Shaxs refleksiv xususiyatlarining agressiyaga - Педагогика - Дипломные работы

Информация о документе

Цена	12000UZS
Размер	179.1KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Дипломные работы
Предмет	Педагогика

Shaxs refleksiv xususiyatlarining agressiyaga

Купить

SHAXS REFLEKSIV XUSUSIYATLARINING AGRESSIYAGA
MOYILLIGI DIAGNOSTIKASI
MUNDARIJA
KIRISH……………………………………………………………………….....3-6
I. BOB. AGRESSIV XULQ-ATVOR MUAMMOSINI O’RGANISHNING
ILMIY-NAZARIY ASOSLARI……………………………………………...…..6
1.1. Agressivlik fenomenining nazariy tadqiqi………………………………....7-15
1.2. Agressiv xulq-atvorga moyil o‘smirlarning individual psixologik
xususiyatlari…………………………………………………………………...16-19
1.3. O‘smir aggressiv xulqining stressni yuzaga keltiruvchi omili sifatida…...20-25
II.BOB. SHAXSNING REFLEKSIV XUSUSIYATLARI VA AGRESSIYAGA
MOYILLIGI DIAGNOSTIKASI …………………………………………...….26
2.1. SHaxsning refleksiv xususiyatlari diagnostikasi ……………………...….26-40
2.2. Refleksiyani shakllantirishga va agressiyaga moyillikni kamaytirishga
mo‘ljallangan psixokorreksion dastur ……………………………………...….41-54
Xulosa………………………………………………………………………....55-56
Adabiyotlar ro’yhati………………………………..………………………..57-60
Ilovalar
1

KIRISH
Mavzuning dolzarbligi. Hozirda jahon miqyosida voyaga etmaganlar
orasida sodir bo‘layotgan xuquqbuzarlik, jinoyatchilik hamda tajovuzkorlikni
oldini olishga va bartaraf etishga qaratilgan keng qamrovli ishlar olib borilayapti.
Mazkur muammolar, avvalo, ijtimoiy institutlar hamda jamoat tashkilotlariga
bolalar ta’lim-tarbiyasi, ularning jismoniy, psixoemotsional rivojlanishini
amalga oshirishda ustuvor vazifalarni keltirib chiqaradi.
Jahon psixologiyasida bolalar va yoshlar orasidagi refleksiya va agressiv
xulq-atvor muammosini o‘rganishga alohida tadqiqot yo‘nalishi sifatida e’tibor
qaratilmoqda. Tadqiqotlarda agressivlikning biologik, psixologik, ijtimoiy,
ijtimoiy-psixologik determinantlari va agressiv xulq-atvor reprezentatsiyasiga xos
xususiyatlari o‘rganilgan. Mazkur yo‘nalishda o‘smirlardagi agressiv xulqni
bartaraf etishning turli usullari va yuzaga kelish shart-sharoitlarini ifodalovchi
psixologik mexanizmlarini aniqlash hamda joriy etish masalasining muhimligiga
e’tibor qaratilmoqda. Ayni vaqtda o‘smirlar xulqidagi og‘ishlar, tajovuzkorlik,
emotsional beqarorlik, hissiyotlarni boshqara bilmaslik kabi holatlar dolzarb
muammolar sifatida qaralmoqda.
Mamlakatimizda yoshlar tarbiyasi davlat siyosati darajasiga ko‘tarildi.
Bugungi kunda mustaqillik sharofati bilan oilada va ta’lim muassasalarida yoshlar
qalblarga odob-axloq, iffatu hayo kabi tushunchalar hamohang tarzda singdirib
borilmoqda. Yoshlarni barkamol insonlar etib voyaga etkazish, yot mafkuralar,
hurujlardan asrash, ularda turli g‘oyaviy tahdidlarga qarshi kurash ko‘nikmalarini
shakllantirish davlatimiz siyosatining muhim yo‘nalishlaridan sanaladi. Bugungi
kunda amalga oshirilayotgan choralar tarkibida, xususan o‘smirlarning ta’lim
jarayonidagi faolligini oshirish, shaxslararo munosabatlarga kirishishda empatiya
hissini rivojlantirish, shaxs sifatida o‘zini to‘g‘ri baholash, jamiyatda o‘z o‘rnini
topishida yordam berish hamda axloqiy ko‘nikmalar shakllantirilishining
psixologik mexanizmlarini takomillashtirish muhim masalalar hisoblanadi.
2

O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2017 yil 14 martdagi PQ-2833-
sonli “Huquqbuzarliklar profilaktikasi va jinoyatchilikka qarshi kurashish tizimini
yanada takomillashtirish chora tadbirlari to‘g‘risida”gi Qarori hamda O‘zbekiston
Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2017 yil 15 martdagi “Umumiy o‘rta ta’lim
to‘g‘risidagi nizomni tasdiqlash haqida”gi Qarorida belgilangan vazifalarni amalga
oshirishga mazkur bitiruv ishi muayyan darajada xizmat qiladi.
Muammoning o‘rganilganlik darajasi. O‘smirlar agressiyasi va unga
turdosh bo‘lgan xulq-atvor shakllari zamonaviy psixologiya fanida ustuvor
tadqiqot mavzularidan biri bo‘lib kelmoqda. Xorij psixologiyasida o‘smirlardagi
agressiv xulq-atvor kelib chiqishi, rivojlanishi, paydo bo‘lish omillari va
sabablarini o‘rganish borasida juda ko‘p tadqiqot ishlari olib borilgan va olib
borilmoqda: jumladan, zo‘ravonlik va agressiv deviant xulq-atvorning o‘zaro
aloqasi A. Bandura va P.Uolters, ota-ona tarbiyasining bolalardagi agressivlikning
paydo bo‘lishiga ta’siri O.Barnett, C.L.Miller-Perrin, o‘smirlardagi agressiv xulq-
atvorning jamiyatda o‘z o‘rnini anglashdagi o‘rni A. Bass, ongni manipulyasiya
qilib, agressiv xulq-atvorga undashda ommaviy axborot vositalarining ta’siri B.
Kreyxi kabi olimlar tadqiqotlarida o‘z aksini topgan. [I; 12. 56-70 b]
SHuningdek, tadqiqot predmeti sifatida agressiya hodisasi mohiyatini
K.Lorens, A.Bandura, jinoyatchi o‘smirlarning o‘ziga xos psixologik
xususiyatlarini o‘rganish D.I.Feldshteyn, o‘smirlarda agressiya va agressiv xulq-
atvor shakllanishining sabablarini R. Beron, D. Richardson, agressiya
profilaktikasi va korreksiyasi masalalarini L.M. Semenyuk, G.E.Breslav tadqiq
etganlar. [I;13. 73-89 b]
Rus psixologlari so‘nggi davrda bolalar va o‘smir agressiyasini
o‘rganishda quyidagi muammolarga diqqat qaratayaptilar: E.A.Cheprakova
agressiv xulq-atvor shakllanishiga oila va oilaviy munosabatlarning
ta’sirini, Yu.B.Mojginskiy, A.A. Rean, L.M.Semenyuk hissiy buzilishlar,
xulqi og‘ishganlik, agressiv xulq-atvorning korreksiyasi imkoniyatlarini,
guruhda turli yosh va jinsdagi shaxslar agressiv xulqining o‘ziga xosligini,
T.P. Smirnova bolalar va o‘smirlardagi agressiv xulq-atvorning
3

rivojlanishiga OAVning ta’siri, A.A.SHavrina maktabgacha tarbiya
yoshidagi bolalar agressiv xulqining o‘ziga xosligini o‘rganganlar. [14; 45-60 b]
O‘zbekistonlik psixologlardan E.G‘.G‘oziev, N.G‘.Kamilova,
G.Q.To‘laganova, B.M.Umarov kabi olimlarning izlanishlarida bolalik va
o‘smirlik davridagi psixik xususiyatlarni o‘rganishga qaratilgan tadqiqotlar
o‘tkazilgan bo‘lib, ularda asosiy e’tibor deviant xulq-atvor, xarakter
aksentuatsiyasi, bolalar va o‘smirlar suitsidi, o‘z-o‘ziga baho berish
va nazorat qilish muammolariga qaratiladi. N.M.Dalimovaning tadqiqot
ishida komp ь yuter o‘yinlari o‘smirda tajovuzkor xulq-atvor shakllanishiga
ta’sir etuvchi omil sifatida o‘rganilgan. [12. 26-35 b]
O‘zbekistonda shaxs refleksiv xususiyatlari va agressiv xulq-atvorining
namoyon bo‘lish muammosi, uni keltirib chiqaruvchi omil va sabablarini o‘rganish
va ularni bartaraf etish yo‘llari masalasi bo‘yicha alohida izlanishlar olib
borilmaganligi tadqiqot ishimizning dolzarbligini belgilaydi.
Tadqiqotning maqsadi o‘smirlarda agressiv xulq-atvorning namoyon
bo‘lishi psixoprofilaktikasi va psixokorreksiyasi tadbirlari samaradorligini oshirish
hamda uni metodik jihatdan takomillashtirishdan iborat.
Tadqiqotning vazifalari:
agressiv xulq-atvor turlarini va uni keltirib chiqaruvchi determinantlarni
aniqlash;
agressiv xulq-atvorga moyil o‘smirlarning individual psixologik
xususiyatlariga aniqlik kiritish;
o‘smirlarda agressiv xulq-atvorni o‘rganishga oid diagnostik metodikalarni
tizimlashtirish;
agressiv xulqni bartaraf etishga doir korreksion treninglar
dasturini ishlab chiqish, uning samaradorligini baholash.
Tadqiqotning ob’ektini Samarqand viloyat Payariq tumani, Samarqand
shahar umumiy o‘rta ta’lim maktablarining 42 nafar o‘quvchilari tashkil etadi.
Tadqiqotning predmetini agressiv xulq-atvorli o‘smirlarning psixologik
xususiyatlari va ularni psixokorreksiya qilish imkoniyatlari tashkil etadi.
4

Tadqiqotning usullari. Tadqiqotda kuzatish, suhbat, psixologik
test, so‘rov, anketa va matematik statistika metodlaridan foydalanilgan.
Jumladan, muammoni empirik tadqiq qilish jarayonida V.S.Sobkin,
A.S.Fomichenkoning “Agressiv xulq motivlarini aniqlash” so‘rovnomasi;
A.Bass va A.Darki tomonidan ishlab chiqilgan B.O.Osnitskiy tomonidan
modifikatsiya qilingan “Agressiya shakllari va ko‘rsatkichlarini diagnostika qilish”
metodikasi; A.Ya.Varga va V.V.Stolinlarning “Ota-ona va bola munosabati”
so‘rovnomasi; matematik statistika metodlar, ya’ni ma’lumotlar ishonchlilik
darajasini aniqlash, miqdoriy ko‘rsatkichlarni statistik tahlil qilishda
metodlaridan foydalanilgan.
Tadqiqotning ilmiy yangiligi quyidagilardan iborat: o‘smirlarga xos
agressiv mayllarning tabaqalashtirilgan ichki evolyusiyasi hamda agressiya
shakllari o‘rtasidagi bog‘liqlikni jinsga ko‘ra tafovutlanishining xulq-avtor va
ishtimoiy munosabatlarini shartlovchi psixologik omillari aniqlangan;
ota-ona bilan bola munosabatlarida qabul qilish va kooperatsiya tarbiya
uslublari agressiyaning kuchayishini hamda avtoritar giperijtimoiylashuv tarbiya
uslubi agressiyaning pasayishini ta’minlovchi psixologik omillar ekanligi
aniqlangan;
agressiv o‘smirlar xulq-atvorini psixoprofilaktika qilish va
psixokorreksiyalash maqsadida “ Refleksiyani shakllantirishga va agressiyaga
moyillikni kamaytirishga mo‘ljallangan ” psixologik–trening dasturi ishlab
chiqilgan;
agressiyaga moyil o‘smirlar xulq-atvorini psixoprofilaktika qilish va
psixokorreksiyalash maqsadida ota-onalar, pedagoglar va psixologlar
hamkorlikda samarali ish olib borishining algoritmi ishlab chiqilgan.
Bitiruv ishning tuzilishi: kirish, ikki bob, besh paragraf, xulosa va
adabiyotlar royhatidan iborat.
5

I. BOB. AGRESSIV XULQ-ATVOR MUAMMOSINI O‘RGANISHNING
ILMIY-NAZARIY ASOSLARI
1.1. Agressivlik fenomenining nazariy tadqiqi
Psixologiyada agressiya deganda, boshqalarni o‘ziga bo‘ysindirish
yoki ularning ustidan hukmronlik qilish maqsadida, fantaziyasida
(xayol surish) yoki real xulqatvorda namoyon bo‘ladigan tendensiyani
(intilishni) tushunadilar. Ushbu tendensiya universal xarakterga ega
bo‘lsada, ammo “agressiya” atamasining o‘zi umuman neytral ma’no
kasb etadi. Aslida agressiya hayot va yashash qiziqishlariga xizmat
qiladigan, pozitiv, hamda o‘zinig agressiv xohishini qoniqtirishga
yo‘naltirilgan, negativ ahamiyat kasb etishi mumkin.
Agressiya psixik reallik sifatida aniq xarakteristikalarga ega:
yo‘naltirilganligi,
namoyish etish shakllari, intensivlik. Agressiyaning maqsadi - xususan
jabrlanuvchiga azob (zarar) yetkazish (dushmanlik agressiyasi), hamda
agressiyani
boshqa maqsadlarga erishish vositasi sifatida qo‘llash (instrumental
agressiya)
hisoblanadi. Agressiya tashqi ob’ektlarga insonlar va predmetlar yoki
o‘ziga
yo‘naltiriladi. Boshqa insonlarga yo‘naltirilgan agressiya jamiyat uchun
maxsus
xavfni tashkil etadi. A.Bandura va R.Uolter uni asotsial agressiya deb
6

ataganlar va uni ijtimoiy-destruktiv xarakterli xarakatlar bilan
bog‘laydilar, buning natijasida
boshqa shaxs yoki mulkka zarar yetkazilishi mumkin, biroq bu
harakatlar qonuniy
nuqtai nazaridan jazolanmasligi ham mumkin.[I; 12. 75-89 b]
Agressiya ochiq va latent shakllarga ega bo‘lishi mumkin.
“Agressiya”
atamasini vayron etish niyatlarini belgilash uchun qo‘llanilishiga
qaramasdan, uni
pozitiv namoyishlarini baholash uchun masalan, manmanlikdan kelib
chiqqan faollik uchun keng qo‘llaydilar, Bunday harakatlarni o‘z
mavqeini o‘rnatish deb
belgilaydilar, shu bilan bu harakatlar do‘stona motivatsiya yordamida
paydo
bo‘lganini ta’kidlaydilar. Ular raqobat, yutuqlarga intilish, hazil, sport
musobaqalari va boshqa shakllarda namoyon bo‘ladi.
Agressiyaning odatiy namoyishlari quyidagilar hisoblanadi: nizo
chiqarish,
bosim o‘tkazish, majburlash, tilining yomonligi, negativ baholash,
hamla qilish yoki jismoniy kuchni qo‘llash bo‘lsa, yashirin shakllari
aloqadan qochish, kimgadir zarar yetkazish maqsadiga befarqlik,
o‘ziga ziyon yetkazish va o‘z joniga qasd qilish kabilarda namoyon
bo‘ladi. Agressiyaning ichki reprezentatsiyalari turli agressiv affektlar
orqali, xususan asabiylashish, hasad, nafrat, g‘azab, chidamlilik,
vahshiylik, jinnilik va qutirish ko‘rinishlarda namoyon bo‘lishi mumkin.
7

