Shaxs rivojlanishi, tarbiyasi vd ijtimoiylashuvi - Педагогика - Рефераты

Информация о документе

Цена	2000UZS
Размер	25.9KB
Покупки	0
Дата загрузки	07 Ноябрь 2026
Расширение	docx
Раздел	Рефераты
Предмет	Педагогика

Shaxs rivojlanishi, tarbiyasi vd ijtimoiylashuvi

Купить

SHAXS RIVOJLANISHI, TARBIYASI VD IJTIMOIYLASHUVI .
R E J A :
1. Shaxs rivojlanishi haqida tushuncha.
2. Shaxs tarbiyasiga ta’sir etuvchi omillar .
3. Shaxs rivojlanishida faoliyatnig o’rni
4. Rivojlanishning yosh va o’ziga xos xususiyatlari

Shaxs rivojlanishi haqida tushuncha. Individ, shaxs, individuallik . Shaxs
tushunchasi insonga taalluqli bo’lib, psixologik jihatdan taraqqiy etgan, shaxsiy
xususiyatlari va xatti-harakatlari bilan boshqalardan ajralib turuvchi, muayyan
xulq-atvor va dunyoqarashga ega bo’lgan jamiyatning a’zosini ifodalashga xizmat
qiladi. Odam shaxs bo’lishi uchun psixik jihatdan rivojlanishi, o’zini yaxlit inson
sifatida his etishi, o’z xususiyatlari va sifatlari bilan boshqalardan farq qilmog’i
kerak.
“Individ” nima? Bola ma’lum yoshga qadar “individ” sanaladi. Individ
(lotincha “individium” so’zidan olingan bo’lib, «bo’linmas», «alohida shaxs»,
«yagona» ma’nolarini anglatadi) xatti-harakatlarini shartli refleks yordamidagina
tashkil eta oluvchi biologik mavjudotdir.
Individuallik esa shaxsning o’ziga xos xususiyatlari bo’lib, uning namoyon
bo’lishi tarbiya jarayonini amalga oshirishda bola shaxsini puxta o’rganish, uning
yashash sharoitlaridan yetarli darajada xabardor bo’lish va ularning hisobga
olinishini taqozo etadi.
Individual yondashuv o’quvchilarning aqliy qobiliyatlari, bilishga bo’lgan
qiziqish hamda iste’dodini namoyon etishda muhim ahamiyatga ega.
Bola harakatlari ongli, ijtimoiy munosabatlar jarayonidagi ishtiroki
natijasida shakllana boradi.
Kadrlar tayyorlash milliy modelida shaxs kadrlar tayyorlash tizimining bosh
subyekti va obyekti, ta’lim sohasidagi xizmatlarining iste’molchisi va ularni
amalga oshiruvchi sifatida ta’riflanadi.
Kadrlar tayyorlash sohasidagi davlat siyosati insonni intellektual va
ma’naviy-axloqiy jihatdan tarbiyalash, uning har tomonlama rivojlangan shaxs
sifatida namoyon bo’lishiga erishishni nazarda tutadi. Mazkur ijtimoiy talabning
amalga oshirilishi har bir fuqaroning bilim olish, ijodiy qobiliyatini namoyon etish,
intellektual jihatdan rivojlanishi hamda muayyan kasb yo’nalishi bo’yicha mehnat
qilish huquqni kafolatlaydi.

