Shaxs rivojlanishining individuallik xususiyatlari va ularning roli
![Bu fan, texnika, amaliyot olamidir. Bu barcha narsa isbot talab etuvchi
maqsadga muvofiq faoliyat olamidir.
Ijtimoiy dunyo – bu insonni dunyoga kiritishning asosiy vositasi jismli
faoliyat bo‘lgan olam. Insonni atrofdagi olamga va o‘ziga nisbatan
munosabatlarining rang- barangligida tushunish, faolligining manbalarini topish
va yo‘nalishini anglash uchuninsonning olamda tutgan o‘rnini aniqlab olish
zarur . Insonga shaxs sifatida yondoshish, avvalambor, insonga jamiyat
tuzilishida tutgan o‘rni bilan aniqlanuvchi jamiyatning birligi sifatida qarash
bilan bog‘liqdir . Insonni biologik organizm, tur birligi sifatida hayvondan farq
qiluvchi tub negizli belgisi jamiyatga tegishlilik, ijtimoiylik
hisoblanadi . Bundan kelib chiqadiki, shaxsni o‘rganishda dastlabki holat bo‘lib
uning jamiyatdagi o‘rni, ijtimoiy munosabatlar tizimiga kiritilganligi xizmat
qiladi .
Agar biz shaxs munosabatlari haqida insonning dunyoga shaxsiy
tegishliligi va bu bilan bog‘liq kechinmalar ma’nosida so‘z yuritadigan bo‘lsak,
u holda inson mavjud bo‘la oladigan keyingi – bu «m ening » ichki olamim
dunyosigamurojaat qilamiz . Bu dunyo kechinmalar, shaxsiy mohiyatlar, shaxsiy
dahldorlikni his etish, u yoki bunga shaxsiy tegishlilik, boshqa odamlar bilan
mavjudlikning «hodisaviyligi» bilan to‘la . Bu dunyoga jismli faoliyat o‘z
shaklini o‘zgartirgan holda oddiy holatdagi foydali faoliyat, shaklini yo‘qotgan
jismli harakat bo‘lib emas, balki, «shaxsiy» faoliyat, ijodiyot sifatida
kiradi , ijtimoiy hulq- atvoresa « mening » dunyosiga shaxslararo munosabat,
boshqa odamlarning ichki dunyosiga yaqinlashish , boshqalarga o‘zini
ochishning vositasi, o‘zini namoyon etish sifatida kirib keladi .
« Mening » dunyosida unga xos bo‘lgan maxsus faoliyat
turlari : o‘yin , san’at , din , ichki dunyolar yaqinlashuvi sifatidagi muloqot paydo
bo‘ladi . [1] [3]
Although our personality traits may be both stable and potent, the
consistency of our specific behaviors from one situation to the next is another
matter. As Walter Mischel (1968, 1984, 2004) has pointed out, people do not
act with predictable con-sistency. Mischel's studies of college students'
conscientiousness revealed but a mod¬est relationship between a student's being
conscientious on one occasion (say, showing up for class on time) and being
similarly conscientious on another occasion (say, turning in assignments on
time). Pirandello would not have been surprised. If you've noticed how outgoing
you are in some situations and how reserved you are in others, perhaps you're
not surprised either (though for certain traits, Mischel reports, you may
accurately assess yourself as more consistent)
« I ndivid» tushunchasini turlicha talqin qilish mumkin . Avvalambor ,
individ – bu yagona tabiat mavjudoti sifatidagi odam , Homo sapiens turiga](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_2.png?v=1)
![mansub vakil . Ushbu holatda individ biologik turning umumiy irsiy xossalarini
tashuvchi biologik organizm (har bir odam individ bo‘lib tug‘iladi) sifatida
tushuniladi , ya’ni, insonning biologik mohiyati ta’kidlanadi . Lekin
ba’zida «individ» tushunchasi odamni insoniy umumiylikning alohida vakili,
mehnat qurollaridan foydalanuvchi ijtimoiy mavjudot sifatida belgilash uchun
qo‘llaniladi .
Agar « inson » tushunchasio‘z ichiga odamlarga xos bo‘lgan barcha insoniy
sifatlarning yig‘indisini, ularning ma’lum insonda mavjudligi yoki mavjud
emasligidan qat’iy nazar, jamlagan bo‘lsa,u holda «individ» tushunchasi aynan
uni xarakterlaydi va qo‘shimcha sifatida shaxsiy xislatlar qatori psixologik va
biologik xossalarniham kiritadi . Bundan tashqari , ushbu tushunchaga ma’lum
odamni boshqalardan ajratib turuvchi sifatlar bilan birga, aynan shu odamga va
ko‘plab boshqa odamlarga tegishli bo‘lgan umumiy xossalar ham kiradi .
S h axs tushunchasining mohiyatli tomonlarini belgilab beruvchi turli xil
ta’riflar mavjud . A.N. Leontev ta’rifigako‘ra : « SHaxs – faoliyat sub’ekti», A.G.
Kovalev ning – « shaxs ijtimoiy munosabatlar sub’ekti va ob’ekt i sifatida », K.K.
Aflotunov ning – « shaxs – o‘z o‘rnini anglovchi layoqatli jamiyat a’zosi », S.L.
Rubinshteyn ning – « shaxs – tashqi ta’sirlarning oldini oluvchi ichki sharoitlar
yig‘indisi », A.V. Petrovskiy ning – « shaxs – individ tomonidan jismli faoliyat va
muloqotda orttirilgan, unga ijtimoiy munosabatlarga kirishganlik nuqtai
nazaridan ta’rif beruvchi tizimli sifat », G. Ollport ning – « shaxs hayoti
davomida shakllanib boruvchi o‘ziga xos psixofixiologik tizimlar – ushbu
insonga xos bo‘lgan tafakkur va hulq- atvorni belgilab beruvchi shaxs qirralari
yig‘indisi » va boshqalarning ta’riflari shulardan iborat .[1]
Bizlar esa R.S. Nemov tomonidan shaxsga berilgan ta’rifni qo‘llaymiz :
« S h axs – bu ijtimoiy asoslangan, ijtimoiy tabiatga ega bo‘lgan aloqalar va
munosabatlarda namoyon bo‘ladigan, barqaror, odamning o‘zi va atrofidagilar
uchun ahamiyatli bo‘lgan ahloqiy harakatlarni belgilab beruvchi o‘zining
psixologik xususiyatlari tizimidagi inson ».
S h unday qilib , inson , birinchidan , tirik tabiat vakili, biologik ob’ekt
sifatida , ikkinchidan , ongli faoliyat sub’ekt i sifatidava , uchinchidan , ijtimoiy
mavjudot sifatidao‘rganilishi mumkin, bu uch darajaning yaxlit uyushmaga
birlashishi insonning yig‘indi xususiyatlarini – uning
individualliginishakllantiradi .[2]
Individuallik – bu ma’lum insonning, uning noyobligi, betakrorligi nuqtai
nazaridan o‘ziga xos bo‘lgan ruhiy, fiziologik va ijtimoiy xususiyatlar
yig‘indisi .
Individuallik – bu ko‘rib chiqilgan tushunchalar ichida mazmuniga ko‘ra
eng tor tushuncha hisoblanadi.U o‘zida insonning boshqa odamlardan farq](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_3.png?v=1)
![qiluvchi o‘ziga xos va shaxsiy xossalarini jamlaydi . Individuallik turli xildagi
tajriba, bilimlar, fikrlardagi tafovutlar, xarakter va temperamentlardagi farqlar,
o‘zimiz isbotlaydigan, tasdiqlaydigan o‘ziga xos xususiyatlarimizda
namoyon bo‘ladi. Motiv lar , temperament,
xarakter, layoqatlar – individuallikning asosiy ko‘rsatkichlari .
« Individuallik » tushunchasi individning faqat o‘ziga xos ruhiy xususiyatlarini
emas, balki morfofiziologi k ( bo‘y o‘lchami , tana tuzilishi , yuz tuzilishi va
h.k. ) xususiyatlarini ham aks ettiradi .