Agressiv affektlar intensivligi ularning psixologik funksiyasi bilan
hamjihatlikda, agressiya individ uchun avtonomiyani saqlab qolish,
azob yoki xavf manbaini yo‘qotish, ehtiyojlarini qondirish yo‘lida
to‘siqlarni yo‘q qilish, ichki nizoning yechimi, o‘zini baholashning o‘sishi
kabi muhim funksiyalarni bajarishi va bunday vaziyatda agressiyani
shaxs to‘la-to‘kis yoki qisman anglamasligi mumkin.
Nafrat - eng murakkab agressiv va intensiv affektlardan biri bo‘lib,
nafratga
chalingan insonning asosiy maqsadi agressiya ob’ektini yo‘qotishga
qaratilib
shubhasiz, nafrat jiddiy xavfni bartaraf etishga yo‘naltirilgan,
g‘azabning normal
reaksiyasi bo‘lishi ham mumkin. Ma’lum sharoitda nafrat va
qasoskorlik noadekvat tarzda kuchayishi mumkin. Nafrat ob’ekti bilan
munosabatlar agressor shaxsiyati uchun muhim qadriyatga ega. U
nafrat ob’ektini chin dildan yo‘qotishni istaydi va shu bilan birga u bilan
munosabatlarni saqlab qolishga intiladi. Quyida turli psixologik
nazariyalarda agressiv xulq-atvor muammosining tadqiqi bilan bog‘liq
tahlillarni keltirib o‘tamiz.
Biologik nazariyalar deviant holatlarni o‘rganishda deviant xulq-
atvorning
agressivlik va jinoyatchilik turlarini tadqiq qilishga harakat qilishadi.
Lekin
deviatsiya muammosi keng ko‘lamdagi ijtimoiy muammo hisoblanib,
jamiyatda
8

mavjud jamiyat tomonidan qabul qilinmagan har bir harakatni o‘z
ichiga oladi. XIX ikkinchi yarmida italiyalik Ch.Lombroz biologik
nazariya yo‘nalishda dastlab deviant xulq-atvor muammosi bilan
shug‘ullangan. Ch.Lombroz jinoyatchilikning asosiy sababi bu irsiy-
biologik omillar deb uqtiradi. Jinoiy (kriminal) xulq-atvorning paydo
bo‘lishiga dastlab ob-havo, tabiat va tug‘ma omillardan tortib iqtisodiy,
madaniy va genderlargacha bo‘lgan ijtimoiy omillar ham sabab bo‘lishi
mumkin, deb ta’kidlaydi.[I; 14. 56-78 b]
Ekologik yondashuv Z.Freyd nuqtai nazariga o‘xshash bo‘lgan
agressiyaga evolyusion yondashuv tarafdori K.Lorens tadqiqotlarida
yangicha mazmun kasb etdi. Lorensning fikriga ko‘ra, tajovuzkorlik,
barcha jonzotlarda bo‘lgani kabi, insonda ham mavjud bo‘ladi. U
yashash uchun kurash instinktiga asoslanuvchi agressiv energiya
organizmda uzoq vaqt davomida muntazam yig‘ilib borib, uzluksiz
ravishda, qo‘qqisdan paydo bo‘ladi deb hisoblagan. .[II; 18. 75-89 b]
Shu tariqa, aniq tajovuzkor xattiharakat quyidagi ikkita vazifani
bajarish natijasida yuzaga keladi:
1. Jamlangan tajovuzkor energiyaning miqdori;
2. Agressiyani bo‘shashini yengillashtiruvchi stimullarning
mavjudligi.
Tajovuzkorlik nazariyasining fundamental tadqiqotlari aynan
K.Lorensga
tegishlidir. Birinchidan, u hayvonlardagi o‘z turdoshlariga nisbatan
tajovuzkorlikni
zararli emas, balki turning saqlanib qolishi uchun foydali, deb
9

hisoblagan.
Agressiyani turni saqlanib qolishi uchun lozim bo‘lgan tabiiy instinkt
sifatida
anglash, uning xavfini tushunish imkonini beradi. Uning xavfi
kutilmaganda yuz
berishidadir. Aksariyat sotsiolog psixologlar o‘ylaganlaridek, agressiya
tashqi
ta’sirlarga bog‘liq bo‘lmaydi. Ikkinchidan, Lorensning fikriga ko‘ra,
guruh a’zolari
bir-birlari bilan qanchalik yaqin bo‘lsalar, qanchalik bir-birlarini
tushunsalar hamda yaxshi ko‘rsalar, agressiya shunchalik xavfli bo‘ladi.
Uchinchidan, Lorens tajovuzkorlikka qarshi ijtimoiylashuvning quyidagi
usullarini ko‘rsatdi: almashtirish, hujum mo‘ljalini o‘zgartirish. Lorens
buni
evolyusiya natijasida erishilgan ajoyib ixtiro, tajovuzni xavfsiz
yo‘nalishga burib
yuborish vositasi deb yozgan. Sherer ham, modomiki agressiya instinkt
ekan, uni
boshqa faoliyat bilan almashtirish lozim deb hisoblagan. Shu o‘rinda
an’analarning
jamiyat hayotida tutgan o‘rni haqidagi Lorens g‘oyalari diqqatga
sazovor. Xususan, u o‘zining dastlabki kommunikatsiya vazifasini
o‘zgartirib, yangi ikkita vazifani bajarishga kirishadi: agressiyadan
saqlanish hamda bir tur a’zolari ichidagi aloqalarni saqlab qolish.
Uchinchi muhim vazifasi bir turni qobiq ichida saqlab, boshqa
10

turlardan himoyalash. Bu bugungi kundagi me’yorlarning aniq
ifodasidir. Ijtimoiy me’yorlar va an’analarning mustahkamligi eng
dahshatli urush - dinlararo urushga olib kelishi mumkin va bu bugungi
kunda bunday holat kuzatilmoqda.
Kundalik hayotda ishlatilayotgan tushuncha bilan ilmiy atama har doim
ham
bir-biriga mos kelavermaydi. Kundalik hayotda agressiya deganda biz
ko‘proq
adolatsiz, asossiz hujumni tushunamiz. Etiologiyada agressivlik
tushunchasi g‘azab, jahl, nafratni anglatadi. U hech qanaqa, ijobiy ham
salbiy ham ko‘rinishga ega emas.
Bu ta’rifni K.Lorens «G‘azab: agressiv xulq-atvorning tabiiy tarixi»
nomli kitobida keltirib o‘tadi. Agressiya ko‘pincha hujum qilganda
ko‘zga tashlanadi, biroq g‘azabsiz hujumni etiologlar agressiya deb
atamaydilar. Tabiatda bir tur ikkinchi turga hujum qiladi. Bo‘ri quyonga
hujum qilsa, agressiya emas, ov hisoblanadi. Shu kabi, ovchining o‘rdak
otishi yoki baliqchining qarmoq tashlashi agressiya emas. Chunki ular
o‘ljaga nisbatan qo‘rquv, g‘azab yoki nafrat hissini tuymaydi. Agressiv
xulq-atvorni esa, ushbu tuyg‘ular yuzaga keltiradi. Bir hayvon
ikkinchisining jahlini chiqarsa yoki xavf tug‘dirsa (o‘ziga, hududiga,
uyiga, bolalariga) yoki shunchaki notanish hamda shubhali ko‘rinsa,
agressiyaga duch keladi. Agressivlik hayvonlarda hudud bilan bog‘liq
ravishda yaqqol namoyon bo‘ladi. Ushbu holat Govard tomonidan
1920 yilda kashf qilinganidan so‘ng, ma’lum bo‘ldiki, bu holat juda keng
tarqalgan ekan. Ko‘p hayvonlar o‘z hayotlarining bir bo‘lagi sifatida o‘z
11

hududlarini qattiq himoya qiladilar. Hududlar ayrim hayvonlarda,
ko‘proq yovvoyi hayvonlarda, individual bo‘lsa, aksar hayvonlar to‘da
yoki podaning umumiy hududiga egadirlar.
Agar biron bir hayvonga tegishli hududga boshqasi, o‘sha turning
vakili bo‘lsa ham, tashrif buyuradigan bo‘lsa, xo‘jayinning qarshiligiga
uchraydi va bu qarshilik
hududning markaziga yaqinlashgan sari ortib boraveradi. Aksincha,
boshqa hayvon
hududida agressivlik pasayib, begona hayvon qochishga harakat qiladi
(Buni yaxshi bilgan hayvon o‘rgatuvchilar qafasga birinchi bo‘lib o‘zlari
kiradilar. Ikkinchi bo‘lib kirgan hayvon qafasni hayvon o‘rgatuvchining
hududi sifatida qabul qiladi va uning agressivligi yo‘qoladi). Aslida esa,
hayvonlarda hudud agressiya natijasida yuzaga keluvchi tushunchadir.
Lorensning fikriga ko‘ra, agressivlik oddiy instinktdir (barchabiologlar
ham bu fikrga qo‘shilavermaydilar). uni isbotlash uchun u va uning
xodimlari bir qator tajribalar o‘tkazganlar. Ular hayvonlarni
turdoshlaridan alohida saqlab, ularda agressivlik o‘rganish orqali
emas, tug‘ma mavjud bo‘lishini isbotlaganlar. Masalan, alohida
saqlangan sichqonlar va kalamushlar o‘zlarini turdoshlariga qaraganda
agressivroq tutishgan. Ular o‘z turdoshlariga ham darhol hujum
qilganlar, bunda ular o‘z turiga xos usullarni qo‘llaganlar. Agressiya
doimo qo‘rquv bilan birga yuradi, qo‘rquv har doim agressiyani yuzaga
keltiradi. Buni turli hayvonlarda olib borilgan tajribalar ko‘rsatib
bergan. Agar hayvonlar qo‘rqitiladigan bo‘lsa, ular agressivroq bo‘lib
12

qolishgan. Bu insonlar to‘dasi yoki butun jamiyatda ham kuzatilishi
mumkin. Agressivlik eng xavfli holatdir.
Psixoanalitik yondashuv ning asoschisi Zigmund Freyddir. U
tajovuzkor xulq
tabiatiga ko‘ra instinktiv bo‘ladi va bundan qochib qutulib bo‘lmaydi,
deb
hisoblagan. Insonda ikkita o‘ta kuchli instinkt mavjud: jinsiy (seksual
(libido)) va
o‘limga chorlovchi instinkt (tanatos). Birinchi turdagi energiya hayotni
mustahkamlash, saqlash va qayta ishlab chiqarishga yo‘naltirilgan.
Ikkinchi turdagi
energiya esa, hayotni buzish va tugatishga yo‘naltirilgan bo‘ladi. Uning
ta’kidlashicha, insonning xulq-atvori mazkur instinktlar o‘rtasidagi
murakkab o‘zaro aloqadorlikning natijasi bo‘lib, ular o‘rtasida doimiy
zo‘riqish mavjud bo‘ladi. Hayotni saqlash (eros) va uni yemirish
(tanatos) o‘rtasida kuchli ziddiyat borligi sababli, boshqa mehanizmlar
tanatosning energiyasi “Men” tomonga emas, balki boshqa tomonga,
umuman tashqariga yo‘naltirish maqsadiga xizmat qiladi. Agar
tanatosning energiyasi tashqariga yo‘naltirilmasa, individning o‘zini
yemirilishiga olib keladi. Shu tariqa, tanatos agressiyaning tashqariga
chiqishiga va boshqalarga yo‘naltirilishiga sababchi bo‘ladi. Bu
nazariyani quyidagi chizmada ifodalash mumkin:
Yemirilish Saqlanish
Tanatos---------------------- Men ------------------------- Eros
Energiya yo‘nalishining o‘zgarishi agressiya, boshqalarga yo‘nalgan
13

xavfli xattiharakatlarning paydo bo‘lish ehtimolini kamaytirishi mumkin
bo‘lgan hodisa -
agressiyaga olib keluvchi hissiyotning tashqi namoyon bo‘lishidir.
Bixeviorizm nazariyasi ga ko‘ra, og‘ma xulq-atvor ijtimoiylashuv
jarayonida
kuzatish orqali mos xulq-atvor shakllarini o‘zlashtirilishi va
mustahkamlanishi
natijasida yuzaga keladi. Ushbu nazariya Bandura tomonidan taklif
etilgan bo‘lib,
quyidagi jadvalda tajovuzkor xulqni o‘zlashtirilishi, yuzaga keltirilishi va
boshqarilishi tushuntirilgan.
1-jadval
Banduraning bixevioristik nazariyasi
Tajovuzkorlik vosita
orqali o‘zlashtiriladi:  Biologik omillar (masalan, gormonlar,
asab tizimi);
 O‘zlashtirish (masalan, bevosita tajriba,
kuzatish).
Tajovuzkorlik yuzaga keltiriladi:  Namunalarning ta’siri ostida (masalan,
qo‘zg‘atish, diqqat);
 Qabul qilib bo‘lmaydigan munosabat
(masalan, hujum,
frustratsiya);
 Qo‘zg‘atuvchi motivlar (masalan, pul,
faxrlanish);
 Ko‘rsatmalar (masalan, buyruqlar);
 G‘alati yondashuv (masalan, paranoik
yondashuv).
Tajovuzkorlik boshqariladi:  Tashqi rag‘bat va jazo (masalan, moddiy
mukofot, noxush oqibat);
 Ko‘rgazmali tajriba (masalan,
boshqalarni qanday
mukofotlashganlarini yoki jazolashlarini
kuzatish);
 O‘zini-o‘zi boshqarish mehanizmlari
(masalan, faxr, aybdorlik)
14

Uning nuqtai nazariga ko‘ra, tajovuzkor xulqni tahlil qilishda
quyidagi uchta jihatni hisobga olish lozim:
1. Mazkur harakatlarni o‘zlashtirish usullari;
2. Uni yuzaga keltiruvchi omillar;
3. Ular mustahkamlanadigan sharoitlar.
Shu boisdan, bu yerda eng katta ahamiyat bolalarga
tajovuzkorlikni o‘rganishga, ijtimoiylashuvning birlamchi vositachilari,
aniqroq aytganda ota-onalarning ta’siriga qaratiladi. Xususan, ota-
onalarning xulq-atvorlari tajovuzkorlik modeli vazifasini o‘tashi va
agressiv ota-onalarning bolalarida ham agressivlik kuzatilishi
isbotlandi. Shuningdek, ushbu yondashuv namoyondalari keng
diapazondagi tajovuzkor reaksiyaning inson tomonidan o‘zlashtirilishi -
ushbu xulqni to‘g‘ridan-to‘g‘ri rag‘batlantirishga kiradi. Ya’ni, tajovuzkor
xatti- arakatning mustahkamlanishi mazkur xatti-harakatning
keyinchalik ham takrorlanish ehtimolini oshiradi. Shuningdek, natija
keltiradigan tajovuzkorlik, ya’ni tajovuzkor xulqning qo‘llanilishi
oqibatida muvaffaqiyatga erishish ham muhim ahamiyatga ega
bo‘ladi. Bunga yana boshqalardagi tajovuzkorlikni kuzatish natijasida
yuzaga keladigan tajriba ham kiradi. Ijtimoiy qo‘llab-quvvatlash va
jazolash tajovuzni qo‘zg‘atuvchisi hisoblanadi. O‘zini-o‘zi taqdirlash va
o‘zini-o‘zi jazolash - inson o‘zi uchun belgilab olgan va
taqdirlash va jazolash orqali boshqariladigan tajovuzkorlikning ochiq
modelidir. Shu o‘rinda ta’kidlash lozimki, ushbu nazariya inson
15

tajovuzkorligini oldini olish va nazorat qilish uchun ko‘proq imkoniyat
qoldiradi.
Hozirgi kunda sotsial kognitiv nazariyasi agressor va ijtimoiy
rivojlanish holati haqida ma’lumotlar mavjud bo‘lsa, tajovuzkor xulqni
tushuntirib beruvchi eng samarali usul hisoblanadi. Shu tariqa,
yuqorida keltirilgan, tajovuzkor xulqni
ta’riflovchi nazariyalardan quyidagi xulosalarni chiqarish mumkin:
• Tajovuzkorlikning paydo bo‘lishiga tabiiy va ijtimoiy omillar ta’sir
ko‘rsatadi;
• Tajovuzkorlik zo‘ravonlik bo‘lish bilan birga, individning yashash
uchun
kurashdagi me’yoriy reaksiyasi bo‘lishi ham mumkin;
• Tajovuzkor bo‘lmagan xulqni ijobiy mustahkamlash, tajovuzkorlikni
yuzaga
keltiruvchi sharoitlarni o‘zgartirish orqali agressiv xatti-harakatlar
yumshatilishi yoki ijtimoiy maqbul yo‘nalishga o‘zgartirilishi mumkin.
R.Beron va D.Richardsonlar qanday shaklda namoyon bo‘lmasin,
boshqa
jonzotga zarar yetkazishga yo‘naltirilgan xulq-atvor bo‘lib, o‘sha
mavjudot mazkur
munosabatdan himoyalanishi uchun barcha asoslarga ega. Mazkur
keng qamrovli
ta’rif o‘z ichiga quyidagi xususiy holatlarni qamrab oladi:[I; 13. 78-98 b]
16