Odamning ijtimoiy mavjudot sifatida shaxsga aylanishi uchun ijtimoiy muhit
sharoitlari va tarbiya kerak bo’ladi. Ana shular ta’sirida odam inson sifatida
rivojlanib boradi va shaxsga aylanadi.
Rivojlanishning o’zi nima?
Rivojlanish shaxsning fiziologik va intellektual o’sishida namoyon
bo’ladigan miqdor va sifat o’zgarishlar mohiyatini ifoda etuvchi murakkab
jarayondir. Rivojlanish mohiyatan oddiydan murakkabga, quyidan yuqoriga, eski
sifatlardan yangi holatlarga o’tish, yangilanish, yangining paydo bo’lishi, eskining
yo’qolib borishi, miqdor o’zgarishining sifat o’zgarishiga o’tishini ifodalaydi.
Rivojlanishining manbai qarama-qarashliklarni o’rtasidagi kurashdan iboratdir.
Bola shaxsining rivojlanishi inson ijtimoiy mavjudotdir degan falsafiy
ta’limotga asoslanadi. Ayni vaqtda inson tirik, biologik mavjudot xamdir. Demak,
uning rivojlanishida tabiat rivojlanishining qonuniyatlari ham muhim ahamiyatga
ega. Shuningdek, shaxs bir butun mavjudot sifatida baholanar ekan, uning
rivojlanishiga biologik va ijtimoiy qonuniyatlar birgalikda ta’sir etadi, ularni bir-
biridan ajratib bo’lmaydi.
Chunki shaxsning faoliyati, hayot tarziga yoshi, bilimi, turmush tajribasi
bilan birga boshqa fojiali holatlar, kasalliklar ham ta’sir etadi.
Inson butun umri davomida o’zgarib boradi. U ham ijtimoiy, ham psixik
jihatdan kamolga yetadi, bunda bolaga berilayotgan tarbiya maqsadga muvofiq
bo’lsa, u jamiyat a’zosi sifatida kamol topib, murakkab ijtimoiy munosabatlar
tizimida o’ziga munosib o’rin egallaydi. Chunki rivojlanish tarbiya ta’siri ostida
boradi.
Shaxsning fazilatlarini to’g’ri ko’rish va bexato baholash uchun uni turli
munosabatlar jarayonida kuzatish lozim.
Demak, shaxsni rivojlantirish vazifasini to’g’ri hal etish uchun uning xulqiga
ta’sir etuvchi omillar hamda shaxs xususiyatlarini yaxshi bilish zarur.
Tarbiya bolaga samarali ta’sir etishi uchun o’sish va rivojlanish
qonuniyatlarini bilish va hisobga olish maqsadga muvofiq. Shunday qilib,
rivojlanish va tarbiya o’rtasida ikki tomonlama aloqa mavjud.

Shaxs tarbiyasiga ta’sir etuvchi omillar . Fanda odamning shaxs sifatida
rivojlanishiga biologik va ijtimoiy omillarning ta’siri o’rtasidagi munosabatni
belgilashga oid munozara ko’pdan buyon davom etmoqda.
Insonning shaxs sifatida rivojlanishida ijtimoiy hodisalarning ta’siri kuchli
bo’ladimi? Yoki tabiiy omillar yetakchi o’rin tutadimi? Balki tarbiyaning ta’siri
yuqoridir? Ular o’rtasidagi o’zaro munosabati qanday?
Fanda biologik yo’nalish deb nomlangan nuqtai nazar yetakchi o’rinlardan
birini egallab, uning vakillari Aristotel, Platonlar tabiiy-biologik omillarni yuqori
qo’yadi. Ular tug’ma imkoniyatlar, taqdir, tole har kimning hayotdagi o’rnini
belgilab bergan, deydilar.
XVI asr falsafasida vujudga kelgan preformizm oqimi namoyandalari esa
shaxs rivojlanishidagi naslning roliga katta baho berib, ijtimoiy muhit va
tarbiyaning rolini inkor etadi.
Xorij psixologiyasidagi yana bir ohim – bixeviorizm XX asr boshlarida
yuzaga kelgan bo’lib, uning namoyandalari, ong va aqliy qobiliyat nasldan-naslga
o’tib, insonga u tabiatan berilgan, deyiladi. Mazkur ta’limot vakili amerikalik olim
E.Torndaykdir.
Progmatizm oqimi va uning vakillari D.D’yul, A.Kombe ham shaxs
rivojlanishini biologik nuqtai nazarda asoslaydilar. Ular rivojlanishni fahat
miqdoriy o’zgarishdan iborat, deb qaraydilar. Naslning rolini absolyutlashtirib, uni
inson taqdirida hal qiluvchi ahamiyatga ega deb biladilar.
Demak, bir guruh xorijiy olimlar rivojlanishni biologik (nasliy ) omilga
bog’laydilar.
Biologik oqimga qarshi falsafiy oqim vakillari rivojlanishi ijtimoiy omil
omil bilan belgilaydilar. Bu oqim vakillari bola shaxsining jismoniy, psixik
rivojlanishi u yashaydigan muhitga bog’liq deb ko’rsatadilar.
Muhit deganda odam yashaydigan sharoitdagi barcha tashqi ta’sir
tushuniladi. Shu nuqtai nazardan tarbiya tufayli bolani o’zi yashaydigan ijtimoiy
sharoitga moslashtirish mumkin, degan xulosa kelib chiqadi.