Individuallik – o‘z mohiyatiga ko‘ra , boshqalar tomonidan kuzatilishi
mumkin bo‘lgan, tashqarida joylashgan narsa . Faqat boshqalar bir odamning
boshqasidan farqini, ya’ni, uning individualligini aytib berishi mumkin . [2] [3]
Individualism giving priority to one's own goals over group goals and
defining one's identity in terms of personal attributes rather than group
identifications.
S h unday qilib , bizlar ko‘rib chiqqan « odam ,
individ, shaxsvaindividuallik » tushunchalari hajmiga ko‘ra turlichadir . Bular
orasida keng ma’no kasb etib, boshqa tushunchalarni ham o‘zida jo etadigan
tushuncha « inson » atamasidir , eng tor atama esa – « individuallik » tushunchasi .
2. Temperament. ONF tiplari xususiyatlari, nazariyalari.
Temperament muammosiga bo‘lgan qiziqish 2,5 ming yil avval paydo bo‘lgan.
Bu qiziqishning paydo bo‘lishiga organizm biologik va fiologik tuzilish va
rivojlanishi xususiyatlari, shuningdek, ijtimoiy rivojlanish, ijtimoiy aloqalar va
munosabatlarning takrorlanmasligi xususiyatlari asosidagi individual
farqlarning mavjudligi sabab bo‘ldi. Temperament shaxsning biologik jihatdan
shartlangan tuzilmalariga kiradi. Temperament odamlar o‘rtasida, shuningdek,
hissiyotlar, hissiy taassurotlilik, harakatlarning maromi va jadalligi, va boshqa
bir qator dinamikaga ega bo‘lgan xususiyatlardagi ko‘plab psixik farqlarning
mavjudligini belgilab beradi.
Hozirgi kunda temperamentni tadqiq etishga doir ko‘plab yondoshuvlar
mavjud. Lekin bu yondoshuvlarning xilma-xilligiga qaramay, ko‘pchilik
tadqiqotchilarning tan olishiga ko‘ra, temperament – bu shaxsning ijtimoiy
mavjudot sifatida shakllanadigan biologik ustqurma, temperament asosidagi
shaxs xossalari esa barqaror va davomli bo‘lib hisoblanadi.](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_4.png?v=1)
![B.M. Teplov temperamentga quyidagicha ta’rif beradi: «Temperament
deb, ayni bir odam uchun xos bo‘lgan emotsional qo‘zg‘auvchanlik, ya’ni, bir
tomondan, hislar paydo bo‘lishining tezligi, va ikkinchi tomondan, ularning
kuchi bilan bog‘liq bo‘lgan psixik xususiyatlarning yig‘indisiga aytiladi».
Temperament – bu inson faoliyati va hulq-atvorining dinamik va
emotsional holatini xarakterlovchi shaxs individual xususiyatlarining yig‘indi.
SHunday qilib, temperament ikki tarkibiy qism – faollik va hissiyotlilikka ega.
Hulq - atvorning faolligi harakatchanlik, intiluvchanlik, tezlik, yoki, aksincha,
sustlik va harakatsizlik darajasini xarakterlaydi. O‘z
navbatda emotsionallik belgi (ijobiy va salbiy) modallik (shodlik, qayg‘u,
qo‘rqinch, g‘azab va boshqalar)ni aniqlagan holda emotsional jarayonlar
kechishini xarakterlaydi. [3] [3]
Temperament a person's characteristic emotional reactivity and
intensity.As most parents will tell you after having their second child, babies
differ even before gulping their first breath. Consider one quickly apparent
aspect of personality. In¬fants' temperaments are their emotional excitability—
whether reactive, intense, and fidgety, or easygoing, quiet, and placid. From the
first weeks of life, difficult babies are more irritable, intense, and unpredictable.
Easy babies are cheerful, relaxed, and pre¬dictable in feeding and sleeping.
Slow-to-warm-up infants tend to resist or withdraw from new people and
situations.
Qadimgi zamonlardan boshlab, temperament to‘rt xil asosiy tiplarga
bo‘lingan edi, bular xolerik, sangvinik, melanxolik va flegmatik temperament
turlaridir. Temperamentning bu asosiy turlari bir-biridan paydo bo‘lish
dinamikasi va emotsional holatlar jadalligiga ko‘ra farqlanadi. Xolerik tipi
uchun tezda paydo bo‘ladigan kuchsiz hislar, melanxolik tipi uchun – sekin-asta
paydo bo‘ladigan, lekin kuchli hislar, flegmatik tipi uchun – sekin-asta paydo
bo‘ladigan va kuchsiz hislar xosdir. Bundan tashqari, xolerik va sangvinik
temperamentlar uchun harakatlar tezligi, umumiy harakatchanlik va hislarning
tashqi kuchli (harakatlarda, nutqda, mimikada va boshqalarda) ifodalanishi,
melanxolik va flegmatik temperamentlar uchun, aksincha, harakatlar sustligi va
hislarning kuchsiz ifodalanishi xosdir.
Temperament tiplarini turmush psixologiyasi nuqtai nazaridan shunday
xarakterlash mumkin: xolerik – tez, ba’zida, hatto, juda keskin, nutqda, mimika
va imo-ishoralarda yaqqol ifodalanadigan kuchli tezda alangalanadigan hislarga
ega, jadal emotsional ta’sirlanishga moyil odam; sangvinik – tez, harakatchan,
barcha taassurotlarga emotsional javob beruvchi odam, uning hislari bevosita
tashqi xulq-atvorida ifodalanadi, lekin ular kuchli emas, va bir-birini oson
almashtiradi; melanxolik – emotsional kechinmalar xilma-xilligining uncha
katta emasligi, lekin katta kuchga va davomiylikka egaligi bilan farq qiluvchi](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_5.png?v=1)
![inson, u barchasiga ham munosabat bildirmaydi, agar bildirgudek bo‘lsa ham
chuqur o‘ylaydi, o‘z hislarini u darajada namoyon qilmaydi; flegmatik – sust,
mutanosib va xotirjam odam, uning emotsional ta’sirlanishi oson emas, va
o‘zidan chiqarish qiyin, hislari tashqaridan deyarli namoyon bo‘lmaydi.
Lekin barcha odamlarni shu to‘rt xil asosiy temperamentlarga ko‘ra
ajratish mumkin deb o‘ylash xatodir. Faqat ba’zilargina bu tiplarning sof
vakillari bo‘lib hisoblanadi; ko‘pchilik odamlarda esa biz temperamentlarning
aralash tiplarini kuzatamiz.
SHuni ta’kidlash lozimki, temperament insonning qobiliyatliligini va
iste’dodini belgilamaydi. Ko‘zga ko‘ringan iste’dod egalaridan faoliyatning turli
sohalarida turlicha temperament sohiblarini topish mumkin. Masalan, A.S.
Pushkin – xolerik, A.I. Gersen – sangvinik, N.V. Gogol va V.A. Jukovskiy –
melanxoliklar, I.A. Krilov va I.A. Goncharov – flegmatiklar. Ikki rus yirik
sarkardalari A.V. Suvorov – xolerik, M.I. Kutuzov esa – flegmatik.[2]
Temperamentlardan qay birining ustunligi haqidagi masalani ko‘rishga
zaruriyat tug‘ilmaydi . Har bir temperament o‘zining ijobiy va salbiy
tomonlariga ega . Xolerikning ehtirosliligi, faolligi va quvvati, sangvinik ning
ta’sirchanligi va shayligi, melanxolik hislarining chuqurligi va barqarorligi,
flegmatikning xotirjamliligi va shoshqaloqligining mavjud emasligi – bularning
barchasi nomlari zikr etilgan temperamentlarining ijobiy tomonlari . SHu bilan
birga, ularning salbiy tomonlarini ham ko‘rsatib o‘tish
mumkin.S angvini k temperament i engil tabiatlikka moyillik, hislarning etarlicha
chuqur va barqaror emasligiga olib kelishi mumkin. . Xoleri k temperament i
insonni cho‘rtkesar, o‘zini tiya olmaslik, muntazam « portlashlarga » moyil qilib
qo‘yishi mumkin . M elanxoli k temperament i odamda o‘z kechinmalariga o‘ta
berilganlik, o‘ta uyatchanlik yuzaga kelishi mumkin . Flegmati k temperament i
odamni lanj, harakatsiz, hayot taassurotlarning barchasiga befarq qilib qo‘yishi
mumkin .
