi:
Yelkamda
Qaqshagan asrlar yuki:
Kishanlar,
Faryodlar,
So ngsiz urushlar
‘ …
Men qadam tashlayman chayqalib, sekin,
9
Ahmad Og ’ a . Tog ’ lar sukunati . Qarang : Shavkat Rahmonni xotirlab . – Toshkent , “ Sharq ”, 2012. 93- bet .
10
Ulug’bek Hamdam. Shoir – “tuzalmas” haqiqatparast. Qarang: Shavkat Rahmonni xotirlab. –Toshkent, “Sharq”,
2012. 110-bet.
16

Og riqdan yuzlarim burushar‘ …
Yiqilmak,
to xtamak mumkinmas!
‘ –
Qayerga bo lsa ham
‘ yurganim yaxshi …
Mening har qadamim muqaddas,
Mening har qadamim
O limga qarshi.
‘ 11
Darhaqiqat, asr boshlarida jadid adabiyotining yirik namoyondalari
Cho lpon, Fitrat, Behbudiy kabi ijodkorlar erk va ozodlik g oyalarini targ ib
‘ ‘ ‘
etgan bo lsa, 80-yillarga kelib bu an ana badiiy adabiyotimizda, ya ni
‘ ’ ’
she riyatimizda yanada go zalroq o z aksini topdi. Shuning uchun bir qator
’ ‘ ‘
adabiyotshunoslar Shavkat Rahmonni mana shu yo ldagi ijodkor sifatida
‘
e tirof etishi bejiz emas.
’
Xullas, shoir she riyatining asosiy xususiyati his-tuyg ularni,
’ ‘
kechinmalarni, inson qalbidagi og riqlarni, xalq va vatan erki borasidagi
‘
talqinlari, Turkistonning parchalanishidan ozorlanishini ifodalovchi lirik
qahramon holatlari o ziga xos tarzda badiiy talqin etilganligi adabiy
‘
tanqidchilikda yuksak bahosini olmoqda. Shu jihatdan shoir she riyati
’
hayotning va inson qalbidagi eng nozik holatlarni haqqoniy tasvirlaganligi bilan
alohida ajralib turadi. Mana shu jihatlar o`zbek adabiy tanqidchilari tomonidan
alohida e tirof etilgan.
’
Adabiyotshunos olimlardan U. Normatov, B. Karimov, U. Hamdam kabi
bir qator olimlar shoir she riyatining badiiy xususiyatlarini yuksak baholagan.
’
11
Shavkat Rahmon. Abadiyat oralab. She’rlar. –Toshkent, “Movarounnahr” nashriyoti, 2012. 22-bet (Bundan
keyingi sahifalarda shoir she’riyatidan olingan iqtiboslar shu nashrdan olinadi, muallif, asar nomi va sahifasi
ko’rsatiladi).
17

II BOB.
LIRIK QAHRAMON TALQINI
Xalq hay o tini n g burilish pallalarida ijtimoiy-siy o siy, madaniy-ma ’ rifiy,
iqtisodiy-ma ’ naviy sohalarda tub ozgarishlar kuzatiladi. Millat ruhi‘ n ing kozgusi ‘
bolgan adabiyot ham bunday sharoitda jid
‘ d iy ozgarishlarga uchraydi. 90-yillar ‘
oz
‘ b ek sheriyatidagi yangiliklar, shakliy-mundarijaviy izlanishlar ’
mustaqillikni n g qolga kiritilishi tufayli milliy tafakkurda paydo bolgan
‘ ‘
ozgarishlar bilan bogliq
‘ ‘ ekanligini alohida ta ’ kidlash zarur . Milliy badiiy
tafakkur n ing yangilanishi tufayli 90-yillardan e tibora
’ n oz ‘ b ek adabiyotida badiiy
asar tili, adabi y matnning qurilishi, ritm, vaz n , qofiya, sheriy sa
’ n atlarni qollash ’ ‘
odatdagida n boshqacha mano kasb e ta boshladi. Bu davrda ruhni anglatishga
bolgan intilish, ziddiyat va qarama-qarshiliklar mohiyatiga chuqurroq kirib
‘
borishga harakat, ranglar uy g ‘ u nligi va tasvirning quyuq bolishiga
‘ e tibor ’
kuchaydi. Shoirlar ijodida olam hodisalariga, hay o t manzaralariga turli
t omondan y o ndashish keng y o yildi. Bir
“ p redmetga bir talay nigoh tashlash ”
ozlashtirildi.
‘ “ Hayot va insondagi o ’ zgarish va kechinmalar shoir qalbida
sintezlashadi . Ijodkor har bir voqelik , hayot haqiqatiga o ` z badiiy g ` oyasi ko ’ zi
bilan qarab , yondashib , undan ma ’ ni , ramz topib o ’ z dunyoqarashi va estetik
ideali kuchi , aqliy va hissiy qobiliyati , aniq maqsadi bilan go ` zal obrazlar
yaratadi . Chunki obraz badiiylikning gultoji bo ’ lib fikr , g ’ oya ifodalash ,
o ’ zgalarga hissiy ta ’ sir etish , fikrlatish , hamdard tuyg ’ ular , qarashlar
uyg ’ otishning eng zarur va zarif usuli , yo ’ li . Ijodkorning betakrorligi ham u
yaratgan , topa olgan obrazlar qamrovi , hayotiyligi , ta ’ sirchan , samimiy va
haqqoniyligi , estetik munosabatidadir
… Shavkat Rahmon lirikasida yaratilgan
betakror obrazlar silsilasi ana shu qarashni isbotlaydi .
” 12
Shoir she ’ riyatida lirik
qahramon iztiroblari turfa xil obrazlar asosida o ’ z aksini topgan .
XX asrni n g 90-yillari shoirlarida ijtimoiy faollikdan kora ruhiy faollik
‘
ortiq boldi. Shoirlar ko
‘ ‘ p roq ichki sezgilarining jilvalarini korsatishga, kongil ‘ ‘
12
I.G’aniyev va boshqalar. Shavkat Rahmon olami. –Toshkent, “Akademnashr”, 2013. 17-18-betlar.
18

manzaralarining t asvirini berishga intila boshladilar. Ozbek sheriyatida‘ ’
ijodkorlarning o z ichki du
‘ n y o si sirlari n i inkishof e tishga kuchl i urinishlari
kozga tashlandi. 90-yillar sheriyatiga modernizm, formalizm, simvolizm singari
‘ ’
yon
‘ ali shlarga xos be lg ilar kirib keldi. Bu n ing oqibatida sherni ’ n g shakli,
shoirlarning uslubi ozgardi va sheriyat oldingi davrlarga nisbatan ra
‘ ’ n gi n lashdi.
Ruhiyat manzaralari n i aks e ttirish e htiy o ji badiiy mat n tiliga mavhumlik
unsurlari va serqirra ishoralar si n gdirdi.
Adabiyotshunos N . Rahimjonov shunday yozadi :
“ Iste ’ dodlarning
san ’ atkorligi
– bu bashariy qadriyatga , umumbashariy madaniyatga daxldor
ilohiy hodisa . U qo l bilan ushlanadigan, ko z bilan ko riladigan oybolata-yu
’ ’ ’
belkurak emas. U shuurimizga tafakkur yog dularini olib kiruvchi,
’
tuyg ularimizni tarbiyalovchi, ko ngil ma rifati, ma naviyat hikmati .
’ ’ ’ ’ ” 13
Qayd qilingan bu tushunchalarga asoslanib, Shavkat Rahmon she riyati
’
ma naviyatimizni, tafakkurimizni yuksalishida o ziga xos o ringa ega
’ ’ ’
ekanligini ta kidlash zarur.
’
90-yillar ozbek sheriyatida ijodkorlarning k
‘ ’ e chinmalari va ruhiy holatiga
e tibo
’ rn ing kuchayishi shakliy izlanishlarning ko ‘ p ayishiga o li b k eld i. 80-yillar
sheriyatida boy korsata boshlagan bu holat 90-yillarga kelib, y
’ ‘ ‘ o sh
ijodkorlarning deyarli barchasi da namoyon bo`la boshladi. Shakliy izlanishlar
samarasi bolgan va ozbek kitobxoni konikib ul
‘ ‘ ‘ gu rmagan asarlar oquvchilar ‘
tomonidan har xil kutib olindi. Haqiqiy istedod
’ e gasi uchun kitobxonning talab
va xohishi yagona mezon b o la olmaydi. Oddiy kitobxon saviyasiga moslashish
‘
adabiyotni taraqqiy o tga e mas, tanazzulga yetaklashi ham mumkin. Ijodkor ozi
‘
e gallab turgan cho
‘ q qidan kitobxon tomo n tushmasligi, aksincha, uning
saviyasini kotarishga harakat qilishi lozim. Bahrom Rozimuhammad, Zebo
‘ ‘
Mirzayeva, Iqbol Mirzo, Isroil Subhoniy, Rustam Musurmon, Salim Ashur,
Faxriy o r, Gulom Mirzo, Abduvohid Hayit sheriyatida ayni holatni kuzatish
‘ ’
mumkin. Bu ijodkorlar sherlarida i
’ j timoiy voqelikni real tasvirlashdan kora, ‘
13
N.Rahimjonov. Mustaqillik davri o’zbek she’riyati. –Toshkent, “Fan”, 2007. 196-bet.
19

ifodaning ta’sirchan, kutilmagan bolishiga ko‘ ‘ p roq e tibor ’ q aratdilar. Ozgarishga ‘
yuz tutgan 90-yillar she
’ ri yatida oquvchiga shoir ‘ ni ng ozi ham izohlab, tola ‘ ‘
tushuntirib berishi qiyin bolgan sherlarda dun
‘ ’ yo ga keldi. XX asr а d а biyotining
о t а shn а f а s v а mill а tp а rv а r sh о irl а rid а n biri Sh а vk а t Rahmondir . U o ‘ zining b о r
yo ‘ g ‘ i 46 yillik umri d а v о mid а o ‘ zb е k sh е’ riyati v а sh е’ rx о nl а ri yur а gid а
o ‘ chm а s iz q о ldirib k е tdi .
Sh а vk а t Rahmon 1950- yil go ‘ z а l v а b а h а v о O ‘ shd а t а v а llud t о pdi . Kindik
qoni to ‘ kilg а n bu tupr о qni sh о ir ij о di b о shl а ng а nd а n , о xirgi n а f а sig а q а d а r
kuyl а b o ‘ tdi . U ij о dini endigin а b о shl а b yozg а n « O ‘ shk е nt l а hz а si » sh е’ rid а
sh о ir shund а y yoz а di :
О q cho ‘ qqil а r , sh а f а qq а s о’ yl а r ,
Yashillikk а ko ‘ milg а n m о ht о b .
M о viy о sm о n yoyilm а sid а,
Suz а r ulk а n о lm а d а y о ft о b .
M а n а, ko ‘ rib turg а nimizd е k , sh о ir o ‘ zig а x о s m а h о r а t bil а n O`shk е nt
m а nz а r а si , uning cho ‘ qqi - yu s о yi , о y - u quyoshini chizib b е r а di . Uning ilk
sh е’ rl а ri «О rzu t а sb е hi », « M а nz а r а», « Esd а lik », « M а shq », » D а stx а t » k а bi
sh е’ rl а ri d а stl а b g а z е t а v а jurn а ll а rd а n , k е yinch а lik to ‘ pl а ml а rd а n j о y о ldi .
Bund а n t а shq а ri uning to ‘ rt f а sld а n ib о r а t « F а sll а r », « Gull а yotg а n t о sh »,
« Vis о lsiz ishq » k а bi o ‘ nl а b to ‘ pl а ml а ri m а vjud . Sh о ir Sh а vk а t Rahmon
v а f о tid а n so ‘ ng 1997- yild а N а bij о n B о qiy v а А sk а r M а hk а m о vl а r
muh а rrirligid а « S а yl а nm а» to ‘ pl а mi n а shr etildi . Kit о bd а n f а q а t ilg а ri ch о p
etilg а n to ‘ pl а ml а rd а n t а nl а ng а n lirik - f а ls а fiy sh е’ rl а rgin а em а s , b а lki
O ‘ zb е kist о n must а qilligi а r а f а sid а v а und а n k е yin , o ‘ lim to ‘ sh а gid а
q о g ‘о zg а tushirilg а n sh е’ rl а ri h а m o ‘ rin о lg а n . To`plam tarkibidagi eng
so`nggi she’rlarga diqqatimizni qarataylik:
20

А yt , ey , x а st а bulbulim,
O ‘ shg а q а ch о n y е t а miz ?
… Ulk а n s оа t o ‘ rt а sid а
M а d о rim yo ‘ q yurm о qq а
Q а shqirl а r d а vr а sid а
Sudr а l а m а n turm о qq а
Shund а q о lib k е ts а m
Ag а r n е t а miz ?
А b а diyat о r а l а b
O ‘ shg а q а ch о n y е t а miz ?
Q о rli t о g`l а r b а g`rid а
B е gim – O ‘ shim ko ‘ rindi
Sult о n - O ‘ shim ko ‘ rindi .
Sh о ir o ‘ lim to ‘ sh а gid а h а m kindik q о ni to ‘ kilg а n tupr о qq а bo ‘ lg а n
o ‘ chm а s m е hr - muh а bb а tini n а m о yon qiladi . Adabiyotshunos Nabijon Boqiy
“ Qachon tiz cho ’ kuvdik , hamon izzamiz ” nomli maqolasida shunday yozadi :
“ Shavkat aka o ’ zining dardi og ’ ir ekanini bilardi , lekin haqiqiy hayot endi
boshlanayotganini ham bilar edi . Hamma narsaga chidash kerak bo ’ lardi ,
chidam va matonat hamma narsani hal etardi . Biz sinov davriga qadam qo ’ ygan
edik … Ayni qizg ’ in sinov davrida hayotdan ko ’ z yumishni Shavkat aka also
tanasiga sig ’ dira olmas edi .
” 14
Haqiqatdan ham , shoir hayotining so ’ nggi
damlarida hayot go ’ zalligini , o ’ tkinchi dunyoning azob - u iztiroblarini teran
anglagan , vatan sog ’ inchini , kindik qoni to ’ kilgan tuproqni sog ’ inib hayot
kechiradi . Shuning uchun eng о xirgi sh е’ rl а rid а n birid а h а m o ‘ z yaqinl а rig а,
dilb а ndl а rig а shund а y d е ydi :
N о diraj о n , Sh о ir а j о n ,
T а n а m qimir etm а ydi .
О lis -о lis v о h а l а rd а n
14
N.Boqiy. “Qachon tiz cho’kuvdik, hamon izzamiz”. Qarang: Shavkat Rahmon. Abadiyat oralab. She’rlar. –
Toshkent, “Movarounnahr” nashriyoti, 2012. 373-bet.
21

T о g ‘ l а rimni ch а qiring
О sm о n to ‘ l а h а v о l а r
F а q а t m е ng а y е tm а ydi .
N о diraj о n , Sh о ir а j о n ,
T а n а m qimir etm а ydi .
Ko ‘ zimd а bir t о mchi yosh
S о yl а r yuvs а k е tm а ydi ,
N о diraj о n , Sh о ir а j о n ,
T а n а m qimir etm а ydi .
B о ring , q о rli t о g`l а rg а :
Bir sh о ir yotibdi d е ng ,
Xud о ning h о vlisid а…
О sm о n to`l а h а v о l а r
F а q а t m е ng а y е tm а ydi …
Sh а vk а t Rahmon yetuk ijodkor edi . Adabiyotshunos Botirxon Akramov
“Olamning butunligi ” asarida shunday yozadi : “ Shoirning sodir bo ’ lgan xatolari
uchun vijdon hakami oldida barcha gunohlarini o ’ z zimmasiga olishi va
qachondir intiqom soati kelishini kutishi
– bu imon - e ’ tiqodning butunligi ,
ma ’ naviy barkamollikning alomatidir . Lirik qahramonning samimiy izhori dili
mohiyat e ’ tibori bilan ilg ’ or kitobxon vijdoniga ham havola etilayotgan
umuminsoniy darddir .
” 15
Shavkat Rahmon yaratgan lirik qahramon shoir “ meni ”
orqali o ’ z aksini topganligini kuzatamiz . Shuning uchun u buyuk bir
mill а tning о ddiy v а kiligin а em а s , h а qiqiy sh о iri edi . Shavkat Rahmon q а lbi
- b а rk а m о l q а lb , k о mil q а lb . O ‘ zini а ngl а g а n , o ‘ zligini t а nitg а n q а lb egasi
sifatida ko ’ z o ’ ngimizda namoyon bo ’ ladi . Q а lbd а d а qiq а s а yin o ‘ sish -
ulg ‘а yish k е ch а di . H а li а ql v а о ng b е b о shligid а q а lb o ‘ zlik s а ri , o ‘ zlikni
t а nishi s а ri d а stl а bki q а d а mini qo ` yadi . O ‘ zlikni а ngl а g а n q а lbg а
yashamoq naqadar erkin , naqadar og ‘ irligini his qilgan shoir yozadi :
15
B.Akramov. Olamning butunligi. –Toshkent, G’afur G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1988. 182-
bet.
22