Ular ijtimoiy muhit ning rolini hal qiluvchi omil deb hisoblaydilar. Demak,
odam bolasining shaxs sifatida rivojlanib, taraqqiy etib borishi, uning shaxs bo’lib
kamolga yetishida nasl (biologik omil), ijtimoiy muhit (bola yashaydigan sharoit),
shuningdek, maqsadga muvofiq amalga oshadigan tarbiya ham birdek ahamiyatga
ega. Bu omillarning ta’sirini aniqlashda ilg’or pedagogik olimlar, psixolog va
faylasuflar ta’limotiga suyaniladi.
Falsafada shaxsni jamiyat bilan bog’liq bo’lgan ijtimoiy hayotdagi
murakkab voqyelik deb qaraladi. Ular individning ma’naviy boyligi uning
munosabatlariga bog’liq, deb hisoblaydilar.
Haqiqatdan ham, shaxs mehnat faoliyati zaminida rivojlanadi, kamolga
yetadi. Inson sharoitni, sharoit esa odamni yaratadi. Bu esa o’z navbatida inson
faolligini namoyon etadi. Zero, shaxs ma’lum ijtimoiy tuzum mahsulidir. Jamiyat
shaxs kamolotining muayyan imkoniyatlarini ro’yobga chiqarishi yoki yo’q qilishi
mumkin.
Faylasuflar shaxsni tabiatning bir bo’lagi deb baholaydilar. Bu insondagi
layoqat kurtaklari bo’lib, uning rivojlanishi uchun tarbiya kerak, degan g’oyani
ifodalaydi.
Jamiyat taraqqiyoti shaxs rivojlanishi uchun keng imkoniyatlarni yaratadi.
Demak, shaxs bilan jamiyat o’rtasida ham uzviy aloqa mavjud.
Shunday qilib, odam shaxsining jamiyatdagi rivojlanishi tabiat, muhit, inson
o’rtasidagi murakkab aloqa ta’siri ostida ro’y beradi, inson ularga faol ta’sir etadi
va shu yo’l bilan hayoti va o’z tabiatini o’zgartiradi.
Shaxsga ijtimoiy muhitning ta’siri ham muhim. Bu tarbiya tizimi orqali
amalga oshiriladi.
Ya’ni,
Birinchidan, tarbiya ta’sirida muhit bera olmagan bilim, ma’lumot
egallanadi, mehnat va texnik faoliyat bilan bog’liq ko’nikma va malakalar hosil
bo’ladi.
Ikkinchidan, tarbiya tufayli tug’ma kamchiliklar ham o’zgartirilib, shaxs
kamolga yetadi.