T emperament haqidagi ta’limotning asoschisi qadimgi yunon
tabibi Gippokrat hisoblanadi , uning ta’kidlashicha, odamlar « organizmidagi
suyuqliklar » nisbati bilan farqlanadilar, suyuqlik yunoncha «krasis» so‘zi bilan
ifodalangan ; so‘ngra lotincha temperamentum – « mutanosiblik », « to‘g‘ri
o‘lchov » so‘zi bilan almashtirildi . Gippokrat ta’limotiga tayangan holda antik
davr tabibi Klavdiy Galen temperamentlar tipologiyasini ishlab chiqdi, uni
o‘zining «De temperamentum» qo‘l yozmasida bayon etdi. Uning ta’limotiga
ko‘ra, temperament tipi organizmdagi qon, flegma, sariq va qora safro
suyuqliklarining ustunligiga bog‘liq. U 13 xil temperament tiplarini ajratdi,
lekin keyinchalik ularni to‘rt xilga birlashtirdi – bu sangvinik (qon), flegmatik
(shilliq, balg‘am), xolerik (safro) va melanxolik (qora safro).[2]](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_6.png?v=1)
![Keyingi asrlarda uning izdoshlari tana tuzilishi va fiziologik vazifalarining
farqlari bilan mos keladigan hulq-atvorlar xilma-xilligini kuzatgan holda, ularni
tartibga solishga va guruhga ajratishga harakat qildilar. Temperamentlar
haqidagi ta’limotning rivojlanishiga nemis faylasufi I. Kant, nemis psixiatri E.
Krechmer, amerikalik olim U. SHeldon, rus fiziologi, akademik I.P. Pavlov, rus
anatomi va shifokori P.F. Lesgaft va boshqalar o‘z hssalarin qo‘shganlar.
E. Krechmer o‘zining «Tana va xarakter tuzilishi» (1921) nomli asarida
bayon qilgan temperamentlar tipologiyasini ishlab chiqdi. Uning asosiy g‘oyasi
tana tuzilishining ma’lum tipiga ega bo‘lgan odamlar ma’lum psixik
xususiyatlarga ega bo‘lishidan iborat edi. E. Krechmer to‘rt xil
asosiy konstitutsion tiplarni ajratdi, bularga leptosomatik, piknik, atletik,
displastik larni kiritdi . [1]
Leptosomatik ka mo‘rt tana tuzilishi, baland bo‘y, yassi ko‘krak qafasi, tor
elka, uzun va ozg‘in oyoq-qo‘llar xosdir . Piknik – yog‘ to‘qimasi rivojlangan,
o‘ta semiz, o‘rtacha yoki past bo‘yli, katta qorinli, kengayib ketgan tana va kalta
bo‘yinda joylashgan dumaloq kallaga ega . Atletik – mushaklari rivojlangan,
kuchli tana tuzilishiga ega, baland yoki o‘rtacha bo‘yli, keng elkali, tor bo‘ksali
odam . Displastik – shaklsiz, noto‘g‘ri tana tuzilishiga ega bo‘lgan odam . Bu
tipdagi i ndivid lar tana tuzilishining turli nuqsonlari bilan ajralib
turadilar , masalan , o‘ta baland bo‘y, mutanosib bo‘lmagan tana tuzilishi .
Ko‘rsatib o‘tilgan tiplarning tana tuzilishlari bilan E. Krechmer uch xil
temperament : shizotimik, iksotimik, siklotimik larni ajratdi . SHizotimik astenik
tana tuzilishiga ega, u odamovi, kayfiyatning o‘zgarishlariga beriluvchan,
qaysar , fikr va qarashlarini o‘zgartirishga moyil emas, atrofga qiyinchilik bilan
moslashadi . Aksincha, iksotimik atletik tana tuzilishga ega , xotirjam , imo-
ishoralari tiyilgan taassurotsiz odam, yuqori bo‘lmagan tafakkur
egiluvchanligiga ega, ko‘pincha maydakash . Pikni k tana
tuzilishiga siklotimik ega bo‘ladi, uning hissiyotlari shodlik va g‘amginlik
o‘rtasida o‘zgarib turadi , odamlar oson aloqaga kirishadi, qarashlari voqelikka
mos keladi .[1]
Krechmer nazariyasi Evropada keng
ommalashdi . AQSHda XX asrning 40- yillarida U.
Sheldon ning temperament
konsepsiyasi keng tarqaldi . Bu konsepsiya asosini t ana va temperament – bu
odamning bir-biri bilan o‘zaro bog‘langan ko‘rsatkichlari haqidagi
taxmintashkil etadi . Uning fikriga ko‘ra , tana tuzilishi uning vazifasi
bo‘lgan temperament ni belgilab beradi . SHeldon tana tuzilishining asosiy tiplari
mavjudligi haqidagi gipotezadan kelib chiqib, ularni ta’riflashda embriologiya
atamalaridan foydalanadi .](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_7.png?v=1)
![U uch xil tipni ajratdi : endomorf (endoderm adan asosan ichki organ lar hosil
bo‘ladi ); mezomorf (mezoderm adan muskul to‘qima hosil bo‘ladi );
ektomorf(ektoderm adan teri va nerv to‘qimasi hosil bo‘ladi ). Endomorf tipiga
mansub odamlarga zaif, kuchli rivojlangan yog‘ to‘qimali tana tuzilishi ,
mezomorf tipiga kelishgan va mustahkam tana tuzilishi, katta jismoniy kuch
xosdir, ektomorf ga esa – mo‘rt tana tuzilishi, yassi ko‘krak qafasi va uzun
ingichka kuchsiz muskulli oyoq-qo‘llar xos . Sheldon bo‘yicha, bunday tipdagi
tana tuzilishlariga temperament larning ma’lum tiplari mos keladi, u tananing
ma’lum organlari vazifalaridan kelib chiqib, quyidagicha nomladi : visserotoniya
( ichki organlar ), somatotoniya (t ana ) va serebrotoniya (m iya ). Ma’lum tana
tuzilishining ustunligini SHeldon mos ravishda visserotonik lar, somatotonik lar
va serebrotonik lar deb ataydiva har bir odam xossalarning bunday guruhlariga
ega bo‘ladi deb hisoblaydi .[2]
Hozirgi zamon psixologi yasida bunday tiplarning ko‘pchiligi inson psixik
xossalrining shakllanishida muhit va ijtimoiy sharoitlarning ahamiyati to‘g‘ri
baholanmaganligi sababli qattiq tanqid ostiga olinadi . Organizmda dominantlik
va boshqaruvchi vazifalarni bajaradigan asab tizimi vazifalarining o‘ziga xos
xususiyatlarini o‘rganishga asoslangan konsepsiyalar jiddiy e’tiborga
loyiqdir . Nerv jarayonlari ba’zi umumiy xossalarining temperament tiplari bilan
aloqasi nazariyasi I.P. Pavlov tomonidan taklif etilgan edi . U tadqiqot
uchun Krechmer kabi tanalar va qon tomirlarining tashqi tuzilishini (P.F.
Lesgaft) emas , balki yaxlitorganizmni oldi va unda bosh miyani ajratib, ilmiy
izlanish ob’ekti sifatida uning xossalarini belgilab chiqdi .[2]
Ushbu yondoshuvning afzalligi boshlang‘ich holat sifatida biologik
hosilaning qo‘shimcha va ikkilamchi belgilari emas, balki inson organizmining
etakchi tizimi – markaziy nerv tizimi belgilari olinganligidan iborat edi .