Bu qalbni aldab bo ‘ lmaydi
It bazmi qizigan oysiz shamlardan
Qizg`onib ob qochdim daryo dilimni
Bu chirkin og ‘ izlar
Singan kallalar …
Ig ‘ vodan , bo ‘ htondan ochilgan tillar
Hirslar lashkarlari bo`lgan kallalari
Mohlarin bo ‘ gizlab tashlagan dillar.
Endi qalb ko ‘ zi ochiq, u har narsani ko ‘ radi , bor narsani bilib oladi .
O ‘ ziga va o ‘ zga qalblarga yetgan neki xo ‘ rlik , neki adolatsizlik bor -
befarq bo ‘ lolmaydi . U har bir insonga qalqon bo ‘ lgisi , qalbning haq -
huquqi uchun jangga kirgisi keladi . Qalb , qismat faqat po ‘ latday
toblanishni , xanjarday o ‘ tkirlanishini orzu qiladi .
Zulfiqor ruh kerak
Kerak chin yog du‘
Chin ishq yog dulari bag`rimga to lsin
‘ ‘
Jismimni toblasin faqat chin og riq
‘
Chechaklar qop-qora bo lsa-da bo’lsin.
‘
23

Shavkat Rahmon Mustaqillik, Hurlikni qo msagan shoir edi. Shoir‘
she riyatida hayotga bo lgan muhabbat bilan bir qatorda lirik qahramonning
’ ’
turfa xil xislatlarini aks ettiradi. Nazariy manbalarda lirik qahramon haqida
quyidagi fikrlar ilgari surilgan: L i r ik qahramon masalasi lirik she riyatda
“ ’
hayotni tasvir etish spetsifikasi masalasi. Lirik qahramon xarakteri o ziga xos
’
markaz bo lib, obektiv voqelik lavhalari, kishilarning o ziga xos obrazlari ana
’ ’
shu markaz atrofida uyushadi. Hamma gap uning originalligi, individualligi,
jonlilik va jo shqinlik darajasidadir. O quvchi har bir yangi she rni qo lga
’ ’ ’ ’
olar ekan, unda qanday yangi mazmun tajassum topgani va qanday yangi g oya
’
olg a surilganini bilishga intilish bilan cheklanib qolmaydi, balki ana shu
’
mazmun va g oya qanday hayotiy xarakter prizmasidan o tib kelganligi bilan
’ ’
ham qiziqadi. Poetik mazmun va g oyada lirik qahramonning boy xarakteri,
’
yorqin individualligi aks etmas ekan, she r ta sirchanlik, jozibadorlik kasb
’ ’
etolmaydi .
” 16
She riyatda harakat qiluvchi shaxs men shoirning lirik ’ “ ”
qahramoni bo lib, uning ichki dunyosi rang-barang shaklda u yoki bu tarzda
’
talqin etiladi. Bu fikrlarni asoslash maqsadida shoir she riyatiga yana murojaat
’
etamiz:
Panoh so radimmi borimni yechib,
‘
O zni urdimmi yo biron eshikka?
‘
Qaltis lahzalarda orimdan kechib
Kirdimmi sichqonlar kirgan teshikka?
Bolam, jonim bolam,
Bu go zal hurlik,
‘
Unutma, bu hurlik taralgan kunni!
Shavkat Rahmon she riyati javonmardlik ruhi bilan sug`orilgan. U
’
millatning zabun holidan sho roviylarning poshnasi ostida toptalgan
‘
Vatanning majruh jismidan o rtanadi.
‘
El qirildi Turkiy o lkada
‘
16
Adabiyot nazariyasi. Ikki tomlik. Ikkinchi tom. –Toshkent, “Fan”, 1979. 258-bet.
24

El qolmadi keldi ajali
Kim qonga botdi yo lakda‘
Kim g ajildi namoz mahali.
‘
Xuddi shunday she lar aslida istiqlol tuyg usini tarbiyalab voyaga
’ ‘
yetkazgan va sobit e tiqodga aylantirilganligini kuzatamiz.
’
Bir yomon, bir uzun
Bir ulkan yig`i
Qaysi bir javrning achchiq tortig`i.
Oh, muncha aylanar, muncha to lg anar.
‘ ‘
Ichimda yillarning zanglagan yig`isi
Ko rinayaptiki, misralar tarkibiga singdirilgan badiiy g oya shoir
’ ’
tafakkurining mahsuli hisoblanadi. Shundan ham teran aql-idrok, bedor qalb
nafasi sezilib turganligini o`quvchi anglab oladi.
Har bir davr o zidan avvalgi yoki keyingisidan qaysi bir jihati bilan ajralib
’
turadi ? Har bir davrning o z qiyofasi, yurish turishi bo ladi. Aynan
’ ’
o zgachalik, turfa xillik ko pincha shu davrda yashagan insonning umumiy
’ ’
kayfiyatini belgilaydi. Zero, odamzodning xayoli har qancha chuqur bo lmasin,
’
u o z davrining ko rinmas rishtalaridan batamom uzilib ketolmaydi. Shu
’ ’
ma noda XIX asrning qariyb ikkinchi yarmidan XX asrning so nggi o n
’ ’ ’
yiliga qadar davom etgan har xil shakllarda turlanishiga qaramay, mohiyatan
istibdod davri bo ldi. Va bu istibdodni anglab yetgan shoir xoh u, xoh bu
’
ko rinishda bo lsin, qat iy nazar, ozodlikni kuyladi, istiqlolga yetishni orzu
’ ’ ’
qildi, xalqni shunga chorladi. Chunonchi, asrimiz avvalida Cho lpon
’ «Kishan
kiyma, bo yin egma, Ki sen ham hur tug ulg onsen!»
’ ’ ’ deb hayqirgan bo lsa, ’
asr poyoniga yaqinlashganda Shavkat Rahmon:
Ertaga yomg irlar keladi,
’
gurkurab yashnaydi havolar,
hulvolar keladi, hulvolar,
oylarga yetajak navolar.
25

Ertaga bolalar bahaybat
kunlarni o rnidan jildirar.’
Shu qadim dunyoning shamoli
yuraging yonida jildirar.
Kelajak bor hali bag rida
’
yuz mingta quyoshi porlagan.
Ishonma hech qachon, ishonma
qo lida quroli borlarga.
’
deya maydonga chiqdi. Badiiy tadriji takomillashgan sari, she riyatda ham
’
uslubiy-shakliy o ziga xoslik qabarib ko rina boradi. Ayniqsa, Shavkat
’ ’
Rahmon izlanishlarida soddalik va samimiylik zamiridagi millat va shaxs
qismati aks ettirilar ekan, har qanday vaziyatda ham shoir dilidagi dardli
satrlarni o quvchiga ochiq oshkor izhor qiladi:
’ –
Armonim ulg aydi
’ …
kecha so ylardim
’ –
qaniydi bo lsa deb birorta mard do st.
’ ’
bugun qon yig larman
’ –
dengiz bo lsaydi,
’
bo lsaydi ulug vor ummonlarga yo l.
’ ’ ’
Armonim ulug dir
’ …
ko z yoshim ulkan,
’
o lsam, jasadimga yurtim to lajak.
’ ’
So nggi zurriyodimni zaharlar qullar,
’
so nggi chechaklarim aynib so lajak.
’ ’
Darhaqiqat, shoir badiiy izlanishlari asosida milliy o zlikni anglashga
’
urinayotgan shaxs tiynati tasvirlanadi. Bu esa, o z navbatida Shavkat Rahmon
’
ijodiga ham taalluqlidir. Ma lumki, she riyat adabiyotning eng ko hna va
’ ’ ’
ko pincha ustuvor bo lib kelgan turidir. Jamiyat hayotida ro y bergan har
’ ’ ’
qanday voqea-hodisalarga birinchi bo lib aks-sado beradigan tur she riyatdir.
’ ’
26

Lirika paydo bo lgandan beri xalq qalbini ardoqlash, e zozlash, tozalash,’ ’
ongini uyg otish vazifasini ado etib kelmoqda. Faqat sobiq sho rolar
’ ’
hukumati hukmronlik qilib kelgan davrning yarim asri davomida bu doimiy
vazifasidan biroz chekindi.
80-yillarning o rtalariga kelib, she riyat bog ida bahor nasimi esa
’ ’ ’
boshladi. She riyatning yangi kurtaklari barg yozdi. To g rirog i, she riyat
’ ’ ’ ’ ’
bog iga fayzu-latofat qaytdi. Chunki she riyat bog iga kirib kelgan yangi
’ ’ ’
avlod uning azaliy mohiyatini amalda isbotlashga kirishdi.
Ma lumki, she r shoir ruhiy-psixologik holati sintezidir. Ijodkor
’ ’
idrokida nish urgan xususiylashgan tuyg ular silsilasi lirik qahramon
’
kechinmalarida maromiga yetadi. Unda poetik xarakterning shakllanish tarzi,
shaxsiyatning tadrijiy takomili, finogenetik yangilanish hajmi aks etadi. Shunga
muvofiq ravishda insonning biologik-estetik-qadriyaviy qirralari uzluksiz
kechadigan jarayonda uyg unlashadi. Turfa harakat va holat chiziqlari so z-
’ ’
obraz-ruhiyat parchalari atrofiga jipslashib, muallifning borliqqa ijodiy
munosabatini ifodalaydi. Ayni paytda, aqlda sayqal topgan, rivojlantirilgan
shaxsiy kechinma umumiylikka intiladi va muayyan shakl-shamoyil doirasida
sinxronik ko lamga ega bo ladi. Aslida, odamzod tabiati statistik aniqlikdan
’ ’
umuminsoniy mohiyat sari rivojlanib boradi. To g rirog i, har qanday
’ ’ ’
alohidalik zamirida insoniyatga xos zarif xislatlar ibtidosi murakkablashib
boradi. Aynan xususiylashgan belgilarning o zgachaligi barqarorlashgan
’
mezonlar orqali namoyon bo lishini e tiborga olsak, individual shakllanish
’ ’
bosqichlari bashariyat tarixiy taraqqiyotining uzviy davomi ekanligi
anglashiladi. Shu ma noda, poetik til ma no tadrijini muayyan tizimga solish,
’ ’
bir tomondan, shoir ijodining poetik o ziga xosligini belgilab olish imkonini
’
bersa, ikkinchi tomondan, davr lirikasining spetsifik jihatlarini aniqlab olishga
yordamlashadi. Shavkat Rahmon she riyatida bu xususiyatlar o ziga xos
’ ’
tarzda mujassamlashgan.
27

Osmonday dalani to ldirib nurga“ ‘
bebaho tilsimlar o stirgan do stim,
‘ ‘
yuz ming yelkalarim,
yuz ming qo llarim,
‘
yuz ming yuraklarim seniki bo lsin .
‘ ” 17

Yuqoridagi she rning mohiyatida shoirning achchiq dil izhorlari bilan
’
kitobxon xotiralari, yaqin-uzoq o tmish manzaralari so zsiz sirlashadi.
’ ’
Bunday nozik kuzatish shoir dilidagi hasratni ifoda etgani bilan juda
ko pchilikka birdek ta sir etadi. Ayniqcha, so nggi satrlarida buni juda
’ ’ ’
boshqacha tushunib boramiz.
Bir qarashda juda sodda tuyulgan bo lsa-da, shoir hech kimga
’
o xshamagan poetik obraz yaratgan. Buni yangilanayotgan badiiy tafakkurning
’
mahsuli sifatida qabul qilish ayni o rinlidir. Binobarin, lirik ifoda tabiatining
’
eng birinchi xususiyati uning samimiyligida namoyon bo ladi. Tuyg u chin
’ ’
bo lmasa, asar badiiyati kemtikligicha qoladi. Bu holat she r suratidan
’ ’
siyratiga o tadi. Shoir ba zi o rinlarda o z qalbidagi tuyg ular harakatini
’ ’ ’ ’ ’
anglab yetmasligi ham mumkin.
Ma lumki, lirikada
’ tasvir usuli qanchalik g ayritabiiy tuyulmasin, ’
kichik hajmli she rda ruhiyatni chizish va fikr aytish imkoni katta bo ladi.
’ ’
She r qancha qisqa bo lsa, unda tag ma no va ishoraga shuncha ko p joy
’ ’ ’ ’
qoladi. Bunda she rxonga matndan turli-tuman kashfiyotlar qilish imkoniyati
’
beriladi.
Adabiyotshunos Q.Yo ldoshev «Yoniq so z» asarida qayd qilganidek:
’ ’
«Shaxsiyatga xos mag rurlik, qaysarlik, ayni paytda, mislsiz mehnatkashlik,
’
bo ysinmaslik, tengsiz kuchli xotira tinimsiz o qib o rganish stixiyasi,
’ ’ ’
rostgo ylik singari jihatlar shoir ijodining o ziga xosligini belgilaydi»
’ ’ 18
.
17
Nabijon Boqiy mo. Jizaga ishongan shoir. 2006 12 iyul.
18
Yo’ldoshev Q. Yoniq so’z. –T.: «Yangi asr avlodi», 2006. 338-bet.
28

Qisqa she r o quvchiga ishonchning ifodasi bo lib, uni badiiy so zga’ ’ ’ ’
iste molchisidan poetik holatni tuyish, badiiy manzarani jonlantirish
’
jarayonining ishtirokchisi martabasiga ko tarishga urinish natijasi sifatida
’
namoyon bo ladi:
’
Shuni alohida ta kidlash zarurdek tuyuladiki, shoir ijtimoiy mavzuda
’
qalam tebratib, hayotning yaxshi va yomon nurli va nursiz tomonlariga urg u
’
berib, insoniyat qalbida yomonlikka nafrat, yaxshilikka muhabbat tuyg ularini
’
tarbiyalab boradi. Ammo hozirgi davrda, texnika asrida inson qalbining oliy
tuyg usi muhabbatni e zozlash, bu e zozni she riyat orqali yanada
’ – ’ ’ ’
ulug lash muhim ijtimoiy-ma naviy ahamiyatga egadir. Chunki har bir
’ ’
kishining jamiyatning axloqiy qoidalariga rioya qilish-qilmasligini hamisha
qonun kuchi bilan tartibga solish nihoyatda qiyin. Balki, she riyatga har bir
’
xalqning o ziga xos milliy ruhini singdirib, uning xarakterida axloq va odob,
’
hayo, iffat singari fazilatlarni tarbiyalash asrimiz kasaliga aylanib borayotgan
«erkin muhabbat» rivojining oldini olishning, oilalar mustahkamligining, tirik
yetimlar ko paymasligini ta minlashning ma naviy choralaridan biridir.
’ ’ ’
Shoirlar hamisha zamondan bir qadam ilgari yurishadi. Lekin achchiq haqiqat
ular tomonidan, she r tili bilan aytilsa, erish tuyulib qoladi. Shu zahoti ijodkor
’
ma naviyati «chuqur o rganishga» kirishiladi. Axir, shoir ham shu xalqning,
’ ’
yurtning farzandi.
Taniqli adabiyotshunos olim U.Normatovning e tirof etishicha: «Shoirlik
’
shaxsi qanday bo lsa, she riyati ham o shanday bo ladi, degan naql bor. Bu
’ ’ ’ ’
gap barcha shoirlarga to g ri kelaveradi. Biroq bu naql Shavkat Rahmonga
’ ’
to laligicha daxldordir».
’ 19
U hech qachon o z sevgan xalqiga, yurtiga zarracha xiyonatni ravo
’
ko rmaydi. Aksincha, u nima haqida kuyunib yozsa, nimalargadir qarshi
’
kurashga chaqirsa, bu uning fidoyiligi, xalqi va vataniga bo lgan mehri va
’
sadoqati tufayli. Shoir yozgan haqiqatlarni xayolidan emas, balki hayotdan
19
Normatov U. Umidbaxsh tamoyillar. –T.: «Ma’naviyat», 2000. 75-bet.
29

oladi. Shuning uchun ham nuqsonlar ildizini hayot bag ridan izlash, undan’
keyin ijodkorning haq yoki nohaqlik darajalarini aniqlash maqsadga muvofiq
keladi. Shunday ekan, Shavkat Rahmon she rlaridagi «zamonasi»ni
’
yomonlagan, «o z qadrini» bilmaydigan beburd, beibo kabi timsollar-
’
shaxslarning borligi haqiqat. Ularni nafaqat shoirlar, bugungi kunda butun
jamoatchilik fosh e a yapti. «Haqiqat bu nur. U kimning ko ziga tushishi va
– ’
qanday ta sir o tkazishi bilan turli xil taassurot qoldiradi. U bir xil
’ ’
ko zlarning ko rish quvvatiga qudrat baxsh etsa, boshqa bir xillarini nurga
’ ’ –
dosh berolmaydiganlarini, quyoshga tik boqolmaslarni basir qilib qo yuvchi
’
haqiqatdir. Shoirning maqsadi hammani yomonlab, o zini yaxshilash emas,
’
balki har qanday yomonlikning ildizlarini quritishdir.
Olamni nur, go zallik, osudalik og ushida ko rish. Insonga faqat va
’ ’ ’
faqat yaxshilikni sog inishdir. Shunday ekan, ijodkor qaysi bir xalq, millat
’
vakili bo lmasin, u o sha o zi mansub xalq yoki millat manfaatlarini o ylab
’ ’ ’ ’
ijod qiladi. Xalqi taraqqiyotini yakkalikda yoki uni boshqa xalqlarga qarshi
qo yishda deb bilmaydi. Balki u taraqqiyotni o zidagi ezgu an analardan ruh,
’ ’ ’
boshqa xalqlardagi yaxshi sifatlardan rang olishda deb biladi. Ona xalqi hayoti
ravnaqi uchun fidoyi bo lgan qalbni yakkalash, mahdudlikda ayblash mutlaqo
’
xatodir. Shu ma noda Shavkat Rahmon ham ona yurti O zbekiston, ona
’ – ’
xalqi o zbek haqidagi barcha mehrli so zlari, faxrli tuyg ulari, uning
– ’ ’ ’
ijodiga ko tarinki ruh, qudrat baxsh etuvchi umuminsoniy g oyalarga to siq
’ ’ ’
bo lolmaydi. Balki shoir ijodidagi milliylikdan umuminsoniy tuyg ular rang
’ ’
olib, umuminsoniy g oyalar shoirning g ururiga qudrat baxsh eta boradi.
’ ’
Zotan, bunday xaraterdagi asarlarda xalqiga, yurtiga bo lgan mehri
’
uchqunlaridan inson va zaminga bo lgan mehri olovlanadi. Xalqini shunchalar
’
sevgan, uning kelajagi haqida jon kuydirayotgan shoir orzulari, umidlari hamma
uchun-butun insoniyat uchun yaratganday taassurot uyg otadi. Axir, qaysi bir
’
xalq, millat yoki elat kelajak haqida o ylamaydi, uning bugundan
’
boshlanishini, hayotning go zal, nurli damlaridan rang olishini istamaydi?
’
30