1. Tajovuz har doim qurbonga anglangan maqsadli zarar
yetkazishni nazarda
tutadi;
2. Faqat jonli mavjudotlarga zarar yetkazishga yo‘naltirilgan xulq-
atvorgina
tajovuzkor deb qaralishi mumkin;
3. Qurbonlar o‘ziga nisbatan munosabatdan qochish uchun
motivga ega
bo‘lishlari lozim.
Shunday qilib, agressiya ichki qo‘zg‘alish tendensiyasi sifatida - bu
shaxs
dinamikasining ajralmas bo‘lagidir (me’yordagi holatida ham, turli
darajada
namoyish etilgan buzilishlarda ham). Agressivlik - individual xususiyat,
u aniq
insonning moyilligi ushbu tendensiyani ichki va tashqi harakatlar
shaklida namoyon etishi hisoblanadi. Ushbu individual xususiyatni
o‘lchash qiyin, bu borada agressiv tendensiyani asosiy baholash usuli -
bu uning xulq-atvordagi namoyishlarini baholash hisoblanadi.
Agressiya va agressiv xulq-atvor orasidagi o‘zaro bog‘liqlik
xarakterini
aniqlashga urinib ko‘raylik. Balki insonning agressiya kechinmalari uni
vayronkor harakatlarga olib keladi. Boshqa tomondan, zo‘ravonlik
sodir etib, inson o‘tkir
emotsional qo‘zg‘alish holatida ham, shu bilan birga to‘liq sovuqqonlik
17

holatida ham bo‘lishi mumkin. Agressor o‘z qurbonini yomon ko‘rishi
umuman shart emas.
Holbuki, ko‘pchilik insonlar bog‘lanib qolgan va chin yurakdan
sevadigan o‘z
yaqinlarini qiynaydilar. Yuqorida keltirilgan misollardan xulosa qilish
mumkinki, agressiv xulq-atvorturli shakllarga (ifodalanishi bo‘yicha)
ega bo‘lishi mumkin: situativ agressiv reaksiyalar (aniq vaziyatga qisqa
muddatli reaksiya shaklida); passiv agressiv xulqatvor (hech nima
qilmaslik yoki biror nimadan voz kechish shaklida); faol agressiv xulq-
atvor (zo‘ravonlik yoki vayrongarchilik harakatlari shaklida).
Mazmun jihatidan agressiyaning yetakchi belgilari sifatida, uning
quyidagi
namoyishlarini hisoblash mumkin:
- insonlar ustidan ustivorlik qilishga ifodalangan intilish va
ulardan o‘z
maqsadlarida foydalanish;
- vayron qilishga intilish;
- atrofidagi insonlarga zarar yetkazishga intilish;
- zo‘ravonlikka moyillik (og‘riq yetkazish).
Shubhasiz, zo‘ravonlik (jismoniy, jinsiy, emotsional) agressiv xulq-
atvorning eng jiddiy namoyishi va xayrixohligi natijasidir. Inson
zo‘ravonligi hayvonnikidan tubdan farq qiladi. U biologik jihatdan
maqsadsiz, u faollik bilan inson hissiyotlaridan foydalanadi, u inson
intellektining tekinxo‘riga aylanadi va nihoyat qurol qo‘llanilganda ko‘p
karra kuchayadi. Umuman olganda, agressiv xulq bilan bog‘liq
18

muammolarni bartaraf etish uchun, har qanday jamiyat maxsus
choralar ko‘rishga majbur. Bular orasida eng samaralisi milliy
qadriyatlar, ijtimoiy normalar hisoblanib, bular aniq shaxsni o‘zining
agressiv potensialini integrallashga va uni ijtimoiy ruxsat etilgan
usullar yordamida ifoda etishga imkon beradi.
1.2. Agressiv xulq-atvorga moyil o‘smirlarning individual psixologik
xususiyatlari
O‘ smirlardagi agressiv xulq-atvor psixodiagnostikasiga
bag‘ishlangan bo‘lib, unda o‘tkazilgan metodikalarning sifat va miqdor
tahlillari o‘rin olgan. Empirik tadqiqot kichik, o‘rta va katta o‘smirlik
davridagi bolalarda olib borilgani bizga qiyosiy tahlil qilish imkonini
berdi.
O‘smirlar agressiv xulq-atvori motivlari haqida pedagoglarda
shakllangan tasavvurlarni aniqlash maqsadida o‘qituvchilarda “Agressiv
xulq motivlarini aniqlash” so‘rovnomasi. So‘rovnoma paytida o‘qituvchilar turli
yosh guruhlarida o‘g‘il bolalarning bir-biri bilan hamda qiz bolalarning o‘zaro
19

munosabatlarida agressiv hulq-atvor yuzaga kelishini taqozo etuvchi turli
sabablarning ahamiyatini baholadilar.
Psixologiyada hissiy holatlar individning kechiktirilmaydigan
ehtiyojining sifati va jadalligi hamda bu ehtiyojning qondirilishi
mumkinligiga uning o‘zi beradigan baho bilan belgilanishi haqidagi
tasavvur tarkib topgandir. Hissiyotlarning tabiati va paydo bo‘lishiga
bunday qarash hissiyotlarning axborot konsepsiyasi (P.V.Simonov) deb
ataladi. .[I; 19. 90-97 b]
Kishi ehtiyojlarning qondirilishi talab qilinadigan narsalar
haqidagi axborotni, u anglab, yoki anglamay, shu ehtiyoj paydo
bo‘lgan paytda o‘z ixtiyorida mavjud axborot bilan taqqoslaydi, Agar
ehtiyojlarning qondirilishi ehtimoli sub’ektiv jihatdan qaraganda katta
bo‘lib tuyulsa, ijobiy his tuyg‘ular paydo bo‘ladi. Salbiy hissiyotlar
ehtiyojlar qondirilishining real yoki tasavvurda mumkin emasligi
sub’ekt tomonidan oz yo ko‘p darajada anglanishi oqibatida yoxud
ehtiyojlarning qondirilish ehtimoli haqida sub’ekt tomonidan oldinroq
qilingan mo‘ljalga qaraganda yo‘qola borish natijasida paydo bo‘ladi.
Kundalik hayotda agressiya deganda biz ko‘proq adolatsiz,
asossiz hujumni
tushunamiz. Ilmiy nuqtai nazardan esa agressivlik tushunchasi g‘azab,
jahl, nafratni anglatadi. U hech qanaqa, ijobiy ham salbiy ham
ko‘rinishga ega bo‘lmay, neytral tushuncha hisobalanadi. Bu ta’rifni
K.Lorens «G‘azab: agressiv xulq-atvorning tabiiy tarixi» nomli kitobida
keltirib o‘tadi. Agressiya ko‘pincha hujum qilganda ko‘zga tashlanadi,
biroq g‘azabsiz hujumni etologlar agressiya deb atamaydilar. Tabiatda
20

bir tur ikkinchi turga hujum qiladi. Biroq, etolog har qanday hujumni
ham agressiya deb nomlamaydi. Bo‘ri quyonga hujum qilsa, agressiya
emas, ov hisoblanadi. Shu kabi, ovchining o‘rdak otishi yoki
baliqchining qarmoq tashlashi agressiya emas. Chunki ular o‘ljaga
nisbatan qo‘rquv, g‘azab yoki nafrat hissini tuymaydi. Agressiv
xulqatvorni esa, ushbu tuyg‘ular yuzaga keltiradi.
Kundalik hayotda bizning agressivligimiz turli insonlar bilan
yuzaga keluvchi mayda-chuyda ziddiyatlar orqali yuzaga chiqib turadi.
Inson o‘zida namoyon bo‘ladigan agressivlikning turli ko‘rinishlarini
boshqarishni o‘rganishi, tarbiyalashi mumkin bo‘lsada, agressivlikning
eng kuchli instiktiv xususiyat bo‘lganligi sababli uni to‘liq yo‘qotib
bo‘lmaydi. Shuni esda saqlash lozimki, agressiv insonning atrofidagi
qo‘zg‘atuvchilarni bartaraf etish orqali uning agressivligini
yo‘qotmaymiz, balki yig‘ilib borishiga yo‘l qo‘yib beramiz. Natijada
kuchli darajada namoyon bo‘lishiga sabab bo‘lamiz.
A.Bass va I.Darkining “Agressiya shakllari va uning
ko‘rsatkichlarini
diagnostika qilish metodikasi”da shaxsdagi agressiya ko‘rinishlarini
quyidagi 8 ta
asosiy agressiya ko‘rinishlari asosida baholangan:[I; 1. 25-75 b]
1. Jismoniy agressiya - boshqa bir odamga qarshi jismoniy kuch
ishlatish;
2. Verbal agressiya - salbiy his-tuyg‘ularni og‘zaki tarzda ifodalash
(janjal, qiychuv solish, so‘kinish, tahdid solish, la’nat aytish, qarg‘ish
kabilar);
21

3. Orqavarotdan bo‘ladigan yoki bilvosita agressiya - boshqa shaxsga
qaratilgan
g‘iybat, piching ko‘rinishidagi bilvosita olinadigan alam, nafratning
yo‘nalishi
aniqlanmagan bo‘lishi ham mumkin (yer tepish, baqirib chaqirish);
4. Negativizm - (voqelikka salbiy munosabatda bo‘lish, hamma narsani
inkor
etish) - rahbariyat yoki obro‘ga qarshi yo‘nalgan xulq-atvor, talab, tartib
qonunlarga qarshi passiv monelikdan faol xatti-harakat darajasigacha
borib yetishi mumkin.
5. Jizzakilik - jizzakilikka moyillik, arzimagan narsaga ham portlab
ketish,
keskinlik, qo‘pollik qilish;
6. Sergumonlik - ishonchsizlikka moyillik, odamlar bilan ehtiyot bo‘lib
munosabatga kirishish, atrofdagilar zarar yetkazishi mumkin degan o‘y
bilan
yashash;
7. Ranj - kimdandir yoki butun olamdan alamzadalik, xayolan yoki
chindan ham
keltirilgan iztirob, g‘azab, atrofdagilarga nisbatan nafrat, hasadning
namoyon
bo‘lishi;
8. Autoagressiya - o‘zi va atrof-muhit o‘rtasidagi munosabatlarda
kuzatiladigan
aybdorlik hissi, o‘ziga qarshi qaratilgan xatti-harakat, ya’ni o‘zini
22

ayblash, men
undog‘man, men bundog‘man deb ich-etini yeyish.
Shu boisdan, eng katta ahamiyat bolalarga tajovuzkorlikni o‘rganishga,
ijtimoiylashuvning birlamchi vositachilari, aniqrog‘i ota-onalarning
ta’siriga
qaratiladi. Xususan, ota-onalarning xulq-atvorlari tajovuzkorlik modeli
vazifasini
o‘tashi va agressiv ota-onalarning bolalarida ham agressivlik kuzatilishi
isbotlandi.
Shuningdek, ushbu yondashuv namoyondalari keng diapozandagi
tajovuzkor
reaksiyaning inson tomonidan o‘zlashtirilishi - ushbu xulqni to‘g‘ridan-
to‘g‘ri
rag‘batlantirishga kiradi. Ya’ni, tajovuzkor xatti-harakatning
mustahkamlanishi
mazkur xatti-harakatning keyinchalik ham takrorlanish ehtimolini
oshiradi.
Shuningdek, natija keltiradigan tajovuzkorlik, ya’ni tajovuzkor xulqning
qo‘llanilishi oqibatida muvaffaqiyatga erishish ham muhim ahamiyatga
ega bo‘ladi.
Tadqiqotlardan ma’lum bo‘lishicha, bola xatti-harakatlarining
amalga
oshirilishida undagi taqlidchanlik xususiyatining o‘rni kattadir.
Bolaning boshqalar
tomonidan amalga oshirilgan tajovuzkorona faoliyatni kuzatishi unda
23

shunga
nisbatan taqlid qilib ko‘rish istagini keltirib chiqaradi. Ushbu istak ta’siri
natijasida
g‘ayriqonuniy harakat amalga oshirilishi mumkin. Ba’zi tadqiqotchilar
katta kishilarning agressivlik faoliyati rag‘batlantirilganb holatlarni
bolalarning ko‘rishi ularda tajovuzkorona faoliyatga nisbatan intilishni
keltirib chiqaradi deb ta’kidlaydilar. Shuningdek, kattalarning
tajovuzkorona faoliyati jazolangan holatlar ham ba’zan bolalarda
tajovuzkorona faoliyatga taqlid qilish istagini yuzaga keltirishi mumkin.
Bu shuni ko‘rsatadiki, boshqalarning harakatlari
nafaqat rag‘batlantirilganda balki jazolanganda ham bolada
tajovuzkorlik faoliyati
yuzaga kelishi mumkin. Bundan ko‘rinadiki, ushbu nazariyada aniqlik,
muayyan
qat’iy fikr, xulosa yetishmaydi. Shuning uchun ham bu singari
nazariyalar keng ilmiy jamoatchilik nazariga tushmagan edi. Ayrim
tadqiqotchilarning ta’kidlashicha, bolalar ayrim modellarga
boshqalarga qaraganda ko‘proq taqlid qiladilar. Masalan, o‘zlariga
mukofot beruvchi, kuchli, omadli va hurmat-e’tiborga ega bo‘lgan
hamda tez-tez ko‘rishib turadigan kishilarga ko‘proq taqlid qiladilar. Bu
xususiyatlar ota-onalar hayotining dastlabki yillariga to‘g‘ri keladi.
Shuning uchun ular bu davrda bolalari uchun taqlid qilish modeli
bo‘lib xizmat qiladilar. Oilada ota-onalar bolalarga har tomonlama
stimul beruvchi
manba va taqlid qilish ob’ekti bo‘lib xizmat qilishi tufayli ular bir-biriga
24

va
farzandlariga qanday munosabat ko‘rsatishlariga ko‘ra, farzandlarining
kelajakda
tajovuzkorona fe’l-atvorga ega bo‘lishlarini belgilab beradilar.
Yuqoridagilarga asoslanib shuni aytish mumkinki, yoshlar ongida faol
ijobiy
munosabat (his-tuyg‘ular) tizimini shakllantirish va rivojlantirish orqali
tajovuzkorlik (agressiya) xatti-harakatlarni tarbiyalash, hamda
shaxslararo munosabatlar(shuningdek, o‘z-o‘ziga) tizimini yanada
yuksak darajaga olib chiqish mumkin, deb o‘ylaymiz.
1.3. O‘smir aggressiv xulqining stressni yuzaga keltiruvchi omili sifatida
Agressiya - kimgadir zarar yetkazishga yo‘naltirilgan jismoniy yoki verbal
(nutqli) xulq. Dushmanlik agressiyasi - g‘asabdan paydo bo‘ladigan va shaxsiy
maqsadga aylangan agressiya. Instrumental agressiya - biron-bir maqsadga erishish
vositasi bo‘lgan agressiya.
25