Pavlov tomonidan o‘tkazilgan tadqiqotlar temperamentning fiziologik
asoslarini tushunish uchun ahamiyatli bo‘lgan tajribalar sifatida baholanadi .
Temperament nazariyasining rivojlanishiga rus psixologiyasida B.M.
Teplov katta hissa qo‘shdi . U temperament xossalariga psixik faoliyat
dinamikasini xarakterlaydigan barqaror psixik xossalarni
kiritdi . Temperamentning i ndividual xususiyatlarini temperament u yoki bu
xossalari rivojlanganlik darajasi bilan tushuntiradi . Temperamentning
ahamiyatga molik xossalariga quyidagilar kiritilgan edi : juda kuchsiz tashqi va
ichki ta’sirlarga javob bildirish layoqati –
emotsional qo‘zg‘aluvchanlik ; diqqatning
qo‘zg‘aluvchanligi – bu individ
psixikasining moslashuvchi vazifasini belgilaydigan temperament xossasi , u
ta’sirlovchi jadalligining juda kichik o‘zgarishlarini payqash layoqatidan
iborat ; emotsi yalar
kuchi , uning asosiy vazifasi, Teplov fikricha, motivlarning
qondirilishi yoki qondirilmasligiga bog‘liq ravishda faoliyatni quvvatlashdan](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_8.png?v=1)
![iborat ; xavotirlanish , Teplov fikriga ko‘ra, u tahdidli vaziyatda emotsional
qo‘zg‘aluvchanlikdan iborat , Teplov odatdagi sharoitlarda xavotirlanish va
emotsional qo‘zg‘aluvchanlikni ajratadi, chunki, emotsional qo‘zg‘aluvchanlik
seskantiruvchi ta’sir kuchiga bog‘liq emas, xavotirlanish esa u bilan to‘g‘ridan-
to‘g‘ri bog‘langan ; ixtiyorsiz harakatlarning reaktiv ligi , ularning vazifasi ayni
damda bevosita ta’sir ko‘rsatayotgan vaziyat va seskantiruvchilarga nisbatan
moslashuvchi reaksiyalar jadalligining oshishidan iborat ; irodaviy
maqsadga
yo‘naltirilgan
harakat faolligi , Teplov fikriga asosan, ko‘zlangan maqsadga
muvofiq ravishda vaziyatni qayta tuzish yo‘li bilan moslashuv faolligini
oshirishda namoyon bo‘ladi ; egiluvchanlik –
rigid lik , vazifasi faoliyatning
o‘zgaruvchan talablariga moslashishdan iborat ; rezistent lik , vazifasi boshlangan
faoliyatni bo‘shashtiruvchi yoki to‘xtatuvchi barcha ichki va tashqi sharoitlarga
qarshilik ko‘rsatish layoqatidan iborat ; sub’ektiv lashtirish , Teplov fikricha,
faoliyatning sub’ektiv obrazlar va tushunchalar yordamida darajalarini
kuchaytirishdan iborat .[1]
Temperament xossalarining yuqorida keltirilgan xarakteristikalaridan
ikkita asosiy xulosa chiqarish mumkin : birinchidan, temperament xossalari
psixik jarayonlar dinamikasida va individ faolligi darajasida namoyon
bo‘ladi , ikkinchidan , esa temperament faoliyat bilan uzviy bog‘langandir . Bular
olimlarning keyingi tadqiqotlarida rivojlantirildi .
Mashhur psixofiziolog V.M.
Rusalov asab tizimi xossalri konsepsiyasi
asosida 1980 yil oxirlarida temperament xossalarinin g ta’rifini keltirgan . U
fiziologiyaning hozirgi zamon ma’lumotlaridan foydalandi . V.M. Rusalov , P.K.
Anoxin ning funksional tizimlar nazariyasidan kelib chiqqan holda, to‘rtta xil
blokdan iborat – axborotni saqlash, harakatlantirish va qayta
ishlash (afferentsintez bloki ) , dasturlash (qaror qabul qilish), ijro qilish va
teskari aloqa kabi afferent sintezning kengligi va torligiga, hulq-atvorning bir
dasturdan ikkinchisiga osonlik bilan o‘tishga, hulq-atvor joriy dasturining
amalga oshish tezligi va harakat real natijasining o‘z akseptoriga mos
kelmasligiga nisbatan sezuvchanligiga bog‘liq bo‘lgan temperamentning
xossalarini ajratdi .[1]
Bunga muvofiq ravishda temperamentning an’anaviy psixofiziologik
baholanishi o‘zgardi va faollik bilan sezuvchanlik kabi ikki ko‘rsatkichning
o‘rniga endilikda: ergi klik ( chidamlilik) , egiluvchanlik , tezlik
va emotsional lik ( sezuvchanlik ) kabi to‘rt xil tarkibiy qism
ajratiladi . Temperamentning bunday tarkibiy qismlarining barchasi V.M.
Rusalov fikriga ko‘ra , biologi k va irsiy jihatdan belgilangandir . Xuddi shunday ,
temperament asab tizimining xossalariga bog‘liq, ular esa o‘z navbatida, miya
va umumiy asab tizimining integrativ ,tahliliy va umumlashtiruvchi faoliyatini
ta’minlaydigan funksional tizimlarning asosiy xususiyatlari sifatida tushunilishi
lozim .](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_9.png?v=1)
![V.M. Rusalov konsepsiyasi nuqtai nazaridan temperament
– bu psixobiologi k daraja bo‘lib, uning xossalari to‘laligicha na tug‘ma, va na
muhitga bog‘liq bo‘la oladi . Ular , V.M. Rusalov ning fikricha , insonning irsiy
belgilangan individual biologik xossalarining « tizimli
umumlashtirilishidan » iboratdir, ular « turli xildagi faoliyatlarga kirishib, asta-
sekin o‘zgaradilar va faoliyatning mazmunidan qat’iy nazar, invariant
xossalarning umumiylashgan, sifat jihatidan yangi, individual barqaror tizimini
hosil qiladilar ».
Insonning jismli faoliyat va muloqotga muvofiq ravishda temperament
ayrim xossalari alohida ko‘rib chiqilishi zarur, chunki, bu faoliyat turlarida ular
turlicha namoyon bo‘ladilar, deb taxmin qilinadi .
Bayon etilganlarni umumlashtirgan holda, mualliflarning ko‘pchiligi
temperament xossalari va ularning ifodalanishini organizmning fiziologik
xususiyatlari bilan bog‘liqlikda o‘rganishlarini aytib o‘tish joiz .[1]
XX
3 . Тем peramentning fiziologik asoslari
asrning 20-30- yillarida I.P. Pavlov tomonidan asab tizimi tiplari haqida ta’limot
ishlab chiqildi . Pavlov ning tasdiqlashiga ko‘ra , hulq-
atvorning individual xususiyatlari , psixik faoliyat dinamikasi asab tizimi
faoliyatidagi individual farqlarga bog‘liqdir. Asab tizimi faoliyatidagi individual
farqlarning esa turli xil ifodalanishlar, nerv jarayonlarining aloqasi va nisbati –
qo‘zg‘alish va tormozlanish sanaladi. [2]
I.P. Pavlov asab tizimining uch asosiy xossasini ajratdi, bular qo‘zg‘alish
va tormozlanish jarayonlarining kuchi, mutanosibligi va harakatchanligidir.