Uchinchidan, tarbiya yordamida muhitning salbiy ta’sirini ham yo’qotish
mumkin.
To’rtinchidan, tarbiya kelajakka qaratilgan maqsadni belgilaydi.
Demak, tarbiya bilan rivojlanish bir-biriga ta’sir etadi, bu tarbiya doimiy va
uzluksizdir.
Shunday qilib, bola shaxsining rivojlanishida tarbiya ham yetakchi o’ringa
ega bo’lib, tarbiya tufayli nasl-nasabi, oila muhiti, ijtimoiy muhit ta’sirida har
tomonlama rivojlanishga qodir, degan xulosani chiqarish mumkin.
Shaxs rivojlanishida faoliyatnig o’rni . Shaxs rivojlanishida irsiyat, muhit,
tarbiya bilan bir qatorda inson faoliyati ham muhim ahamiyat kasb etadi. Bu
degani inson qanchalik mehnat qilsa, uning rivojlanishi shunchalik yuqori bo’ladi.
Faoliyat o’zi nima? Faoliyat shaxs tomonidan tabiiy va ijtimoiy hayotni
maqsadga muvofiq tashkil etiluvchi kundalik, ijtimoiy yoki kasbiy harakatlarning
muayyan shakli, ko’rinishi. Insonning qobiliyati va yoshi u tomonidan tashkil
etilayotgan faoliyat mohiyatiga ko’ra belgilanadi.
Faoliyat jarayonida inson shaxsi, har tomonlama va bir butun, yaxlit holda
rivojlanadi. Lekin faoliyatni maqsadga muvofiq amalga oshirishi uchun uni to’g’ri
tashkil etish lozim. Lekin ko’p holatlarda shaxsning rivojlanishi uchun
imkoniyatlar yaratilmaydi, tarbiyalanuvchilarning ijtimoiy mehnat, bilish
faoliyatlari cheklangan bo’ladi.
O’smir va o’spirinlar faoliyatining asosiy turlariga o’yin, o’qish va mehnat
kiradi. Ular yo’nalishiga ko’ra bilishga doir, ijtimoiy, sport, badiiy, texnik,
hunarmandchilik hamda shaxsiy qiziqishga ko’ra tanlangan sohalardan iborat.
Faoliyatning asosiy turi – muloqotdir.
Faoliyat faol va passiv bo’lishi mumkin. O’smir faoliyati muhit va tarbiya
ta’sirida faollashishi yoki susayishi mumkin. Inson shaxsining rivojlanishida uning
butun vujudi bilan sevib, o’z imkoniyatlarini namoyon etib, mehnat qilish, o’zini
shaxs sifatida ko’rsata olishi unda o’z faoliyatidan qoniqish hosil qiladi. Uning
ijtimoiy mehnatdagi ishtirokida faollik ko’zga tashlanadi.

Ta’lim jarayonida faollik o’quvchiga bilimlarni chuqur va mustahkam
egallashga, o’z qobiliyatini namoyon etishga yo’llaydi. Bilishga bo’lgan faollik
o’quvchining intellektual rivojlanishini ta’minlaydi.
Faollik ko’rsatishning asosini esa hamma vaqt ehtiyoj tashkil etadi.
Ehtiyojlarning xilma-xilligi faoliyatining ham turlarini kengaytiradi. Shunga ko’ra,
o’quvchining turli yosh davrlarida ularning faoliyati turlicha bo’ladi. Ta’lim
muassasasida hamma vaqt bir xil talab shaxs rivojlanishida ijobiy natija
beravermaydi. Turli yosh davrlarida faoliyatning turlari va mohiyati o’zgarib
turishi kerak.
Insonning ijtimoiy faolligi, qobiliyati barcha muvaffaqiyatlarining garovidir.
Chunki har bir inson o’z mehnati, g’ayrati, intilishi bilangina faollashadi.
O’qituvchi qanchalik yaxshi o’qitmasin yoki tarbiya bermasin, tarbiyalanuvchining
o’zi harakat qilmasa, rivojlanish muvaffaqiyatli kechmaydi. Zero, barcha
ma’naviy-axloqiy kamchiliklarning asosiy sababi ham insonning o’z faoliyatini
to’g’ri yo’lga qo’ymaganligidadir.
Shuning uchun ham inson faoliyati uning rivojlanishi natijasi xamdir.
Demak, shaxs faolligi asosida ijtimoiy faollik, tashabbuskorlik, ijodkorlik
xislatlarini shakllantirish – uning shaxslik imkoniyatlarini namoyon etishi orqali
faoliyatini rivojlantirish muhim sanaladi.
Rivojlanishning yosh va o’ziga xos xususiyatlari . Muayyan bir yosh davriga
xos bo’lgan anatomik, fiziologik (jismoniy) va psixologik xususiyatlar yosh
xususiyatlari deb ataladi. Ana shu yosh xususiyatlarni hisobga olgan holda ta’lim
va tarbiya ishi tashkil etiladi. Shunda bola rivojlanishiga tarbiya ta’siri kuchli
bo’ladi.
Bolalarning tarbiyasiga to’g’ri yondashish, uni muvaffaqiyatli o’qitish uchun
bola rivojlanishidagi turli yoshdagi davrlariga xos xususiyatlarni bilish va uni
hisobga olish muhimdir. Chunki bola orginizmining o’sishi ham, rivojlanishi ham,
psixik taraqqiy etishi ham turli yosh davrlarida turlicha bo’ladi. Abu Ali Ibn Sino,
Yan Amos Komenskiy, K.D.Ushinskiy, Abdulla Avloniylar ham bolani tarbiyalash
zarurligini uqtirib o’tganlar.