Agressiyaning namoyon bo‘lishida nerv sistemasining ta’sirini o‘rgangan
olimlar hayvonlar va odamlar miyasida agressiyada rol o‘ynaydigan soxalar
borligini aniqlashgan. Ayni paytda bu soxalardan biri agressiya paytida faollashsa,
boshqa biri tormozlanish jarayonida faollashadi. Nasliy boshqarish yo‘li bilan
agressiyani kuchaytirish yoki susaytirish mumkin. Qonning ximik tarkibi nerv
sistemasining agressiv stimullarga sezgirligini oshiradigan yana bir omil
hisoblanadi. Ma’lum bo‘lishicha, jamiyatdagi mavqeyi birdaniga yomon tomonga
o‘zgargan odamlarda qondagi yana bir modda serotonin miqdori ozayar ekan.
Serotonin miqdorining kamayishi esa agressiyaning kuchliroq namoyon bo‘lishiga
sabab bo‘ladi.
Frustratsiya - maqsadga yo‘naltirilgan xulqning tutilib qolishi. Frustratsiya
maqsadga erishishimizga to‘sqinlik qiladigan hamma narsa. Bizning maqsadga
intilishimiz kuchli motivatsiyaga ega bo‘lganda, biz lazzat kutib, unga ega
bo‘lmaganimizda (masalan, chanqab suv ololmaganimizda) frustratsiya kuchayadi.
Frustratsiya agressiv xulq uchun motivatsiya yaratadi. Bevosita frustratsiya
manbaiga yo‘naltirilgan agressiya uchun jazo qo‘rquvi agressiv qo‘zg`alishning
biron-bir boshqa nishonga, ba’zan frustratsiyalashganning o‘ziga yo‘naltirilishiga
sabab bo‘lishi mumkin. Ko‘chirish - agressiyani frustratsiya manbaidan boshqa
obyektga ko‘chirish. Odatda yangi nishon zararsizroq yoki ijtimoiy maqulroq
bo‘ladi. Frustratsiya har doim ham agressiyaga sabab bo‘lavermaydi. Ba’zan
agressiya bilan bog‘liq stimullar, masalan: qurol, predmet mavjudligida
agressiyaning nomoyon bo‘lishi kuchayadi. Turmush farovonligining o‘sishi
qoniqish hissining ortishiga sabab bo‘lmas ekan. Reallik hech qachon o‘sib
boruvchi umidlar ortidan quvib yetolmaydi. Hattoki, yashash sharoiti yaxshilashsa
ham “o‘sib borayotgan umidlar inqilobi” tufayli frustratsiya ortishi mumkin.
Adaptatsiya darajasi fenomeni - qo‘zg‘ovchilarning aniq darajasiga
moslashish tendensiyasi va uning natijasida ayni shu darajada ro‘y berayotgan
o‘zgarishlarga e’tiborini qaratish va javob berish. Bu nazariyaga ko‘ra
muvaffaqiyat va muvaffaqiyatsizlik, qoniqish va qoniqmaslik hissi bizning oldingi
erishgan yutuqlarimiz bilan bog‘liq. Agar bizning muvaffaqiyatlarimiz oldingi
26

erishgan darajamizga yetmasa, bizda qoniqmaslik va frustratsiya xissi paydo
bo‘ladi, agar ular bu darajadan ortib ketsa bizda qoniqish va muvaffaqiyat xissi
paydo bo‘ladi. Biroq oldinga harakatchanlikni davom ettiraversak, biz albatta
tezda moslashamiz. Yangi muvaffaqiyatlarga moslashish bilan paydo bo‘ladigan
qoniqmaslik xissidan odamlar o‘zlarini boshqalarga taqqoslab qutulishga harakat
qiladilar.
Qiyosiy deprivatsiya - o‘z holatini boshqalarning holatiga nisbatan
yomonroq deb idrok qilishdir. Sotsial psixologlar agressiyani ichkaridan
instinktlar va frustratsiya itarib chiqarishidan tashqari, odamlar o‘z agressiyalarini
tashqariga olib chiqishni ham o‘rganadilar deb hisoblaydilar. Oilada bolalarga
nisbatan qo‘pol muomala, so‘kinish, urish ular tomonidan agressiv xulq
modelining o‘zlashtirilishiga sabab bo‘ladi. Ota oilada past mavqega ega bo‘lgan
madaniyat shakllarida bolalarning jinoyatchilikka moyilligi ortadi. Aytilganlardan
shunday xulosalar qilish mumkin: Agressiya ikki xil shaklda namoyon bo‘ladi:
asabga o‘xshagan emotsiyadan kelib chiqadigan va zarar keltirishga yo‘naltirilgan
dushmanlik agressiyasi va qandaydir ijobiy maqsadga erishish usuli hisoblangan
instrumental agressiya. Agressiv reaksiyalar mexanizmini ishga soladigan
quyidagi omillar mavjud: aversiv holatlar, xayajon, ommaviy madaniyat va
guruhiy kontekst. Aversiv holatlar: og‘riq, chidab bo‘lmas jazirama issiq,
xujumkor xulq, tiqilinch.
Zamonaviy etika tamoyillari tadqiqot maqsadlarida og‘riq stimulidan
foydalanishni qat’iy ravishda cheklaydi. Jismoniy og‘riqdan tashqari «psixologik
og‘riq»ni ham kuzatish mumkin. «Psixologik og‘riq» - biz frustratsiya deb
ataydigan holatning o‘zidir. Og‘riq odamlarda ham agressiyani kuchaytiradi. Har
birimiz boshimiz qattiq og‘riganda yoki oyog‘imizning katta barmog‘ini urib
olganimizda shunga o‘xshash reaksiyani eslashimiz mumkin. Leonard Berkovits
Viskonsin universiteti talabalarida shunday tajriba o‘tkazgan. Talabalar qo‘llarini
yoki iliq suvga yoki o‘ta sovuq suvga solib turishlari kerak bo‘lgan. Keyinchalik
qo‘llarini sovuq suvga solib turgan talabalar asta-sekin o‘zlarida g‘asabiylik orta
borganligini, yoqimsiz tovush chiqarayotgan boshqa tekshiriluvchini so‘kib
27

yuborishga ham tayyor bo‘lganliklarini eslashgan. Xulosa shunday bo‘lganki,
aversiv holatlar frustratsiyaga nisbatan agressiyani ishga soluvchi samaraliroq
mexanizm hisoblanar ekan. Har qanday aversiv xodisa, u amalga oshmagan umid
bo‘ladimi, shaxsiy xaqorat yoki jismoniy og‘riq bo‘ladimi, emotsional portlashga
sabab bo‘lishi mumkin. Xattoki azobli depressive holat ham dushmanlik agressiv
xulqining paydo bo‘lish ehtimolini orttiradi. Madaniyatning iqlim nazariyasiga
ko‘ra o‘ta qulay iqlim sharoitlari yuqori madaniyat darajasiga, qattiq, noqulay
iqlim sharoitlari o‘ziga xos madaniyat va mos ravishda o‘ziga xos milliy
psixologik xususiyatlarga sabab bo‘ladi. O‘z vaqtida Gippokrat Gretsiyadagi
yuqori madaniyatni hozirgi Germaniya va Shvetsiyadagi yovvoyilik axloqi bilan
taqqoslab, buning sababi yevropaning keskin iqlimida deb bilgan edi. Yoqimsiz
hid, tamaki tutuni, havoning ifloslanishi - agressiv xulqqa sabab bo‘lishi mumkin.
Laboratoriyada normal va issiq, dim xonalarda so‘rovnoma to‘ldirgan
tekshiriluvchilar, issiq, dim xona ularda toliqish, agressiv holatlar paydo
qilganligini, har qanday begona odamning paydo bo‘lishi ularning g‘ashiga
tekkanligini aytishgan. Tekshirishlar shuningdek, jazirama issiq
qasoskorlikning namoyon bo‘lishiga sabab bo‘lishi mumkin, degan xulosani
beradi.
Temperatura va agressivlik o‘rtasidagi bevosita aloqani tasdiqlash qiyin
bo‘lsa ham, yuqori temperatura xayajonga sabab bo‘lishi aniq, odamlar jaziramada
asabiyroq bo‘ladilar. Jazirama issiq agressiv fikr va xissiyotga sabab bo‘ladi.
Biz aversiv stimulyatsiyalar odamlarning achchig‘ining chiqishiga sabab
bo‘lishiga ishonch xosil qildik. Xayajonning boshqa ko‘rinishlarida, masalan,
jismoniy yoki jinsiy zo‘riqish vaziyatlarida ham shu holat sodir bo‘ladimi? Stenli
Shaxter va Djer Singerlar shunday tajriba o‘tkazishgan. Ikki guruh
talabalar qoniga adrenalin ukol qilingan. Birinchi guruhga ukol ta’sirida qon
aylanishi va yurak urishi hamda nafas olish tezlashishi ma’lum qilingan.
Informatsiyaga ega bo‘lgan talabalar agressiv qo‘zovchi stimullarga befarq
qolishib, o‘zlaridagi agressiv holatni dori ta’siriga yoyishgan. Dorining ta’sir
kuchidan bexabar ikkinchi guruh agressiya uyg`otuvchi omillarga kuchli reaksiya
28

namoyon qilishgan. Xulosa shundayki, ayni paytdagi fiziologik qo‘zg‘alish u yoki
bu emotsiyani, odam o‘zidagi qo‘zg`alishni qanday joylashiga qarab turlicha
oziqlantiradi. Tashqi holat insonning ichki tuzilishiga bog‘liq, ya’ni tashqi
ta’sirning ijobiy yoki salbiyligi biz uni qanday aks ettirishimizga bog‘liq.
Biz individni agressiv harakat qilishga undovchi omillarni ko‘rib chiqdik.
Agar frustratsiya, haqorat va agressiv xulqning idrok qilingan modellari alohida
odamlarda agressiv tendensiyani kuchaytirsa, demak, ular guruhda ham shunga
o‘xshash reaksiyani chaqiradi. Ommaviy tartibsizliklar paytida qarama-qarshi
tomonlardan bittasi “quyushqondan chiqishi” bilanoq agressiv harakat zudlik bilan
tarqala boshlaydi. O‘z o‘ljasini talon-taroj qilayotgan talonchilar manzarasi
qonunni hurmat qiluvchi fuqarolarning axloqiy tahqiqlarini susaytirib, ularda ham
shu harakatlarni sodir qilish istagini uyotishi mumkin. Guruh agressiv reaksiyalar
amplitudasini ma’suliyatni tarqatib yuborish yo‘li bilan orttirishi mumkin.
Ijtimoiy loqaydlik tufayli guruhda agressiv tendensiyalar shuning uchun ham
kuchayadiki, guruh tendensiyalarni qutblashtirish xususiyatiga ega. Har bir
qatnashchining o‘zini guruh bilan o‘xshatishi tufayli konformlilik
(kelishuvchanlik) va deindividuatsiya (o‘ziga xoslikning yo‘qolishi) ortib boradi.
Individual o‘z-o‘zini o‘xshatish minimallashadi, chunki guruhning har bir aloxida
a’zosi o‘zini butunlay guruh ixtiyoriga berib, guruhning boshqa a’zolari bilan
birlikda qoniqish xissini tuyishadi. Misol tariqasida o‘smirlar bandasini,
maktablarda kuchsiz, himoyasiz o‘quvchilarni doimiy do‘pposlash xodisalarini
olish mumkin. Yolg`iz holda hatto eng janjalkash o‘smir ham o‘z qurboniga
yomon so‘z ayta yoki hujum qila olmaydi. Laboratoriya va tabiiy sharoitlarda
agressiyaning kuchayishi quyidagi omillarga bog‘liq:
- agressorning erkak jinsiga mansubligi;
- individ tabiiy agressivligining balandligi;
- alkogol ta’siri;
- zo‘ravonlik sahnasini kuzatish;
- agressorning anonimligi;
- qurbonning alamislik xulqi;
29

- qo‘l ostida qurolning mavjudligi;
- guruhning ta’siri.
Ayrim tadqiqotlarda agressiv harakatlar agressivlikning kuchayishiga sabab
bo‘lgan. Agressivlikni namoyon qilish dushmanlikning kuchayishiga olib keladi.
Shafqatsizlik akti har doim shafqatsizlikka ustanovka beradi. Agressiv harakatning
kuchsiz namoyon bo‘lishi shunga olib keladiki, odam o‘z xatti-harakatida biron-bir
jazoga loyiq narsani ko‘rishdan voz kechadi. Odamlar o‘zlarining bo‘lg`usi
agressiyalari irratsional, beaqillik bo‘lib ko‘rinmasligi uchun qurbonlarining
fazilatlarini kamsitishga harakat qilishadi. Agar asabni birinchi martadayoq
tiyilsa, keskinlik chiqishi ham pasayadi, bo‘lmasa aksincha, tormozlanish pasayadi.
Umuman olganda biz o‘z agressiyamizni tiyishimiz kerakmi? Indamasdan
qovoqtumshuqni osiltirish, atrofdagilarga o‘z asabimizni sochganimizdan ko‘ra
samaraliroq bo‘lmasa kerak, chunki biz bari-bir hayolan o‘zimizni xafa qilgan
odam bilan tortishamiz. Baxtimizga o‘z hissiyotlarimizni namoyon qilish va
boshqalarga ularning xulqi bizga qanday ta’sir qilganligini bildirshning noagressiv
usullari ham mavjud. Agressiyaning paydo bo‘lishiga sabab bo‘ladigan omillarni
ko‘rib chiqib, unga qanday qilib qarshi turish mumkinligini o‘ylab ko‘ramiz.
Dushmanlik agressiyasiga aversiv tajribaning turli tiplari; frustratsiya va shaxsiy
haqoratlash undaydi. Shunday ekan eng aqlli yo‘l odamlarning amalga
oshmaydigan orzular va bexuda umidlar bilan boshlarini oritmasliklari.
Instrumental agressiya oldindan taqdirlanish lazzati va ehtimol tug`ilgan
sarfharajatlar tufayli kelib chiqadi. Demak, biz bolalarda hamkorlik va noagressiv
xulqni rag`batlantirishimiz kerak. Tajribalarda bolalarning agressiv xulqi pisand
qilinmasdan, noagressiv xulqi mustahkamlanganda ular kamroq agressiv bo‘la
borganlar. Agressorni jazolash har doim vaqtni bexuda ketkazish demakdir:
jazolash agressiyani faqat ideal sharoitlardagina to‘xtatib qolishi mumkin, ya’ni
agar o‘sha zahoti va qattiq jazolansa, agar jazolash ijobiy xulqni rag`batlantirish
bilan birga qo‘shilsa va bunda jazo olayotganning jaxli chiqmasa. Bu sharoitlarga
amal qilmaganda agressiya tashqariga otilib chiqadi. Shunday qilib biz
agressiya paydo bo‘lmasdan oldin uning oldini olishimiz kerak. Agar “hayot uchun
30

emas, o‘lim uchun agressiya” sovuq va instrumental bo‘lganda, biz jinoyatchiga
o‘zining agressiv niyatlarini amalga oshirishga imkon berib, keyin uni boshqalarga
namuna uchun jazolab, shunday jinoyat qilish istagini boshqalarda yo‘qotgan
bo‘lardik. Agar shunday bo‘lganda o‘lim jazosi jinoyatlar sonini kamaytirgan
bo‘lardi. Lekin afsuski bunday bo‘lmayapti. Jismoniy jazolash qo‘shimcha salbiy
samara berishi mumkin. Jazolash bu aversiv stimulyatsiyaning yana bir
ko‘rinishidir; jazo aynan jazo yordamida oldi olinmoqchi bo‘lgan xulqni
shakllantiradi. Yana buning ustiga jazolash bu majburlashdir (har qanday majburiy
faoliyat tashqi tomondan majburiyligi qanchalik kuchli oqlanmasin baribir
kamdan-kam ichki hamdardlik uyg`otishini eslash kifoya). Xuddi shuning uchun
ota-onalarning xaqoratlari bilan o‘sgan bebosh o‘smirlar, oiladagi intizom
shafqatsiz jismoniy jazo ko‘rinishini olganda uydan qochib ketadilar. Ijtimoiy
o‘rganish pozitsiyasidan turib yondashuv agressiyani uni keltirib chiqaruvchi
omillarga qarshi turish yo‘li bilan nazorat qilishni taklif qiladi - boshqacha
aytganda aversiv stimulyatsiyani susaytirish, noagressiv xulqni shakllantirish va
agressiyaga zid reaksiyalarni aniqlash va mustahkamlash yo‘li bilan agressiv xulq
namoyon bo‘lish ehtimolini kamaytirish mumkin.
II.Bob. SHaxsning refleksiv xususiyatlari va agressiyaga moyilligi
diagnostikasi
2.1. SHaxsning muloqot jarayonida refleksiv xususiyatlari diagnostikasi
Muloqot shaxsning eng muhim ijtimoiy-psixologik xususiyati xisoblanadi.
CHunki, muloqot jarayonida odamlar bir-birlari bilan ma’lumotlar almashib,
o‘zaro ta’sir ko‘rsatibgina qolmay, balki bir-birlarini to‘g‘riroq va aniqroq
anglashga, tushunishga va idrok qilishga harakat qiladilar. Bu tomon shaxsiy idrok
31