Chunki kelajak uning farzandlariniki, butun xalq, insoniyat farzandlariniki.
Inson esa farzandiga doimo yaxshilik istaydi.
Bu mehr unga umrining har bir soniyasida hamroh, yonib, nur va harorat
taratib turadi. Shoirning har bir she ri esa undan ruh olib, qudrat olib o quvchi’ ’
qalbiga quyiladi, unga to lqin soladi. Shu o rinda she riyat bag rida bo y
’ ’ ’ ’ ’
ko rsatayotgan umidlar ham millat kelajagi haqida qayg urayotgan shaxslar
’ ’
tiynatini yoritishga xizmat qiladi. Ayni bu haqiqatni satrlarga chiroyli, obrazli
qilib joylashtirishda, shoirdan juda katta iste dod, izlanish va o qishni talab
’ ’
etadikim, bu kabi fazilatlari yo q shoirning , bir kun kelib ijodi hech narsaga
’
arzimasligi mumkin. Zero, adabiyotning, asl she riyatning bosh maqsadi xalqni
’
to g ri va barkamol yo lga boshlash, tafakkur va dunyoqarashiga ezgu
’ ’ ’
xislatlarni yuqtirish, iymonli va diyonatli bo lib yurishga da vat etish kabi
’ ’
maqsadlar yotadi.
Shoir U r u sh surati nomli she rida shunday yozadi:
“ ” ’
Suv o rniga qon shimiyotgan
’
Halovatsiz, bechora zamin.
Hasrat bilan yerga qaraydi
chiqarmasdan xudolar damin.
Qonga botgan dunyoni ko rib,
’
azoblarga berolmasdan dosh,
ulkan, qizil quyosh har kuni
olib ketar uzoqlarga bosh.
Inson ning fikrlashida g alati bir qonuniyat bor: o rtaga tashlangan biror
’ ’
fikrning xatoligini ko rsatish ko pincha shu fikrning tamom teskarisini
’ ’
isbotlash evaziga sodir bo ladi. Bu munozarada bir-biridan eng olisda
’ –
qarama-qarshi fikrlarni isbotlash taqozo etiladi. Bu aksariyat salbiy hodisa
sanalsa-da, fikriy jarayonda ko p uchraydigan, shu sababli muayyan
’
qonuniylikdan xoli bo lmagan hodisa. Xolislik bu o rinda muhim ahamiyat
’ ’
kasb etadi. Zero, haqiqat faqat jamoatchilik yordamida shakllanadi.
31

Shoirdagi iftixor, mag rurona tuyg ularning bari xalqning tarixi’ ’ –
bugungi haqiqat ko zgusida aks etib, ilm-fan, texnika taraqqiyoti asrining,
’
tafakkur dunyosining diqqatini o ziga tortganligida ko rinadi. Shoir ana shu
’ ’
tariqa farzandalirini kelajagini tarix yordamida tarbiyalashga o tmishni
– – ’
unutmagan, bugunni qadrlagan holda kelajak tarbiyasini boshlashga intiladi. Bu
faqat shoirning emas, bugunning ruhida kezayotgan shijoat, orzulardan biri
bo lsa ajabmas! Binobarin, hayot oqimidagi qarma-qarshi to lqinlar va
’ ’
o zaro munosabatlarning ildizlarini ochish uchun intilib, ijod qilayotganligini
’
shohidi bo lamiz.
’
Ijod ahlidagi fidoyilik uning asarlaridagi kurashchanlik ruhining
balandligida ko rinadi. Aslini olganda fidoyi insonning umri haqiqat uchun
’
kurashlarda o tadi. Eng ezgu orzular himoyachisi bo lgan ijod ahlining hayot
’ ’
yo llari esa insoniyat, xalq tarixidagi kurash yo llari bilan uyg unlashib
’ ’ ’
ketadi. Bu kabi xislatlar ham tinchlikni, Vatan kelajagini dilidan qayg urib,
’
ertangi Buyuk kelajak uchun tinimsiz izlangan shoir Shavkat Rahmon ijodida
ham alohida qabarib ko rinadi. Shuning uchun ham shoir ijodining bosh
’
g oyasini hayot va inson munosabatlari, hayotning inson ongiga,
’ –
dunyoqarashiga ta siri va ayni zamonda insonning hayot muammolari haqidagi
’
o ylari, tashvishlari, ular yechimi uchun olib boradigan kurashlari masalasi
’
tashkil etadi.
Hayot va inson tashvishlari bilan yashash, o ylash shoir ijodiga xos
’
fazilat. «Zamonlar o tdi, dunyoqarashlar o zgardi, dinlar, g oyalar
’ ’ ’
almashindi. Lekin shoir hamisha elning jigari bag ridan bunyod bo lg usi
’ ’ ’
zurriyot, el xonadonining chirog i, ertangi kunga yetuvchi sadosi bo ladi.
’ ’
Xalqning davrning xotirasi bo lib dunyoga keladi. Shoirsiz yurt-
’
bulbulsiz chaman, yulduzsiz osmon, mayoqsiz bandargoh. Shoir qaysi zamonda,
qaysi yurtda yashamasin, birinchi galda o z qalbining holatini ayon etadi va
’
32

agar bu holat minglarning, millionlarning qalbiga esh bo lsa shoir nidosi’
umumxalq, umumbashariy nidoga aylanadi». 20

Shoir qalb kengliklaridagi iztiroblar esa misralarga singdiriladi. Shuning
uchun ham shoirlik qismat deb qaralgan. Shu tariqa she r shoir ruhiy-
’
psixologik holati sintezidir. Ijodkor idrokida nish urgan xususiylashgan
tuyg ular silsilasi lirik qahramon xarakterida o z aksini topadi.
’ ’
Lirik qahramonga kelsak, u o ta o ychan, fikrchan, og ir va bosiq. Bir
’ ’ ’
qaraganda u hayot muammolari haqida ko p ham kuyib-yonmayotgandek
’
tuyuladi. Ammo lirik qahramonning har bir fikri, mushohadasi mag zini
’
o ziday bosiqlik, o ychanlik, fikrchanlik bilan chaqilsa, uning qalbidagi
’ ’
maqsadlar, umidlar ummonining benihoya teranligi his-hayajon, tuyg ular
’
kamalagi nurlarining behad o tkirligida ko rinadi. Olimning e tiroficha:
’ ’ ’
«Lirikadagi poetik obraz fikr bilan tuyg uning uzviy birikishidan tug iladi»
’ ’ 21
.
Shoirning hayotni, inson ma naviy olamini tushunish, qalbini o qish
’ ’
iqtidori ulkan va chuqur, yuzasi osoyishta ko rinuvchi, ammo tubi notinch va
’
tezoqar daryoni eslatadi. Mana shu har bir shoirdagi o ziga xosliklar zarur
’
paytda, ya ni insondagi ma naviy yetuklikni, qalban poklikni, tabiatan
’ ’
tozalikni himoya qilish borasidagi kurashlarga qo zg alganda, tabiiy
’ ’
ravishda, bir-biriga suyangan, bir-birini quvvatlagan holda mushtaraklik kashf
etib ketaveradi.
Janriy izlanishlaridagi o ziga xoslikni aniqlash uchun bir qadar muhim
’
ahamiyat kasb etadi. Rus munaqqidi bu haqda shunday yozadi: «Lirik shoir o z
’
shaxsiyati uchun butunlay tashqi bo lgan, o ziga begona bo lgan dunyodan
’ ’ ’
olgan tuyg uni ifoda qilgan vaqtida ham u subyektivdir: chunki u ifoda etgan
’
har qanday tuyg u ijod qilish vaqtida uning o z xususiy tuyg usi bo lib
’ ’ ’ ’
qoladi. Bu tuyg u shoirning asarlarida fikr va tuyg u uyg unligi, musiqiylik,
’ ’ ’
tasviriylik hamda milliy jozibadorlik yetakchilik qiladi». 22
20
Vohidov E. shoiru she’ru shuur. –T.: «Yosh gavrdiya», 1987, 76-bet.
21
Sharafiddinov O. Talan-xalq mulki. –T.: «Yosh gvardiya», 1979. 147-bet.
22
Belinskiy V.G. Tanlangan asarlar. –T.: O’zdavrnashr, 1955. 138-bet.
33

Shavkat Rahmon tuyg ularida bezovtalik sezilib turadigan shoir.’
Shuning uchun ham xalqona ohangda jaranglaydi. Xuddi musiqa
tinglayotgandek ko ngilga yaqin bo lib, kirib boradi. Ayniqsa, Vatan haqidagi
’ ’
she rlarini o qigan odam yuragida shu tug ilib o sgan yurtiga cheksiz
’ ’ ’ ’
muhabbati, hurmati oshaveradi. Shoirning hayqiriqlari, dil nolalari «shu
muqaddas Vatanda insonning azizligini», tuprog ining har bir hovuchini asrab-
’
avaylashga, ko z qorachig idek saqlashga undaydi.
’ ’
Ruhiy evrilish holatlari qahramonlarning e tirofi, o z tilidan ko chgan
’ ’ ’
iqror, inkor shakllarda ko proq uchraydi. Bu hol qahramonlar fe li-faoliyati
’ ’
orqali namoyon bo lgan ma naviy-psixologiyasini yoritish vositasida yuzaga
’ ’
chiqadi. Adabiyotshunos B.Sarimsoqov qayd etganidek: «shoir e tiqodi, uning
’
borlig i, suyanch tog lari inson. Olam va odam taqdiri haqida qayg urish
’ ’ – ’
haqiqiy shoir qalbini junbushga keltirib turadigan darddir». 23

Shavkat Rahmonning qaysi bir she rini olib ko rmaylik, shuning
’ ’
yanada boshqacharoq ifodasini ko ramiz. Chunki anglagan tushunchalari,
’
o zligini teranroq tushunishga olib boradi.
’
Kel, yashirib qo yayin seni
’
yurakning eng chuqur joyiga.
Keyin sen ham yashirgin meni
yurakning eng chuqur yeriga.
Topolmasin bizlarni birov!
Ularni toxtatib
‘ qolmoq , xotiraning poyonsiz kengliklariga joylamoq ancha
mushkul ish . Lekin rostmaqna hayrat va beg ubor qalb sohibigina lahzalar
‘
tasvirini chizishga qodir. Ana o sha lahzalar tasviri shoir tasavvurining oydin
‘
jilvalari-la qalbimizning noyob mulkiga aylanib qoladi.
Muhabbat chiroyli kapalak,
–
qo rqaman sho rlikni tutgani.
’ ’
Kapalak quvganim yodimda,
23
Sarimsoqov B. Muhabbatga fido she’riyat // O’zbek tili va adaiyoti. 1990. №2, 12-bet.
34

yodimda yo q ammo yetganim.’
Yuragim ranjigan boladay
na ermak, taskinga ko nadi.
’
Muhabbat chiroyli kapalak,
–
hali ham gullarga qo nadi
’ …
Qog ozga tushirilgan lahzalarning tirikligi, ranglarning so zlashlari
‘ ‘
sizni hayratga soladi. Lahzalar tasviri oq-qora rangda emas, balki siz bilan biz
ko rib, ko nikib ketgan ranglardan-da ranginroq. Ularni ko z bilan
‘ ‘ ‘
ko ribgina qolmay, xayol-tasavvuringiz ila ushlab ko rishingiz, ranglar
‘ ‘
haroratini vujudingizda his qila olishingiz mumkin.
Uxlab qolar, bolalik chog i,
’
qishloq paydo bo lar tushimda,
’
do sti yorning tanish yuzlari,
’
kelinchakni ko rar tushida.
’
Demak, rangin lahzalar ayni chog`da hayotbaxsh ham
… Vatan Siz …
Vatanni qayga yashirasiz?! Balki xotiraga, balki Lekin Vatanni yashirib
…
bo larmikan? U o zining adadsiz sarhadlari-la yurakning tub-tubida
‘ ‘
joylashgan ku.
– Unga talpinasiz, uni sog inasiz . Lekin yo llar yo llar ‘ ‘ … ‘
cho zilgandan cho zilib ketaveradi. Nazaringizda bu yo lni bosib o tish
‘ ‘ ‘ ‘
uchun butun umr yetmaydiganday. Bu tashnalik sizni xayollar qadar uzun daryo
sohillariga chorlaydi.
Daryoning goh quloqni qomatga keltirgudek shovullashi, goh sokin
jilmayib oqishi yuragingiz zarbalarini oydinlashtirib yuboradi. Bu oydinlikdan
yuragingiz zarbalarini nafaqat vujudingizda, balki borliqda ham, hattoki
oyog ingiz ostida beozor hilpirayotgan chechaklarda ham tuyasiz. Lahzalar-
‘
chi Lahzalar Shoir nigohida, ming bir jilva ila tovlanib, xotiraga aylanadi.
…
Ba zan ular unutish sira mumkin bo lmagan kengliklarni o rikzorni ,
’ ‘ – “ ‘ ”
a s o v soyni , b a q aterak o sgan , sirlar ko milgan o v l oq joyni yodga
“ ” “ ” “ ” ‘ ‘
soladi. Ba zan esa so lim oqshomning, to lin oyning va jonbaxsh
’ ‘ ‘
35

kulgularning ranglarini chizadi. Bolalikdan keyin boshlangan s h a har sizni“ ”
qaynab turgan ko chalarida yolg iz qoldiradi. Siz hamroh qidirasiz.
‘ ‘
Hamrohingiz esa she r bo ladi. Yurakni o rtovchi she r bo ladi. U yurakni
’ ‘ ‘ ’ ‘
sirqiratadi. Siz azoblarni, og riqlarni orqalab yugurasiz, chopib borasiz
‘ …
Chopyapman,
Baquvvat ruhim paylari,
Bir kuni qularman madorsiz o qchib,
‘
Qolarman yo llarga aylanib
‘ …
Keyin bosib o tar boshqalar meni.
‘
Xuddi shu narsa sizga taskin beradi. Endi sizni bosib o tishi kerak
‘
bo lgan yo lchilarga tilak qilasiz. Tilagingiz samimiy, qizil, alvon
‘ ‘ –
so zlarga o ralmagan. Yalang och, lekin samimiy.
‘ ‘ ‘
Adabiyotshunos H.Umurov fikricha: «Ayniqsa, ko pgina shoirlarimiz
’
bugungi kunda o z ijodlari nafasini maqtovlarga va nasihatlarga
’ –
burkaganlari uchunmi, o zlarini kashf etishda davom etish o rniga, aytgan
’ ’
borliqlarini takrorlayotganlari sabablimi, umum dardini, g am-u anduhini,
’
jasoratini, sog inchini, shodligini kuylash o rniga, o zlarining shaxsiy
’ ’ ’
sadoqatlari va muhabbatlari «qo shig ini» kuylayotganlari oqibatimi yoki bu
’ ’
uchchala holatning aniq birlashib ketgani va avjda ekani sababidanmi, har qalay,
bu she rlar yuksakligi, istiqlol g oyasiga chambarchasligi bilan uxlaganni
’ ’
uyg otadi, uyg otganni fikrlatadi, fikrlaganni harakatga soladi».
’ ’ 24