Asab
tizimining kuchi – tipning eng muhim ko‘rsatkichi bo‘lib, po‘stloq
hujayralarining ishchanligi, ularning chidamliligi bu xossaga bog‘liq. Asab
tizimining
harakatchanligi – bu bir jarayonnining ikkinchisi bilan almashish
tezligi. U sharoitlarning kutilmagan va keskin o‘zgarishlariga nisbatan
moslashishni ta’minlaydi. Nerv jarayonlarining mutanosibligi haqida so‘z
yuritib, I.P. Pavlov qo‘zg‘alish va tormozlanish jarayonlarining ma’lum
muvozanatini ko‘zda tutgan edi. Bu jarayonlar bir-biri bilan kuchi bo‘yicha
muvozanatlashgan, yoki muvozanatlashmagan bo‘ladi. Bu jarayonlardan
birining kuchi ikkinchisidan oshib ketsa, inson mutanosiblikdan chiqadi .](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_10.png?v=1)
![I.P. Pavlov tomonidan ajratilgan nerv jarayonlariningxossalari, uning
fikriga ko‘ra, Oliy Nerv Faoliyati tipini hosil qiluvchi ma’lum tizimlar,
kombinatsiyalarni tashkil etadilar . Asab tizimining t ip i – bu uning tabiiy, tug‘ma
xossasi bo‘lib , hayot va faoliyat sharoitlari ta’sirida juda oz darajada o‘zgarishi
mumkin . Bu tip individga xos bo‘lgan Asab tizimining asosiy xossalari
yig‘indisi – qo‘zg‘alish va tormo zlanish jarayonlari nisbatining
kuchi , mutanosibligi va harakatchanligidan tarkib topadi . Asab tizimining bu
xossalari temperament ning fiziologi k asosini tashkil qiladi .
Asab tizimining Pavlov tomonidan ajratilgan tiplari faqat miqdor jihatdan
emas, balki, asosiy xususiyatlari bilan ham temperament ning to‘rt xil
tipi : ATning kuchli, mutanosib, harakatchan tipi – sangvinik ; kuchli, mutanosib,
harakatsiz tip – flegmatik ; kuchli , qo‘zg‘alishi ustun bo‘lgan n omutanosib , o‘ta
harakatchan tip – xolerik ; kuchsiz, nomutanosib va rigid tip – melanxolik larga
mos keladi .[2]
Psixika dinamikasidagi farqlarga AT tipi xossalari tomonidan yondoshuv
temperamentning fiziologik asoslarini o‘rganishda yangi bosqichga asos
soldi. B.M. Teplov, V.D. Nebыlitsыn kabi psixologlarning ishlaridainson oliy
nerv faoliyati tiplari xossalari haqidagi tasavvurlar aniqlashtirildi va
boyitildi . AT labilligi va dinamikligi kabi yangi xossalari aniqlandi .[2]
AT l abil ligi nerv jarayonlarining paydo bo‘lish va yakunlanish tezligida
namoyon bo‘ladi .
Nerv jarayonlarining dinamikligining mohiyatini ijobiy (qo‘zg‘alishning
dinamikligi) va tormozli (tormozlanishining dinamikligi) shartli reflekslar
hosil bo‘lish osonligi va tezligi tashkil etadi .
Hozirgi zamon fani temperament bo‘yicha individual farqlarning
sabablarini miya, uning po‘stlog‘i va po‘stloq ostining, aynan, funksional
xususiyatlarida ko‘radi ( V.S. Merlin, YA. Strelyau va boshqalar ).
Hozirgi davrda temperament tipi deganda, ma’lum insonlar guruhi uchun
umumiy bo‘lgan xususiyatlarning sodda majmuasi emas, balki mazkur
xususiyatlarning qonuniy, zaruriy o‘zaro bog‘liqligi tushuniladi. Temperament
tipini tavsiflovchi xususiyatlarning qonuniy tarzda o‘zaro bog‘liqligi
quyidagicha aks etishi mumkin. [4] [3]
Temperament differences tend to persist. Consider:
• The most emotionally reactive newborns tend also to be the most
reactive 9-month-olds (Wilson & Matheny, 1986; Worobey & Blajda, 1989).](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_11.png?v=1)
![• Exceptionally inhibited and fearful 2-year-olds often are still relatively
shy as 8-year-olds; about half will become introverted adolescents (Kagan et al.,
1992, 1994).
• The most emotionally intense preschoolers tend to be relatively intense
young adults
1. Senzitivlik (lotincha Sensus – sezish, his qilish degan ma’no anglatadi).
Senzitivlik yuzasidan insonda birorta psixik reaksiyani hosil qilish uchun zarur
bo‘lgan o‘ta kuchsiz tashqi taassurot kuchiga qarab mulohaza yuritiladi,
jumladan, sezgilarning paydo bo‘lishi uchun kerak qo‘zg‘ovchining ozgina
kuchi (ularning quyi chegarasi), ehtiyojlar qondirilmasligining sezilar-sezilmas
darajasi (shaxsga ruhiy azob beruvchi) mujassamlashadi.
2. Reaktivlik . Bu to‘g‘rida aynan bir xil kuch bilan ta’sir etuvchi tashqi va
ichki taassurotlarga shaxs qanday kuch bilan emotsional reaksiya qilishiga
qarab munosabat bildiriladi. Reaktivlikning yorqin ro‘yobga chiqishi-
emotsionallik, ta’sirlanuvchanlikda ifodalanishidir.
3. Faollik . Bu borada inson qanday faollik darajasi bilan tashqi olamga ta’sir
etishi va maqsadlarni amalga oshirishda ob’ektiv hamda sub’ektiv qarama-
qarshiliklarni faollik bilan engishga qarab fikr yuritiladi.
4. Reaktivlik bilan faollikning o‘zaro munosabati . Odamning faoliyati ko‘p
jihatdan nima ga bog‘liqligiga binoan, chunonchi tasodifiy tarzdagi tashqi va
ichki sharoitlarga (kayfiyatga, favquloddagi hodisalarga) yoki maqsadlarga,
ezgu niyatlarga, xohish - intilishlariga ko‘ra fikr bildirish nazarda tutiladi.
5. Reaksiya
tempi . Turli xususiyat l i psixik reaksiyalar va jarayonlarning
kechish tezligiga, nutq s u r’atiga, farosatlili gi ga, aql tezligiga asoslanib xulosa
chiqariladi.
6.Harakatlarning silliqligi va unga qarama - qarshi sifat rigidlik (qotib
qolganlik), shaxsning o‘zgaruvchan tashqi taassurotlarga q a nchalik engillik va
chaqqonlik bilan muvofiqlashishiga (silliqlik bilan moslashishga), shuningdek,
uning xatti - harakatlari qanchalik sust va zaifligiga (rigidligiqotib qolganligicha)
nisbatan baho berishdan iboratdir.
7. Ekstravert lik va introvert lik . SHaxsning faoliyati va reaksiya si ko‘p
jihatdan kechinmalarga bog‘liq, chunonchi favqulo t dagi tashqi taassurotlarga
(ekstravert lik ) yoki aksincha, timsollarga, tasavvurlarga (introvert lik )
taalluqligiga asoslangan holda munosabat ifodasidir.[2]
Uchitыvaya ukazannыe svoystva, dadim kratkuyu psixologicheskuyu
xarakteristiku osnovnыx klassicheskix tipov temperamenta (po YA. Strelyau).](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_12.png?v=1)
![Sangvinik yuksak reaktivlik. Bo‘lar-bo‘lmas narsalarga qattiq xoxolab
kulaveradi. Muhim bo‘lmagan fakt qattiq jahlini chiqaradi. Diqqatini jalb qilgan
hamma narsalarga tetik va zo‘r qo‘zg‘alish bilan javob beradi. Imo-ishoralari va
harakatlari yaqqol ko‘rinib turadi. Uning aft-basharasiga qarab kayfiyatining
qandayligini, narsalarga yoki odamga bo‘lgan munosabatlarini bilish oson.
Diqqatini tez bir joyga to‘playdi.
Sust senzitivlikka ega. Sezgirlik chegarasi yuksak. Juda kuchsiz
tovushlarni va yorug‘lik qo‘zg‘ovchilarni payqamaydi. Aktivligi yuksak, juda
g‘ayratli va ishchan, darslarda tez-tez qo‘l ko‘tarib turadi, toliqmasdan uzoq
vaqt ishlashi mumkin, yangi ishlarga g‘ayrat bilan kirishadi. Faolligi va
reaktivligi muvozanatli. Uni intizomga chaqirish oson. U o‘z hissiyotlarining
namoyon bo‘lishini va o‘zining ixtiyorsiz harakatlarini tez ushlab qola oladi.