va tushunish muammosi bilan bog‘liqdir. Birgalikdagi faoliyat jarayonida
shaxslarning bir-birlarini to‘g‘ri tushunishlari va aniq idrok qilishlari muloqotning
samarali bo‘lishini ta’minlaydi. Rus psixologi A.A.Bodalev muloqot jarayonida
insonni inson tomonidan idrok etish mexanizmlarga identifikatsiya, refleksiya va
stereotipizatsiyani kiritadi. Ularning xar biri muloqotdoshlarni turli omillar bilan
bog‘lab bir birlarini idrok etishlarini anglatadi.
Refleksiya muloqot jarayonida suhbatdoshning pozitsiyasidan turib, o‘zini
tasavvur qilishdir, ya’ni refleksiya, boshqa odamning idrokiga taalluqli bo‘lib,
o‘ziga birovning ko‘zi bilan qarashga intilishdir. CHunki, busiz odam muloqot
jarayonida o‘zini aniq bilmasligi, noto‘g‘ri muloqot formalarini tanlashi mumkin.
Refleksiya — (lotincha aks ettirish) - o‘z fikr va kechinmalarini
taxlil qilish va muloxaza yuritish, yani muloqotga kirishuvchining
suxbatdosh uni qanday idrok etayotganligini anglash. Kishini kishi
tomonidan idrok qilishini ikkilangan oynadagi aks ettirishga o‘xshatish
mumkin. Odam boshqa kishini aks ettirar ekan, shu bilan birga o‘zini xam
aks ettiradi, agar kishi o‘zi muloqotga kirishadigan kishilar xaqida to‘liq,
ilmiy asoslangan axborotlarga ega bo‘lsa, ular bilan bexato aniqlikda o‘zaro ta’sir
o‘rnatishi mumkin. Biroq subekt xamma vaqt bunday aniq malumotga ega emas.
SHuning uchun u boshqalar xatti-xarakatining sabablarini o‘ylab chiqishga majbur
bo‘ladi. Boshqa kishining xarakatlarini tushuntirish uchun faoliyat motivlari, xis-
tuyg‘ular, intilish va fikrlashning o‘ylab chiqarilishi kauzal atributsiya deb ataladi.
O‘qituvchilar tomonidan bola xarakatlarining shunday sababini talqin qilinishi
maktabdagi pedagogik muomalani qiyinlashtiradi.
Agar shaxsning refleksiya yaxshi rivojlanmagan bo‘lsa bu uning xulq-
atvoriga ham ta’sir ko‘rsatadi. SHu tufayli tadqiqotimizda o‘quvchilarning
refleksiv xususiyatlarini aniqlash va zarur korreksion ishlarni belgilash maqsadida
“Refleksiya” testidan foydalandik. Ushbu test 20 ta savoldan iborat bo‘lib,
snaluvchilar savollarga “Ha” yoki “Yo‘q” deb javob berishlari so‘raladi.
Qo‘yida test tarkibiga kiritilgan savollarini ketiramiz;
1. Inson hayotda faqat o‘z fikri bilan yashashi lozim deb o‘ylayman.
32

2. Tanishlarimning men haqimda qanday fikrlashlari men uchun muhim emas.
3. Qanchalik harakat qilmang boshqalar diqqat e’tiboriga tushish qiyin.
4. Odamlar meni qanday odam deb o‘ylashlarini bilishni istar edim.
5. Boshqalarnng tashvishlari menikidan ha ko‘pligini tasavvur qilaman.
6. “Pichoqni avval o‘zingga ur, og‘rimasa boshqaga ur” degan mavol mening
fikrim bilan bir xil.
7. Do‘stimning boshiga tushgan tashvish meni bezovta qilmaydi.
8. Imtihondan qoniqarsiz baho olganlarning xafagarchiliklari kuchli.
9. Tengdoshlarimni ranjitib qo‘ymaslikka harakat qilaman.
10. Jonivorlarni qiynagan kishilarni hissiz odamlar deb hisoblayman.
11. Odamlar bir-birlarini qo‘llab quvvatlashlari kerak deb o‘ylayman.
12. Mening boshimga tushgan tashvish boshqalarni tashvishlantirmasligiga
ishonchim komil.
13. Boshqalarning kayfiyati menga tezda ta’sir ko‘rsatadi.
14. Ba’zi odamlarning taqdiri ayanchli.
15. Befarq kishilar hayotda ko‘proq foyda ko‘radilar.
16. Yig‘layotgan kishini ko‘rsam ko‘nglim buzilib ketadi.
17. Odamlarga yoqadigan ishlarni qilish shart emas deb o‘ylayman.
18. YOmon gap hammaga bir ta’sir qiladi.
19. Omadli kishilarga havasim keladi.
20. Mening xursandchiligim tanishlarimni qiziqtirmaydi.
SHaxs refleksiv xususiyatlarini o‘rganish usuli natijalari tahlili:
33

1. “Ha” – 3, 4, 5, 6, 9, 10, 11, 13, 14, 16, 18, 19
2. “Yo‘q” – 1, 2, 7, 8, 12, 15, 17, 20.
20-16 ball – refleksiya yuqori;
14-8 ball – o‘rtacha;
7 va undan kam ball – past.
Biz o‘smirlardagi agressiv xulq-atvor shakllari hamda dinamikasini
o‘rganish maqsadida “Refleksiya” testi foydalandik. 1-jadvalda olingan natijalar
keltirilgan: Ushbu metodika bo‘yicha tadqiqotlarni Payariq tumanidagi 11
umumta’lim maktabining 9-10 sinf o‘quvchilarida o‘tkazdik va qo‘yidagicha
natijalarni qo‘lga kiritdik.
2.1.jadval
“Refleksiya” testi bo‘yicha sinaluvchi o‘quvchilarning ko‘rsatkichlari
№ 20-16 ball 14-8 ball 7 va undan
kam ball Korreksiyaga
jalb etilganlar
1 +
2 +
3 +
4 + +
5 +
6 +
7 +
34

8 +
9 +
10 + +
11 +
12 +
13 + +
14 +
15 +
16 +
17 +
18 + +
19 +
20 +
21 +
22 + + +
23 +
24 +
25 +
26 +
27 + +
35

28 +
29 +
30 +
31
32 + +
33
34 + +
35 +
36 +
37 +
38 + +
39 +
40 +
41 +
42 +
Jami: 9 20 13 10
% 21% 49% 30%
Demak sinaluvchilarning ko‘rsatkichlariga ko‘ra 7 va undan kam ball
to‘plaganlarda refleksiya past degan xulosaga keldik va ularni psixokorreksion
mashg‘ulotlarimizga taklif etdik. 2.1. jadvaldan ko‘rinib turibdiki 42 nafar
36

o‘quvchidan 13 nafarida refleksiya darajasi past ekan. Bu esa jami
sinaluvchilarning 30 % ni tashkil etadi.
Jadval ko‘rsatkichlarini quyidagi gistogrammada ko‘rgazmali xolda
keltiramiz.
юқори ўрта паст 05101520253035404550
21 % 49 %
30 %
юқори ўрта
паст
Tadqiqotimizning navbatdagi bosqichida ana shu 12 nafar o‘quvchilarni
psixokorreksion mashg‘ulotlarimizda ishtirok etishni taklif qildik. Ulardan 10
nafari mashg‘ulotlarimizda ishtirok etishga rozi bo‘ldilar. SHuningdek, test
natijalariga ko‘ra o‘rtacha refleksiyaga ega bo‘laganlardan 6 nafari ham bizning
mashg‘ulotlarimizda qatnashish istagi borligini aytishdi.
Tadqiqotimizning navbatdagi metodikasi A.Bass va I.Darkning agressiya
shakllari va uning ko‘rsatkichlarini diagnostika qilish metodikasini tanladik.
Ushbu metodika orqali tajriba guruhidagi sinaluvchilarda agressiyaga moyillikni
diagnostika qilib, agressiyaga moyilligi yuqori bo‘lgan o‘quvchilar bilan
korreksion mashg‘ulotlar olib borishni belgiladik.
Sinaluvchilarga qo‘yidagicha ko‘rsatma beriladi: “Ta’kidlarni o‘qish yoki
eshitish davomida ular sizning hayot tarzingiz, xulq-atvoringizga qanchalar
mos kelishiga qarab quyidagi to‘rtta javobdan sizning holatingizga mos
tushadiganini belgilang: «ha», «ha» desam ham bo‘laveradi», «yo‘q», «yo‘q»
desam ham bo‘laveradi».
37

1. Gohi - gohida kimningdir jonini shunday og‘ritgim keladi-ki, bu istakni hech
ham engolmayman.
2. Ba’zan o‘zimga yoqmagan odamlar haqida gap sotishim mumkin.
3. Mening jahlim tez, biroq jahldan tushishim judayam oson.
4. Mendan yaxshilikcha so‘ralmasa iltimoslarni bajarmayman.
5. Men o‘zimning haqimni har doim ham undira olmayman.
6. Odamlar orqavorotdan men haqimda gap-so‘z qilishlarini bilaman.
7. Birovlar xatti-harakatini ma’qullamasam – bu narsani ularga sekingina
sezdirib qo‘yaman.
8. Kimnidir aldashga majbur bo‘lib qolsam, vijdonim qiynaladi.
9. Men hech kimga qo‘l ko‘tara olmasam kerak.
10. Men hech qachon qo‘lga ilingan narsani otish darajasida jahl qilmayman.
11. Birovlarning kamchiliklariga doimo ko‘ngilchanlik bilan qarayman.
12. Agar o‘rnatilgan tartib menga yoqmasa, uni buzgim keladi.
13. Odatda, ba’zi odamlar fursatdan foydalanib o‘z ishini to‘g‘rilab olishni
yaxshi bilishadi.
14. Kutganimdan ortiq iltifot ko‘rsatayotgan sermulozamat odamlar meni
ulardan ehtiyot bo‘lishga undaydi.
15. Odamlar bilan ko‘pincha murosa qilolmayman.
16. Ahyon-ahyon o‘zimni ham uyaltiradigan o‘y-fikrlar miyamga kelib turadi.
17. Menga tarsaki tortgan kishiga tarsaki bilan javob bermayman.
18. Jahlimni chiqarishsa eshikni qarsillatib yopaman.
19. Men yuvosh ko‘rinsamda, aslida jahldorman.
20. Agar kimdir o‘zini rahbarday tutsa, atay unga qarshi xatti-harakat qilaman.
21. qismatim meni biroz ranjitadi.
22. Meni ko ‘ plar yoqtirmasa kerak deb o ‘ ylayman .
23. Kimlardir fikrimga qo‘shilmasa - tortishmay turolmayman.
24. Ishdan bo‘yin tovlaganlar o‘z ayblarini his qilishlari lozim.
25. Meni yoki mening oilamni mendan ko‘radiganini ko‘radigan kishigina
haqorat qilishi mumkin.
38

26. qo‘pol hazillarga moyil emasman.
27. Ustimdan kulishsa jahlim chiqadi.
28. Kimlardir kibrga berilib, o‘zgalarni oyog‘ini uchi bilan ko‘rsatsa, ularning
popugini pasaytirib qo‘yish qo‘limdan keladi.
29. Deyarli har hafta o‘zimga yoqmagan kishilardan birortasi bilan to‘qnash
kelaman.
30. Aksariyat odamlar menga hasad qiladi.
31. Odamlardan hurmatimni joyiga qo‘yishlarini talab qilaman.
32. Ota-onamga ko‘ngildagidek qarasha olmaganim uchun ezilaman.
33. Muttasil joningdan to‘ydiradiganlarni jag‘iga bir tushirsang arziydi.
34. Gohida jahlim chiqsa qovog‘imdan qor yog‘adi.
35. Garchi odamlar menga, aslida o‘zim arziganimdan ham yomon muno-sabatda
bo‘lsalar-da xafa bo‘lmayman.
36. Kimdir jig‘imga tegishga harakat qilsa ham men unga parvo qilmayman.
37. Oshkora namoyish qilmasamda, ba’zan ichimda kuyinaman.
38. Ba’zan odamlar mening ustimdan kulishayotganday tuyuladi.
39. Ming achchig‘im chiqsa, boloxonador qilib so‘ka olmayman.
40. Gunohlarim avf etilishini istar edim.
41. Kimdir meni urgan taqdirda ham, kamdan kam xollarda unga javob
qaytaraman.
42. Ba’zi ishlar mening aytganimday bo‘lmasa xafa bo‘laman.
43. Ba’zan odamlarning borligi ham g‘ashimga tegadi.
44. Men chinakamiga nafratlanadigan odamning o‘zi yo‘q.
45. Mening shiorim: «BEGONALARGA ISHONMASLIK KERAK!»
46. Kimdir jig‘imga tegsa, u haqda o‘ylaganlarimni yuziga aytishgacha boraman.
47. qilib qo‘ygan ko‘plab ishlarimdan keyinchalik pushaymon eyman.
48. Achchig‘im chiqsa, musht tushirishdan ham qaytmayman.
49. Men bolaligimdan g‘azabimni yashirib yashashga o‘rganganman.
50. Ko‘pincha o‘zimni sabr kosam to‘lib ketganday his qilaman.
39

51. Odamlar men nimalarni his qilayotganimni bilishsa edi, meni murosasiz,
xarakteri og‘ir inson deb hisoblashgan bo‘lar edi.
52. Odamlar menga nima sababdan yaxshilik qilishar ekan, deb o‘ylaganim
o‘ylagan.
53. Menga baqirsalar, men ham ovozimni balandlataman.
54. Muvaffaqiyatsizliklar meni qayg‘uga soladi.
55. Janjalkashligim boshqalarnikiday: ko‘p ham emas, oz ham emas.
56. g‘azabdan qo‘limga ilingan narsani otib sindirgan paytlarim ham bo‘lgan.
57. Ba’zan aynan o‘zim birinchi bo‘lib janjal chiqarishim mumkinligini his
qilaman
58. Ba’zan qismat menga nisbatan adolatsiz bo‘layotganday tuyuladi.
59. Avvallari odamlarni samimiy deb bilardim, endi esa– yo‘q.
60. g‘azablansamgina so‘kinaman.
61. Noto ‘ g ‘ ri ish qilsam vijdonim qiynaladi .
62. o ‘ z haq - huquqimni himoya qilish uchun jismoniy kuch ishlatish lozim bo ‘ lsa -
ishlataman .
63. Ba ’ zan achchiq ustida stolni mushtlayman .
64. o ‘ zimga yoqmagan odamlarga nisbatan qo ‘ polroq bo ‘ laman .
65. Menga ziyon etkazishni istaydigan dushmanim yo ‘ q .
66. Jazoga loyiq odamni jazolash qo ‘ limdan kelmaydi .
67. Ko ‘ pincha noto ‘ g ‘ ri hayot kechirganligimni o ‘ ylab qolaman .
68. Jahlimni chiqarib meni mushtlashishgacha olib borishi mumkin bo ‘ lgan
odamlarni bilaman .
69. Arzimagan mayda-chuydalarga ranjimayman.
70. Odamlar mening jig‘imga tegishmoqchi yoki haqoratlashmoqchi degan o‘ylar
kamdan kam hollarda miyamga keladi.
71. Ko ‘ pincha amalga oshirmasamda do ‘ q - po ‘ pisa qilib qo ‘ yaman .
72. Oxirgi vaqtda ezma bo‘lib qoldim.
73. Baxslashayotganimda ovozim o‘z-o‘zidan balandlab ketadi.
40