Qayd qilingan nazariy qarashlarda, umuman, ijodkor olamining o ziga
’
xosligi, betakror xususiyatga ega bo lishiga urg u berilgan.
’ ’
Qiynang, o z holiga qo ymang yurakni
‘ ‘
Yashamaslik uchun yuraksiz.
Ajoyib kunlar umidi tark etmaydi. O sha kun bo ladigan mo jiza
‘ ‘ ‘
sizga-da tayin. D a ryoday qo shiqqa aylanib, dunyoga qaraysiz. Lekin
“ ” ‘
dunyo siz o ylaganchalik raso emas. Uning behad yo llari-yu jilvagar
‘ ‘
24
H.Umurov. Adabiyot nazariyasi. –T.: «Sharq», 2002. 207-bet.
36

tilsimlari bor. Siz quchoq ochib borasiz. Lekin dunyoning bir zarrasi bo lgan‘
yer hali ham o q - qora chiziqqa to la . Qayerdadir junbushga kelayotgan
“ ” ‘
do zax uchqunlari urush, jaholat sizni tashvishga soladi. Go yoki
‘ — ‘
b a x tiyor bo lishga haqqingiz yo qday .
“ ” ‘ ‘
Endi siz jaholatga, norasolikka, adovatga, adolatsizlikka qarshi ko krak
‘
kerib chiqasiz. Qo lingizda hech qanday qurol yo q. Faqat bezovta
‘ ‘
yuragingiz, ezgulik uchun har qanday azoblarga tayyor ko nglingiz bor.
‘
Shuning uchun o zingizga o zingiz so z berasiz, qasamyod qilasiz:
‘ ‘ ‘
Yashamog im zarur
‘
Har daqiqani
G azab bilan , sevgi bilan to ldirib,
‘ ‘
Dunyodagi barcha qora narsani
Yorug lahzalarda o ldirib.
‘ ‘
Tokim bosh ko tarib qaray quyoshga,
‘
Tokim ko zlarimda yonsin haqiqat,
‘
Tokim tosh misoli tegmasin boshga
Men yashay olmagan
Har bir daqiqa.
Shoir she riyati o zining ijtimoiy-estetik ahamiyati bilan, olamni va
’ ’
odamni badiiy-falsafiy tushunishning hamda tushuntirishi bilan ajralib turadi.
Tabiat, jamiyat hodisalarining, ruhiy olami, sir-sinoatlarini idrok va ifoda
qilishdagi obrazlilik, hayotiy detallarning yorqinligi, poetik obrazlarning
ma nodorligi, sermiqiyosligi bilan ruhimizni ma nan boyitadi. Lirik
’ ’
qahramon qalbini og ir tirnagan qiynoqlar azobida o rtagan bu tuyg u tasviri
’ ’ ’
o quvchi qalbini ana shu his girdobiga tashlaydi. Girdobga tushgan qalb esa
’
yana to lg onadi. Bu kabi holatni har bir qalbga, vujudga shoir yuragining
’ ’
ziyosidan nurlangan sehrlovchi so zlar olib kiradi. Bu misralarni shundoq olib
’
qaraganda oddiygina, soddagina ko rinadi. Ularda hech qanday sehrlilik,
’
murakkablilik yo qdek tuyulishi mumkin. Lekin ular qachonki, qalb ko zi
’ ’
37

bilan o qilsa, shu darajada ta sirchanlik shu darajada musiqiylik, sehrlilik’ ’
kashf etadiki, vujud beixtiyor ravishda munis, mehrli, nafis bokira hislar
og ushida qoladi. Bir vaqtlar qalbini larzaga solgan hislar, tuyg ular qaytadan
’ ’
bosh ko taradi.
’
Oshiqning intiq, intizor, sog inchlarga ko milgan, hijrondan zada
’ ’
qalbining yoniq manzaralari yurakda o zining tiniq suvratini qayta tiklaydi. Bu
’
manzara yoshlikning, muhabbatning sirli olamiga yetaklaydi. Qisqasi, shoir
qalbining sog inch manzarasi, ruhiy olamining shunga mos holati o quvchini
’ ’
sehrlaydi. Uning sehrlangan qalbi shoir hislari qanotida o zining cheksiz
’
tuyg ular olamiga parvoz qiladi. Ana shu olamni qayta kashf etayotgan
’
o quvchi xayollari hijron tog larining o tkir qirralariga urilgan damlarga
’ ’ ’
qaytganday og rinadi. Hijron azobini so z bilan ifodalash mumkin emasligiga
’ ’
ishonadi.
Yashaysiz , q u shlar imkoni n i orzulab yashaysiz. Oyoq ostida
“ ”
g u janak bo lib yotgan soyadan yiroqroq bo lishni xohlaysiz, ko kka
“ ” ‘ ‘ ‘ ‘
talpinasiz. Boshga yog ilajak zarbalar ham, sabringizga tish qayrab
‘ “ ” “
turgan sharpalar ham o tkinchi. Qisgan mushtingiz-la, sanchgan nigohingiz-la
” ‘
zarbaga aylanib borayotganingizni sezmay qolasiz. Endi q i silib qimtinib
“
turgan go zallik haqida yop-yorug xayollar surasiz . Xayollaringiz
‘ ” “ ‘ ”
yana tilaklarga ulanib ketadi. Tilaklar bilan o zingizni alday olmaysiz.
‘ “
Labingizni qattiqroq tishlab , ko zlaringiz yoshini yashirasiz.
” ‘
Tashvishlaringizga, quvonchlaringizga sherik qidirasiz. Topasiz-endi u siz
bilan. Siz undan atrofga k u l guning ranglarini sachratib yurishni so raysiz.
“ ” ‘
Samimiy so zlaringiz tabiatingizga qovusha olmay, ajib sadolarga aylanadi.
‘
Siz andak hijolat tortasiz. Lekin so zlarning ohoriyligi, samimiyligi sizni
‘
qutqarib oladi. Shundoq bo lsa ham, yurak tomon o rmalayotgan pok
‘ “ ‘
tilaklar yana bezovta qiladi:
”
Ko p yig lama,
‘ ‘
Og riydi boshing.
‘
38

Axir baxtli bo lmog imiz shart.‘ ‘
Yomon bo lar agar ko z yoshing
‘ ‘
Tugab qolsa kelgunicha baxt.
O l i s xotiralar shirin entiktiradi. Qalbingizda nurni uyg otadi. Uning
“ ” ‘
tarovati otayotgan tong qadar ko nglingizga huzur bag ishlaydi. Ayni chog`da
‘ ‘
s h a harga sachragan sevgining bo yidan mast bo lasiz. Baxtiyor lahzalar
“ ” ‘ ‘ …
Lahzalar umriga umr tilaysiz. Tilagingiz she r bo ladi. U lahzaga ko chadi.
’ ‘ ‘
Ajab, uzaygandan uzayib boraveradi:
Bo lsa hamki taxir va achchiq,
‘
Yashirmasdan bor-yo q aybimni,
‘
Hayot, bosdim labingga qattiq
Haroratga tashna labimni.
Ochiq kulib, so ylab yorug so z,
‘ ‘ ‘
Quyosh , Yerga shukrona ayta
Men har kecha yumayapman ko z,
‘
Tug ilaman har sahar qayta.
‘
Olis bahorlarga qadar cho zilgan qishning ertagini aytishdan zerikasiz.
‘
Sizni umidbaxsh lahzalar qiziqtiradi. Rangin lahzalarning umrini har bahor
kelganda chechakka do nib qolganini ko rasiz. Bahoriy lahzalar rangini siz
‘ ‘
chechaklardan qidirmang.
Kunlar pisha boshlaydi yana,
Ranglarini boshingdan elar,
Xayolingiz chaqmoqlar kabi
Yoritguvchi lahzalar kelar.
Yana yaproq yozgan daraxtga,
Atirgulga do narsan nuqul.
‘
Kechalari chap ko kraginda
‘
Qafasini, sindirar bulbul.
Bor g`zabni yengmoqqa yana
39

Yetib ortib qolar bardoshing.
Endi o zing istamasang ham‘
Yulduzlarga tegadi boshing.
Barchamizga ayonki, shaxs taribiyasiga kirishgan jamiyatni uzoq masofaga
yugurayotgan sportchiga qiyoslash mumkin. Sportchini oldinda mashaqqatlari
evaziga olinajak g alaba kutmoqda. Unga yetishish uchun sportchidan mehnat
’
bilan birga san at va professionallik talab etiladi. Estetika va falsafa fanlarida,
’
adabiyotshunoslik va dinshunoslik ilmlarida shaxsni avvalo, insonlik darajasiga
ko tarilgan zot deya ta riflanadi. Biroq u odamlardan ayrilib, tarki
’ ’ dunyo
qilgan zot emas ekan. Shaxsning ozodligi uning ruhiyatida.
Xulosa qilib aytadigan bo lsak, shoir she riyatida lirik qahramon talqini
’ ’
shoir m e n i sifatida o z aksini topdi. Bu orqali turfa xil holatlarni,
“ ” ’
ziddiyatlarni aks ettirdi. Lirik qahramon ruhiy olamida ifodalangan shoir
shaxsiyati haqida so z borganda Shavkat Rahmon she rlarida o zgacha
’ ’ ’
manzalar ucharaydi. Shu bilan birga shoir she riyatidagi lirik qahramon
’
dunyoqarashida mavjud voqelikga munosabat, davr ruhi aks etganini ham
alohida ta kidlash lozim. Shoir lirik qahramoni ruhiy olami, har bir she riy
’ ’
asar poetik g oyasida u yashab turgan zamon va xalq, jamiyatning ma naviy
’ ’
hayoti, ijtimoiy muammolari tiniq ko zgudagi kabi aks etadi. Shoir rasavvur
’
olamidagi go zallik jilolari va tovlanishlari, tabiiyki, uning lirik qahramoni
’
ruhiy olami boyliklarida, ular faoliyati va psixologik kechinmalarida o z
’
ifodasini topgan.

40

III BOB
LIRIK KECHINMA TABIATI VA SHOIR MAHORATI
Ma lumki,’ « lirik kechinma epos va dramaga begona bo lmaganidek, ’
voqea-hodisa, savdo-mojaro ham lirikaga begona emas. Lirikada lirik kechinma
hamisha ustun bir vaziyatni egallaydi. Shunday ekan, lirik kechinmaning o zi
’
nima? Nimalardan tarkib topadi? Mohiyatini nimalar tashkil etadi? Takomilga
nimalar yetkazadi? Bu savollar g oyat muhim. Har bir davr, har bir adabiy
’
avlod ularni ko ndalang qo yib, o zicha javob berishga intiladi. Shu asosda
’ ’ ’
lirikaning ijtimoiy-estetik qimmati tayin etiladi. Shu asosda birovlar talqinida
lirika ijtimoiy-estetik taraqqiyotni olg a suruvchi muhim faktor, kurash quroli
’
bo lib gavdalansa, boshqalar talqinida u mavhum sezgilar olami, tumanli
’
xayollar dunyosi tusini oladi ». 25
Lirik kechinma obrazdan farqli ravishda o z
’
tabiatidan kelib chiqib, ko proq she rning tug ilishi va uning umumiy
’ ’ ’
mazmuni, hissiy bo yog iga ta sir etuvchi vositalardan biridir. Shuning
’ ’ ’
uchun lirik kechinma misralar tarkibiga singdirilgan tarzda aks etadi. Bu haqida
so z yuritgan adabiyotshunos S.Meliyev shunday yozadi: «Kechinma asl
’
holatda yoqishi va yoqmasligidan qat iy nazar, san at asarida qayta tiklanar
’ ’
25
Adabiyot nazariyasi. Ikki tomlik. II tom. –T.: «Fan», 1979. 240-bet.
41

ekan, muqarrar badiiy zavq manbaiga aylanadi, ya ni albatta yoqimlilik kasb’
etadi» 26
. Lirikaning birinchi elementi kechinmadir. Kechinma esa nafaqat
tuyg u, his, xayol balki fikr, tasavvur va ularning qorishig i sifatida yuzaga
’ ’
chiqadi.
Qushchalar,
sayroqi qushchalar
qafasda bo g ilib sayrashar,
’ ’
betoqat patirlab, simlarga
o ralgan olamga qarashar
’ …
Qushchalar,
Ozod ruh qushchalar
olamdan ko zlarin uzmaydi,
’
chirqirab o zlarin holimas,
’
o zgalar holiga bo zlaydi.
’ ’
Bu misralarda lirik kechinma obrazdan farqli ravishda, o z tabiatidan
’
kelib chiqib, ko proq she rning tug ilishi va uning umumiy mazmuni, hissiy
’ ’ ’
bo yog iga ta sir qiladi. Kechinma shoirning ko nglidan o tib, asosan
’ ’ ’ ’ ’
she rnng ruhi, ongida yashaydi.
’
Ma lumki, dunyoda hech bir narsa o z-o zidan paydo bo lmaydi.
’ ’ ’ ’
Ushbu haqiqatni she rga qo llasak, uning ham o z-o zicha dunyoga
’ ’ ’ ’
kelmasligi ma lum bo ladi. Xo sh, she rning ortida nima bor, u qanday
’ ’ ’ ’
tug iladi?
’
«She riyat bu yashashning yorug tantanasi, bu bizni goh-goh
’ – ’
qamrab oluvchi hayot sururi; bu ehtiroslar halovati, titrog i avj nuqtasi,
’
tuyg uning to lqini va bo roni, muhabbat toshqini, zavq-u shavq rohati,
’ ’ ’
dardkash xayollar toji, azob-iztiroblar lazzati, tuganmas ko z yoshlar
’
chanqog i ».
’ … 27

Shu narsa ma lum bo ladiki, she r qanday-voqea hodisa ta siri ostida
’ ’ ’ ’
yozilmasin, ma lum tuyg u va kechinma ta sirida dunyoga kelar, ularni
’ ’ ’
26
S.Meliyev. Lirik fojelik// O’zbek tili va adabiyoti. 1991. №3. 7-bet.
27
Adabiyot nazariyasi. Ikki tomlik. II tom. –T.: «Fan», 1979. 235-bet
42

badiiy ifodalaydi. Ma lumki, poetik asar birdan dunyoga kelmaydi. Tuyg u’ ’
kechinmaga aylanishi uchun bir necha «bosqich»lardan o tishi zarur bo ladi.
’ ’
Men kelaman, kelaman so zsiz,
’
ko zingizni yashirmang zinhor.
’
Peshvoz chiqing yo llarimga siz,
’
Bahor bo lib kelaman, bahor
’ …
Shu o rinda lirik kechinma tabiatining eng birinchi xususiyati uning
’
samimiyligidadir. Shavkat Rahmon ijodini sodda va samimiy deb, ta riflash
’
mumkin. Ishimizning oxirgi faslida bu fikrimizni to laligicha asoslashga urinib
’
ko ramiz. Darvoqe, tuyg u chin bo lmasa, asar badiiyati kemtik bo ladi. Bu
’ ’ ’ ’
hol she rning ruhidan yaqqol seziladi. Shoir o z qalbidagi tuyg ular
’ ’ ’
harakatini ba zan anglab yetmasligi ham mumkin. Inson aqli unutib yuborgan
’
hodisa yoki joyni, ko pincha insonning qalb xotirasi hech qachon unutmaydi:
’
Bu yerda men mangu yasharman
nurlarin sarflab ko zimning.
’
Birovning yerimas bu yerlar,
o zimning yerimdir, o zimning.
’ ’
Bu misralarning mazmuni bizga shoir qalbini chulg agan dardli
’
tuyg ular haqida tasavvur beradi. Ko pincha she r qalbidagi orzu-istaklar
’ ’ ’
bilan real hayot voqeligi orasidagi ziddiyat yoxud uyg unlik ham turli
’
mazmundagi kechinma-hislar, ifodalangan she rlar tug ilishiga sabab
’ ’
bo lishi mumkin. Lirikaning birinchi belgisi kechinmadir.
’
Kechinma esa nafaqat tuyg u, xayol yoki fikr, o y, tasavvur va ularning
’ ’
qorishig i, balki bir vaqtning o zida ularning hammasidir. Shunday ekan,
’ ’
poetik asarning markazida kechinma turadi. U bizga shoir badiiy tafakkuri
qanchalik yuksak va teran mulohazakor ekanligidan darak beradi. She rning bu
’
kabi maydonga kelishida iste dod va badiiy mahoratga bog liqligini ham
’ ’
unutmasligimiz kerak.
43

Shoir juda ko p kechinmalarni, yo qotishu topishlarni, ayriliq va hijron’ ’
azobini, muhabbat iztiroblarini boshidan kechirgan bo lmasin, baribir iste dod
’ ’
va talant bo lmasa haqiqiy she r tug ilmaydi. Yuragida dardi bor insondan
’ ’ ’
shoir chiqqanida edi, dunyodagi har bir inson o zicha, o ziga xos shoir bo lib
’ ’ ’
yetishardi.
XX asr adabiyotida minglab shoirlar o tdi. Lekin shu bugunimizga kelib
’
ulardan bor yo g i o n - o n beshtasining nomi abadiylikka muhrlandi.
’ ’ ’ ’
Qolganlari esa asta-sekinlik bilan birin-ketin e tibordan, nazardan chekkaga
’
chiqib qolmoqda. H.Olimjon, Oybek, Zulfiya, R. Parfi, A.Oripov, E.Vohidov,
U.Azim, M.Yusuf, Sh. Rahmon kabi betakror iste dod egalarining ijodi bunga
’
yorqin misoldir. Ushbu shoirlarning she rlari abadiyatga muhrlandi. Bularning
’
lirik kechinmalari tabiiy va samimiy, o tkir va shafqatsiz, haqiqatparvar va
’
ma rifatparvarlik bilan sug orilganligidadir.
’ ’
Ko zlari chaqmoq tulpor,
’
Tuyog i chaqmoq tulpor.
’
Suvliq lablarin yirtgan,
Yollari bayroq tulpor. 28
Ko zlari chaqmoqdek yonib, tuyoqlaridan o t chaqnab, lablarini yirtib,
’ ’
shamollarda yollarini bayroq qilib, necha-necha arslardan, dovonlardan oshib
kelayotgan she riyat tulporini ko z oldimizda jonlantiramiz. Uning izlaridan
’ ’
nurlar, gullar unayapdi. Quyoshdek lovullab, yonib, zulmat pardalarini yirtib
tundan ajralib osmonga intilayapdi. Bularning hammasi to lqin urib kelayotgan
’
shoir tuyg ularidan to kilayotgan satrlardir. Usmon Azimning yuqorida qayd
’ ’
qilingan misralarida lirik kechinma asosini shoir tomonidan tanlab olingan
dardli tuyg ularni o zida mujassamlashtirgan. Zamondosh shoirlarning lirik
’ ’
kechinmani aks ettirish jarayonidagi o ziga xos usullari mavjuddir.
’
Shu jihatdan, Shavkat Rahmonning bunday natijalarga erishuvida
xalqning dilida turgan dardni teran ilg ab olganligida va Xudo bergan
’
28
Usmon Azim. Saylanma. –Toshkent, „Sharq“, 1995. 12-bet.
44

iste dodi borligida ko rinadi. Iste dod tufayli shunday martabalarga,’ ’ ’
yuksaklikka erishish mumkin. Shoir har qanday mavzuda qoyilmaqom qilib
she r yoza oladi. Muhabbatni tarannum etadimi, Vatanni kuylaydimi, nima
’
haqida yozmasin u qo shiqqa aylanib, xalq diliga kirib boradi.
’
She riyat asrlar davomida mohir san at sifatida insonning ruhiy
’ ’
dunyosini kashf etishga intilib kelgan. To g rirog i, poetik ifoda madaniyati
’ ’ ’
odamzod orzu-istaklari, maqsad intilishlarini betakror estetik mezonda baholash
garovidir. Shunday ekan, hamisha sir-sinoatlarga oshno nazm tabiatini tahlil
hamda tadqiq etish kuchli ma naviy ehtiyojlarni keltirib chiqaraveradi. Ayni
’
paytda, mazkur xususiyat badiiyatiga ta sir o tkazadigan ichki va tashqi
’ ’
omillarni ilmiy asosda o rganish, uni idrok etish hamda anglashga zamin
’
hozirlaydi. Lirik tasvirni shakllantiradigan faktorlardan eng muhimi kechinma
tabiati bilan chambarchas bog liq. Shu o rinda quyidagi satrlarda ham buni
’ ’
ilg ab olish mumkin:
’
Bu qarovsiz gulzor ichida
Gazandalar gurkirab o sar,
’
Kunduzlari quyosh shu’lasin,
Kechalari oy yog dusin to sar.
’ ’
Darvoqe, uning ruhi, fikri hur bo lganligi bois doimo harakatdadir.
’
Shaxs har qachon adolat tomonida turib kurashishga intiladi. U ezilgan xalqning
ozodligi yo lida jang qilganidek, o z millatining o zgalar ustidan hukmronlik
’ ’ ’
o tkazishiga ham rozi bo lmaydi. Shaxs o z xudbinlik qobig ini yorib
’ ’ ’ ’
chiqqan zot hamdir. U faqat o zinigina o ylashdan nihoyat uyalgan, o zgalar
’ ’ ’
to g risidagi tashvishga esa ehtiyoj seza boshlagan kishidir. Shaxs yaxshilik
’ ’
qilib, baliqning bilish-bilmasligidan qat i
’ y nazar daryoga tashlab ketaverishi
mumkin. Zero, uning karami o zgalar maqtoviga muhtoj emas. Shaxs o zini
’ ’
o zi tanqid qiladi, ayovsiz tanqid qiladi, shafqatsiz jazolaydi. Shunday ekan,
’
adabiyotimiz tarixida shaxslar qiyofasidagi zotlar bo lganidek ibrat olsa
’
arzigulik shaxslar bo lgan. Shoirlar butun bir millat yo lini o zgartirib
’ ’ ’
45

yuborgani ayni haqiqatdir. Uning da vatida esa minglab, miliyonlab taqdirlar’
qismati mujassam bo ladi. Shoirlar dunyoni boshqacha tasavvurda ko radi.
’ ’
Ezgulik va yaxshilik bilan harakatda bo ladi. Ko ngil pokligi, ruhiy
’ ’
xotirjamlik, millat istiqboli yo lida jonfidolikni talab etadi. Va shunday
’
yashamoqni isbotlaydi, o rgatadi.
’
O zbek adabiyotining hali hanuz dillarni hayajonga solib kelayotgan
’
shoiru adiblari borki, ayni XX asr adabiyotidek porloq, kelajak sari talpingan
zotlar boshqa davrlarda juda kamdan kam topiladi. Ayniqsa, Qodiriy,
Cho lpon, Oybek, Qahhor, H.Olimjon, Zulfiyaxonim, Mirtemir, O.Yoqubov,
’
P.Qodirov kabi haqparvar va millatimiz yorqin yulduzlari borki, endigi adabiyot
uchun hali hamon asos va chuqur ibrat maktabi bo libgina qolmay, mustaqillik
’
davri yoshlarini ham shunday baxtiyor tuyg ular ila kamol topishida
’
kamarbasta, fidoyi ustoz bo lib kelmoqdalar.
’
Baxt va shodlik kuychisi Hamid Olimjonning yuzlab dilbar she rlari
’
o sib kelayotgan shoirlar ijodiga katta ta sir ko rsatmoqda. Buning natijasida
’ ’ ’
istiqlol davri adabiyotida M.Yusuf, I.Mirzo, S.Sayyid, Z.Mirzo, T.Ali kabi
o nlab shoirlarimiz yetishib chiqdi. Bu avlod ijodida aynan sodda va samimiy
’
ohang, satrlar borki, buning ildizlari yuqoridagi shoirlar ijodiga borib tutashadi.
She riyat yangilanishlar og ushida. Yangilikka tashna insonning qalbiga
’ ’
yorug lik, ertangi kunga umid bag ishlaydi. Binobarin, Shavkat Rahmon
’ ’
she riyatini negadir sodda deya, yelka qisadiganlar bordir, lekin uning
’
mohiyatiga teran nazar tashlagan insonda boshqacha kayfiyat zohir bo ladi:
’
Adirlar,adirlar, adirlar
–
xorg in oq tuyalar karvoni.
’
Sudralib yo l olar moziyga,
’
oldinda oq kiyingan sarbon
…
Siz ham o sha lahzada ranglar jilvasiga evrilgingiz kelib qoladi.
‘
Lahzalarga do ngan so zning o ktamligi ulug vorligi va ayni paytda
‘ ‘ ‘ ‘
ohoriyligi sizning shashtingizga yanada shasht qo shadi. Shashtingiz
‘
46

shiddatidan tug ilgan ma suliyat o zini ulkan so z va ulkan lahza oldida‘ ’ ‘ ‘
jussasi naqadar kichkina ekanligini his qila boshlaydi.
Men kelaman navbahor bo lib,
‘
Gulga to lar tanho so qmoqlar.
‘ ‘
Men kelaman soylarday to lib,
‘
Yetilganda saraton, bog lar
‘ …
Men kelaman, kelaman so zsiz,
‘
Ko zingizni yashirmang zinhor.
‘
Peshvoz chiqing yo llarimga siz,
‘
Bahor bo lib kelaman, bahor
‘ … 29
Adabiyotning qismati ijodkorning qalami qudratiga, salohiyatiga, ong - u
shuur darajasiga, qalbi kengligi va albatta, vijdoniga bogliq.
‘ Insonning qalbi
haqidagi har qanday kitob o ‘ qilishga muhtojdir . Shubhasiz , u inson haqidagi
bilimdir . Bu bilimdan bebahra yashash inson o ‘ z ismini bilmay yashash bilan
barobardir , deb bejiz aytmaydilar .
“ Shoirlik – qismat ” ekanligini erta anglab
ulgurgan Shavkat Rahmon uchun she ’ r umrining , tiriklikning ma ’ no -
mazmuniga aylangan edi . 80- yillardan she ’ riyat ahliga tanish bu shoirning
she ’ rlari boshdanoq shaxsiy dardlar ifodasidan ancha baland edi . Uning dard-u
armonlari , iztiroblari xalqning dardi , millatning dardi bilan , jamiyatning
muammolari bilan chambarchas bog ‘ lanib ketgandi .
«Shoir lirikasida qahramonning ruhiyatini ochishda, ko ngil nidolari
’
tasvirida majozlar, ramzlar yetakchi badiiy vositaga aylanadi. Shoir shaxs erki,
millat ozodligi va Ona-Vatan mustaqilligi g oyalarining ko ngil nidolarini
’ ’
ramzlar tiliga ko chiradi. Shoir she riyatidagi psixologizmni lirik qahramon
’ ’
ong-tafakkurida nurlangan, tagi buzilmagan o y-fikrning holatlar, kayfiyatlar
’
tarzidagi tasvirini, tabiat, ijtimoiy voqelik va hayot hodisalari ta sirida
’
ko ngilda tug ilgan tuyg ular to foni manzaralari tarzida anglash joiz.
’ ’ ’ ’
29
A’zam Rahim Abdurazzoqov. Rangin lahzalar . Shavkat Rahmon she’riyatiga chizgilar. 2005-yil.
47

Shoirning qalbini larzaga solayotgan og riq chin ma noda o zligini’ ’ ’
anglash uchun talpinayotgan shaxs tiynatini tasvirlaydi. Shaxs ham barkamollik
istab, dunyoning sirini tushunmoq payida eziladi, sitiladi. Dunyoning
bebaholigidan xavotirlanadi. Ezg`in savollar iskanjasida qovuriladi.
«Lahzalik sevinch»ni anglagan inson tiynatida, «lahzalik visol»ni ham
teran idrok etadi. Bu haqda «to la to kis, kamchiliksiz, armon va afsussiz kun
’ ’
o tishini, hech bir iztirob chekmagan, usiz o tmagan kun yo q»ligini nozik
’ ’ ’
kuzatish bilan ta sirli qilib ifodalaydi. Bu esa shoirning hech kimdan
’
yashirmagan siri, qalb dardi yo qligidan nishonadir.
’
Uning lirik qahramoni o zining shaxsiy kechinmalarini qoralab,
’
o zigagina tegishli narsalarni birovga aytib berayotgandek maydonga chiqadi.
’
Ya ni shoirning qalbi ochiqdan ochiq bizga yuzlanadi. Savol nigohi ila
’
ko ngilni zabt etgan satrlari bilan sehrlaydi, hayajonga soladi, butun
’
murakkabligicha mahliyo aylaydi. Ana shu oraliqda shoirning ham,
o’quvchining ham samimiyatiga putur yetmaydi. Shavkat Rahmon «yara»lari
ochiq shoirdir.
U hech bir yashirishni, o quvchisidan darig tutgan narsasi yo qligini
’ ’ ’
shu kabi satrlarida ham to laligicha ilg ash mumkin. Shunday ekan, shoirlik
’ ’
shaxsini hamisha saqlashga, yangi-yangi ma nolar kashf etishga o zini
’ ’
bag ishlaydi. Bag ishlamoq esa, adabiyotda jonfidolikka aylanadi. U ham
’ ’
boshqalar kabi azob bilan yashay boshlaydi.
Azoblar ichra to lg onadi, qiynaladi, iqrorlarini o quvchilariga
’ ’ ’
ulashadi. Dardchil satrlari ila kitobxonga borlig ini tuhfa etadi. Ilinadi. Haqiqat
’
va adolat tarannum etishni o ziga g urur va burch deb biladi. Unga Vatan
’ ’
ham, suyukli yor ham, ona ham do st-u birodarlar ham, yaproq va daraxtlar
’
ham birday azizdir. Ana shu azizlikning qadrini ham his eta oladi. Qolaversa,
shuni o quvchisiga tushuntiradi.
’
Yashamog ‘ im zarur
Har daqiqani
48

G ‘ azab bilan , sevgi bilan to ‘ ldirib ,
dunyodagi barcha qora narsani
yorug ‘ lahzalarda o ‘ ldirib .
– deb yozgan edi .
Shoir xalqining tarixini o ‘ rgandi , uni she ’ rga soldi , taqdirini anglashga
urindi . Uning yutuqlaridan – tarixdagi ulug ‘ siymolarning – ajdodlarining
kashfiyotlaridan , jasoratidan quvondi . Ayni paytda xalqining , millatining butun
fojiasi , birinchi navbatda , shu xalqning o ‘ z yutugi kamchiliklariga borib
taqalishi uni o ‘ yga toldirdi , millat boshiga tushgan fojialarning sabab va ildizini
ro ‘ yi rost aytishga , millatni uyg ‘ otishga shoshildi . Chunki bunday yashash tarzi
hali ham davom etardi :
Bunda har bir chechak,
Har bir giyohning
osmonni tosguday haybati bordir.
‘
Bu diyor naqadar ulug
‘ bolsa-da, ‘
ulkan odamlarga naqadar zordir.
Zamon har doim ham shoirning ko ‘ nglidagi gaplarni ochiq aytishga
imkon bermadi . Shu bois u chechaklar - u giyohlardan , toshlarning gullashi - yu ,
yulduzlarning qulashidan , tog ‘ larning uyg ‘ oqligidan biz va siz izlab topgandan
ham ko ‘ proq ma ’ no istadi . Ularni o ‘ z fikrlarini ifodalash vositasiga
– timsol-u
ramzlarga , majoziy ifodalarga aylantirdi :
49

Tosh ham gullarmi deb ,
minglab kaltabin
gurzisin do ‘ layib yiqilgan paytda ,
mardona iljayib , ko ‘ rasiz , dedim ,
bir kun gullaydi bu tosh , albatta .
Balki tosh hoziroq
gullayotgandir,
ming rangli jiloda yashnab, o zgarib,‘
balki bu gullarni ko rmayotgandir
‘
hattoki shoirning o tkir ko zlari
‘ ‘ …
Shoirning bezovtaligi nimada? Shu sodda misralarda yashiringan uning
qalb va hayot falsafasi nimlarni ifoda etmoqda? San at-chi? Samimiyat-chi?
’
Bugunning g amini o ylab, kechasini unutib, ertasini o ylamaydigan
’ ’ ’
insonning ahvol ruhiyasi chizilganmi? Umrning mazmunli-yu, ma nosiz
– ’
lahzalarini qanday tushuntirmoqda? Muhabbati-chi? Bu kabi o nlab
’
savollarning javobi esa har bir misra bag rida yuz ochilib turmayaptimi?
’
Shaxslik xislatini isbotlayapti. Ifodalayapti. Shunday ekan, shoirlar qalbidagi
yuzlab qismatlar yashiringani, ayni haqiqat ekanligi emasmi, shu satrlarda
mujassamlashgan.
Shavkat Rahmonning qaysi she rini olib, o qib ko rmaylik uning
’ ’ ’
yoniq chehrasi, o ychan qiyofasi, bezovta ruhiyati aks etgan yuzi ko z
’ ’
oldimizga keladi. Unday bo lsa shoirning eng buyuk g ami nima ekan, buni
’ ’
o sha samimiy satrlarda ilg ab, tushunib bo ladimi? Ha, degan javob keladi
’ ’ ’
tilimizga. Sababi u qanchalik ochiq yuz chehrali ekanligi, bu ham mayli dilidagi
taskin izlayotgan lirik qahramon siz va biz yoki barchamiz ekanimiz
ayonlashadi.
Shuning uchun U.Normatov qayd etganidek: «Fikrni, asar g oyasini
’
o quvchiga sodda, tushunarli qilib yetkazish orqali hayot voqealarini, inson
’
50

kechinmalarini yorqin tasvirlay olish san ati har qanday ijodkor mahoratining’
darajasini ko rsatuvchi asosiy omillardan biri»
’ 30
, - ekanligiga urg u beradi. ’
Shavkat Rahmon ijodining gullagan davri eng og ir kunlarga mustabid
‘ –
Sho ro tuzumining so nggi yillariga to g ri keldi. Xalqning og ir ahvoli,
‘ ‘ ‘ ‘ ‘
ham siyosiy, ham iqtisodiy va ijtimoiy qaramlikka qarshi isyonkorlik ruhi
she rga ko chgani sir emas. Buning oqibatida she riyatda, xususan Shavkat
’ ‘ ’
Rahmon ijodida ijtimoiy mavzuning muhimroq o ringa chiqqanini ko ramiz.
‘ ‘
Ammo shunisi e tiborliki, Shavkat Rahmon she rni publisistikaga fikrning
’ ’ –
qurboniga aylantirib yubormadi. Uni qurbon qilgani yo q. Unga sodiq qoldi.
‘
«Turkiylar», «Kenglik sog inchi», «Bo rilar» singari she rlarida ona
‘ ‘ ’
yurtning, millatning dardi, ularning taqdiri haqidagi shoir qayg usi ham majoz,
‘
ham ochiq ifodalarda beriladi.
Armonim ulg aydi
‘ …
kecha so ylardim
‘ –
Qaniydi bo lsa deb birorta mard do st.
‘ ‘
Bugun qon yig larman
‘ –
dengiz bo lsaydi,
‘
bo lsaydi ulug vor ummonlarga yo l.
‘ ‘ ‘
Xalqimiz hayotida kechayotgan voqealarning hech biri Shavkat Rahmon
nazaridan chetda qolgan emas. U har doim she rga xos jasorat bilan
’
birinchilardan bo lib yaqinlashib kelayotgan har qanday xavfdan elni ogoh
‘
qildi, har qanday zulmga, jaholatga qarshi kurashdi. Bir vaqtlar do sti
‘
yo qligidan kuyunib she r yozgan shoir endi qurib tugayotgan dengizning
‘ ’
hasratida.
Millatining manqurtlashib, jismonan zaiflashib borayotganidan alamda. U
yana so zi she ri bilan birga bu dard-u mashaqqatlarni boshidan o tkazadi,
‘ – ’ ‘
u orqali hasratini to kib soladi:
‘
30
Normatov U. Ijodning qo’sh qanoti. –T.: G’.G’ulom nomidagi Adabiyot va san’at nashriyoti, 1981. 5-bet.
51

So nggi zurriyodimni zaharlar qullar,… ‘
so nggi chechaklarim aynib so lajak.
‘ ‘
Ey, beklar,
zahar ich o zbeging qolib,
– ‘
o zgaga bo ysunding,
‘ ‘
o lganing shuldir.
‘
Shundanmi, boshida teridan qolip,
saksovul singari mayishgan budun.
Shoir zamon muammolari millatning dardini ifodalar ekan, tarixga bot-
—
bot murojaat qiladi:
Hiylagar do stlarday yaqinlashdi yov
‘
komillik qidirgan jasur erlarga.
Ilavsin yigitlar,
botir yigitlar
sajdaga bosh qo ydi teskari qarab,
‘
gullarni kemirib yig ladi itlar,
‘
buyuk boshni kesdi qilich yaraqlab.
Shavkat Rahmon she rlari faqat dilning emas, jasoratning ham
’
tarjimonidir. Shoir ijodini kuzatib borgan o quvchi uning she rdan-she rga
‘ ’ ’
yuksalib, kurashchanligi ortib borganligini ko radi.
‘ Ruh manzaralarini tasvir-u
talqin etgan she r iztirobning mevasi, sog’inch-u armonning mahsuli, sevgi
’ –
va nafratning namoyishi sifatida dunyo yuzini ko radi. Shoir bu serg alva,
‘ ‘
foniy dunyoda ishqni yagona tayanch deb biladi. Undan boshqa narsalarning
hammasi bekor:
Faqat ishq
…
Faqat ishq
…
Boshqasi sarob,
Boshqasi shamolning oniy suroni
…
52

Ishq orqali anglangan dunyoni komilliksiz tasavvur etib bo lmaydi.‘
Dunyoning o zi ham mukammal uyg unlikdan tashkil topgan. Inson ham
‘ ‘
uning bir bo lagi sifatida kamolotga yetishmog i lozim. Axir odamzodning
‘ ‘
o z-o zini anglashga bo lgan qiziqishi, intilishi hech qachon tinch
‘ ‘ ‘
qo ymagan. O zni anglash esa bir umr davom etadigan uzluksiz jarayon.
‘ ‘
Insonning kamoloti ham xuddi mana shu o zlikni anglashdan boshlanadi.
‘
Kamolot abadiy,
–
Kamolot cheksiz
– …
Ammo kamolotning yo li ravonmas
‘ –
Soddadil yo lovchi archalar, mana,
‘
Taajubda to xtabdi qorli dovonda.
‘
Mangu yurardilar agar ruh bo lsa,
‘
Sira turmasdilar yuksakda epsiz,
–
Shavkat Rahmon yosh o zbek shoirlariga murojaat qilib bitgan bir
‘
she rida shunday degan edi:
’
So zlarni qayraylik,
‘
tag in qayraylik,
‘
toki keskir bo lsin bamisli olmos,
‘
O tkir so z qolmasa shoirlaridan,
‘ ‘
o tkir so z qolmasa
‘ ‘ …
Hech narsa qolmas.
Chindan, shoirdan faqat so z qoladi. Abdulla Qodiriy, Cho lpon va
‘ ‘
Fitratdan faqat so z qoldi. Buyuk Navoiydan so z qoldi. Dilni o rtaydigan,
‘ ‘ ‘
borliqni kuydirib kul qiladigan, ruhni kamolotga elta biladigan so z qoldi.
– ‘
Bu so z vaqtning shamollarida qaddini tutdi, isyon-otashlarda o zini tobladi
‘ ‘
o lmadi, balki yashardi yashadi. Chunki bu so z mangulikka daxldor edi.
– ‘ – ‘
Insonning azaliy va abadiy dardlari, muammolarini anglash va anglatishga
uringan qalbning o z-o zini namoyish qilishi edi.
‘ ‘ Shavkat Rahmon ham so z ‘
53

qudratini shunday his etdi. Bo lmasa, shoir bir she rida shunday deb‘ ’
yozarmidi:
Mendan nima qolur,
abadiy nurlar
barq urib yashnagan dunyo tomonda?
Urinib, surinib sira to lmagan
‘
bir ko ngil qoladi
‘
qolsa ham mendan
…
Yana o sha so z. U ko ngilning tarjimoni, orzularni yashirgan bir
‘ ‘ ‘
xazina.
Ko plab shoirlar kabi Shavkat Rahmon uchun ham yashashning ma no-
‘ ’
maqsadini, umr va hayot mazmunini, tiriklikning mohiyatini anglashga,
insonning insonlik sha niga, qadr-qimmatini, millatning taqdiri o zining
’ ‘
bo yidan bir necha enlik(qarich) balandroq ekanligini anglashga yo l topib
‘ ‘
bergan mo jizaviy qurol so z bo ldi. Bo-u yo qlik ichida bularning
‘ ‘ ‘ ‘
barchasini anglatishga urinib, iztirob ichida qolgan, otashlar bag rida o zini
‘ ‘
izlab topgani so z bo ldi. Abadiyat oralab o zini, so zini va hatto vatanini
‘ ‘ ‘ ‘
izlagan shoir uchun so z idrokka, ifodaga aylandi. Abadiyat oralab
‘ “ O shga ‘
qachon yetamiz?.. deydi bir she rida shoir. So zning yoniq
” – ’ ‘ – ovozning
o lmasligiga ishonch esa mana bunday jarangladi:
‘
Agar yetti qavat yerning qa rida
’
yotsam-da, larzaga solib havoni,
elimning yuragin
topar baribir
jismimni kuydirib uchgan ovozim.
She r dilning tarjimoni, dedik. Biroq Shavkat Rahmon she rlari faqat
’ – ’
dilning emas, jasoratning tarjimasi, shoirning o zi jasorat tarjimoni, degan
‘ –
bahoni ham olib ulgurgan. Shavkat Rahmon she rlari o zi mansub bo lgan
’ ‘ ‘
avlod she riyati kabi vatan ichida vatanni sog inib yashagan she riyat edi.
’ ‘ ’
54

Shoir umri davomida o zini anglash yo lida nechog li harakat qilgan bo lsa,‘ ‘ ‘ ‘
bosgan har bir qadamida vatanni anglashga urindi. Shu bois xalq, jasorat,
kurash singari muhim mavzu va g oyalar yonida Vatan, uning tarixi va taqdiri
‘
haqidagi o ylar, qalbdagi cho ng og riqlar ifodasi she rxonni ham o zligi,
‘ ‘ ‘ ’ ‘
vatani haqida o ylashga undaydi, uning mudrab yotgan ruqu yuragini
‘
uyg otadi (chinakam she riyatning vazifasi ham shu-da!):
‘ ’
Hali biror ishni uddalamadim,
Hali xech kimsani qilmadim rozi
Behuda o tibdi go zal umrimning
‘ ‘
Qanchalab chiroyli bahori, yozi.
Farog at borligin unutib qo ydim,
‘ ‘
bag rimga chaqinlar tegdi daf atan.
‘ ’
Sendan ulug roq narsa yo qligin
‘ ‘
sochim oqarganda angladim, Vatan.
Lirik qahramonning botinini ayovsiz iztirobga solayotgan tuyg u uning
’
oshiqligi, muhabbatiga talpingan va unga juda ko p ozorlar berganligiga iqror
’
bo lib, unga yolborayotganligini his etish mumkin. «O ttiz yil davomida
’ ’
she r haqida o yladim, uning ifoda shakllari, vositalari, prinsiplari, ruhi
’ ’
haqidagi fikrlar juda ko p marta o zgardi: she r turmush o chog idan
’ ’ ’ ’ ’
olingan laxcha cho g , hayotiy epizodga asoslangan, sujetli bo lishi kerak,
’ ’ ’
deb she rning bo lak turlarini tan olmay ancha yil yurdim; she r yalt etgan
’ ’ ’
oniy tuyg u, zavq-shavq tug yoni, uni faqat muzika janrlari bilan qiyos qilish
’ ’
mumkin, degan ruhda ham ancha vaqt ishladim; she r hayot falsafasining
’
essensiyasi, fikr, fikr, fikr! Fikrsiz poeziya yo q deb, anchagina biryoqlama
’
ratsionalistik she rlar yozdim », - deb yozadi iste dodli shoir Asqad Muxtor.
’ … ’
Darhaqiqat, she riyat murakkab jarayon. Shoir ijodini kechinma
’ –
tabiatiga muvofiq uch guruhga ajratish mumkin.
Dunyo – Yaratganning jilvasigina, xolos. Undagi hech narsa haqiqiy
emas, oynadagi aksni ushlab bo lmaganidek, bu dunyoda ham aslga yetib
’
55

bo lmaydi. Inson tug ilish bilan fanoga tegishli bo ladi, uning jismi ko ra,’ ’ ’ ’
eshita, nafas ola boshladi. Oynada aks etgan jismsiz borliq ro yo ekaniga ruh
’
ko zlarini jism qorachiqlari berkitgani sababdir. Ko rinadiki, ko rishga kerak
’ ’ ’
bo lgan narsa ko rmaslikka sabab bo ladi. Shoirni Yaratgandan boshqasi
’ ’ ’
yolg on ekani junbushga keltiradi, uning ruhi tiyiqsiz bir ishtiyoq bilan isyon
’
ko taradiki, bu uni Tangri sariga eltishi mumkin bo ladi.
’ ’
She riyat so z san atining boshqa turlaridan o zining nafisligi, his-
’ ’ ’ ’
tuyg ularga boyligi, obrazliligi, badiiy bo yoqdorligi va ta sirchanligi bilan
’ ’ ’
ajralib turar ekan, shu sababdan ham inson qalbining tub-tubidan otilib
chiqayotgan tug yoni, voqelikka bo lgan ehtirosli, ba zida esa murosasiz
’ ’ ’
munosabatining ifodasidir. Lirik qahramonning murakkab, ziddiyatli, turfa xil
to lg onishlarga, his-tuyg ularga, ehtiroslarga boy bo lgan qalbisiz
’ ’ ’ ’
she riyat chinakam badiiyat namunasiga aylanishi mumkin emas. «Har bir
’
yangi she r yangi bir hodisa. Demak, uning o z tabiati, o z kechinmasi,
’ – ’ ’
o z obrazlar jilvasi mavjud. Shunday ekan, umuman she riyatning barcha
’ ’
sehrli nozik qirralarini to la qamrab olish mumkin emas».
’ 31
Biroq shunga
qaramay, badiiyatning shunday umumiy qonuniyatlari borki, ular ma lum
’
darajada she riyat olamini tushunishga, idrok qilishga imkon beradi.
’
Ammo kuchli kunlar keladi,
baxsh etadi gullarga surur,
parvo qilmay gazandalarga
o pa boshlar g unchalarni nur.
’ ’
Ma lumki, har qanday hayot hodisasi, inson qalbiga doir har qanaqa fikr-
’
tuyg u she riyatda obraz orqali, bevosita obrazli tilda aksini topadi. Shavkat
‘ ’
Rahmon she rlarida ham tabiat bag ridan tanlab olingan timsollar go zal va
’ ‘ ‘
betakrordir.
31
Sarimsoqov B. Lirikada badiiy tafsil // O’zbek tili va adabiyoti. -1992. № 5-6, 10-bet.
56

Shoir she riyatidagi tog’ ‘ shoirning yuksalib ketgan ruhi, – iztirob-u
quvonchlari. Shuning uchun bo lsa kerak, shoirning ilk she rlaridan to
‘ ’
so nggisigacha tog lar u bilan yashaydi.
‘ ‘
Tog xo rsinib yubordi og ir
‘ ‘ ‘ –
vodiylarga yugurdi shamol,
yuzlarini yashirdi hilol.
Tog xo rsinib yubordi og ir,
‘ ‘ ‘
Teran xobdan uyg ondi yurak,
‘
Tog lar kabi xo rsinmoq kerak.
‘ ‘
Shavkat Raxmon so nggi nafasigacha tog larga talpinib yashadi, og ir
‘ ‘ ‘
damlarda ulardan madad kutdi.
Bularning hammasi Vatanga, tug ilgan zaminga bog langanlik, undan
‘ ‘
uzila olmaslik muhabbat edi. Shoir vatanini yurakning eng chuqur tublariga
–
joylab seva bildi:
Joylashgansan shunchalar chuqur,
O z tubiga yashringan yurak
‘
Senga yetib borguncha, mening
Uzun umrim yetmasa kerak.
Shavkat Rahmon jahon adabiyotiga murojaat etar ekan, avvalo, ispan
shoirlari ijodiga tarjimon sifatida yondashdi. Garsia Lorkaning maktabidan
ma naviy ozuqa oldi. Shuningdek, Xuan Ramon Ximenes, Rafael Alberti
’
she rlarini ispanchadan o girdi. Ularning ijodi Shavkat Rahmonga o zligini
’ ‘ ‘
tanish va betakror iste dodini ko rsata bilish imkoniyatini berdi.
’ ‘
Eng baxtiyor lahzalarda ham
Uning sokin isyoni so nmas,
‘
Tug ilmagan shunchaki aslo,
‘
U hech qachon shunchaki o lmas.
‘
57

Shavkat Rahmon kitoblarini izlab topdik. Shoir she’riyati biz uchun
kashfiyot bo ldi. Uning musavvirona, sokin she rlari bizni hayrat vodiysiga‘ ’
olib kirdi.
Oy gul la di. Osmon toqiga
Yu l du zla rni kimdir qoqadi.
Oza
‘ nl arda sokin tolganib ‘ ‘
Tagin quyu
‘ q kunduz oqadi...
Tasavvur qilish maroqli edi . Gullagan oy , osmon toqiga narvon qo ‘ yvolib
birma - bir yulduzlarni qoqayotgan sehrgar , o ‘ zanlarda yoyilib oqayotgan quyuq
kun duz ... Shoir zo ‘ rma - zo ‘ raki kuchanishsiz zo ‘ riqishsiz nafis manzaralarini
chizib beradi . Uning mo yqalami
‘ til , bo yog i ‘ ‘ so z ‘ . Har bir rang , chizgi
o z
‘ o rnida ‘ ishlatiladi . Ortiqcha bejamalardan xoli .
Bog
‘ l arda kozlarim qamashar ‘
Shoxlarga tingan oy la rdan...
Tosh l arga urilib, sharqirab
Yu l duzlar oqadi so yl arda...
Bunday qaraganda , juda oddiy misralar . Sharq she ’ riyatila « oy » ni
« soy » ga qofiya qilmagan shoir bo ‘ lmasa kerak . Biroq eng muhimi , tuyg ‘ u
yangi . Manzara ohorli . Va har misrada shildirab turgan Sh tovushi bir - biriga
urilarkan , soydagi toshlarga tegib sharqirab oqayotgan yulduzlarning tovushini
eshitganday bo ‘ lasiz . Birinchi misraning so ‘ nggi bo ‘ g ‘ ini ( qamashar ) va
uchinchi misraning so ‘ nggi so ‘ zidagi ilk bo ‘ g ‘ in ( sharqirab ) ning bir xil ekani ,
ustiga - ustak , har ikkala so ‘ zda ham qayroqday qattiq q tovushining borligi
yashirin uyqashlik , ichki qofiyani yuzaga keltiradiki , o ‘ quvchi buni sezmaydi ,
qofiyaning - oy va soyga ters o ‘ laroq bunday o ‘ zini panaga olishi , ko ‘ zdan
chetroqda odob saqlab turishi shoirning yutug ‘ i , shubhasiz . Shavkat Rahmon
ijodidagi har bir she ’ r ulkan tadqiqot manbai bo ‘ lishi mumkin . Faqat buning
58