Harakatlari shiddatli, nutqi tez, yangi ishga tezlik bilan kirishadi, diqqatini tez
to‘playdi. Aqli tez ishlaydi, topqir. Harakatlari nihoyat darajada silliqlik
xususiyatiga ega. Hissiyotlari, kayfiyatlari, qiziqishlari va intilishlari juda
o‘zgaruvchan. U yangi kishilar bilan tez kirishib ketadi. YAngi talablar, yangi
sharoitga osonlik bilan o‘rganadi. Bir ishdan ikkinchi ishga tez ko‘cha oladi.
Malakalarni tez o‘zlashtiradi va tez qayta o‘zgartiradi. Aqli ixcham.
Ekstrovertlik xususiyatiga ega. O‘tgan va kelajak hayot haqida tasavvurlariga
qaraganda quyiroq tashqi taassurotlarga javob beradi.[1]
Xolerik xuddi sangvinik kabi sust senzitivlik, yuksak reaktivlik hamda
faollik bilan ajralib turadi, lekin faollikdan reaktivlik ustunlik qiladi. SHuning
uchun u tinimsiz o‘zini ushlay olmaydigan, betoqat, serzarda. Sangvinikka
qaraganda ozroq silliq va qo‘proq qotib qolgan. SHuning uchun intilishlari va
qiziqishlarida katta barqarorlik, zo‘r qatiylik bor, diqqatini ko‘chirishda
qiyinchilikka uchraydi. Psixik tempi tez. Bir ishni boshlasa oxiriga etkazadi,
ammo unga qiziqsa.
Flegmatik – senzitivligi sust, hissiy qo‘zgaluvchanligi oz, kuldirish,
jahlini chiqarish, kayfiyatini buzish qiyin. Ammo bir narsa yuzasidan qattiq
kulganda u vazminligicha qolaveradi. Katta ko‘ngilsiz hodisa yuz berganda ham
osoyishtaligini buzmaydi. Imo-ishoralari oz, harakatlari ifodasiz. G‘ayrati
ishchanligi bilan ajralib turadi. YUksak faolligi oz, reaktivligidan ancha
ustunlik qiladi. CHidamliligi, matonati, o‘zini tuta bilish bilan ajralib turadi.
Harakatlarining tempi va nutqining tempi sust, ifodasiz. Diqqatini sekinlik bilan
to‘playdi. Rigid (qotib qolgan), diqqatini qiyinchilik bilan ko‘chiradi. YAngi
sharoitga qiyinchilik bilan moslashadi. Introvert. YAngi odamlarga qiyinchilik
bilan qo‘shiladi. Tashqi taassurotlarga qiyinchilik bilan javob qaytaradi.
Melanxolik – yuksak senzitivlik xususiyatiga ega. Sezgirligi yuksak
(sezgi chegaralari yuqori). Arzimagan sababga ko‘ra, ko‘zlaridan yosh oqib
ketaveradi. Nihoyatda arazchan, sekin yi g‘ laydi. Samimiy, juda oz kuladi,](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_13.png?v=1)
![xususiyatlarni ham insonga xos deb bo‘lmaydi, ular ahamiyatga molik va
barqaror bo‘lishi lozim.
Xarakter – bu insonning o‘ziga xos asosi, o‘zagi . X arakter da fokusdagi
kabi insonning faoliyat, muloqot va bilish sub’ekti sifatida eng ahamiyatli
xususiyatlar jamlanadi . Xarakter hayot davomida tarkib topib boradi va vaqt
o‘tishi bilan o‘zgarishi mumkin .
Xarakter odam ko‘zlagan maqsadi va uni amalga oshirish vositasi yoki
usullarida hulq-atvor mazmuni va shaklida ifodalanishi mumkin .
S h akllanishi, rivojlanishi va vazifa bajarishida inson xarakteri
temperament bilan uzviy bog‘langan . Fanda xarakter va temperament o‘zaro
munosabatlariga doir hukmron nuqtai nazarlardan to‘rt xil asosiysi: xarakter va
temperamentning o‘xshatilishi (E. Krechmer, A. Rujitskiy); xarakter va
temperamentni qiyoslash, ular o‘rtasidagi qarama-qarshilikni ta’kidlash (P.
Viktorov, V. Virenius); temperamentni xarakterning elementi, mag‘zi,
o‘zgarmas qismi sifatida tan olish (S.L. Rubinshteyn, S. Gorodetskiy);
temperamentni xarakterning tabiiy asosida sifatida qabul qilish (L.S. Vigotskiy,
B.G. Ananev) kabilarni ajratib ko‘rsatish mumkin.[2]
Xarakter va temperament uchun umumiy bo‘lgan xususiyat sifatida odam
fiziologik xususiyatlari va birinchi galda, asab tizimi tipiga bog‘liqlik
hisoblanadi. Temperament xarakterdagi hulq-atvor mutanosibligi yoki
nomutanosibligi, ta’sirlanishning harakatchanligi yoki sustligi va h.k.lar kabi
qirralarni belgilaydi. Lekin temperament xarakterni oldindan belgilab
bermaydi . Temperamentning bir xil xossalariga ega bo‘lgan odamlarning
xarakterlari umuman turlicha bo‘lishi mumkin . Temperament xususiyatlari
xarakterning u yoki bu qirralarining shakllanishiga yordam berishi yoki
qarshilik ko‘rsatishi mumkin .
Xarkter qirralari deganda insonning umumiy sharoitlardagi hulq-atvorini
aniqlovchi psixik xossalar tushuniladi . Jasurlik yoki qo‘rqoqlik xavfli
vaziyatlarda namoyon bo‘ladi, muloqotchanlik yoki odamovilik – muloqot
vaziyatida , xotirjamlik yoki dovdirash – stress vaziyatlarida namoyon bo‘ladi .
Xarakterning alohida xossalari bir-biriga bog‘liq va ular xarakter
tuzilishi deb ataladigan yaxlit hosilani tashkil etadi . Xarakter tuzilishida
qirralarning ikki xil guruhini ajratadilar . Birinchi vaziyatda xarakterning barcha
qirralarni psixik jarayonlar bilan bog‘liqligi uchun iroda, emotsional va aqliy
qirralarni ajratadilar .
Xarakterning irodaviy
qirralari – hulq-atvor va faoliyatni ongli,
tushunchaviy-vositali boshqarishning barqaror individual - tipologik
xususiyatlari. Xarakterning irodaviy qirralari insonning qiyinchiliklarni engish](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_15.png?v=1)
![qaratilgan faoliyatda namoyon bo‘ladigan qat’iyatlilik, maqsadga yo‘nalganlik,
izchillik kabi qirralar kiritiladi . Uchinchidan , xarakter tuzilishiga temperament
bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan instrumental qirralar, masalan , ekstraversiya –
introversiya, xotirjamlik – xavotirlanish , vazminlik –
impulsiv lik , ta’sirchanlik – rigid lik va boshqalar kiradi .
Xarakterlar t ipologiya si ma’lum tipik qirralarning mavjudligida tarkib
topadi . Xarakterning t ipi k ifodalari va qirralari deb, odamlarning ba’zi guruhlari
uchun umumiy ko‘rgazmali bo‘lgan xarakter qirralari va ifodalariga
aytiladi . Bunga muvofiq ravishda xarakter tipi deganda odamlarning ba’zi
guruhi uchun umumiy bo‘lgan individual xarakter qirralaridagi ifodasi
tushuniladi . Inson xarakterlarining barcha tipologiyalari quyidagi umumiy
g‘oyalardan kelib chiqadi : a) inson xarakteri ontogenezda nisbatan erta
rivojlanadi va hayotning qolgan qismi davomida o‘zini u yoki bu darajada
barqaror shaxs tuzilishi sifatida namoyon qiladi ; b) xarakter tarkibidagi shaxs
qirralarining birikmasi tasodifiy bo‘lmaydi ; v) ko‘pchilik odamlar xarakterining
asosiy qirralari muvofiq ravishda guruhlarga bo‘linishi mumkin .