74. Odamlarga nisbatan yomon munosabatda ekanimni yashirishga harakat
qilaman.
75. Tortishib o‘tirgandan ko‘ra, ko‘nib qo‘ya qolaman.
Ma’lumotlarni qayta ishlash jarayonida «ha» va «ha» desam ham bo‘ladi»
javoblari bir xilda, ya’ni «ha» kabi xisobga olinadi, shuningdek «yo‘q» va «yo‘q»
desam ham bo‘ladi» javoblari ham bir hilda, ya’ni «yo‘q» kabi hisoblanadi.
So‘rovnoma kaliti va natijalarini qayta ishlash.
1.Jismoniy agressiya (K=11)
1+ ; 9 - ; 17 - ; 25 + ; 33 + ; 41+ ; 48+ ; 55+ ; 62+ ; 68+.
2.Verbal agressiya (K=8)
7+ ; 15 + ; 23+ ; 31+; 39 - ; 46+; 53+; 60+; 66 -; 71+; 73+; 74 -; 75 -.
3.Orqavorotdan (bilvosita) bo‘ladigan agressiya (K=13)
2+; 10+; 18+; 26 -; 34+; 42 +; 49 -; 56+; 63+.
4. Voqe’likka salbiy munosabatda bo‘lish, inkor etish (Negativizm) (K=20)
4+; 12+; 20+; 28+; 36 -.
5 Jizzakilik (K=9)
3+; 11 -; 19 +; 27+; 35 -; 43+; 50+; 57+; 64+; 69 -; 72 +.
6 Sergumonlik (K=11)
6+; 14+; 22+; 30+; 38+; 45+; 52+; 59+; 65 - ; 70 -,
7 Ranj (K=13)
5+; 13 +; 21+; 29 +; 37+; 44+; 51+; 58+.
8 Aybdorlik hissi (K=11)
8+; 16 +; 24 +; 32+; 40 +; 47+; 54+; 61+; 67+.
41

«-» belgili savollar javoblarini qayd qilayotganda agar javob «ha»
bo‘lgan bo‘lsa «yo‘q» deya, agar «yo‘q» bo‘lsa «ha» kabi qayd qilinishi talab
etiladi.
Ballar yig ‘ indisi har bir agressivlik parametrida ko ‘ rsatilgan
koeffitsientga ko ‘ paytirilgach , ular solishtirishga qulay me ’ eriy ko ‘ rsatgichlarga
aylanadi .
Summar ko‘rsatkichlar;
( 1+ 2 + 3 ) / 3=IA (Agressiya indeksi )
( 6+ 7 ) / 2 =IAd (Adovatlilik indeksi)
1 Jismoniy agressiya - boshqa bir odamga qarshi jismoniy kuch ishlatish.
2 Verbal agressiya – salbiy his-tuyg‘ularni og‘zaki tarzda ifodalash (janjal,
qiy-chuv solish, so‘kinish, tahdid, la’nat aytish, qarg‘ish kabilar)
3 Orqavorotdan bo‘ladigan yo bilvosita agressiya – boshqa shaxsga qaratilgan
g‘iybat, piching ko‘rinishidagi bilvosita olinadigan alam, nafratning
yo‘nalishi aniqlanmaganligi ham bo‘lishi mumkin (er tepish, baqirib-
chaqirish)
4 Negativizm (voqe y likka salbiy munosabatda bo‘lish, hamma narsani inkor
etish) – rahbariyat yoki obro‘ga qarshi yo‘nalgan xulk-atvor, talab, tartib,
qonunlarga qarshi passiv mone’likdan faol xatti-harakat darajasigacha
borib etishi mumkin.
5 Jizzakilik - jizzakilikka moyillik, arzimagan narsaga portlab ketish,
keskinlik, qo‘pollik qilish.
6 Sergumonlik - ishonchsizlikka moyillik, odamlar bilan ehtiyot bo‘lib
munosabatga kirishish, atrofdagilar zarar etkazishi mumkin, degan o‘y
bilan yashash.
7 Ranj - kimdandir yoki butun olamdan alamzadalik, hayolan yoki chindan
ham keltirilgan iztirob, g‘azab, atrofdagilarga nisbatan nafrat, hasadning
namoyon bo‘lishi.
42

8 Autoagressiya - o‘zi va atrof-muhit o‘rtasidagi munosabatlarda
kuzatiladigan aybdorlik hissi, o‘ziga qarshi qaratilgan xatti-harakat, ya’ni
o‘zini ayblash, men undog‘man, men bundog‘man, deb ich-etini eyish.
“Refleksiya” testi bo‘yicha tajribada ishtirok etgan barcha sinaluvchilar
“Agressiya shakllari va uning ko‘rsatkichlari” testi bo‘yicha tadqiqotlarimizda
xam ishtirok etdilar va turli natijani berdilar.
2.2.jadval
“ Agressiya shakllari va uning ko‘rsatkichlari ” t esti bo‘yicha
sinaluvchi o‘quvchilarning ko‘rsatkichlari
№ Jismo
niy
agres -
siya Verbal
Agres -
siya Orqavor
ot
dan
(bilvosi-
ta)
bo‘ladig
an
agressiya Voqe’likk
a salbiy
munosabat
da bo‘lish,
inkor etish Jizzaki
lik Sergumo
n
lik Ranj Auto
agres -
siya
1 2 3 4 5 6 7 8 9
1 8 7 2 3 8 7 3 7
2 5 5 2 5 7 5 5 5
3 6 6 4 6 6 4 3 6
4 7 7 3 3 7 6 3 7
5 6 6 2 6 6 5 6 6
6 8 8 2 3 8 4 6 7
7 5 5 2 5 5 7 5 5
8 6 6 2 6 6 5 4 6
43

9 5 5 2 5 5 7 5 5
10 5 5 3 5 5 4 5 5
11 6 6 2 6 6 6 6 6
12 5 7 2 5 5 4 5 5
13 6 6 2 6 6 7 6 6
14 5 5 4 5 5 4 5 5
15 8 8 2 3 8 6 3 7
16 6 6 2 6 6 4 6 6
17 5 5 3 5 5 5 5 5
18 7 7 4 7 7 6 7 7
19 5 5 2 5 5 4 5 6
20 7 7 4 3 7 7 7 7
21 4 6 2 4 4 4 4 4
22 8 8 2 5 8 4 3 7
23 6 6 2 6 6 6 3 6
24 4 4 3 4 4 4 4 6
25 6 6 2 6 6 5 6 6
26 5 5 3 5 5 4 7 5
27 7 7 2 7 7 6 4 7
28 6 6 2 4 6 4 6 6
29 6 6 2 3 6 5 6 6
44

30 4 7 4 4 4 4 4 4
31 4 4 2 4 4 4 4 6
32 8 8 2 4 8 7 6 6
33 5 5 2 5 5 5 5 5
34 6 6 4 3 6 6 3 6
35 4 4 2 4 4 4 4 4
36 7 7 2 4 7 7 7 7
37 5 5 2 5 5 4 5 5
38 4 4 2 4 4 4 7 6
39 7 7 3 4 7 7 3 7
40 6 6 3 3 6 4 6 6
41 5 5 2 5 5 6 5 5
42 4 4 2 4 4 6 4 6
23 26 13 9 24 18 15 28
% 55% 61% 30% 21% 57% 43% 36% 66%
“Agressiya shakllari va uning ko‘rsatkichlari” testi bo‘yicha sinaluvchi
o‘quvchilarning ko‘rsatkichlari ancha yuqori chiqdi.
Natijalarni quyidagi gistogrammada ko‘rgazmali xolda ifodalaymiz.
45

1 2 3 4 5 6 7 8010203040506070
55 61
30
21 57
43
36 66
2 .2. Refleksiyani shakllantirishga va agressiyaga moyillikni kamaytirishga
mo‘ljallangan psixokorreksion dastur

Dastur mazmuni: Ushbu dastur shaxsning zarur ijtimoiy-psixologik
xususiyatlarini shakllantirishga xizmat qiluvchi psixologik mashqlarni o‘zida
mujassamlashtirgan .
Dasturning maqsadi: T a’lim jarayonida o‘quvchi larning zarur ijtimoiy-
psixologik xususiyatlarini rivojlantirish.
Dasturning asoslanishi: Biz psixokorreksion dasturning tarkibiga kiritilgan
mashqlar va mashg‘ulotlarni aniqlovchi diagnostik bosqich natijalariga hamda
ta’lim jarayonidagi o‘quv chilarning muloqoti va xulq-atvoriga xos xususiyatlarni
46

1-maydoncha
Kirish mashqlari
“ Танишиш” ва “Саломлашиш” 2-майдонча
Руҳий ҳаракатлар
Ўз-ўзингни англа!2- maydoncha
Ruhiy harakatlar
Ўз-ўзингни англа!
3- maydoncha
Xulq gimnastikasi
Ширинсуханлик 4- maydoncha
Xulq gimnastikasi
“ Илтимос”
5- maydoncha
Xulq gimnastikasi
«Ташвишлар ўйини» 6- maydoncha
Xulq-atvor gimnastikasi
“ Инкор этилганлар”inobatga olgan holda tanlash va tartiblashga amal qildik. CHunki, bu
psixokorreksion dasturning nazorat bosqichida olinayotgan natijalarimizda aniq va
kerakli natijalar berishi mo‘ljallangan edi.
Ushbu psixokorreksion dasturimiz 6 kunga muljallangan mashqlar
majmuasidan iborat bo‘lib, ular asosan o‘quvchilarda zarur ijtimoiy fazilatlarni
o‘yin mashqlari orqali shakllantirishga mo‘ljallangan.
1-kun mashqlar majmuasida uchta maydonchaga ajratilgan bo‘lib, ular
quyidagilardan iborat:
2-kun mashqlar majmuasida ikkita maydon ajratilgan bo‘lib, ular
quyidagilardan iborat:
3-kun mashqlar majmuasida ham ikkita maydoncha bo‘lib, ular
quyidagilardan iborat:
47

9-майдонча
Хулқ-атворнинг эгилувчанлиги
«Нима? Ким? Қандай?
Қаерда? Қачон?» 10-майдонча
Руҳий кўтаринкилик
«Ишончли, ишончсиз ва
тажовузкор жавоблар»4-kun mashqlar majmuasida ham ikkita maydoncha bo‘lib, ular
quyidagilardan iborat:
5-kun mashqlar majmuasida ham ikkita maydoncha bo‘lib, ular
quyidagilardan iborat:
6-kun mashqlar majmuasida ham ikkita maydoncha bo‘lib, ular
quyidagilardan iborat:
7-kun mashqlar majmuasida ham ikkita maydoncha bo‘lib, ular
quyidagilardan iborat:
48 8-майдонча
Тасаввур ўйинлари7- maydoncha
Одоб-ахлоқ ў йинлар и
12-майдонча
Эришилган ч ўққ и
«Аттракция»11-майдонча
Хулқ тарбияси
“Хулқнн баҳолаш ёки
тузатиш”
1 4 -майдонча
Муносабат ўйини
« Эмиграция »1 3 -майдонча
Хулқ тарбияси
“Телефон”, “Машинка”

Psixokorreksion dastur mashg‘ulotlari shu tarzda ajratilgandan so‘ng
ishtirokchilar uchun ushbu mashqlar majmuasidan foydalanish bo‘yicha uslubiy
ko‘rsatmalar berildi. Ushbu uslubiy ko‘rsatmalar trening ishtirokchilarini
mashg‘ulotlarda samarali natijalarga erishishlariga katta imkoniyatlar yaratdi.
1-ko‘rsatma . Siz mashg‘ulotga kirishdan oldin «ko‘chadagi ruhiy
muhitingiz»ni ortga qoldiring. Muammo va tashvishlaringiz ostonada qolsin.
Mashg‘ulotlarga qat’iy ishonch va yuksak maqsad bilan kirishing. O‘zingiz uchun
tanlagan yo‘lingizda uchraydigan qiyinchiliklarni engishdan huzur oling.
2-ko‘rsatma . Siz ko‘proq tahlil qilmasdan o‘zingizni mashqlantirishga
harakat qiling. Siz mashqlar ruhiy xususiyatlaringizni yuzaga chiqarishga
yo‘naltirilganligini e’tiborga olib ko‘proq mashqlar bilan shug‘ullaning.
Mashg‘ulotlarning samaradorligi sizning qo‘lingizda.
3-ko‘rsatma . Vaqtni tejang va o‘zingiz uchun erkin vaqt to‘plang.
Mashqlarni shoshilmasdan bajaring kerakli xulq-atvoringizni yuzaga chiqarish va
xulq-atvor xossalariga chuqur kirib borish vaqt talab etadi. Ichki olamingizni
atroflicha o‘rganishingiz uchun o‘zingizga imkon bering.
4-ko‘rsatma . Mashqlarni takrorlang. Mashqlar har xil sharoitni talab etishi
mumkin. Siz faqat trening mashg‘ulotlari bilan cheklanib qolmasdan faoliyatni
uzviy davom ettirishga harakat qiling. Sizga faqat amaliy tajribalargina yordam
beradi. Trening mashg‘ulotlaridan so‘ng bu xulq-atvor mashqlarini kunlik ish
tartibingizga kiriting.
5-ko‘rsatma . Tez-tez shug‘ u llaning. Siz xulqi ngizni qancha ko‘p
mashqlantirsangiz, mashqlar sizning qalbingizdan chuqur joy oladi. Agar ular sizni
kundalik faoliyat ingizga kirib yaxshi natija bera boshlasa, bu sizga huzur
bag‘ishlaydi. Agar mashqlantirish qanchalik maroqli bo‘lsa, siz xulqi ngizni
shunchalik mashqlantirishga harakat qilasiz. Siz xulqi ngizni qanchalik ko‘p
mashqlantirsangiz, xulqi ngizn da samaradorlik shunchalik ortadi.
1-kun mashqlarining borishi:
1-maydoncha “Salomlashish” mashqi
49

Mashqning borishi: Guruh a’zolari doira qilib o‘tkaziladi. So‘ngra ularning
har biri ikki – uch kishidan kichiq guruhlarga bo‘linadi. Har bir talabaga bittadan
so‘z beriladi.
Masalan: aniq, sandiq, chandiq, hormang,tolmang, keling olin va
hokozo. Salomlashish anashu so‘zlardan to‘zilgan bo‘ladi. Barcha ishtirokchilar
salomlashishni bir vaqtda atadi. Lekin har bir gurucha o‘z so‘zini atadi xolos.
Salomlashish baqirib ovozda atilmasdan balki bir tekis nafas olib, so‘ng talaffo‘z
qilinadi. Natijada “APCHXI” kabi so‘z hosil bo‘lishi kerak. Mashq 2-3 marta
takrorlanadi.
Ushbu mashqning maqsadi birinchidan hol – ahvollashish bo‘lsa
ikkinchidan ishtirokchilarda ko‘tarinkilik , iliq psixologik munosabatni
shakillantirishdan iborat.
1-maydoncha”Tanishish” mashqi
Mashqning borishi: Salomlashish tugaganidan so‘ng ishtirokchilardan
bittasi o‘z ismini atadi. (talabalar bir – birlarini yaxshi bilganlari uchun ism emas
tahallus aytadi). Unig chap yoki o‘ng tomonida o‘tirgan ishtirokchi esa birinchinig
va o‘zining tahallusini aytadi. Uchunchi talaba esa birinchining, ikkinchinig va
o‘zining tahallusini aytadi . SHu tariqa tanishuv oxirigacha davom etadi.
Treningning oxirgi ishtirokchisi birinchidan boshlab, guruh a’zolarining
hammasining va o‘zining ismini aytadi. Guruh a’zolari anashu tarzda tanishib
oladilar.
“Tanishish” mashqining maqsadi ishtirokchilarni o‘zaro bir – birini
yaxshiroq tanib olishi, samimiylikni shakillantirishdan iborat bo‘lib ichki to‘siqni
engishga yordam beradi.
2-maydoncha ”O‘z-o‘zingi angla !” o‘yin mashqi
Mashqning borishi: Talabalar guruhining har bir ishtirokchisi qo‘liga
alohida kartochkalarda “LIDER” va “FAROSAT” so‘zlari vertikal xolda yozilgan
kartochkalar tarqatiladi. Kartochkada so‘zlardagi harflar vertikal ko‘rinishda
50