uchun hafsala , kuyunchaklik va shubhasiz , nozik did va uyg ‘ oq vijdon bo ‘ lsa ,
bas ...
Ko ‘ z oldimizda so ‘ zni qilichday qayrayotgan shoir qiyofasi namoyon
bo ‘ ladi . Darhaqiqat , Shavkat Rahmon she ’ rdagi har bir unsurni qayrashga
toblashga astoydil harakat qilgan . Jumladan , bu yuqorida ta ’ kidlaganimizdek
bugungi kunda ko ‘ p shoirlar e ’ tibor bermay qo ‘ ygan yoki bira to ‘ la voz kechib
qo ‘ ya qolgan qofiyalash san ’ atiga ham daxldordir . Shoir she ’ rlarini
o ‘ qirkanmiz , yangicha , o ‘ ziga xos qofiyalash uslublarini o ‘ rganib borish bilan
bir qator shoir to ‘ liq qofiyalardan imkon qadar qochadi . O ‘ zi aytganday ularni
« qayrab », siyqa , ohori ketgan qirralarini yo ‘ qotadi , ya ’ ni tashqi o ‘ xshashlikdan
ko ‘ ra ichki uyg ‘ unlikni yuzaga chiqarishga harakat qiladi . To ‘ liq qofiyalar unga
go ‘ yo majburiyat yuzasidan har kuni o ‘ n marta quchoqlashib , yuz marta
o ‘ pishadigan , biroq aslida bir - biridan bezgan , nosamimiy odamlar singari
tuyuladi . U yaxshisi , bir - biriga suykalavermaydigan , ammo bir - birini olisdan
bo ‘ lsa - da , qo ‘ llab - quvvatlaydigan qadrdonlarga o ‘ xshash , bir qarashda begona
tuyuladigan mohiyatan esa egizak , ruhan yaqin qofiyalarni tanlaydi . Umuman
olganda , qiyosiy tarjima — alohida , katta ish . Buning uchun tarjimon o ‘ zbek , rus
va ispan tilini mukammal bilishi va ustiga - ustak , nozik poetik didga ham ega
bo ‘ lishi lozim . Lekin , nima bo ‘ lganda ham , bir narsani tan olish kerak ki ,
she ’ rning o ‘ zbekcha tarjimasida tabiiy ohangdorlik , musiqiylik kuchliroq .
Misralar ispan asarlari kabi o ‘ ynoqlab oqadi . Va beixtiyor tilingizga o ‘ rnashib
qoladi .
Har bir iste ’ dodli shoirning ijodida bevosita o ‘ z qismatiga daxldor , o ‘ z
yozug ‘ ini bashorat qiluvchi , hech bo ‘ lmasa , bitta she ’ ri bo ‘ ladi . Shavkat
Rahmonda bunday she ’ rlar ko ‘ plab uchraydi . Biroq uning « Avj » deb
nomlangan , boshqa asarlariga nisbatan qisqaroq to ‘ rt bandli she ’ ri shoir
qismatini to ‘ liq belgilab bergandek taassurot uyg ` otadi . Negaki , bu she ’ r shoir
ayni kuchga to ‘ lgan , she ’ r sarlavhasiga mutanosib tarzda avj nuqtada ijod
qilayotgan pallada hali zulmat elchilari bo ‘ y ko ‘ rsatmagan , ajal qo ‘ ngirog ‘ i
59

sukunat qa ’ rida mudrab yotgan , uyg ‘ oq tog ‘ lar dunyoga dovrug ‘ solayotgan
kezlarda yozilgan bo ’ lsa ajab emas :
Men, shubhasiz, parchalanaman,
Shunday tugar buyuk xizmatim.
Kimga kozim, kimga peshonam,
‘
Kimga tegar qiziq qismatim.
Shoir soxta kamtarlik qilib o tirmaydi
‘ . U ... “ xizmatim ” dan oldin « ajib »,
« sirli » kabi betaraf sifatlarni ham ishlatishi mumkin edi . Ammo u o ‘ z
qismatining boshqalarnikidan ko ‘ ra qiziq , favqulodda kechayotganini his qiladi
va anglaydiki , taqdir uni buyuk xizmatga safarbar qilmoqda . Bu xizmatning
so ‘ nggida , shubhasiz u parchalanib bor - budini el - yurtga bo ‘ lib , topshirib ketadi .
She ’ riy tafakkur mohiyatini ifodalovchi asosiy vosita
– poetik obrazdir . U
ijodkor tomonidan qayta idrok etilgan va muayyan maqsad yo ‘ lida badiiy
sayqallangan umumlashma fikr xosilasidir . Poet i k obraz so ‘ z orqali uning turli
ma ' no tovlanishlari tufayli shakllanadi va takomillashadi . His-tuyg u,
‘
kechinma bilan poetik fikr uyg unligi lirik obraz yaratishning asosiy shartidir.
‘
Badiiy matnda so z obrazga aylanar ekan, unda so zning ko chma ma'nolari
‘ ‘ ‘
va so zlarning o zaro munosabatlari tufayli tug ilgan obrazlilik muhim
‘ ‘ ‘
ahamiyatga ega. Bu ikki yo nalish sintezida yuzaga kelgan poetik obraz ko p
‘ ‘
qirrali va ko p funksiyali bo lib, asarning asosiy g oyasini ifodalaydi.
‘ ‘ ‘
Odamzod gohida tirikchilik tashvishlari bilan umri o tayotganini
‘
sezmay qoladi. Ba'zan u shu tashvishlarni yelkasidan ag darib tashlab, o z
‘ ‘
istaklari orqasidan ketishni istab qolishi mumkin. Bu istaklar bir lahza bo lsa-
‘
da, kishi diliga titroq solib o tishi, tabiiy.
‘
Bugungi she'riyatda rang, osmon jismlari, tabiat va jonivorlar bilan
bog liq vositalar talqini orqali poetik obrazning yangi qirralarini kashf etish
‘
kuchaymoqda. An'anaga ko ra, she'riyatda oq rang ezgulik, poklik, yaxshilik,
‘
beg uborlik, yorug lik kabi ma'nolarni ifodalasa, qora rang baxtsizlik, o lim,
‘ ‘ ‘
60

yovuzlikni ifodalashi bilan birga kuch-qudrat, buyuklik kabi ma'nolarga ham
ega.
Hozirgi lirikada ramziy-falsafiy mushohadakorlik tobora kengayib
bormoqda. Bu yo nalishdagi she'rlarda, xususan, lirik xarakter yaratishda‘
timsoliy obrazlilik bilan teran donishmandlikning tabiiy va ta'sirchan sintezi
yorqin ifodasini topmoqda va har bir shoir ijodida o ziga xoslik kasb etmoqda.
‘
Bu jihatdan Shavkat Rahmon she'riyati mavzu qamrovi kengligi, shakl rang-
barangligi va poetik ma'no hamda shoir nigohining o ziga xosligi bilan
‘
xarakterlanadi. Bunda shoir aruz va barmoq vaznlaridagi g azal, to rtlik,
‘ ‘
muxammas, doston kabi janrlar imkoniyatlaridan keng foydalanib, adabiy
an'analarni ijodiy ulushi bilan boyitib kelmoqda. Uning she'riyatida metafora
(istiora), ya'ni mazmuni keng ommalashgan ramzlar va ular asosida vujudga
kelgan poetik ma'nolarining turli talqinlari mavjud.
Metaforada, odatda, voqeylik yoki kechinmani badiiy inkishof etishda
moddiy materialni ruhiy umumlashtirishga, aniq narsa yoxud tushunchalarning
mavhum tasavvurga o tish jarayoni aks etadi. Bu jarayonda shoirning badiiy
‘
niyati, tafakkurning miqyosi, estetik baholash darajasi oydinlashadi. Bu holni,
ayniqsa, q o r tushunchasi bilan bog liq istioraviy talqinlarida yorqin
“ ” ‘
ko rish mumkin.
‘
Keyingi yigirma yilgi o zbek she'riyatining yaxlit uslubiy qiyofasini
‘
tashkil etuvchi ushbu shoir ijodini yagona g oyaviy-mazmuniy mushtaraklik
‘
milliy adabiyot sifatida birlashtirsa-da, har bir shoirning o ziga xos tafakkur
‘
tarzi borligini to`liq namoyon qiladi. Jumladan, turg unlik davridayoq
‘
she'riyatga yangi epkin, hayot haqiqatiga teran nigoh va murosasizlik ohangini
olib kirgan birinchi guruh namoyandalari ijodi izlanishlarida milliy an'analardan
bahramandlik, tarixiy va zamonaviy mavzularda poetik shakllarni mohirona
qo llay bilish kabi xususiyatlar ko proq va yaqqolroq ko rindi. Bu yetakchi
‘ ‘ ‘
jihatlar keyingi davrda yanada sayqal topdi. Xususan, E.Vohidovning istiqlol
davridagi she'riy turkumlari, A.Oripovning "Haj daftari", "Istiqlol qo shig i"
‘ ‘
61

she'riy majmualari, O.Matjonning "Ardaxiva" asari va qator she'rlari bu jihatdan
ibratlidir. Chuqur falsafiy-intellektuallik va epiklik unsurlariga moyil bo lgan‘
bu uchala shoirdan har birining o zgacha olami, individual tasvir usuli
‘
mavjudligini ko`rsatadi. Chunonchi E.Vohidov lirikasidagi talqin asosan
maftunkor, sokin, nafis, musiqiy diltortar ohang, A.Oripov she'riyati tasvir
obyekti, obraz va hodisa-narsalar o ta hayotiyligi va fikrning qabariqligi,
‘
O.Matjon nazmida esa poetik mushohadaning xalqona ohang bilan uyg unligi
‘
ustuvorlik qiladi.
Ikkinchi guruh shoirlar she'riyatida birinchidan, uslubning sinkretik
(qorishiq)-an'anaviy va zamonaviy shakllari sintezi asosidagi asarlar yaratildi,
ikkinchidan, ramziy obrazlilik tamoyiliga murojaat etish har qachongidan ko`ra
kengaydi. Rauf Parfi she'rlarida majoziy lirizm va tuyg ular realizmi ustuvor
‘
bo lgan bo lsa, H.Xudoyberdiyeva asarlarida prozaizm va hissiy-ruhiy idrok
‘ ‘
jarayonlarini ta'sirli ifodalay olish tamoyili ko zga tashlanadi. Usmon Azim va
‘
Shavkat Rahmon ijodi haq gapni aytish, teran badiiy-ijtimoiy mushohada,
fikriy o ktamlik, shakliy rang-baranglikka intilish tamoyili alohida ajralib
‘
turadi. Lekin ularning she'rlarida har biriga xos individual uslub yorqin aks
etgan. Jumladan, Usmon Azim lirikasida xalqona ohang, nazm va nasr
uyg unligi, jangovor hayqiriq, jahon she'riyati tajribalarini qo llash yetakchi
‘ ‘
bo lsa, Shavkat Rahmon she'riyatida fikr vazminligi va quymaligi, ezgulikka
‘
umid bilan to yingan tarovati ustuvordir.
‘
Bugungi she'riyatimizda Vatan mavzusi yangicha badiiy idrok etilib, ona
yurt O zbekiston haqidagi tushunchalarimizning milliy g oya va istiqlol
‘ ‘
mafkurasi ma'nolari bilan boyib borayotgani bosh omil bo lmokda. Shavkat
‘
Rahmon lirik kahramoni vatanparvarlik tuyg usining teran ifodasi bilan
‘
o ziga xosdir. Mustaqillikka erishuvimizdan oldinroq u xalq kalbini
‘
uyg otishga, o zligini anglashga chaqirgan asarlari bilan tanilgan. Uning ba'zi
‘ ‘
she'rlarida "Cho lponona ruh" ustuvorligi seziladi:
‘
Turkiston
62

To zonday to zgan jigarlar, ‘ ‘
Jigarlar yo linda temir tikanlar
‘
gadolik yo lini o rgatar endi
‘ ‘
ajdod-avlodila bosib shilganlar.
Shoir lirik qahramoni ichki tug yonlarini ifodalash uchun bir qancha
‘
poetik majozlarga murojaat qiladi. Uning "chaqin", "tuhmat murdalari",
"jigarlar", "qurtlagan ig volar", "sho rlik diyor", "bahaybat yaproqlar",
‘ ‘
"giyohvand yerim" kabi poetik obrazlari to laqonli ma'no kasb etishi bilan
‘
e'tiborga molikdir.
Ma'lumki, she'riyat so z san'atining boshqa turlaridan o zining nafisligi,
‘ ‘
his-tuyg ularga boyligi, obrazliliga, badiiy bunyodkorligi va ta'sirchanligi bilan
‘
ajralib turadi. Zero, she'r inson qalbining tub-tubidan otilib chiqayotgan
tuyg ular tug yoni, voqelikka bo lgan ehtirosli, ba'zida esa murosasiz
‘ ‘ ‘
munosabati ifodasidir. Shu bois she'riyat inson qalbi dramatizmini butun
ziddiyatlari, po rtanalari, isyonlari bilan aks ettirishga qodir bo lgan ilohiy
‘ ‘
qudratga ega kuchdir. Shunga ko ra, she'riyat olami, she'r hodisasi, uning
‘
o ziga xos tabiati hamisha adabiyotshunoslar, faylasuflar, nafosatshunoslarning
‘
diqqat markazida bo lib kelgan. Ammo, «Har bir yangi she'r - yangi bir hodisa.
‘
Demak, uning o z tabiati, o z kechinmasi, o z, obrazlar jilvasi mavjud.
‘ ‘ ‘
Shunday ekan, umuman she'riyatning barcha sehrli nozik qirralarini to la
‘
qamrab olish mumkin emas». Biroq, shunga qaramay, badiiyatning shunday
umumiy qonuniyatlari borki, ular ma'lum darajada she'riyat olamini
tushunishga, idrok qilishga imkon beradi. Mana shunday jihatlardan biri ruhiy
olam talqinidir. Ayonki, chinakam san'at uchun, ayniqsa, she'riyat uchun
xarakterli bo lgan asosiy omil - lirik "men"ning ruhiy olamidir. Ruhiy borliqsiz
‘
har qanday mazmun jonsizdir. Lirik qahramonning murakkab, ziddiyatli, turfa
xil to lg onishlarga, his-tuyg ularga, ehtiroslarga boy bo lgan qalbisiz
‘ ‘ ‘ ‘
she'riyat chinakam badiiyat namunasiga aylanishi qiyin. She'riyatdagi ruhiy
olam ko plab badiiy unsurlar, birinchi galda, poetik obrazlar orqali vujudga
‘
63

keladigan obrazlilikda namoyon bo ladi. Poetik obrazlar ruhiy olam qirralarini‘
kashf etishda boshqa unsurlarni birlashtirib turuvchi asosiy omilga aylanadi.
Shavkat Rahmonning ayrim badiiy san'atlarni (o xshatish, antiteza,
‘
tanosib, mubolaga, talmeh, jonlantirish), shuningdek, poetik sintaksisning
she'riyatda ko p uchraydigan muhim unsurlaridan bo lmish badiiy takrorlarni
‘ ‘
ko llashdagi mahorati, ularni qo llashda shoirning o ziga xosligi, mazkur
‘ ‘ ‘
badiiy tasvir vositalarining shoir ijodiy konsepsiyasi, lirik qahramon ruhiyati
qirralarini ifodalashdagi o rni va ahamiyati tahlillar asosida imkon qadar
‘
yoritildi.
Shavkat Rahmon she'rlarida ko p uchraydigan badiiy san'atlardan biri
‘
tashbexdir. Bu usul shoir mahoratini, badiiy tafakkur olamini belgilovchi asosiy
tasviriy vositalardandir. Shoir tashbexlari o ziga xosligi, ayrichaligi bilan
‘
ajralib turadi. Eng muhimi, shoir mazkur san'at orqali lirik qahramon ruhiyatini
yorqin ifodalashga erisha olgan. Xususan, uning «Yo lovchi» she'rida bola
’
ko zining «qop-qora charos», «oy nurida yakka shudring dona»ga yoki
‘
boqishining «bahor» yoki «nishona»ga o xshatilishi bola tabiatini,
‘
go zalligini, beg ubor va murg akligini ochishga xizmat qilish barobarida
‘ ‘ ‘
lirik qahramon (shoir)ning unga bo lgan otalarcha cheksiz mehr-muhabbatini
‘
ham ifodalab keladi.
Shavkat Rahmon o z ijodida jonlantirish san'atining chiroyli
‘
namunalarini yaratdi va ular orqali ruhiy olam qirralarini kashf etdi. Shoir yurak
zarblarini, uning aks-sadosi zambarakdek gumburlashini tasvirlar ekan, shu
orqali uni lirik qaxramon ruhiyatidagi ezgu tuyg ularni ifodalashga xizmat
‘
qildiradi. Lirik qahramon (shoir) uchun sezgalarning asosiysi tuyg udir. Shoir
‘
tuyg ulari esa faqat shodlik va gullarning lablari bilan o pishgandir. Shu bois
‘ ‘
bunday yuksak tuyg ular
‘ yurak zarblarining zambarakdek gumburlashi bilan
o zaro uyg un. Shoir
‘ ‘ mahorati ham yurak va tuyg uning uyg unligini ‘ ‘
poetik tarzda, obrazli ifodalar bilan tasvirlay olishida ko rinadi.
‘
Zero, sh oirlik odamning ixtiyoridagi holat emas. Ijod necha vaqtdan
64

buyon (balki kunlar, balki yillardir) borlig ini to ldirib yurgan darddan o zini’ ’ ’
xalos etish, bo shalish ehtiyojidir. Ruhida tug ilmasidan oldin urug i
’ ’ ’
tashlangan ilohiy tuyg uni so zga ko chirish hammaning ham qo lidan
’ ’ ’ ’
kelavermaydi. Ba zilar umrining oxirigacha buni eplay olmay o tib ketadi.
’ ’
Ayrimlari esa tuyg uning zalvorini ko tarolmay, azoblarda qoladi. Iste dod
’ ’ ’
egalaridagi o zidan qoniqmaslik hissining ildizi ana shu yerda. Asl ijodkorga
’
hamisha yozilganidan mukammalroq, go zalroq va nozikroq bitishi
’
mumkinday, qo llagan so zlari tuygan tuyg usiga qaraganda rangsizday
’ ’ ’
ko rinaveradi. Shuning uchun she r va shoir o rtasida murosasiz kurash
’ ’ ’
abadiy davom etadi.
Sen baxtlisan, moviy havoga,
Sachratib yur kulguning rangin
Sen kulmasang endi dunyoda
Kimdir kimdir yashaydi g amgin.
… ’
She riyatda lirik kechinma tabiati xususidagi fikrlarni
’ Shavkat Rahmon
ijodi asosida tahlil qilishga harakat qilindi. Shu mulohaza va keltirilgan fikrlarga
tayanilib, ushbu bob bo yicha quyidagicha ko rinishda xulosaga kelindi:
’ ’
- shoir she riyatida lirik kechinma ko ngilning bir lahzalik tasvirini
’ ’
bersa ham bu holat poetik taassurotning oniyligini bildirmaydi. Aksincha, poetik
taassurotlarni umumlashtiradi.
- Shavkat Rahmon she riyatida aql va tuyg u, fikr va tushunchaning
’ ’
o zaro birligi turfa xil darajada aks etgan.
’
- hayot voqeligi hissiy kechinmalar orqali lirik qahramonga singdiriladi.
- shoir she riyatidagi lirik kechinmaning mazmuni she rning barcha
’ ’
unsurlariga o z ta sirini ko rsatganligi kuzatiladi.
’ ’ ’
- lirik kechinma orqali shoir she riyatidagi g oyalar yanada teranroq
’ ’
o z aksini topgan.
’
- lirik kechinma she riyatning asosi ekanligini shoir she riyati misolida
’ ’
yanada teranroq anglash mumkin.
65

X U L O S A
Mazmunan yangi yo nalish kasb etayotgan mustaqillik davri o zbek’ ’
adabiyotshunosligida hali o zining obyektiv ilmiy bahosini olmagan
’
muammolar yetarlicha topiladi. Ayniqsa, bu boradagi nazariy bo shliqlar
’
lirikada bisyordir. Garchand, she riyatning ijtimoiy-psixologik asoslari, estetik
’
mohiyati, mazkur adabiy turning taraqqiyot tamoyillari, tarixiy takomili
masalalarida atroflicha tadqiqotlar olib borilgan bo lsa-da, uning ma rifiy va
’ ’
estetik tarbiyaviy ahamiyatini to liq anglab yetish amri-maholdir. Shunga
’
ko ra, hech ikkilanmay aytish mumkinki, she r ilmi ta limi badiiy adabiyotni
’ ’ ’
o rganishning kalitidir.
’
Shunday ekan, insonning ruhiy dunyosi mahsuli bo lgan poetik tizim
’
ichki tadrijining nazariy-ilmiy asoslarini tadqiq qilish muayyan ehtiyoj
samarasidir. Ayni paytda, she rning tarixiy takomiliga xizmat qiladigan lirik
’
kechinma tabiatini o rganish nazm sarhadlarini to g ri tayin etishga
’ ’ ’
yaqindan yordam beradi. Estetik tamoyil shakllanishiga ta sir o tkazadigan
’ ’
ichki va tashqi omillar nima hamda uning ortida qanday tushunchalar turadi?
–
degan savol insoniyat paydo bo lgandan buyon mavjud. Biroq mazkur katta
’
jumboqning mohiyati hanuz-hanuzgacha to liq yechilmagan. Aksariyat
’
hollarda, mazkur jihat ikki holat: nazariy va davriy o zgarishlar bilan
’
izohlanadi. Demak, ilmiy salohiyat, falsafiy asos va ijtimoiy sajiya janr
taraqqiyotining darajasini belgilaydigan sifat ko rsatkichidir.
’
Jamiyatimizda falsafiy tushunchalarning o zgarishi bilan
’
adabiyotimizning insonni tasvirlash tamoyillarida ham jiddiy yangilanishlar
ro y berdi. Sobiq Ittifoq sharoitida inson mehnatini ulug lash hissi ustuvorlik
’ ’
qilgan bo lsa, istiqlol davri she riyatida insonning axloqiy mezonlari bosh
’ ’
qadriyatga aylanmoqda. Odamzotning tuyg u, sezim, ehtiroslari birinchi
’
navbatga ko tarildi. Zero, «odam tuzalmasa, olam tuzalmaydi!».
’
66

Shulardan kelib chiqqan holda, Shavkat Rahmon she riyatining ichki’
janriy kengayish miqyoslari va badiiyatini quyidagicha umumlashtirish
mumkin:
- birinchidan, bu davrga xos kayfiyat hukmron mafkura tazyiqidan
qutulishga intilayotgan, olam va odam ruhiyatiga mansub hodisalarga xilma-xil
qarashlarning mahsuli bo lgan adabiyotdir. Bu davrda olamning mavjudlik
’
yo sinini turlicha izohlash imkoniyati paydo bo ldi, shunday ekan, Shavkat
’ ’
Rahmon o ziga xos uslubi o quvchilar ko ngliga kirib bora oldi, o z
’ ’ ’ ’
o quvchilarini to play bildi;
’ ’
- ikkinchidan, mustaqillik davri o zbek she riyati odamga ishchi kuchi,
’ ’
ishlab chiqaruvchi, mehnatkash tarzida yondashishdan voz kechdi. Milliy nazm
millat vakillarining mehnatinigina emas, balki ularning shaxsiyatiga daxldor
belgilar: ruhiyati, hissiyoti, ko nglini tekshirishga e tibor qaratdi.
’ ’
To g rirog i, odam biror bir ijtimoiy qatlamning hosilasi emas, murakkab va
’ ’ ’
anglash mushkul bo lgan inson sifatida tadqiq etiladigan bo ldi. Ushbu sifat
’ ’
shubhasiz Shavkat Rahmon ijodida tamomila boshqacha ko rinishda aks etdi.
’
Jumladan, uning turli xil mavzularda yozilgan she rlari bugungi kunning
’
tayyor mevalari emas, balki 80- yillar boshida shakllangan ijodiy imkoniyatlar
samarasi hamdir;
- uchinchidan, she riyat inson ma naviyatini yuksaltirishga intila
’ ’
boshladi. Bu hol badiiy qahramonlarni turli holatlarda turib, eng yashirin va
ichki jihatlarigacha tadqiq etish imkoniyatini berdi;
- to rtinchidan, bu davr nazmi mavzu dolzarbligidan, hozirjavoblikdan,
’
zamonaviylik singari sirtqi tashviqiy belgilardan baland turishga va lahzalik
holatlarning manguga suvratlanishiga yo naltirilmoqda.
’
Darhaqiqat, Shavkat Rahmonning lirik izlanishlarida yumor, kinoyaviy
vositalar badiiy ifodasi kuchayib borganligi kuzatiladi.
67

- beshinchidan, Shavkat Rahmon ijodi inson, insonlararo munosabatlar
g oyat murakkab, chigal va izohlash mushkul ekanligini chu’ q ur anglagan va
ularni butun murakkabliklari bilan aks ettirishga harakat qilgan she riyatdir;
’
- oltinchidan, mustaqillik davri o zbek she riyati chinakamiga rang-
’ ’
barang hodisaga aylandi. Endi unda tajriba qilish, sinab ko rish, ochilmagan
’
yo llardan yurish, xato qilish imkoniyati paydo bo ldi. Bu hol birovga
’ ’
o xshamaydigan, o zgalarni takrorlamaslikka intiladigan o ziga xos
’ ’ ’
iste dodlarning ko payishiga sharoit hozirladi.
’ ’
- so nggi yillarda inson shaxsiga bo lgan e tiborning kuchayishi,
’ ’ ’
insonning ruhiy iqlimlarini, qalbining to rt faslini tadqiq etish bevosita
’ –
uning ongi, saviyasi, fantaziyasini ham keng qamrab olishni taqozo etmoqda.
Shu bilan birga Shavkat Rahmon she riyati ana shunday qiyofada ko z
’ ’
oldimizda namoyon bo ladi.
’
- ijtimoiy voqelik shoirga ya ni bevosita va bilvosita ta sir qiladi.
’ ’
Birlamchi shoir ana shu voqelik ruhiyatini, hayotiy jarayonlarning o zini
’
bevosita ko rsatsa, ikkilamchi, mazkur jarayon oqibatida jamiyat ruhiyatini,
’
fikrlash tarzini va tafakkur darajasini aks ettiradi. Shunga asoslanib, keyingi
yillarda xalqimizning intellektual dunyosi teranlashdi, uning fikrlash xarakteri
yangicha ma no kasb etdi, deyish mumkin. Shaxs tabiatidagi ana shu
’
evrilishlar mohiyat-e tibori bilan uning ongi va saviyasini, mushohada
’
doirasini ham kengaytirib yubordi. Demak, shoirlarning tasvir obyekti
–
zamondoshimiz ham yuksak saviyali, intellektual shaxsdir. Shavkat
Rahmonning ijodiy izlanishlarida ham ushbu fikrlarning tasdig ini topishimiz
’
mumkin. Komil ishonch bilan aytish joziki, Shavkat Rahmon she riyati
’
xalqimiz qalbidan mustahkam o`rin oldi. Shoirning yuksak darajadagi she rlari
’
adabiy tanqidchilikda yuqori baholanayotganligi ham bejiz emas.
- bunday sifat o zgarishlar shoir lirikasida obyektiv voqelik taqozosi
’
bilan yuzaga chiqdi. Bu davrda faqat inson shaxsining o zigagina emas, balki u
’
68

bilan bog liq bo lgan sanoqsiz hayotiy omillar ham shoirlar diqqat markaziga’ ’
o tgan edi.
’
- yana bir muhim jihati shoir ijodida bo rtib ko rinadiki,
’ ’
zamondoshimiz qalbini davr qalbi bilan omuxta tadqiq etish bosh omil bo lib
’
yuzaga kelmoqda. Natijada Vatanni o rganish, uning har bir go shasini
’ ’
azizlash, insonni qadrlash bilan bir narsa ekanligi yaqqol ko zga tashlanadi.
’
Yuqoridagi tahlil nazariy qoidalaridan kelib chiqib, she riyat borasidagi
’
olim va munaqqidlarning fikrlarini, hayotiy mushohadalarini, ilmiy asoslarini
ham keltirib o tdik. Shu xildagi umulashma qarashlarimiz Shavkat Rahmon
’
she riyati va uning badiiyatiga ham taalluqlidir. Jumladan, shoir she riyati
’ ’
Vatan, muhabbat hamda inson va uning jamiyatdagi o rni, qadri xususida
’
g oyat ta sirchan ifoda etilganligi bilan ham qadrlidir.
’ ’
Bularning hammasi, o z navbatida, zamondoshlarimiz erkin shaxs
’
sifatida bugungi tarixiy evrilishlar jarayonida o z o rni va rolini g oyat
’ ’ ’
chuqur his etganligidan ham dalolat beradi. Bunday hissiyotlarni qamrab olgan
shoir lirikasi, o z-o zidan, insonning dunyoni va ijtimoiy voqelikni idrok etish
’ ’
holatlarini sershiddat jarayonga aylantirib yuborishi tabiiydir. Zero, asrlar
davomida jiddiylashib, evrilib kelayotgan shoirlarimiz dil izhorlari butun
jamiyat tafakkuriga ta sir etishi, millat ruhiyatida ertangi kunga ishonch hosil
’
qila olishi shoirning badiiy mahoratidan va chin iste dod egasi ekanligidan
’
dalolat beradi.
Xulosa qilib aytadigan bo lsak, lirik qahramon obrazini yaratish va shoir
’
badiiy niyatini ochishda lirik kechinma tasviri muhim ahamiyatga egadir. Lirik
kechinma vositasida ruhiy hayot manzalarini chizish lirikaga xos xususiyat
bo lib, bu hol Shavkat Rahmon ijodida o zining chuqur takomilini topgan.
’ ’
Shavkat Rahmon yaratgan lirik qahramon kechinmalarida ko’proq inson
ruhiyati, uning olam ichra olam ekanligi yuksak cho’qqiga ko’tarilgan.
69

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI
I. IJTIMOIY-SIYOSIY ADABIYOTLAR
1. Милий исти қ лол ғ ояси: Асосий тушунча ва тамойилар: –Т.: Ў збекистон,
2001. -76 б.
2. Каримов И.А. Илму фан мамлакатимиз тараққиётига хизмат қилсин.
Асарлар т ў плами. 2 - жилд. –Т.: Ў збекистон, 1996. – 151 б.
3. Каримов И.А. Ўзбекистон XXI аср бўсағасида: хавфсизликка таҳдид,
барқарорлик шартлари ва тараққиёт кафолатлари. –Т.: Ўзбекистон, 1999. –
32 б.
4. Каримов И.А. Ўзбекистон буюк келажак сари.-Тошкент, Ўзбекистон,
1998. 5-бет.
5. Каримов И.А. Юксак маънавият-енгилмас куч. –Тошкент: «Маънавият»,
2008. –Б.176.
2. NAZARIY ADABIYOTLAR :
6. Бобоев Т. Замон ва қаҳрамон. -Т.: Адабиёт ва санъат, 1976. -121 б.
7. Бобоев Т. Замондошимиз – адабиётимиз қаҳрамони. -Тошкент: Фан, 1980.
–Б.147.
8. Умуров Ҳ. Адабиёт назарияси. –Т.: «Шарқ», 2002. –Б. 251.
9. Умуров Ҳ. Адабиётшунослик назарияси. –Т.: А.Қодирий номидаги халқ
мероси нашриёти. 2004. –Б. 262.
10. Норматов У. Кўнгиларга кўчган шеърият. –Т.: А.Навоий номидаги
Ўзбекистон милий кутубхонаси. 2006. –Б. 42
11. Х удойберг а нов Н. Ҳақиқат ёғдулари. - Т.: Ғ. Ғулом номидаги Адабиёт ва
санъат нашриёти, 1985. – Б . 218.
12. Худойберганов Н. Ишонч. –Тошкент: Ғ. Ғулом номидаги Адабиёт ва
санъат нашриёти, 1988. – Б . 248.
70

13. Шарафиддинов О. Гўзалик излаб. –Т.:Адабиёт ва санъат, 1985. –Б. 340.
14. Шарафиддинов О. Ижодни англаш бахти. –Тошкент: «Шарқ» нашриёт-
матбаа акциядорлик компанияси бош таҳриряти, 2004. –Б.640.
15. Шарафиддинов О. Довондаги ўйлар. –Тошкент: Маънавият, 2004. –Б.528.
16. Шарафиддинов О. Сардафтар саҳифалари. –Тошкент: «Ёзувчи», 1999, -Б.
224.
17. Саримсоқов Б. Бадиийлик асослари ва мезонлари. –Т.: «Фан», 2004. –Б
128.
18. Мелиев С. Лирик фожелик// Ўзбек тили ва адабиёти. 1991. №3. 7-11-
бетлар.
19. Акрамов Б. Оламнинг бутунлиги. Лирикада образ муаммоси. –Т.: Ғ.Ғулом
номидаги Адабиёт ва санъат нашриёти. 1988. –Б. 201.
20. Ғафуров И. Ўттиз йил изҳори. –Т.: Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти. 1987. –Б.400.
21. Ғафуров И., Исмоилов А. Дил кўзгусидаги қиёфа. –Т.: Ғ.Ғулом номидаги
Адабиёт ва санъат нашриёти. 1982. –Б. 136.
22. Норматов У. Ижод сеҳри. –Т.: «Шарқ», 2007. –Б.352.
23. Раҳимжонов Н. Мустақилик даври ўзбек шеърияти. –Т.: «Фан», 2007. –
Б.260.
24. Ҳамдамов У. Янгиланиш эҳтиёжи. –Т.: «Фан», 2007. – Б. 196.
25. Ҳамдамов У. Бадиий тафаккур тадрижи. –Т.: «Янги аср авлоди», 2002. –
Б.200.
26. Пиримқулов А. Изтироб инкишофи. –Т.: «Янги аср авлоди», 2004. –Б.56.
27. Расулов А. Бадиийлик –безавол янгилик. –Т.: «Шарқ», 2007. –Б.336.
28. Йўлдошев Қ. Ёниқ сўз. –Т.: «Янги аср авлоди», 2006. –Б.548.
29. Тўлаков И. Шеър қалб ёлқини. –Т.: Ғ.Ғулом номидаги Адабиёт ва санъат
нашриёти. 1994. –Б.64.
30. Субҳонов Ш. Шеърият иқлими. –Т.: «Зарқалам», 2005. –Б.76.
31. Каримов Ҳ. Истиқлол даври адабиёти. Дарслик. –Тошкент, «Янги нашр»,
2010. –Б. 364.
71

32. Ғаниев И ва бошқалар. Шавкат Раҳмон олами. –Тошкент, «Академнашр»,
2013. –Б. 144.
33. Шавкат Раҳмонни хотирлаб. –Тошкент, «Шарқ», 2012. –Б. 176.
34. Сувонова Ж. Усмон Азим шеъриятида бадиий тафаккур. –Тошкент,
Алишер Навоий номидаги Ўзбекистон Милий кутубхонаси нашриёти,
2012. –Б. 96.
БАДИИЙ АДАБИЁТЛАР
35. Шавкат Раҳмон. Сайланма. –Тошкент, «Шарқ», 1997. –Б. 384.
36. Шавкат Раҳмон. Абадият оралаб. Шеърлар. –Тошкент, «Мовароуннаҳр»
нашриёти, 2012. –Б. 384.
72

Sotib olish