Xarakter tipologiyalarining yaratilishi har doim ham ilmiy metodlarga
tayangan holda amalga oshirilmagan . Tipologiyalar yaratishning usullaridan biri
inson xarakteri va harakatlarini uning tug‘ilgan sanasi orqali tushuntirib
berishdir . Bu tamoyil bo‘yicha inson taqdiri va xarakterini bashorat qilishning
turli-tuman usullari munajjimlar bashorati nomini olgan .
Xarakterni tadqiq qilishga fiziognomika – insonning tashqi ko‘rinishi va
uning ma’lum shaxs tipiga mansubligi o‘rtasidagi aloqa haqidagi ta’limot ham
katta ta’sir ko‘rsatdi . Ushbu ta’limotning asosiy g‘oyasi tashqi belgilarga
asoslangan holda u yoki bu tipga mansub bo‘lgan insonning psixologik
xarakteristikasini aniqlash mumkinligi taxminlaridan iborat. Inson xarakterini
bilishning asosiy yo‘li bosh tuzilishi, kalla qutisining shakli, mimikasini
o‘rganish deb hisoblagan I.K. Lafaterning fiziognomik tizimi keng
ommalashgan edi.[2]
Xarakterologiyaning alohida yo‘nalishi sifatida inson individual
xususiyatlarini uning tana holati bo‘yicha aniqlashga asoslangan yondoshuvni
ajratish mumkin. Ba’zi psixologlarning fikriga ko‘ra, inson tana holati, yurish-
turishi, o‘tirishi va qay holatda uyquga ketishi bo‘yicha inson xarakterini ochib
berish mumkin.
Fiziognomikadan tashqari, xiromantiya (yunonchadan qo‘l – fol ochish) ham
qiziqarli tarixga ega. Xiromantiya – bu inson xarakteri qirralari va taqdirini qo‘l
kaftining teri relefi bo‘yicha bashorat qilish tizimi. Ilmiy
psixologiyaxiromantiyani inkor etadi, lekin, barmoqlardagi chiziqlarni o‘rganish
irsiyat bilan bog‘liq bo‘lgan yangi soha – dermatoglifika ning paydo bo‘lishiga](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_18.png?v=1)
![turtki berdi.tadqiqotlar jarayonida har bir odam kaft chiziqlarning shakllanishi
miyaning rivojlanishi kabi ona qornidagi rivojlanishning 3-4 oyida sodir
bo‘ladi, bu jarayonga ota-ona irsiy belgilari yoki homilaning xromosoma
nuqsonlari bir xilda ta’sir ko‘rsatadi. SHuning uchun barmoqlar chiziqlarini
organizmning anatomik yoki fiziologik xususiyat sifatida o‘rganish lozim,
dermatoglifika esa xarakterologiyaning asosiy yo‘nalishlari qatoridan joy olishi
mumkin.
Xarakter tipologiyasining quyidagi asosiy turlarini aytib o‘tish mumkin: inson
xarakteri xususiyatlarini insonning tashqi ko‘rinishi, tana tuzilishi, gabitus bilan
bog‘lovchi konstitutsion nazariyalar (E. Krechmer, Rostan, Lombrozo, U.
SHeldon va boshqalar); xarakter xususiyatlarini uning aksentuatsiyasi –
psixikaning psixopatiya quyi chegarasi bo‘lib hisoblanadigan xarakterning
alohida qirralari va ular yig‘indisining o‘ta ifodalanganligi bilan bog‘lovchi
aksentual nazariyalar (K. Leongard, A.E. Lichko va boshqalar); shaxsning
etakchi yo‘nalganligi bo‘yicha nazariyalar (E. SHpranger, M.I. Enikeev);
shaxsning ijtimoiy muhitga moslashishning umumiy usuli bo‘yicha nazariyalar
(M. Enikeev); insonning hayotga, jamiyatga, ma’naviy qadriyatlarga
munosabati asosidagi xarakterlarning ijtimoiy tipologiyasi (E. Fromm);
ekstraversiya-introversiya (K. YUng) bo‘yicha nazariyalar shular jumlasidandir.
[1]
« A ksentuatsi ya » tushunchasi psixologi yaga K. Leongard tomonidan kiritilgan
edi . Xarakter a ksentuatsiya si – xarakter alohida xossalarining boshqalarga
ziyon keltirish hisobiga ortiqcha rivojlanishi, buning natijasida atrofdagilar
bilan o‘zaro aloqalar yomonlashadi . Leongard ning fikriga
ko‘ra , shaxs aksentuatsi yasi, avvalambor, boshqa odamlar bilan muloqotda
namoyon bo‘ladi . SHuning uchun, muloqot uslublarini baholashda
aksentuatsiyaning ma’lum tiplarini ajratish mumkin. K. Leongard quyidagi
tiplarni keltiradi:
1. Gipertim
tip o‘ta muloqotchanligi, sergapligi, imo-ishoralar, mimika va
pantomimikaning kuchli ifodalanganligi bilan xarakterlanadi. Bunday odamda
suhbatning boshlang‘ich mavzusidan chetlashishi kuzatiladi. Xizmat va oiladagi
vazifalariga etarlicha jiddiy e’tibor bermasligi vajidan atrofdagilar bilan
tasodifiy nizolar sodir bo‘lib turadi. Bu tipdagi odamlar ko‘p hollarda nizolar
tashabbuskori bo‘lib chiqadilar, lekin atrofdagilardan bu haqda tanbeh
eshitsalar, hafa bo‘ladilar. Ushbu tip odamlarining ijobiy sifatlaridan
chaqqonlik, faoliyatga chanqoqlik, ruhiy ko‘tarinkilik, tashabbuskorlik kabilarni
keltirish mumkin. SHu bilan birga, ular ba’zi bir yoqimsiz qirralar: engil
tabiatlilik, ahloqsiz harakatlarga moyillik, o‘ta ta’sirchanlik, xomxayollik, o‘z
vazifalariga etarlicha jiddiy yondoshmaslik kabilarga ega. Ular qat’iy intizom,
zerikarli faoliyat majburiy yolg‘izlik sharoitlariga qiyin moslashadilar.](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_19.png?v=1)
![malaka tizimi hamda mustahkam bilimlar tarkib topish uslublari yo‘qligiga
asoslanib, jiddiy tekshirib ko‘rilsa, shoshilinch ravishda unda qobiliyatlar yo‘q,
deb xulosa chiqarish pedagogning jiddiy psixologik xatosi bo‘ladi.
Masalan, Albert Eynshteyn o‘rta maktabda uncha yaxshi o‘qimaydigan
o‘quvchi hisoblangan va uning kelajakda genial bo‘lishidan hech narsa dalolat
bermas edi. [2]
Qobiliyat bilim va malakalarning o‘zida ko‘rinmaydi, balki ularni
egallash tizimida namoyon bo‘ladi ya’ni, boshqacha qilib aytganda mazkur
faoliyat uchun muhim bo‘lgan bilim va ko‘nikmalarni o‘zlashtirish jarayonida
turli sharoitlarda qanchalik tez, chuqur, engil va mustahkam amalga oshirishida
namoyon bo‘ladi.
Qobiliyatlar individual psixologik xususiyatlar bo‘lishi bilan aql
sifatlari xotira xususiyatlariga, hissiy xususiyatlar va shu kabilarni qarama-
qarshi qo‘yib bo‘lmaydi, hamda qobiliyatlarni shaxsning bu xususiyatlari bilan
bir qatorga qo‘yish ham mumkin emas. Agar shu sifatlarning birortasi yoki
ularning yig‘indisi faoliyat talablariga javob bersa yoki bu talablar ta’siri bilan
tarkib topsa bu shaxsning mazkur individual xususiyatlarini qobiliyatlar deb
hisoblashiga asos bo‘ladi.
Qobiliyat kishining psixologik va fiziologik tuzilishi xususiyatidir.