yozilgan bo‘lib, ishtirokchi har bir harfning ro‘parasiga o‘sha harf bilan
boshlanadigan, va o‘zida mavjud deb hisoblagan shaxsiy sifatlarni ko‘p
o‘ylamasdan yozib chiqishi kerak.
O‘yin mashqi maqsadi: ishtirokchilarda o‘z-o‘zini to‘g‘ri anglash va o‘ziga
nisbatan senzitivlikni shakllantirishdan iborat.
2-kun mashqlarining borishi:
3-maydoncha «SHirinsuxan» mashqi
Maqsad: Bu mashq guruh a’zolarining shaxslararo munosabatda tutgan
o‘rni, diqqat-e’tiborli, ahamiyatli bo‘lishi va guruhdagi psixologik iklim sharoitni
iliqlashtirishga yordam beradi.
Vazifa: Guruh a’zolari davra bo‘lib o‘tiradi. O‘yin davomida o‘quvchilar
diqqati muloqot jarayonida “ shirinsuxan ” so‘zlar va iboralarni qo‘llashning
ahamiyatliligiga qaratiladi. O‘quvchi har bir guruh a’zosi aytayotgan “shirinsuxan”
so‘zlar qanday hislarni yuzaga keltirayotganligini anglab etishi lozim.
Birinchi bosqich: Guruh a’zolari galma-galdan har bir o‘quvchiga xos
bo‘lgan eng yaxshi fazilatlarni sanab o‘tadilar. Natijada haqiqiy yoqimli to‘la
tasavvur paydo bo‘ladi. O‘yin tugagagach o‘qituvchi har bir o‘quvchidan unga
qarata “shirinsuxan” so‘zlar aytilayotganda, u nimalarni his etganligini so‘rab, o‘z
taassurotlari haqida gapirishiga imkon beradi. Muhokama tugagandan keyin
o‘qituvchi yakunlovchi so‘zlarni aytib “ shirinsuxan” so‘zlar insonga qanday ta’sir
etish mexanizmlari haqida qisqacha ma’ruza qilib berishi mumkin. Ma’ruzaning
mazmuni quyidagi psixologik bilimlarni tashkil etadi. Odatda, “shirinsuhanlik”
so‘zlar turukumiga yoqimli, chiroyli, “juda qadrli” so‘zlarni kiritish mumkin. Bu
so‘zlarni eshitayotgan odamlarning ruhiy holati ma’lum, psixologik
mexanizmlarga asoslangan bo‘ladi.
Xo‘sh “shirinsuxan” so‘zlar degani nima? Bu so‘zlar insonda mavjud
bo‘lgan ijobiy xususiyatlarni birmuncha bo‘rttirib ko‘rsatib, ijobiy munosabatlarni
paydo qiluvchi usullardan biridir. Haqiqatan ham biron-bir odam qobiliyatingizga
yoki ijobiy xislatlaringizga salgina bo‘rt-tiribroq urg‘u berib qolsa, sizda yoqimli
51

hislar paydo bo‘ladi. Ayni shu paytda siz bu so‘zlarning haqiqatga aynan to‘g‘ri
kelmasligini ham bilib turasiz, lekin bu hol ruhiyatingizdagi ijobiy xislarning
kechishiga salbiy ta’sir etmaydi. Xo‘sh, nima uchun bu xil so‘zlarni eshitish
yoqmaydi?
“Oltin so‘zlarni” psixologik mexanizmlari nimadan iborat?
“ Oltin so‘zlar” turkumining insonga ta’sir etishining psixologik asoslari.
1. Inson o‘z ijobiy xususiyatlari haqida bir muncha bo‘rttirib aytilgan
yoqimli so‘zlarni eshitadi.
2. Ishontirish hodisasi keladi.
3. Ishontirishning natijasi sifatida shaxsning ichki ehtiyojlarini qondirish
mavjud bo‘ladi.
4. Ehtiyojlarining qondirilishi natijasida ijobiy hislarning paydo bo‘lishi
yuzaga keladi.
5. Ehtiyojni qondirish orqali paydo bo‘lgan hissiyotlarning sababchisiga
nisbatan ijobiy munosabatlarning shakllanishi yuzaga keladi.
Mana shu xil mavzularda ma’ruza qilgandan so‘ng o‘qituvchi o‘quvchilar bu
ma’lumotlarni qay darajada o‘zlashtirgan-liklari va ularni hayotda mustaqil
ravishda kanday qo‘llay olishlari haqida qisqacha suhbat o‘tkaziladi.
4-maydoncha «Iltimos» mashqi
Mashqning borishi: Ishtirokchilar juftliklarga bo‘linib, bir-birlaridan
originallik, topqirlik, ustomonlik va xushmuomalalik bilan biron narsani iltimos
qiladilar.
So‘ngra ishtirokchilar o‘rin almashib boshqa juftliklarni hosil qiladilar va
yangi sheriklari bilan muloqotga kirishadilar.O‘yin so‘ngida ishtirokchilar barcha
guruh a’zolari bilan o‘z taassurotlarini muhokama kiladilar.
Mashqning maqsadi: Insonda o‘z iltimosini bildirish ko‘nikmasini
shakllantirish, muloqot malakalarini rivojlantirish, muomala madaniyatini tarkib
toptirish, shaxslararo munosabatlarga kirisha olishga ko‘maklashish
3-kun mashqlarining borishi:
52

5-maydoncha «Tashvishlar o‘yini» mashqi
Mashqning borishi: Hayotingizda uchrab turadigan va sizni
tashvishlantiradigan, havotirlantiradigan salbiy holatlarni tasavvur qiling, ularni
xayolan rivojlantiring, voqealar kechishida «ha..., biroq...» tamoyiliga suyanib,
ongingizga erkinlik bering hamda hazil ila «ha hurmatli miyam, bugun sen menga
barcha tashvishli va havotirli kunlarimni eslat» - deya murojaat qiling.
Muolaja: O‘zingizga ma’qul va qulay holda ko‘zlaringizni yumib o‘tiring.
2-3 marta chuqur nafas oling va nafas chiqaring. Endi o‘ng qo‘lingizni ko‘tarib
qattiq musht qiling, unda zo‘riqish holatini sezing. 10-15 sekunddan so‘ng mushtni
qo‘yib yuboring va bo‘shashishni his eting. Ushbu muolajani har ikki qo‘lda bir
necha bor qaytaring. Boshqa paylaringizga zo‘r bermang. SHu tariqa «zo‘riqish»
va «bo‘shashish» holatlarini qaytaring, bu juda yoqimli.
O‘zingizga kelish uchun teskari tartibda 10 dan 1 gacha asta sanang, har bir
rakamdan so‘ng o‘zingizda engillik va tiyraklik sezasiz.
Mashqning maqsadi: Insonlarda muloqot jarayonidagi zo‘riqish,
havotirlanish va tashvishlanish darajasini yo‘qotish.
6-maydoncha “Inkor etilganlar” mashqi
Mashqning borishi: Breynstorming usuli yordamida jamiyatda inkor
etilganlar toifasiga kiruvchilar va ularning paydo bo‘lish omillari hamda shunday
kishilarga yordam berish choralari haqida fikr almashinadi. Ma’lum muddat
o‘tgach, guruhning o‘zida ayrim belgilar asosida a’zolar toifalarga bo‘linib, trener
boshchiligida tabiiy eksperiment yo‘li bilan “inkor etilganlikni his qilish ” o‘yini
tashkil etilishi mumkin.
Mashqning maqsadi: Ishtirokchilarda ijtimoiy munosabatlardan chetda
qolish va uning oqibatlari haqida tasavvurlarni shakllantirish.
4-kun mashqlarining borishi:
7-maydoncha «O‘ziga o‘zi xat yozish » mashqi
53

Mashqning borishi: Ishtirokchi o‘ziga-o‘zi xat yozadi. Unda o‘zidagi
mavjud ijobiy hislatlarni, o‘zidagi noyob fazilatlarni aks ettirishi lozim. Har bir
ishtirokchi guruh a’zolariga o‘zining xatini o‘kib eshittiradi. Guruh a’zolari bunda
bir-birlarining fikrlarini e’tirozsiz qabul qilishlari va bir birlarining ijobiy
fazilatlarini qo‘llab-quvvatlashlari lozim. So‘ng guruhiy muhokama bo‘lib o‘tadi.
Trening maqsadi: Ishtirokchilarning o‘zini-o‘zini konstruktiv baholashni
shakllantirish, o‘ziga adekvat munosabatni tarkib toptirish.
8-maydoncha «YAshirin salom» mashqi
Mashqning borishi: Ishtirokchilarga quyidagi uch xil xulq (ishonchli, suet
va tajovo‘zkor) yo‘nalishi bo‘yicha vaziyatni tahlil qilish vazifasi yuklatiladi.
1. Dugonangiz uchrashuvga kiyib chiqish uchun sizning eng yaxshi
ko‘rgan ko‘ylagingizni so‘radi. Biroq siz berishni xohlamayapsiz.
2. Sizga yo qq an narsani sotib olishingiz uchun pul etmayapti,
o‘rtog‘ingiz sizdan qarz olganiga ancha bo‘lgan, ammo yaqin orada berish niyati
yo‘qqa o‘xshaydi. Undan kanday so‘raysiz?
3. YAqinda sotib olgan mashinangizni do ‘ stingiz bir muncha va q t minib
turishni so ‘ rayapti , mashina juda q immat . Nima qilish kerak? Vaziyat ta h lil
kilinadi.
Trening maqsadi: O‘zida ijobiy ustanovkalarni tarkib toptirish, o‘z-o‘ziga
adekvat baho berishni va muloqot madaniyatini shakllantirish.
5-kun mashqlarining borishi:
9-maydoncha «Nima? Kim? Qanday? Qaerda? Qachon?»
refleksiv muolajasi
Mashqning borishi: YAqin kelajak rejalarini aniqlashga va «hayotiy
dastur»ni to‘zishga o‘rgatish Trener har bir ishtirokchiga yaqin orada erishishi
mumkin bo‘lgan orzu-umidlarini ko‘rib chiqishni va ularning ahamiyatlilik
darajasiga ko‘ra joylashishlari kerakligini tushuntiradi. O‘z ehtiyojlarini
qondirishga asoslangan muvaffaqiyat dasturini to‘zish quyidagi qoidalarga
asoslanadi:
54

-«menda nima bo‘ladi?», «men nimani xoxlayman?», «men mag‘lubiyatni
qanday his qilaman?» va hokazolar kabi muvaffaqiyat kalitini to‘zish;
-har kim o‘zi bajara oladiganini rejalashtirish;
- qo‘ lga kiritilgan natijalarni sensor tizimda: his etish, sezish, tovush,
kayfiyat va hokazolarda tasvirlash;
-ko‘lga kiritilgan natijalar q achon va q ay tarzda kerak bo‘lishini tasavvur
q ilish;
-kutilgan natijalarning oqibati nima bilan tugashi mumkinligini o‘ylab
ko‘rish.
Guru h da natijalar muhokama qilinadi.
Mashqning maqsadi: YAqin kelajak rejalarini aniqlashga va «hayotiy
dastur»ni to‘zishga o‘rgatish
10-maydoncha «Ishonchli, ishonchsiz va tajovuzkor javoblar» mashqi
Mashqning borishi: Guruhning har bir a’zosi qayd etilgan vaziyatlarga
ishonchli, ishonchsiz, tajovvo‘zkor javob tiplarining qay biri to‘g‘ri kelishini
ko‘rsatishi lozim.
O‘rtog‘ingiz sizni ogohlantirmasdan begona kishini olib keldi.
Kinoteatrda orqangizda o‘tirgan odamlar baland ovozda gapirib, kino
ko‘rishingizga imkon bermayaptilar.
Fikringizcha, q o‘shningiz o‘zining axmo q ona savollari bilan sizni tutib
turibdi. O‘qituvchingizning fikricha, sizning kiyinishingiz va soch
turmagingiz o‘quvchining tashqi ko‘rinishiga xos emas.
Vaziyatni juft-juft bo‘lib tahlil qilish mumkin, undan so‘ng barcha guruh
a’zolari birgalikda muhokamani davom ettiradilar.
Mashqning maqsadi: O‘kuvchilarda turli vaziyatlarga nisbatan adekvat
reaksiyani shakllantirish
6-kun mashqlarining borishi
11-maydoncha . «Xulqnn baholash yoki tuzatish» mashqi
55

Mashqning borishi: Alohida ishtirokchi yoki guruhning barcha a’zolari
tomonidan jamiyatda nomaqbul deb hisoblangan, ayni vaqtda o‘zlari voz
kechishni istayotgan shaxsiy xulq sifatlarini ajratib ko‘rsatadilar. Uni to‘liq
anglashga urinib, undan voz kechish usullarini topishga harakat qiladi. Agar
ishtirokchilar o‘zlarida nomaqbul xulq mavjud emas deb hisoblasalar, hayotdan
boshqa misollarni keltirib, to‘zatish yo‘llarini topishga harakat qilishi mumkin.
Mashg‘ulot nihoyasida har bir ishtirokchi o‘z fikr-mulohazalari bilan o‘rtoklashadi.
Trening maqsadi: Guruhiy nizolarni va o‘ylab topilgan rollar tahlili orqali
xulqni modifikatsiya hamda korreksiya qilish.
12-maydoncha . «Attraksiya» mashqi
Mashqning borishi: Ishtirokchilar doira bo‘lib o‘tiradilar. Har bir
ishtirokchiga ko‘zgu beriladi. Gurux a’zolarining har biri oynaga qarab, o‘zlariga
o‘zlari xushomad qilishlari, o‘zlarini o‘zlari maqtashlari, eng yaxshi istaklarni
bildirishlari lozim bo‘ladi. Ishtirokchilarga ko‘rsatma berilgach, berilgan vazifani
bajarishlari uchun 10 daqiqa vaqt beriladi. SHundan so‘ng bu vaziyatni guruh
a’zolaridan birini tanlab, tanlangan sherigiga nisbatan amalga oshirishi lozim
Mashq tugagach barcha ishtirokchilar o‘z-o‘ziga va sherigiga nisbatan
attraksiyasida nimalarni his etganligi va o‘z kechinmalarini so‘zlab beradilar.
Trening maqsadi: O‘zini o‘zi va boshqalarni qabul qilishga o‘rgatish, o‘z-
o‘ziga va o‘zgalarga nisbatan adekvat baho berishni shakllantirish.
«Haqiqiy inson» mashqi
Mashqning borishi: Guruh a’zolari doira shaklida o‘tiradilar. Trener
ko‘rsatmasiga binoan har bir ishtirokchi «Men xaqiqiy insonman» iborasini uch
marta turlicha mimika va ohangda aytadi. SHundan so‘ng guruhning boshqa
a’zolari ishtirokchi tomonidan o‘z-o‘ziga berilgan baho bilan uning tashqi mimika
va ohangi mos kelganligi va mos kelmaganligini tahlil qiladilar va o‘zlarining
fikrlarini bayon etadilar. Guruhning barcha a’zolari o‘zlarining istagan
xususiyatlari bo‘yicha o‘z-o‘zga nisbatan bahosini turli mimika va ohangda
aytishlari so‘raladi. Mashq shu tariqa davom etadi.
56