Bolaning o’ziga xos xususiyatini hisobga olish juda murakkab. Chunki bir
xil yoshdagi bolalar ham psixik jihatdan turlicha bo’lishi mumkin.
Masalan, ko’rish va eshitish qobiliyati, faolligi, tez anglash, sust fikr
yuritishi, hovliqma yoki vazminligi, sergap yoki kamgapligi, serg’ayrat yoki
g’ayratsizligi, yalqov yoki tirishqoqligi, pala-partish va chala ishlaydigan,
yig’inchoqligi yoki ishga tez kirishib ketishi, qobiliyati kabilar nerv faoliyati
tizimining ta’siri bo’lib, o’qituvchi yoki tarbiyachi ularni bilishi zarur.
Bolaning individual – o’ziga xos xususiyatini bilish uchun temperament ning
umumiy tiplari va bolaning o’ziga xos xususiyatini o’rganish metodikasini bilish
muhim. Temperament (lot. «temperamentum» «qismlarning bir-biriga
munosabati» ma’nosini anglatib, shaxsning individual psixologik xususiyatlari
majmuidir.
Shuningdek, turli yosh davrlarining o’ziga xos rivojlanish qonuniyatlari ham
mavjud. Masalan, 5-sinf o’quvchilari bilan 10-sinf o’quvchisini tenglashtirib
bo’lmaydi. Shuning uchun bolaning jismoniy va psixik kamoloti quyidagi
davrlarga bo’linadi:
1. Go’daklik davri – chaqaloqlik (1 oy) davri tugagandan to bir yoshgacha
bo’lgan davr.
2. Bog’chagacha bo’lgan yosh davri – 1 yoshdan 3 yoshgacha.
3. Maktabgacha ta’lim yoshi – 3 yoshdan 7 yoshgacha.
4. Kichik maktab yoshidagi o’quvchilar –7-11-12 yoshgacha.
5. O’rta maktab yoshidagi o’quvchilar (o’smirlar) 14-15 yosh.
6. Katta yoshdagi maktab o’quvchilari (o’spirinlar) – 16-18 yosh.
Kichik maktab yoshi da o’yin faoliyatining o’rnini endi o’qish faoliyati
egallaydi. Bu juda qiyin o’tish davri bo’lib, bolaning bo’yi, og’irligi jihatdan uning
tashqi ko’rinishi kam farq qiladi. Suyaklari qotmagani tufayli tez shikastlanadi.
Muskullari tez o’sishi tufayli serharakat bo’ladi. Bosh miyasi tez rivojlanadi.
Jismoniy o’sishiga xos bu xususiyatlar tarbiyachidan ehtiyotkorlikni talab
etadi. Bu yoshda bola bilim olish va o’rganishga qiziquvchan bo’ladi.

Bolalar qiziqishini qanoatlantiruvchi qiziqarli uchrashuv, sayr va tomosha va
ekskursiyalarni tashkil etish zarur. Mazkur yosh davri o’quvchilariga emosionallik
xos, ularning fikrlashi obrazli bo’ladi, his-tuyg’ulari mazmuni o’zgaradi. Ular
odamlar bilan aloqa qilishga qiziqadilar.
O’rta maktab yoshi (o’smirlik 12-15 yosh). O’smirlikning murakkabligi
anotomik-fiziologik va psixologik xususiyatdagi kuchli o’zgarish lar bilan
bog’liqdir. Bolaning o’sishi tezlashadi. Bu davrni o’tish davri ham deyiladi. Bu
davrda jinsiy yetilish davri boshlanadi. Bu bolaning fe’l-atvoriga ta’sir etadi.
O’smir hayotida mehnat, o’yin, sport va jamoat ishlari katta rol o’ynaydi.
Ba’zilarining o’zlashtirishi pasayadi , intizomi bo’shashadi .
Hozirgi davr o’smirlarining ruhiyatida quyidagi holatlar ko’zga tashlanadi:
1. Intellektual rivojlanish – tafakkur qobiliyati, aqliy faoliyatni yuqori
saviyada tashkil etishni talab etadi, bilishga qiziqishi ortadi. Bu davrda to’garaklar,
studiya, seksiya, turli tadbirlar o’tkazish katta ahamiyatga ega. Ularning kitob
o’qishga qiziqishi ortadi.
2. O’z-o’zini anglash, baholash, tarbiyalash shakllanadi. U o’zini
boshqalar bilan solishtira boshlaydi.
Ammo yuqoridagilar bilan bir qatorda o’smir xarakterida murakkab qarama-
qarshiliklar ham mavjud bo’ladi. Bu o’smir faoliyati, xulqida yangi xislatlar – yosh
xususiyatning yangidan boshlanishi sanaladi.
Lekin o’smirlarnig hammasida ham bilishga qiziqish darajasi yuqori emas.
38 foiz o’smir hyech qaysi o’quv fanlarini o’qishga qiziqmaydi. Boshqalarining
uchta yoki ikkita o’quv fani, aksariyat holatlarda esa bitta o’quv faniga qiziqishi
aniqlangan. Kichik yoshdagi o’smirlar qiziqishi o’qituviga bog’liq. Lekin ularning
qiziqishlari, shuningdek, kitob o’qishlari ham barqaror emas.
Turli to’garaklarga 21 foiz o’smir qatnashadi, qolganlari sport yoki musiqa
bilan shug’ullanadi. 40 foiz o’quvchida sinfdan tashqari ishlarda qatnashishda ham
barqarorlik yo’q.
Eng muhim qiziqish – teleeshittirishlarga qaratilgan. TVni har kuni 88 foiz
o’smir tomosha qiladi.

Ular oddiy kunni o’z ixtiyorlari bilan qanday o’tkazadilar, degan savolga
javob topish uchun o’tkazilgan tadqiqot natijalari quyidagilarni qayd etdi: 85 foiz
o’smir vaqtini o’z holicha o’tkazadi, 70 foizi kino yoki televizor ko’radi, 50 foizi
sport bilan shug’ullanadi, 45 foizi uxlab yoki yotib dam oladi. Shuningdek, yomon
baho olmaslik uchun maktabga bordigan o’smirlarning soni 15 foizni tashkil etadi.
O’smirlarda biror narsaga erishishga nisbatan talab rivojlanadi. Ular
tomonidan ijtimoiy talablarning bajarilishi asab tizimining rivojlanishiga ta’sir
etadi. Shuning uchun maktab hayoti “qiyin” vazifalarga to’liq bo’ladi.
Bu yoshda o’smirlar kattalar oldida o’zining erkinligini namoyish etishga
harakat qiladi. O’z-o’zini tarbiyalashga bo’lgan talab o’sadi. “Dangasa”, “qo’pol”,
“bee’tibor, “qobiliyatsiz” degan kattalarning baholarini ular og’rinib qabul
qiladilar.
O’smir yoshida o’g’il va qiz bolalar o’rtasida farq kuchayadi. VII sinfdan
intellektual malakalar pasayadi. Shuning uchun bu davrda bolalar rivojlanishiga
katta e’tibor berish lozim.
O’z-o’zini tarbiyalash natijasida o’g’il bolalar kuchli, erkin, e’tiborli, jasur;
qizlar esa – o’ta ko’nikuvchan, kamtar va jiddiy bo’la boshlaydilar.
Shuning uchun o’smirga o’z vaqtini rejalashtirishda yordam berish zarur.
13-14 yoshgacha o’smirda burch hissi, mas’uliyatni his etish, vazminlik paydo
bo’la boshlaydi. Muhimi, o’smir shaxsini hurmat qilish, kamsitmaslik, katta bo’lib
qolganligini tan olish zarur.
Katta maktab yoshi – kollej, lisey o’quvchilari (o’spirinlik davri 15-18
yosh). Bu davr o’spirinlarning ilk balog’atga yetgan davridir. Mazkur davrda jinsiy
yetilish tugaydi. Ularda mustaqillik sezila boshlaydi. O’spirin yoshlar hayotga
kelajak nuqtai nazaridan qaray boshlaydilar. Madaniy darajasini orttirishga intilish
kuchaya boradi. his-tuyg’ularida ham o’zgarish yuz beradi. O’z-o’zlarini
tarbiyalashga kirishadilar. Ideal tanlash va unga ergashish kuchayadi. Bu davrda
ular o’rtasida munozaralar o’tkazish yaxshi natija beradi. O’spirinlar o’z guruhiga
intiladi. Shuning uchun ham o’spirinning barcha intilishlari ma’lum maqsadga

yo’naltirilgan bo’lishi zarur. Ularda o’quv fanlarini tanlashga nisbatan ehtiyoj
kuchaya boradi.
O’spirinlik bu aqliy faoliyatning ham rivojlanish davri sanaladi. Ular o’z
fikrlarini mustaqil ifodalashga harakat qilib, shaxslik xislatlarini namoyish eta
boshlaydilar. Shunda o’qituvchilar va katta yoshlilar ularning hali g’o’r fikrlari va
dunyoqarashlarini to’g’ri yo’naltirishlari muhim. Zero, bu davrda o’z-o’zini
anglash, ma’naviy-axloqiy, ijtimoiy xislatlari tez shakllanadi.
Bunga uning faoliyati, jamoada va jamoat joylarida o’zini tutishi, odamlar
bilan tez muloqotga kirishishi ham turtki bo’ladi. O’zini kattalardek his etish,
o’ziga xosligini namoyon etish, boshqalarning diqqatini o’ziga qaratishga harakat
qiladi. Axloqiy muammolarni o’z qarashlari nuqtai nazaridan hal eta boshlaydi.
Hayot mohiyati, baxt, burch, shaxs erkinligini o’z qiziqishlari bilan o’lchaydilar.
Shu bois ularga katta yoshlilarning beg’araz, to’g’ri yo’nalish berishlari o’ta
muhim.
Mazkur davrda yoshlar xulqi ham tarkib topa boshlaydi. Bunda shaxsning
jamoadagi mavqyei, jamoa shaxslari bilan muomala-muloqoti muhimdir.
Albatta, bu borada ta’lim muassasasida faoliyat ko’rsatayotgan yoshlar
ijtimoiy harakati ta’siri katta ahamiyatga ega. Chunki o’spirin-yoshlar mustaqil
hayot ostonasida bo’lib, ularning bu hayotga to’g’ri qadam qo’yishi uning
jamiyatning faol fuqarosi bo’lishining muhim shartidir.
Shaxsning ijtimoiylashuvi . Shaxs ijtimoiy munosabatlar jarayonida
shakllanadi . Chunki ta’lim jarayonida bolalarga jamiyatda birga yashash bilan
bog’liq bo’lgan holat va hodisalar o’rgatiladi. Bu jarayonda o’quvchi jamiyatga
«kirishadi» va u bilan o’zaro munosabatda bo’ladi. Ular ma’lum ijtimoiy tajriba
(bilim, qadriyat, axloqiy qoida, ko’rsatma) orttiradilar, ya’ni, ijtimoiylashadilar.
Ijtimoiylashuv uzoq davom etadigan murakkab jarayon . Chunki har qanday
jamiyat rivojlanish jarayonida ijtimoiy va axloqiy qadriyatlar, ideallar, axloqiy
me’yorlar va qoidalar tizimini ishlab chiqadi, har bir bola yuqoridagi qoidalarni
qabul qilib, o’rganib mazkur jamiyatda yashash, uning a’zosi bo’lish imkoniyatiga

ega bo’ladi. Buning uchun jamiyat u yoki bu shaklda shaxsga maqsadga muvofiq
ta’sir etadi. Bu ta’sir ta’lim vositasida amalga oshadi. Ikkinchi tomondan,
shaxsning shakllanishiga turli g’oyalar, ijtimoiy muhit ta’sir ko’rsatadi.
Odamlar ijtimoiy me’yorlar va axloqiy qoidalar bilan munosabatga
kirishadilar va uni o’rganadilar.
Ijtimoiylashuv jarayoni ichki qarama-qarshiliklarga ega. Ijtimoiylashgan
inson jamiyat talablariga mos kelishi, unga «kirishib» ketishi, jamiyat
rivojlanishidagi salbiy jihatlarga, shaxsning individual rivojlanishiga to’sqinlik
qiluvchi hayotiy holatlarga qarshi turishi kerak. Lekin hayotda ba’zan aksi ham
bo’ladi: to’liq ijtimoiylashgan, jamiyatga kirishib ketadigan, ammo muhitda ba’zi
salbiy holatlarga qarshi kurashishda faollik ko’rsatmaydigan odamlar ham mavjud.
Bu holat ko’p jihatdan butun jamiyat, tarbiya muassasalari, o’qituvchilar
hamda ota-onalarga ham taalluqli. Tarbiyada qarama-qarshilik insonparvarlik
g’oyasi yordamidagina bartaraf etilishi mumkin.
Zero, O’zbekiston Respublikasining «Kadrlar tayyorlash milliy dasturi»da
ham ta’kidlab o’tilganidek, uzluksiz ta’limni tashkil etish, rivojlantirish hamda
ta’limning ijtimoiylashuviga erishish dolzarb masaladir. Ta’lim oluvchilarda
estetik boy dunyoqarashni shakllantirish, ularda yuksak ma’naviyat, madaniyat va
ijodiy fikrlash qobiliyatini rivojlantirish kabilar muhim ijtimoiy talablar
hisoblanadi.

Adabiyotlar :
1. Barkamol avlod – O’zbekiston taraqqiyotining poydevori. –Toshkent, Sharq
nashriyot-matbaa konserni, 1998.
2. Pedagogika (A.Munavvarovaning umumiy tahriri ostida). – Toshkent,
O’qituvchi, 1996.
3. Tursunov I., Nishonaliyev U. Pedagogika kursi. –T.: O’qituvchi, 1997.
4. G’oziyev E. Psixologiya (Yosh davrlari psixologiyasi). _T.: O’qituvchi, 1994.
5. Podlaso’y I.P. Pedagogika. Novy kurs. V 2 kn. . Kn. 1. – Moskva, Vlados,
1999.

Shaxs rivojlanishi, tarbiyasi vd ijtimoiylashuvi

Купить

Похожие документы
2001-yil sentabr voqealri va uning xalqaro munosabatlarga
1945-1990-yillarda Buyuk Britaniya
1918-1923 yillarda xalqaro munosabatlar, Versal Vashington siyetemasining tuzilishi
Ahmad al-farg‘oniy
Almashlab ekishni loyihalashtirish va joriy etish