Qobiliyat bilim olish uchun zaruriy shart-sharoit bo‘lib, shuning bilan birga u
ma’lum darajada bilim olish mahsuli hamdir. Umumiy va maxsus bilimlarni
o‘zlashtirish, shuningdek, kasbiy ko‘nikmalarni egallab olish jarayonida
qobiliyat mukamallashib va rivojlanib boradi. Qobiliyatga yaqinroq turadigan
tushunchalar ko‘nikma va malakadir. Ular faoliyat mexanizmini tashkil
qiladilar. Hamda ular qobiliyat bilan birgalikda mahoratga erishishni
ta’minlaydilarki, buning natijasida mehnatda katta yutuqlar qo‘lga kiritiladi.
Qobiliyatli, ammo noshut inson ko‘p narsaga erisha olmaydi. Qobiliyat
ko‘nikmada ro‘yobga chiqadi. [1]
Darhaqiqat, qobiliyatli kishining ko‘nikma va malakalari ko‘p qirrali
va mukammallashgan bo‘ladi. SHuning bilan birga ko‘nikma va malalakalar
etishmagan qobiliyatni bir muncha to‘ldirish yoki undagi kamchilikni tugatish
mumkin. Ko‘nikmalarni umumlashmasi mohirlik deb ataladi. Mohirlik ham
qobiliyatning o‘zginasidir. [5] [3]
Har qanday qobiliyat ham murakkab bo‘lib, u kishiga turli-tuman
talablar qo‘yadi. Agar shaxs xususiyatlari tizimi shu talabga javob bera olsa
kishi faoliyatni muvaffaqiyat bilan amalga oshirish uchun o‘z qobiliyatliligini
ko‘rsata oladi, agarda xususiyatlardan qaysi biri rivojlanmagan bo‘lsa, shaxs
mehnatning muayyan turiga nisbatan ham qobiliyatli deb baholanadi. Har bir](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_24.png?v=1)
![qobiliyatning o‘ziga xos tuzilishi mavjud. Qobiliyat tarkibida tayanch va etakchi
xususiyatlarni, muayyan asosiy yoki yordamchi xususiyatlarni farq qilish lozim.
Barcha qobiliyatlar uchun asosiy tayanch xususiyat kuzatuvchanlik,
bilish ko‘nikmasidir. Bu individual narsaning o‘ziga xos tomoni, ijodiy faoliyat
uchun boshlang‘ich materialni ko‘ra bilish demakdir. Qobiliyatning etakchi
xususiyati ijodiy tasavvur qilishlik hisoblanadi.
Quyidagilarni yordamchi xususiyat deb hisoblash mumkin: xotira (u
faoliyat talablariga muvofiq ravishda o‘ziga xos tuzilishda bo‘ladi),
emotsionallik, ya’ni his tuyg‘uga beriluvchanlik (bu xususiyat shaxsning
faoliyatini oshiradi) va shunga o‘xshashlar. Amaliy faoliyatning ba’zi
ko‘rinishlarida shaxsning irodasi oldingi o‘ringa chiqadi. Qobiliyat tuzilishidagi
turli xususiyatlarning tarkibi faoliyatning turli davrlarida yoki ijodiyotning
bosqichlarida turlicha bo‘lishi mumkin. Demak, tuzilish ham barqaror, ham
o‘zgaruvchandir.
Rus psixologi B.M.Teplov va uning shogirdlari ishlarida oliy nerv
faoliyati tiplarining xislatlari ta’siri tufayli shaxs qobiliyatlarining tuzilishida
qandaydir sifat xususiyatlari paydo bo‘lishini aniqlashga urinishgan. Jumladan,
nerv tizimining alohida sezgirligi ma’lum qobiliyat nishonasi sifatida vujudga
kelishi mumkin.
Qobiliyatlar B.M. Teplovning fikricha, muntazam rivojlanish jarayonida
mavjud bo‘ladilar. SHuningdek, ta’kidlab o‘tish lozimki, har bir faoliyatning
bajarilish samaradorligi bir xil emas, balki, turli qobiliyatlar uyg‘unligiga
bog‘liq. Ba’zi qobiliyatlar rivojlanishiga zarur nishonalarning mavjud emasligi,
ularning tanqisligi boshqa qobiliyatlarning yuksak darajada rivojlanganligi
hisobiga to‘ldirilishi mumkin.[2]
Rus psixologiyasida qobiliyatlar muammosini o‘rganishda ikki yo‘nalish
mavjud. Birinchisi – asab tizimi asosiy xossalarining aloqalari va insonning
umumiy psixik qobiliyatlarini tadqiq etuvchi psixofiziologik yo‘nalish (E.L.
Golubeva, V.M. Rusalov). Boshqa yo‘nalish – qobiliyatlarni individual, o‘yin,
o‘quv,
mehnat faoliyatida tadqiq qilish (A.N. Leontevning faoliyatga
yondoshuvidan). Bu yo‘nalish faoliyat bo‘yicha qobiliyatlarning rivojlanish
aniqlovchilarini o‘rganadi, bunda iste’dod nishonalari ahamiyatga olinmaydi.
Keyinchalik S.L. Rubinshteyn maktabida (A.V. Brushlinskiy, K.A.
Abdulxanova-Slavskaya) qobiliyatlar muammosini o‘rganishga o‘zaro
kelishuvga asoslangan nuqtai nazar tarkib topdi. Bu qarashning tarafdorlari
bo‘lgan olimlar, odamda yuzaga keladigan qobiliyatlarni iste’dod nishonalari
asosida, faoliyat usullarining rivojlanishi sifatida ko‘rib chiqqan edilar.[2]
Qobiliyatlarning rivojlanishi uchun dastlab iste’dod nishonalaridan iborat
bo‘lgan muayyan asos bo‘lishi zarur. Iste’dod nishonalari ostida, qobiliyatlar](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_25.png?v=1)
![rivojlanishining tabiiy asosini tashkil etuvchi asab tizimining anatomik-
fiziologik xususiyatlari tushuniladi. Masalan, qobiliyatning tug‘ma nishonalari
sifatida turli analizatorlar rivojlanishining xususiyatlari namoyon bo‘lishi
mumkin. Xuddi shunday, eshitish idrokining muayyan xarakteristikalari
musiqiy qobiliyatlarning rivojlanishi uchun asos sifatida yuzaga kelishi
mumkin. Intellektual qobiliyatlarning nishonalari esa, avvalambor, miyaning u
yoki bu darajadagi qo‘zg‘aluvchanligida, asab jarayonlarining
harakatchanligida, vaqtincha aloqalarning hosil bo‘lish tezligida, ya’ni, I.P.
Pavlov genotip – asab tizimining tug‘ma xususiyatlari deb atagan miya
faoliyatining shular kabi vazifalarida namoyon bo‘ladi.[1]
Miya, his-tuyg‘u organlari, harakat (tug‘ma nishonalar) tuzilishining
tug‘ma anatomik-fiziologik xususiyatlari odamlar o‘rtasidagi individual
farqlarning tabiiy asosini belgilab beradi.
Ko‘pchilik psixologlarning fikricha , nishonalar – bu asab tizimining irsiyat
tomonidan belgilangan (tug‘ma) anatom ik -fiziologi k xususiyatlari . Lekin
olimlarning ayrimlari , masalan , R.S. Nemov, odamda ikki xil
nishonalarning : tug‘ma ( tabiiy ) va orttirilgan ( ijtimoiy ) turlari mavjudligini
faraz qiladilar .
Nishonalarning rivojlanishi – bu tarbiya sharoitlari va jamiyat
rivojlanishining xususiyatlari bilan bog‘liq bo‘lgan ijtimoiy shartlangan
jarayon . Jamiyatda u yoki bu kasbga ehtiyoj tug‘ilgan sharoitda nishonalar
rivojlanadi va qobiliyatlarga aylanadi ; nishonalar rivojlanishining ikki](https://docx.uz/documents/721bd126-aec5-4468-87df-e82017b6303f/page_26.png?v=1)
Shaxs rivojlanishining individuallik xususiyatlari va ularning roli