Trening maqsadi: Ishtiroqchilarda ijobiy ustanovkalarni tarkib toptirish,
shakllangan ko‘nikma va malakalarni mustahkamlash.
7-kun mashqlarining borishi
13-maydoncha . “Telefon” o‘yin mashqi
Maqsad : O‘yin guruh qatnashuvchilarining o‘zini tutishi, muomalasi,
suhbatdoshiga nisbatan yaqinligi kabi o‘zaro munosabatlarni aniqlashga va shu
sifatlarni rivojlantirishga yordam beradi.
Siz meni tanidingizmi? Ba’zida (bir xilda taqdir bilan) tamomila notanish
odamni uchrashuvga taklif etib qo‘yiladi. Siz telefon orqali uchrashuv kunining
vaqti, joyi va bir-birlarini tanish mumkin bo‘lgan “parol”ni aytasiz. Bu yo qizil
sharf, yoki boshqa narsa bo‘lishi mumkin. Odatda, odamlar shunday qilishadi.
Keling, bu eski usulni qo‘yib turaylik. Siz uchrashadigan kishiga, o‘zingizni
shunday tavsiflangki, sizni darhol tanisin. SHunday belgilarni toping! Bular
sizning ba’zi bir ko‘nikmalaringizni, ya’ni: kamchilikni tuzatish, masalan:-o‘ng
qo‘l bilan chap quloqni ishqalash kabi ba’zi g‘ayri oddiy detallar va boshqalar. Bu
ishlarga 3-5 daqiqa vaqt beriladi. So‘ngra guruh a’zolari keng doira olib,
yozganlarini navbat bilan o‘qiydilar. Guruh a’zolari navbat bilan telefonda o‘zi
tanlagan abonent bilan 30 sekund mobaynida o‘zi xohlagan mavzuda gaplashadi.
Kuzatuvchilar uning o‘zini tutishi, (mijozi) bilan, muomalasi, narigi tarafdagi
shaxs bilan gaplashuvchi o‘rtasidagi yaqinlik, kabi o‘zaro munosabatlarni tahlil
qiladilar va kerakli maslahatlar beradilar. (O‘yin 45 daqiqa davaom etadi).
“Mashinka” mashqi
Maqsad: Ushbu mashqni bajarish orqali o‘quvchilarning diqqati-e’tibori
oshadi, kayfiyati ko‘tariladi, ularning shaxslararo munosabatga va o‘qishga
bo‘lgan faolligi oshadi.
Vazifa: Guruh a’zolari davra bo‘lib o‘tiradilar. Hammangiz o‘zingizni katta
yozuv mashinasi”, deb tasavvur qiling, hammangiz shu mashinaning harf
57

tugmalarisiz (keyinroq hammangiz alfavitdagi hamma harflarni bo‘lishib olasiz),
mashinkangiz har xil so‘zlarni yozishi mumkin” deb, o‘qituvchi ko‘rsatma beradi.
Masalan: “Poezd”, deb atash va shu so‘zni yozish taklif qilinsa, guruh
a’zolari ketma-ket o‘rinlaridan turib shu so‘zni yozishi kerak.
Bu holda kimda “P” harfi bo‘lsa o‘rnidan turadi va “p” deb ovoz chiqarib
aytadi, kimda “O” harfi bo‘lsa, “O” deb aytadi, keyin “O” harfi o‘rniga o‘tib turadi
va ovozini chtqarib o‘z harfini aytadi va hokazo. Agar mashinkamiz xato bilan
yozsa, mashq boshqatdan qaytariladi. O‘qituvchi mashqni davom ettirishi va
shunday so‘zlar topishi kerakki, iloji boricha guruhning hamma a’zolari
qatnashsin. Harf taqsimlash jarayonida guruh a’zolari bir chekkadan alfavit
xarflarini eslab qolishlari lozim. Bu jarayon, ya’ni alfavitning hamma harflari
taqsimlab olinmagunicha, harf berish davom etaveradi, bunda hattoki guruhning
har bir a’zosiga uchtadan harf tegishi ham mumkin (agar guruh a’zolari 12 kishi
bo‘lsa). O‘qituvchi mashqni o‘z ixtiyoriga ko‘ra shakllantirishi ham mumkin.
Masalan: biron-bir she’r yoki maqolni mashinkada yozib chiqishni taklif qilish
orqali. Odatda, mashq bajarish natija-sida o‘quvchilarning diqqati oshadi, kayfiyati
yaxshilanadi, ularning faolligi oshadi. Doimo hamjihatlik, ahillik bilan ishlashning
samarasi yanada oshadi. (O‘yin 35 daqiqa davom etadi).
14-maydoncha. “ Emigratsiya” mashqi
Maqsad : Har bir guruh qatnashuvchisining o‘ziga va o‘zgalarga bo‘lgan
munosabatini kuzata bilishga hamda to‘g‘ri shakllantirishiga yordam berishga
o‘rgatish.
Faraz qilaylik, siz bu mamlakatdan butunlay ketdingiz (kvartira
almashtirganingiz sababli boshqa maktabga o‘tdingiz). Sizningcha, yuqoridagi
harakatingizdan kimlar yoki shaxsan kim afsuslanadi? Nima uchun? Bu odamlar
bilan sizni nimalar bog‘laydi? Sizni ko‘chib ketishingiz kimlarni xursand qiladi?
Nima uchun? Odamlar bilan munosabatni yaxshilash uchun o‘zingizni
o‘zgartirishga harakat qildingizmi? Kamida ikkita misol keltirib, savollarga javob
bering.
58

SHarh: Bu ishni bajarib bo‘lgandan keyin, 3-4 kishidan iborat mikroguruhda
ish materialini muhokama qilinib, qarorlar qabul qilinadi.. (Mashg‘ulot 30 daqiqa
davom etadi).
“Razvedkachi” o‘yini
Maqsad : Bu o‘yin orqali o‘quvchilarning shaxslararo munosa-batlari,
diqqat-e’tibori, ularning ziyrakligi va xotirasini mustahkamlashga erishiladi.
Yo‘riqnoma: Guruh a’zolaridan biri “razvedkachi” bo‘lib tayinlanadi.
O‘qituvchi boshchilik qiladi va “hamma to‘xtasin” deb buyruq beradi. Buyruq
berilgan guruh a’zolari qay holatda turgan bo‘lsalar, o‘sha holatda qimirlamay
qotib qolishlari lozim. Guruh a’zolari o‘z holati va mimikasi bilan qotib qolishga,
“razvedkachi” esa har bir odamning tana holati va mimikasini eslab qolishga
harakat qilishi kerak. O‘yin qatnashuvchilarining holati, mimikasi va tashqi
ko‘rinishini diqqat bilan o‘rgangandan keyin “razvedkachi” (boshlovchining
buyrug‘iga binoan) ko‘zini yumadi. Bu paytda o‘yin qatnashuvchilari o‘z turishlari
va mimikasi hamda kiyimlarida o‘zgartirishlarni yuzaga keltiradilar. Ma’lum bir
vaqtdan keyin “razvedkachi” ko‘zini (boshlovchining buyrug‘i ostida) ochadi va
guruh a’zolari tomonidan bo‘lgan o‘zgarishlarni qayd etib chiqadi. O‘yin shu tariqa
yana takrorlanadi. (O‘yin 20 daqiqa davom etadi).

59

XULOSA
Bitiruv malakaviy ish bo‘yicha olib borilgan tadqiqotlar natijasida quyidagi
xulosalarga kelindi:
1. O‘smirlarda agressiv xulq-atvor ijtimoiy-guruhiy tavsiflar
(guruhda yuqori status uchun kurashish, guruhda past mavqeni ko‘tarish,
guruhda o‘zining ustunligini ko‘rsatishga intilish), guruhiy identifikatsiya
(begona guruh oldida o‘z guruhi qiziqishlarini himoya qilish), g‘oyaviy qarama
qarshiliklar (qiziqishlar, qadriyatlar, fikrlar to‘qnashuvi, o‘z nuqtai
nazarini himoya qilish) kabi motivlar ta’sirida yuzaga keladi.
2. Agressiv xulq-atvorning yosh xususiyatlaridagi o‘ziga xos mikroyosh
dinamikasi aniqlanib bunda agressiya 5-sinf o‘quvchilarida bilvosita
agressiya, jizzakilik hamda jismoniy agressiya ko‘rinishida, 7-sinf
o‘quvchilarida jismoniy, verbal agressiya, negativizm, shubhalanuvchanlik,
xafagarchilik, aybdorlik hissi shaklida, 9-sinf o‘quvchilari ham jismoniy,
verbal agressiya hamda jizzakilik shaklida ifodalanadi.
3. Miqdoriy tahlilda o‘rta o‘smirlik davrida (12-13 yosh) refleksiyani
shakillantirish va agressiyani namoyon etish bo‘yicha boshqa yosh davrlariga
nisbatan yuqori ko‘rsatkich aniqlanib bu “o‘tish inqiroz”ining eng shiddatli
60

kechayotgan davri xususiyatlari jumladan, bunday yoshda agressiv bo‘lish
ko‘pincha “kuchli bo‘lish yoki shunday tuyulish”ni anglatishi bilan izohlanadi.
4. O‘smirlar agressivligidagi jins tafovutlarida aniqlanishicha 7- sinfdagi
o‘g‘il bolalarda jismoniy agressiya va aybdorlik hissi (autogressiya) qizlarga
qaraganda yuqori bo‘lsa, bilvosita agressiyada 7-sinf qizlari bevosita emas balki,
bilvosita agressiya ko‘rinishlari arazlash, gina saqlash, ortidan gapirish,‒
chaqimchilik, g‘iybat kabi holatlarni namoyon etadilar.
5. Agressivlik shakllari bilan ota-ona va farzand o‘rtasidagi
munosabatlarning interkorrelyasion bog‘lanishlaridan ma’lum bo‘ldiki, “qabul
qilish” va “kooperatsiya” munosabatlari agressivlik shakllaridan jismoniy
agressiya, shubhalanuvchanlik, aybdorlik hissi va agressiyaning umumiy
ko‘rsatkichlarini oshiradi, va aksincha, “avtoritar giperijtimoiy” tarbiya uslubida
jismoniy agressiya, shubhalanuvchanlik, aybdorlik hissi, dushmanlik munosabati
kabi ko‘rsatkichlarning kamaytiradi.
6. O‘smirlardagi agressiv xulq-atvorni korreksiya qilish maqsadida
ishlab chiqilgan “ Refleksiyani shakllantirishga va agressiyaga moyillikni
kamaytirishga mo‘ljallangan psixokorreksion dastur ” dasturiga kiritilgan
korreksion texnikalar va agressiv hulq-atvorni bosqichmabosqich o‘zgartirish
modeli ya’ni, shaxsning o‘zini-o‘zi va o‘z his-tuyg‘ularini anglash, o‘z shaxsini
qayta baholash, hissiyotlar ustida ishlash, agressiv xulqatvorni anglash, shaxslararo
munosabatdagi qiyinchiliklar, kognitiv jarayonlarni rivojlantirish, barkamollikka
intilish, ota-ona va pedagoglar bilan ishlash kabi mashg‘ulotlar majmui qo‘llanildi.
7. O‘smirlar bilan amalga oshirilgan korreksion taktikasi samaradorligi bilan
e’tiborga loyiq. Amaliyot natijasida eksperimental guruhda agressivlikning
pasayishi kuzatilgani, matematik statistic tahlilda tajriba guruhida yuqori
darajadagi ahamiyatli ko‘rsatkichlar namoyon bo‘lgani, nazorat guruhida olingan
tahlil natijalarida esa ahamiyatsiz ko‘rsatkichlar aniqlangani dastur samaradorligini
ta’kidlashga asos bo‘ladi.
61

1. Ўзбекистон Республикаси Президентининг асарлари
1. Ўзбекистон Республи си Президенти Шав т Мирзиёев 2017 йил 19
сентябрь куни Бирлашган Миллатлар Ташкилоти Бош
Ассамблеясининг 72-сессиясидаги нутқи.
2. Мирзиёев Ш.М. Буюк келажагимизни мард ва олижаноб ҳалқимиз
билан бирга қурамиз. – Т.: “Ўзбекистон”. 2017. – 488 б.
3. Мирзиёев Ш.М. Миллий тараққиёт йўлимизни қатъият билан давом
эттириб, янги босқичга кўтарамиз – Т.: “Ўзбекистон”. 2017. – 592 б.
2. Норматив-ҳуқуқий ҳужжатлар
4. Ўзбекистон Республи сининг Конституцияси. – Т.: Ўзбекистон, 201 9 . –
46 б.
5. Ўзбекистон Республи сининг «Таълим тўғрисида»ги Қонуни
//Ўзбекистон Республи си Олий Мажлисининг Ахборотномаси. - 2021
3. Ўзбекистон Республи си Президентининг “Ўзбекистон Республи сини
янада ривожлантириш бўйича Ҳара тлар стратегияси тўғрисида”ги ПФ-
4947-сонли Фармони. www . lex . uz
62

6. Ўзбекистон Республи си Президентининг 2017 йил 30 ноябрдаги
“Ўзбекистон Республи си инновацион ривожланиш вазирлиги
фаолиятини ташкил этиш тўғрисида” ПҚ-3416-сонли қарори. www . lex . uz
3. Махсус адабиётлар
7 . Абрамова, Г.С. Возрастная психология: учеб. пособие для студ. вузов /
Г.С.Абрамова. –5-е изд. –М.: А демический проект: Алма Матер, 2005. –702
с.
8 . Айсмонтас, Б.Б. Педагогическая психология: схемы и тесты /
Б.Б.Айсмонтас. –М.: ВЛАДОС-ПРЕСС, 2002. –208 с.
9 . Астапов В. М. Тревожность у детей :учебное пособие./ В. М. Астапов. Изд-
во: ПЕРСЭ, 2008 г.–160с.
10. Адизова Т.М. Болаларнинг шахслараро муносабатлари психологик
диагности си ва коррекцион ишлар. –Т., 1995 й.
11. Бэрон Р. Агрессия. СПб.: 2002. С.44-64.; ‒
12. Бэрон Р., Ричардсон Д. Агрессия. СПб.: 2000. С.73-89.
‒ ‒
13. Бандура А, Уолтерс Р. Подростковая агрессия: изучение влияния
воспитания и семейных отношений.
‒ М .: Эксмо пресс . 2000. ‒ С .45-58.;
14. Barnett O., Miller-Perrin C.L. (1997). Family violence across the lifespan.
Thousand Oaks, CA: Sage., Buss A. The psychology of aggression.– N.Y.–
1961.132р.;
26. Далимова Н.М. Компьютер ўйинларига тобе ўсмирларнинг психологик
диагности си ва коррекцияси хусусиятлари: Психол.фан.ном. ... дис.- Т.
‒
17. Фельдштейн Д.И. Трудный подросток. Душанбе, 1972. 185 с.;
‒ ‒
15. Крейхи Б. Социальная психология агрессии. М.: Питер, 2003. С.56-70.
‒ ‒
25. Камилова Н.Г. Муаммоли ўсмир: ташхис, тадқиқот методлари. Т.:
‒
ТДПУ, 2004. Б.25.;
‒
16. Лоренц К. Агрессия (Так называемое «зло»), М.: Прогресс, 1994, С.15.;
‒
19. Можгинский Ю.Б. Агрессия подростков эмоциональный и кризисный
механизм. СПб.: Питер, 1999. С.45-60.;
‒ ‒
63

20. Реан А. Агрессия и агрессивность личности. СПб.: Питер.-1996.- С.39.;
21. Семенюк Л.М. Психологические особенности агрессивного поведения
подростков и условия его коррекции. Москва.: Воронеж, 1996. С.6-18.; ‒ ‒
22. Смирнова Т.П. Психологичес я коррекция агрессивного поведения
детей. - Ростов н/Д: Феникс, 2004. – С. 14.;
26. Туляганова Г.К. Интересы «трудных» подростков к отражение
особенностей мотивационна-потребностной сферы. дис. … нд.
психол.наук.Т.: НУУз, 1993. 129 с.;
‒
25. Умаров Б.М. Болалар ва ўсмирлар суицидининг ёш ва ижтимоий-
психологик хусусиятлари. Психол. фан. номз….дис. Т.: ТДПУ, 1993.
‒ ‒
Б.154.; 2010. –Б. 98-99.
23. Шаврина А. А. Влияние детско-родительских отношений на проявление
негативизма и упрямства у детей старшего дошкольного возраста: дис. ...
нд.психол.наук. М.: 2012. 150 с.
‒ ‒
18. Чепракова Е.А. Влияние стиля взаимодействия с родителями на
агрессивное поведение подростков: Автореф.дис… нд. психол. наук. М.:
‒
2011. 26 с.;
‒
24. Ғозиев Э. Ғ. Онтогенез психологияси. Т.: Ўқитувчи, 2010. Б.123-126.;
‒ ‒
Электрон таълим ресурслари
1. http://abc.vvsu.ru/Books/instrum/page0016.asp .
2. http://dic.academic.ru/dic.nsf/socio/4789 .
3. http://www.e-osnova.ru/PDF/osnova_14_7_656.pdf .
4. http://ziyonet.uz.uzc.education.system.college .
5. http://psylist.net/pedagogika/00221.htm

64

Shaxs refleksiv xususiyatlarining agressiyaga

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish